Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Монгол 0 4681 852641 852313 2026-04-09T05:35:57Z ~2026-21417-13 103837 852641 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br />{{transliteration|mn|Mongol ulsyn töriin duulal}}<br /> [[File:The National Anthem of Mongolia.ogg]] | official_languages = [[Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳84 % [[Халх]] |↳12 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 396 788<ref>{{cite web| url= https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V5&BAG_select_all=0&BAGSingleSelect=_0&RESIDENT_select_all=0&RESIDENTSingleSelect=_1&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023_2022&viewtype=table| title= Үндэсний статискийн хороо}}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2,07 | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Их Монгол Улс]] | established_date2 = 1206 | established_event3 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date3 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date4 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event5 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|зүүн а]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1&nbsp;564&nbsp;116 км<sup>2</sup> талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байна. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа Үндсэн хуультай болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11&nbsp;882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], нүүрс экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь НҮБ-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэдэг. 1992 оны Үндсэн хуулийг баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1&nbsp;564&nbsp;116 км<sup>2</sup> талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 хувийг гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4&nbsp;677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3&nbsp;543 км зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]]. Хилийн нийт урт — 8&nbsp;220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай. Хөндлөн 2&nbsp;392 км, гулд 1&nbsp;259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол төв азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь далайн түвшнээс дээш 1&nbsp;000 м-ээс илүү өндөр оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг муж (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буусан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4&nbsp;374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4&nbsp;008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3&nbsp;491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2&nbsp;799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1&nbsp;778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3&nbsp;500 гаруй нуур, 7&nbsp;000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг Умард мөсөн далайн, Номхон далайн, Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай савд хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1&nbsp;124 км, усаа цуглуулах талбай 133&nbsp;000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1&nbsp;200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м<sup>3</sup>/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3&nbsp;350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их мужид хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76&nbsp;%-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4&nbsp;000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,5 |- | 1935 || 738,2 |- | 1956 || 845,5 |- | 1969 || 1&nbsp;197,6 |- | 1989 || 2&nbsp;044,0 |- | 2010 || 2&nbsp;754,7 |- | 2015 || 3&nbsp;000,0 |- |2022||3&nbsp;457,5 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягт — 1,8 хүн/км² буюу хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1&nbsp;000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2010 он)<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан]] || 2&nbsp;168&nbsp;141 || 82,4 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 101&nbsp;526 || 3,9 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд ястан]] || 72&nbsp;403 || 2,8 % |- | [[Баяд|Баяд ястан]] || 56&nbsp;573 || 2,2 % |- | [[Буриад ястан]] || 45&nbsp;087 || 1,7 % |- | бусад ястан || 187&nbsp;387 || 7,1 % |- | гадаадын иргэн || 16&nbsp;320 || 0,6 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 97хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна. Ястнаар салган бүртгэдэг уламжлалтай. 2020 оны хүн амын тооллогыг үндэслэвэл [[халх ястан]] (84&nbsp;%) зонхилж [[казахууд]] (3,4&nbsp;%), [[дөрвөд]] (2,8&nbsp;%), [[баяд]] (2,2&nbsp;%), [[буриад]] (1,8&nbsp;%), [[захчин]] (1,3&nbsp;%), [[дарьганга]] (1&nbsp;%), [[урианхай]] (1&nbsp;%), [[дархад]], [[хотгойд]], [[торгууд]], [[хотон]], [[мянгад]], [[тува]], [[барга]], [[үзэмчин]], [[элжигин]], [[сартуул]], [[хамниган]], [[цаатан]], [[харчин]], [[цахар]] зэрэг хориод нэрээр бүртгэж байна. [[Хятад]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Солонгос]] зэрэг гадаадын иргэн 0.6 хувийг бүрдүүлж байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Буриад, [[Ойрад]] монгол нь халхжих, тува, хотон, чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд Баян-Өлгийд 88&nbsp;% эзэлж байгаа болохоор харьцангуй өөрийнхөөрөө байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг|кирил үсгээр]] бичдэг болсон. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2010)<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|53,0}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|38,6}} {{bar percent|[[лал]]|green|3,0}} {{bar percent|[[бөө мөргөл|бөө]]|black|2,9}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|2,1}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (53&nbsp;%). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (38&nbsp;%) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөлөгдсөн. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850&nbsp;000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> Чулуун зэвсэг, хүрэл зэвсэг, төмөр зэвсгийн үеийг дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд [[Юань Улс]] (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг хэрэглэжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км<sup>2</sup> газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, өрнө-дорныг холбосон зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг Мингийн цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] дөрвөн аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. Чин улс монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах цааз гаргасан байсан. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] таван яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5&nbsp;000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10&nbsp;000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс]] руу элч зарж тусламж гуйж байв. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ]]гээр тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгджээ. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан]]ы цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Сүхбаатарын]] удирдсан ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг Үндэсний Хувьсгалт Армигаас чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол улс дахин тусгаар тогтнолоо алдаагүй юм. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцдөө Монголыг багтааж, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. Богдыг эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20&nbsp;000 хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин|Сталин]] дэмжээгүй. 1949 онд [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус илгээлтээр малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарынголын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр, [[Говь ХК|Говь]], Улаанбаатар хивс, Эрдэнэт хивс, Талх чихэр, Мах импекс зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны 12 сарын 10-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон зөв зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улирах эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар ажиллажээ. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. 1992 оны УИХ-ын сонгуулиар [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой засгийн газар байгуулагдаж байв. 2008 онд МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч засгийн газраа тэргүүлжээ. УИХ нь 2016 оны сонгуулиар бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байна. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] юм. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Өнөөгийн ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 184 оронтой дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] албан ёсны Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх төлөөлөгч суудаг. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1&nbsp;647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30&nbsp;000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. <br> [[Чингис хаан|Чингис]] хааны төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдав. |} === Эдийн соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр]] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох эд юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийдэг байв. === Идээ унд === Монголд уламжлал шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж, [[хүнсний ногоо]], [[тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол болов. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Нацагдоржийн]] «Миний нутаг», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «Би хаана төрөө вэ», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «Тунгалаг тамир» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. Бямбасүрэнгийн найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад|Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа|Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу|Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав|Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга Бадмаанямбуугийн [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, Хорлоогийн [[Хорлоогийн Баянмөнх|Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн Аюушийн [[Аюушийн Цэвээн|Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос Найданы [[Найданы Түвшинбаяр|Түвшинбаяр]] жүдоч, Энхбатын [[Энхбатын Бадар-Ууган|Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч Дамбадондогийн [[Дамбадондогийн Баатаржав|Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд Должингийн [[Должингийн Дэмбэрэл|Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч Хашбаатарын [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин Пүрэвдоржийн [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба|Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин Доржсүрэнгийн [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр|Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), Отрядын [[Отрядын Гүндэгмаа|Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж|Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал|Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж|Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжавын Ананд|Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 87wgq93u447crpy4t522y0w72assz5n 852642 852641 2026-04-09T05:37:23Z ~2026-21417-13 103837 852642 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br />[[File:The National Anthem of Mongolia.ogg]] | official_languages = [[Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳84 % [[Халх]] |↳12 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 396 788<ref>{{cite web| url= https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V5&BAG_select_all=0&BAGSingleSelect=_0&RESIDENT_select_all=0&RESIDENTSingleSelect=_1&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023_2022&viewtype=table| title= Үндэсний статискийн хороо}}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2,07 | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Их Монгол Улс]] | established_date2 = 1206 | established_event3 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date3 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date4 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event5 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|зүүн а]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1&nbsp;564&nbsp;116 км<sup>2</sup> талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байна. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа Үндсэн хуультай болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11&nbsp;882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], нүүрс экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь НҮБ-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэдэг. 1992 оны Үндсэн хуулийг баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1&nbsp;564&nbsp;116 км<sup>2</sup> талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 хувийг гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4&nbsp;677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3&nbsp;543 км зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]]. Хилийн нийт урт — 8&nbsp;220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай. Хөндлөн 2&nbsp;392 км, гулд 1&nbsp;259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол төв азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь далайн түвшнээс дээш 1&nbsp;000 м-ээс илүү өндөр оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг муж (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буусан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4&nbsp;374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4&nbsp;008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3&nbsp;491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2&nbsp;799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1&nbsp;778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3&nbsp;500 гаруй нуур, 7&nbsp;000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг Умард мөсөн далайн, Номхон далайн, Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай савд хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1&nbsp;124 км, усаа цуглуулах талбай 133&nbsp;000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1&nbsp;200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м<sup>3</sup>/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3&nbsp;350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их мужид хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76&nbsp;%-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4&nbsp;000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,5 |- | 1935 || 738,2 |- | 1956 || 845,5 |- | 1969 || 1&nbsp;197,6 |- | 1989 || 2&nbsp;044,0 |- | 2010 || 2&nbsp;754,7 |- | 2015 || 3&nbsp;000,0 |- |2022||3&nbsp;457,5 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягт — 1,8 хүн/км² буюу хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1&nbsp;000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2010 он)<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан]] || 2&nbsp;168&nbsp;141 || 82,4 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 101&nbsp;526 || 3,9 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд ястан]] || 72&nbsp;403 || 2,8 % |- | [[Баяд|Баяд ястан]] || 56&nbsp;573 || 2,2 % |- | [[Буриад ястан]] || 45&nbsp;087 || 1,7 % |- | бусад ястан || 187&nbsp;387 || 7,1 % |- | гадаадын иргэн || 16&nbsp;320 || 0,6 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 97хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна. Ястнаар салган бүртгэдэг уламжлалтай. 2020 оны хүн амын тооллогыг үндэслэвэл [[халх ястан]] (84&nbsp;%) зонхилж [[казахууд]] (3,4&nbsp;%), [[дөрвөд]] (2,8&nbsp;%), [[баяд]] (2,2&nbsp;%), [[буриад]] (1,8&nbsp;%), [[захчин]] (1,3&nbsp;%), [[дарьганга]] (1&nbsp;%), [[урианхай]] (1&nbsp;%), [[дархад]], [[хотгойд]], [[торгууд]], [[хотон]], [[мянгад]], [[тува]], [[барга]], [[үзэмчин]], [[элжигин]], [[сартуул]], [[хамниган]], [[цаатан]], [[харчин]], [[цахар]] зэрэг хориод нэрээр бүртгэж байна. [[Хятад]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Солонгос]] зэрэг гадаадын иргэн 0.6 хувийг бүрдүүлж байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Буриад, [[Ойрад]] монгол нь халхжих, тува, хотон, чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд Баян-Өлгийд 88&nbsp;% эзэлж байгаа болохоор харьцангуй өөрийнхөөрөө байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг|кирил үсгээр]] бичдэг болсон. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2010)<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|53,0}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|38,6}} {{bar percent|[[лал]]|green|3,0}} {{bar percent|[[бөө мөргөл|бөө]]|black|2,9}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|2,1}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (53&nbsp;%). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (38&nbsp;%) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөлөгдсөн. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850&nbsp;000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> Чулуун зэвсэг, хүрэл зэвсэг, төмөр зэвсгийн үеийг дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд [[Юань Улс]] (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг хэрэглэжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км<sup>2</sup> газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, өрнө-дорныг холбосон зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг Мингийн цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] дөрвөн аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. Чин улс монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах цааз гаргасан байсан. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] таван яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5&nbsp;000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10&nbsp;000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс]] руу элч зарж тусламж гуйж байв. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ]]гээр тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгджээ. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан]]ы цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Сүхбаатарын]] удирдсан ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг Үндэсний Хувьсгалт Армигаас чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол улс дахин тусгаар тогтнолоо алдаагүй юм. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцдөө Монголыг багтааж, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. Богдыг эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20&nbsp;000 хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин|Сталин]] дэмжээгүй. 1949 онд [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус илгээлтээр малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарынголын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр, [[Говь ХК|Говь]], Улаанбаатар хивс, Эрдэнэт хивс, Талх чихэр, Мах импекс зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны 12 сарын 10-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон зөв зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улирах эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар ажиллажээ. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. 1992 оны УИХ-ын сонгуулиар [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой засгийн газар байгуулагдаж байв. 2008 онд МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч засгийн газраа тэргүүлжээ. УИХ нь 2016 оны сонгуулиар бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байна. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] юм. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Өнөөгийн ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 184 оронтой дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] албан ёсны Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх төлөөлөгч суудаг. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1&nbsp;647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30&nbsp;000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. <br> [[Чингис хаан|Чингис]] хааны төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдав. |} === Эдийн соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр]] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох эд юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийдэг байв. === Идээ унд === Монголд уламжлал шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж, [[хүнсний ногоо]], [[тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол болов. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Нацагдоржийн]] «Миний нутаг», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «Би хаана төрөө вэ», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «Тунгалаг тамир» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. Бямбасүрэнгийн найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад|Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа|Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу|Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав|Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга Бадмаанямбуугийн [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, Хорлоогийн [[Хорлоогийн Баянмөнх|Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн Аюушийн [[Аюушийн Цэвээн|Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос Найданы [[Найданы Түвшинбаяр|Түвшинбаяр]] жүдоч, Энхбатын [[Энхбатын Бадар-Ууган|Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч Дамбадондогийн [[Дамбадондогийн Баатаржав|Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд Должингийн [[Должингийн Дэмбэрэл|Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч Хашбаатарын [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин Пүрэвдоржийн [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба|Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин Доржсүрэнгийн [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр|Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), Отрядын [[Отрядын Гүндэгмаа|Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж|Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал|Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж|Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжавын Ананд|Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] fwqldxr6zawoif0id2bqo2ve4ecum7d Дөрвөд 0 9820 852638 852269 2026-04-09T01:24:27Z ~2026-21815-37 103835 852638 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9 дүгээр зууны эцэс, 10 дугаар зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8 дугаар зууны эцэс, 9 дүгээр зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12 дугаар зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж XIII зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10 дугаар зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], Эрчис мөрний хавиар, 12 дугаар зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин Цэцэйхэнийг Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутагласан ажээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14 дугаар зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17 дугаар зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу дээд монголчууд гэдэг. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, Урал мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, их дөрвөдийн хойчис нь бусад аймгуудад нь амьдарч байна. Мөн Ижил мөрөнд очсон торгууд, дөрвөдүүдээс шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсон Монголчуудыг нэрлэснээр үүссэн бузаав халимаг гэж ястан хүн амынх нь 15 хувийг эзэлдэг. Үлдсэн дөрвөдүүд баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. Зүүнгарын хаант улс мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Мөн БНХАУ-ын Хар мөрөн муж (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14 дүгээр зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17 дугаар зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлдүүдээс сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ гурван ястнаас үүссэн. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах|Ө.Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид|Б.Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), Ц.Молом (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), Ж.Амарсанаа (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), С.Амарсайхан (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал Б.Дэжид (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), Өлзийн Цагаанбилэг (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. Цагаанбилэгийн Цэдэн (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': О.Балжинням (Ардын багш, Наранбулаг), Самбуугийн Сарантуяа (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), С.Жавхлан (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил) '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин Цэрэнболд (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ Б.Дашдондог (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал Басан Бадьминович Городовиков. Алдарт туульч, дуучин О.Цагаанзам. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 4r5kr7krcv5piqhum1bfmg0hn1rzysc 852655 852638 2026-04-09T07:35:49Z ~2026-21815-37 103835 852655 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9 дүгээр зууны эцэс, 10 дугаар зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8 дугаар зууны эцэс, 9 дүгээр зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12 дугаар зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж XIII зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10 дугаар зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], Эрчис мөрний хавиар, 12 дугаар зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин Цэцэйхэнийг Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутагласан ажээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14 дугаар зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17 дугаар зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу дээд монголчууд гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, Урал мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсэн нь сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. Зүүнгарын хаант улс мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Мөн БНХАУ-ын Хар мөрөн муж (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14 дүгээр зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17 дугаар зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах|Ө.Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид|Б.Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), Ц.Молом (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), Ж.Амарсанаа (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), С.Амарсайхан (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал Б.Дэжид (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), Өлзийн Цагаанбилэг (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. Цагаанбилэгийн Цэдэн (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': О.Балжинням (Ардын багш, Наранбулаг), Самбуугийн Сарантуяа (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), С.Жавхлан (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил) '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин Цэрэнболд (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ Б.Дашдондог (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал Басан Бадьминович Городовиков. Алдарт туульч, дуучин О.Цагаанзам. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] gyu9owi474fy6dvld8788vfgw413wlc 852657 852655 2026-04-09T08:00:02Z ~2026-21815-37 103835 852657 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9 дүгээр зууны эцэс, 10 дугаар зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8 дугаар зууны эцэс, 9 дүгээр зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12 дугаар зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж XIII зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10 дугаар зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], Эрчис мөрний хавиар, 12 дугаар зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин Цэцэйхэнийг Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү Гүег хааныг нас барсны дараа Их монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр Монголын нууц товчоонд дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14 дугаар зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17 дугаар зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу дээд монголчууд гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, Урал мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсэн нь сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. Зүүнгарын хаант улс мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын Амарсанаа 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн БНХАУ-ын Хар мөрөн муж (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14 дүгээр зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17 дугаар зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах|Ө.Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид|Б.Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), Ц.Молом (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), Ж.Амарсанаа (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), С.Амарсайхан (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал Б.Дэжид (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), Өлзийн Цагаанбилэг (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. Цагаанбилэгийн Цэдэн (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': О.Балжинням (Ардын багш, Наранбулаг), Самбуугийн Сарантуяа (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), С.Жавхлан (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил) '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин Цэрэнболд (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ Б.Дашдондог (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал Басан Бадьминович Городовиков. Алдарт туульч, дуучин О.Цагаанзам. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 9jcvbwjbk1f1h4gy9fh9v90oaail9u5 852658 852657 2026-04-09T08:12:15Z ~2026-21815-37 103835 852658 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9 дүгээр зууны эцэс, 10 дугаар зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8 дугаар зууны эцэс, 9 дүгээр зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12 дугаар зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж XIII зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10 дугаар зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], Эрчис мөрний хавиар, 12 дугаар зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин Цэцэйхэнийг Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү Гүег хааныг нас барсны дараа Их монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр Монголын нууц товчоонд дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14 дугаар зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17 дугаар зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу дээд монголчууд гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, Урал мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсэн нь сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. Зүүнгарын хаант улс мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын Амарсанаа 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн БНХАУ-ын Хар мөрөн муж (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14 дүгээр зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17 дугаар зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах|Ө.Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид|Б.Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), Ц.Молом (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), Ж.Амарсанаа (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), С.Амарсайхан (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал Б.Дэжид (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), Өлзийн Цагаанбилэг (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. Цагаанбилэгийн Цэдэн (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': О.Балжинням (Ардын багш, Наранбулаг), Самбуугийн Сарантуяа (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), С.Жавхлан (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил) '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин Цэрэнболд (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ Б.Дашдондог (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал Басан Бадьминович Городовиков. Алдарт туульч, дуучин О.Цагаанзам. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] pip8gs6x5q9ua8c5ul2zt2rt9b0sqcg 852659 852658 2026-04-09T08:15:12Z ~2026-21815-37 103835 852659 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9 дүгээр зууны эцэс, 10 дугаар зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8 дугаар зууны эцэс, 9 дүгээр зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12 дугаар зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж XIII зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10 дугаар зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], Эрчис мөрний хавиар, 12 дугаар зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин Цэцэйхэнийг Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү Гүег хааныг нас барсны дараа Их монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр Монголын нууц товчоонд дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14 дугаар зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17 дугаар зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу дээд монголчууд гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, Урал мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. Зүүнгарын хаант улс мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын Амарсанаа 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн БНХАУ-ын Хар мөрөн муж (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14 дүгээр зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17 дугаар зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах|Ө.Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид|Б.Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), Ц.Молом (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), Ж.Амарсанаа (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), С.Амарсайхан (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал Б.Дэжид (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), Өлзийн Цагаанбилэг (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. Цагаанбилэгийн Цэдэн (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': О.Балжинням (Ардын багш, Наранбулаг), Самбуугийн Сарантуяа (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), С.Жавхлан (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил) '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин Цэрэнболд (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ Б.Дашдондог (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал Басан Бадьминович Городовиков. Алдарт туульч, дуучин О.Цагаанзам. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] isq0ypwmgayudf1b413229fjm2n9yi5 Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу 0 25911 852636 744493 2026-04-08T16:26:07Z 唐吉訶德的侍從 5036 852636 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ChinaHingganHorqinYouyiQianqi.png|thumb|Хянган аймаг дахь байршил]] '''Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу''' ({{lang-zh|科尔沁右翼前旗}} ''Kē'ěrqìn Yòuyì Qián Qí'') -<br/> [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын доторх [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Хянган аймаг|Хянган аймгийн]] [[хошуу]]. 19,375 км² талбайт нутагтай, 2000 онд 341,574 оршин суугчтай байсан.<ref> Хятадын Статистикийн газар: [http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000jiedao/html/J15.htm ӨМӨЗО-ын хүн амын тоо (2000 он)] (Хятад хэлээр)</ref> Сүүлийн байдлаар хүн амын 45% нь [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]],<ref>"Baidu" сүлжээ: [http://baike.baidu.com/view/418797.htm Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу] (Хятад хэлээр)</ref> захиргааны газар нь [[Улаан хот]]од түр байрлаж байгаа. Хошууны нутгийн баруун хойд захаар [[Хятад]]-[[Монгол Улс|Монголын]] 32.5 км урт хилийн зурвас ([[Дорнод]] аймгийн [[Халхгол сум|Халхгол]] сумын зүүн урд үзүүртэй хаяа залгадаг) зурайдаг.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.kyqq.gov.cn/mxlyz/lygk/13780.htm |wayback=20110721204814 |text=Хошууны сүлжээнд нийтлэгдсэн танилцуулга |archiv-bot=2023-09-26 21:07:46 InternetArchiveBot }} (Хятад хэлээр)</ref> ==Түүх== Хорчин баруун гарын өмнөд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Засагт жүн вангийн хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=6-7 | language=zh}}</ref> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Будачи]] || Засаг, төрийн Засагт жүн ван || 1636-1644 || 1626 он "засагт дүүрэн" цол. 1636 он төрийн Засагт жүн ван. |- | Баясгал || Засаг, төрийн Засагт жүн ван || 1644-1657 || |- | Очир || Засаг, төрийн Засагт жүн ван || 1657-1718 || |- | Сагулаг || Засаг, төрийн Засагт жүн ван || 1718-1731 || |- | Шажиндэлгэр || Засаг, төрийн Засагт жүн ван || 1731-1749 || |- | Наваансэвдэн || Засаг, төрийн Засагт жүн ван || 1749-1784 || |- | Рашдонров || Засаг, төрийн Засагт жүн ван || 1784-1798 || |- | Минжүүрдорж || Засаг, төрийн Засагт жүн ван || 1798-1834 || |- | Sudnamlümbu || Засаг, төрийн Засагт жүн ван || 1834-1867 || |- | Дамбажамц || Засаг, төрийн Засагт жүн ван || 1867-1873 || |- | Гэндэнжамсан || Засаг, төрийн Засагт жүн ван || 1873-1881 || |- | [[Засагт ван Удай|Удай]] || Засаг, төрийн Засагт жүн ван || 1881-1920 || |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Хорчин]] ==Зүүлт== {{reflist}} ==Гадаад холбоос== * "Хятадын олон улсын радио" сүлжээ: [http://mongol.cri.cn/523/2010/12/03/43s148617.htm Хорчин баруун гарын өмнөд хошууны хошууны тойм] (Монгол хэлээр) {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] tbulkvq9d24119dqmi2q1ohpb24vc86 1991 он 0 26894 852660 851817 2026-04-09T09:23:00Z BolorBobo 35167 852660 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 14-16- Москва хотод айлчилсан сөрөг хүчний гол улс төрч С. Зориг тэргүүтэй Ардын Их Хурлын Парламентийн бүлгэмийн төлөөлөгчид ч гэсэн ярилцагч түншүүдтэйгээ юуны өмнө өрийн асуудал зэрэг эдийн засгийн асуудлуудыг хөндөн ярьжээ. * Нэгдүгээр сарын 14-27 - Талбайн теннисний Австралийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Борис Бекер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 27 - АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн шигшээ тоглолт болох Супер боулын тэмцээнд Нью-Йорк Жайнтс баг өрсөлдөгч Баффало Биллсийг 20:19 харьцаагаар хожиж, хоёр дахь удаагаа түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - [[Саудын Араб|Саудын Арабы]]<nowiki/>н нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - [[Хаити]] улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. *Хоёрдугаар сарын 8- Монгол Улсын Ерөнхий сайд Д. Бямбасүрэн, Дэд Ерөнхийлөгч Р. Гончигдорж нар Москвад айлчилсан. Энэ үеэр “БНМАУ, ЗСБНХОУ-ын хоорондох найрамдал, сайн хөршийн харилцааны тухай тунхаглал” гарчээ. *Хоёрдугаар сарын 13 - Төмөр хонь жилийн сар шинийн баярт зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд 256 бөх барилдсанаас Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат, улсын дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] түрүүлж, Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, улсын арслан [[Бандийн Ганбаатар]] үзүүрлэжээ. ** Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа.Хоёрдугаар сарын 13 * Хоёрдугаар сарын 14- Монгол Улс ОУВС, Дэлхийн Банкны гишүүн болсон. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Херберт У.Буш]] дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын [[Лос-Анжелес]] хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн [[Белград]] хотод [[Слободан Милошевич|Слободан Милошевичийн]] засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний Бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – [[Аляска|Аляскын]] нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – [[Сьерра Леон]] улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн [[Бенин]] улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 25 - Академийн [[Оскарын шагнал]] гардуулах ёслолын ажиллагаа болж "Чонотой бүжиглэгч" кино шилдэг кино, шилдэг найруулагч зэрэг долоон төрөлд ялалт байгуулав. Шилдэг гол дүрийн эрэгтэй жүжигчнээр Жереми Айронс, шилдэг гол дүрийн эмэгтэй жүжигчнээр Кейти Бейтс нар шалгарчээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт [[Жоржиа]] мужийн [[Брансвик]] хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн цэргийн анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл [[Амстердам]] хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – [[Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банк|Европын Сэргээн босголт ба хөгжлийн банк]] байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] ЕНБД бөгөөд удирдагч [[Михаил Горбачёв]] Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр [[Курилийн арлууд|Курилийн арлуудын]] асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонсийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад далайн хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – [[Лесото]] улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – [[Балба]] улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар [[Эдит Крессон]] томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгресст]] Их Британий хатан хаан [[II Элизабет]] үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – [[Сомали]] улсаас [[Сомалиланд]] салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан [[Ражив Ганди]] болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Монгол Улсын Их хурлаар Өмч хувьчлах тухай хууль баталсан. ** Мөн өдөр Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын [[Бангкок]] хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 27-Зургаадугаар сарын 9 - Талбайн теннисний Францын нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Америкийн теннисч Жим Курьер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл [[Аддис Абеба|Аддис-Абеба]] хотыг эзлэв. * Тавдугаар сарын 29 - Европын хөлбөмбөгийн Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Югославын Цревена Звезда клуб Францын Марсель клубтэй учраа таарсан ч үндсэн цагт гоол орсонгүй. Торгуулийн цохилтоор аваргын хувь заяаг шийдэхэд Цревена Звезда клуб түрүүлсэн юм. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын [[Пеннсилвани|Пенсилвани]] мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – [[Эсватини|Свазиланд]] (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Борис Ельцин]] сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. ** Хойд Америкийн Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны шигшээ тоглолтод Чикаго Буллс баг Лос Анжелес Лейкэрс багийг 108:101 харьцаагаар хожив. Цуврал таван тоглолтод 5-1 харьцаагаар ялалт байгуулсан юм. Финалын үнэ цэнтэй тоглогчоор Чикаго Буллсын [[Майкл Жордан]] тодорсон юм. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ [[Бонн]] хотоос [[Берлин|Берлинд]] шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 24-Долоодугаар сарын 7 - Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Михаэл Стик, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Штеффи Граф нар түрүүллээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: [[Хорват]], [[Словени]] улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|Эдийн засгийн харилцан туслалцах Зөвлөл]] татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээний]] байгууллагыг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Х.У.Буш]] Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт [[Хавай]] муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын [[Жидда (хот)|Жидда]] хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 12 - Ардын хувьсгалын 70 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс аймгийн алдар цолтой 512 бөх идэрийн жавхаа, үнэн хүчийг үзэн барилдсанаас Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын заан [[Одвогийн Балжинням]] түрүүлж, Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат улсын заан [[Пунцагийн Сүхбат]] үзүүрлэжээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Михаил Горбачёв]] “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин [[Майк Тайсон|Майк Тайсоныг]] [[Индиана]] мужийн [[Индианаполис]] хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан М.Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станцын цамхаг нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг [[Потсдам]] хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаил Горбачёвыг Крымын Форост гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад 7 хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүлсэн. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: [[Эстони]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь 21-нд Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 26-Есдүгээр сарын 8 - Талбайн теннисний Америкийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Шведийн теннисч Стефан Эдберг, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүлэв. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: [[Молдав]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: [[Киргиз|Киргизстан]], [[Узбекистан]] улс тусгаар тогтнолоо зарлав. [[Тажикистан]] улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг [[Екатеринбург]] болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинград хотын нэрийг [[Санкт-Петербург]] болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 6- Монгол Улсын Шадар сайд Ц. Пүрэвдорж Москвад айлчилж Монголын үйлдвэрүүдэд сэлбэг хэрэгсэл бэлтгэн нийлүүлэх, Монголын хүн амыг өргөн хэрэглээний бараагаар хангах зэрэг эдийн засгийн хамтын ажиллагааны асуудлууд хөндсөн боловч үр дүнд хүрээгүй ажээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: [[Македон]] улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ [[Куба]] улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: [[Армени]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй адил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авсан. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 2- Монгол Улс [[Израил]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч [[Михаил Горбачёв]] Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Тужманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо]] (КГБ) солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Аскар Акаев]] сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – [[Монгол Улс]] [[Латви]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. ** АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын [[Техас]] мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ [[Израил]] улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – [[Польш]] улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. === Арваннэгдүгээр сар === * Арваннэгдүгээр сарын 1 – Констинополийн Үнэн алдартны сүмийн тэргүүн хамбаар I Бартоломей тодорлоо. * Арванэгдүгээр сарын 4-5 – Африкийн Үндэсний конгресс нам Засгийн газарт өөрийн төлөөлөлтэй байх, нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг устгахыг шаардан ажил хаялт зохион байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 5 – [[Филиппин]] улсад Тельма нэрт халуун орны шуурганы улмаас 4900 орчим хүн амь насаа алджээ. ** БНХАУ, Вьетнам улсууд 1979 оны дайны дараа тасраад байсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Арваннэгдүгээр сарын 6 – [[ЗХУ-ын Коммунист нам]] болон түүний аппаратыг Оросын газар нутагт хориглов. * Арваннэгдүгээр сарын 14 – Камбожийн хунтайж [[Нородом Сианук]] 13 жил цөллөгт байсны дараа [[Пномпень]] хотноо хүрэлцэн ирсэн. * Арваннэгдүгээр сарын 18 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Сербийн хагас цэрэгжсэн бүлэглэлтэй 87 хоног тулалдсаны эцэст Вуковар хотыг эзлэв. Югославын эрх баригчид Хорватын 260 гаруй олзны цэргийг хөнөөсөн байна. * Арваннэгдүгээр сарын 20 - [[Монгол Улс]] Бүгд Найрамдах [[Эстони]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. * Арваннэгдүгээр сарын 21 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргад Египетийн Ерөнхий сайдын орлогч [[Бутрос Гали|Бутрос Бутрос-Галиг]] нэр дэвшүүллээ. * Арваннэгдүгээр сарын 23 – Их Британийн Коммунист намыг татан буулгаж, суурин дээр нь Ардчилсан зүүний үзлийн бодлогын мэтгэлцээний төвийг байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 24 – Британийн алдарт “Queen” хамтлагийн гочлол дуучин [[Фрэдди Мэркүри|Фрэдди Меркүри]] ДОХ-ын шалтгаант уушгины хатгалгааны улмаас нас барав. Яг энэ өдөр нь Америкийн “Kiss” хамтлагийн бөмбөрчин Эрик Карр зүрхний хорт хавдраар нас барсан. * Арваннэгдүгээр сарын 26 – [[Азербайжан|Азербайжаны]] Үндэсний ассамблейн ээлжит хуралдаанаар [[Уулын Карабах|Уулын Карабахын]] өөртөө засах аймгийн автономит статусыг цуцалж, хэд, хэдэн хотыг Азербайжан нэршлээр нэрлэв. ** Попын хаан [[Майкл Жэксон]] алдарт “Dangerous” цомог худалдаанд гарав. Худалдаанд гарсан эхний долоо хоногт таван сая хувь борлогджээ. * Арваннэгдүгээр сарын 27 – Югославын задрал: НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Югославт энхийг сахиулах ажиллагаа явуулах тогтоолыг санал нэгтэй баталжээ. === Арванхоёрдугаар сар === * Арванхоёрдугаар сарын 1 – ЗХУ-ын задрал: [[Украин]] улсад ард нийтийн санал асуулгаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг олонхийн саналаар дэмжжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 4 – Ливанд долоон жил орчим барьцаалагдсан Америкийн сэтгүүлч Терри А.Андерсон барьцаанаас суллагдав. Тэрээр Ливаны барьцаанд хамгийн удаан байсан Америк хүн юм. ** Калифорнид цуврал галдан шатаалт үйлдсэн Жон Леонард Орр гэгчийг баривчилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 8 – ЗХУ-ын задрал: Белорусийн Беловежийн байгалийн цогцолборт газарт Орос, Беларусь, Украины удирдагчид ЗХУ-ыг албан ёсоор дуусгавар болгож, түүний оронд [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөл]] байгуулах тухай гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Арванхоёрдугаар сарын 11- [[Монгол Улс]] Бүгд Найрамдах [[Литва]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. ** Югославын задрал: Хорватын зэвсэгт хүчин Паулин Двор тосгонд 18 серб, нэг унгар хүнийг хөнөөжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 12 – Нигерийн Засгийн газар нийслэлээ [[Абужа]] руу нүүлгэв. ** Укрианы засаг захиргаа ижил хүйстнийг гэмт хэрэгт тооцохгүй байхаар тогтов. * Арванхоёрдугаар сарын 15 – Египетийн “Салем Экспресс” гатлага онгоц Улаан тэнгист живж, 450 орчим хүн амиа алджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 16 – НҮБ-ын Ерөнхий ассамблей 1975 онд батлагдсан еврейчүүдийг үзэн ядах үзэл нь арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзлийн нэг хэлбэр гэж үзсэн өмнөх тогтоолыг хүчингүй болгожээ. Ингэснээр [[сионизм]] гэх ойлголт бие даасан нэг үзэл болсон билээ. * Арванхоёрдугаар сарын 19 – Автсралийн Хөдөлмөрийн намын даргаар Пол Китинг сонгогдож, Ерөнхий сайд болов. Тэрээр маргааш нь тангараг өргөжээ. ** Норвеги улсад Скарнсунд гүүр нээлтээ хийв. Нийт 530 метр урттай энэ гүүр дэлхийн хамгийн урт тростой гүүр болсон юм. Барилгын ажил хоёр жил үргэлжилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 22 – Зэвсэгт хүчний бүлэглэлүүд Гүржид цэргийн эргэлт хийв. * Арванхоёрдугаар сарын 24 – ЗХУ-ын задрал: ЗСНБХОУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] НҮБ-ын ЕНБД-д захидал илгээж, задарч буй ЗХУ-ын албан ёсны залгамжлагч орон бол Оросын Холбооны Улс болно гэж мэдэгдэв. * Арванхоёрдугаар сарын 25 – ЗХУ-ын задрал: Михаил Горбачёв 69 жилийн түүхтэй ЗХУ-ын задралыг гэрчилж, Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорчээ. ** ЗХУ албан ёсоор Оросын Холбооны Улс гэгдэх болов. * Арванхоёрдугаар сарын 26 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Дээд зөвлөл сүүлчийн удаа хуралдаж ЗХУ-ыг татан буугдсаныг албан ёсоор зарлав. Ингэснээр “[[Хүйтэн дайн]]” эцэслэжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын үлдсэн бүх төрийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа зогсоолоо. Улмаар Кремлийн орой дээр мандсан Улаан өнгийн далбааг халж, цагаан-хөх-улаан өнгө бүхий далбайг албан ёсоор мандуулжээ. == Нобелийн шагналтнууд == Норвегийн эзэн хааны ивээлт Нобелийн шагнал гардуулах хороо хуралдаж шинжлэх ухаан, нийгмийн дараах зүтгэлтнүүдэд Нобелийн шагнал гардуулахаар болов. Химийн салбарын Нобелийн шагналыг “Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө” Швейцарын химич Ричард Р.Эрнстэд олгохоор болжээ. Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг “Шингэн талстууд болон полимерүүдэд нарийн төвөгтэй матерын хэлбэрүүдийг ерөнхийлж болохыг судалсных нь төлөө” Францын физикч Пьер-Жиллес де Женнд олгохоор болжээ. Анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг “Эсийн йоны сувгуудын үйл ажиллагааг судласных нь төлөө” Германы эрдэмтэн Эрвин Нехер, Берт Сакманн нарт гардуулжээ. Утга зохиолын салбарын Нобелийн шагналыг “Туульсын зохиолоороо хүн төрөлхтий утга зохиолд үнэлж барашгүй хувь нэмэр оруулсных нь төлөө” Өмнөд Африкийн зохиолч, тэмцэгч Надин Гордимерт олгожээ. Эдийн засгийн шинжлэх ухааны Нобелийн дурсгалын шагналыг “эдийн засгийн институцийн бүтэц, үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, тодруулсных нь төлөө” Их Британийн эдийн засагч Роналд Коузд олгожээ. Нобелийн Энхтайвны шагналыг Бирмийн хүний эрхийн төлөө тэмцэгч, сөрөг хүчний тэргүүн Аун Сан Су Чид олгожээ. Хими – '''Ричард Роберт Эрнст''' Фикик – '''Пьер-Жиллес де Женн''' Анагаах ухаан – '''Эрвин Нехер''', '''Берт Сакманн''' Утга зохиол – '''Надин Гордимер''' Эдийн засаг - '''Роналд Коуз''' Энхтайван – '''[[Аун Сан Су Чи]]''' [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] axsdqalmrsrk3k4xbq02ftjdinftqb6 852661 852660 2026-04-09T09:29:07Z BolorBobo 35167 852661 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 14-16- Москва хотод айлчилсан сөрөг хүчний гол улс төрч С. Зориг тэргүүтэй Ардын Их Хурлын Парламентийн бүлгэмийн төлөөлөгчид ч гэсэн ярилцагч түншүүдтэйгээ юуны өмнө өрийн асуудал зэрэг эдийн засгийн асуудлуудыг хөндөн ярьжээ. * Нэгдүгээр сарын 14-27 - Талбайн теннисний Австралийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Борис Бекер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 27 - АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн шигшээ тоглолт болох Супер боулын тэмцээнд Нью-Йорк Жайнтс баг өрсөлдөгч Баффало Биллсийг 20:19 харьцаагаар хожиж, хоёр дахь удаагаа түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - [[Саудын Араб|Саудын Арабы]]<nowiki/>н нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - [[Хаити]] улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. *Хоёрдугаар сарын 8- Монгол Улсын Ерөнхий сайд Д. Бямбасүрэн, Дэд Ерөнхийлөгч Р. Гончигдорж нар Москвад айлчилсан. Энэ үеэр “БНМАУ, ЗСБНХОУ-ын хоорондох найрамдал, сайн хөршийн харилцааны тухай тунхаглал” гарчээ. *Хоёрдугаар сарын 13 - Төмөр хонь жилийн сар шинийн баярт зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд 256 бөх барилдсанаас Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат, улсын дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] түрүүлж, Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, улсын арслан [[Бандийн Ганбаатар]] үзүүрлэжээ. ** Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа.Хоёрдугаар сарын 13 * Хоёрдугаар сарын 14- Монгол Улс ОУВС, Дэлхийн Банкны гишүүн болсон. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Херберт У.Буш]] дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын [[Лос-Анжелес]] хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн [[Белград]] хотод [[Слободан Милошевич|Слободан Милошевичийн]] засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний Бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – [[Аляска|Аляскын]] нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – [[Сьерра Леон]] улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн [[Бенин]] улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 25 - Академийн [[Оскарын шагнал]] гардуулах ёслолын ажиллагаа болж "Чонотой бүжиглэгч" кино шилдэг кино, шилдэг найруулагч зэрэг долоон төрөлд ялалт байгуулав. Шилдэг гол дүрийн эрэгтэй жүжигчнээр Жереми Айронс, шилдэг гол дүрийн эмэгтэй жүжигчнээр Кейти Бейтс нар шалгарчээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт [[Жоржиа]] мужийн [[Брансвик]] хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн цэргийн анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл [[Амстердам]] хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – [[Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банк|Европын Сэргээн босголт ба хөгжлийн банк]] байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] ЕНБД бөгөөд удирдагч [[Михаил Горбачёв]] Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр [[Курилийн арлууд|Курилийн арлуудын]] асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонсийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад далайн хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – [[Лесото]] улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – [[Балба]] улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар [[Эдит Крессон]] томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгресст]] Их Британий хатан хаан [[II Элизабет]] үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – [[Сомали]] улсаас [[Сомалиланд]] салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан [[Ражив Ганди]] болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Монгол Улсын Их хурлаар Өмч хувьчлах тухай хууль баталсан. ** Мөн өдөр Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. ** Мөн өдөр АНУ-ын Миннесота мужийн Блумингтон хотод болсон Үндэсний хоккейн лигийн Стенлийн цомд Питссбург Пингвинс баг өрсөлдөгч Миннесота Норт Старс багийг 8-0 бут ниргэв. Аваргын хувь заяа 6 цувралд шийдэгдэхэд ийнхүү Питтсбург Пингвис баг 4-2 тэргүүлж, Стенлийн цомыг анх удаагаа өргөсөн билээ. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын [[Бангкок]] хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 27-Зургаадугаар сарын 9 - Талбайн теннисний Францын нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Америкийн теннисч Жим Курьер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл [[Аддис Абеба|Аддис-Абеба]] хотыг эзлэв. * Тавдугаар сарын 29 - Европын хөлбөмбөгийн Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Югославын Цревена Звезда клуб Францын Марсель клубтэй учраа таарсан ч үндсэн цагт гоол орсонгүй. Торгуулийн цохилтоор аваргын хувь заяаг шийдэхэд Цревена Звезда клуб түрүүлсэн юм. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын [[Пеннсилвани|Пенсилвани]] мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – [[Эсватини|Свазиланд]] (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Борис Ельцин]] сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. ** Хойд Америкийн Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны шигшээ тоглолтод Чикаго Буллс баг Лос Анжелес Лейкэрс багийг 108:101 харьцаагаар хожив. Цуврал таван тоглолтод 5-1 харьцаагаар ялалт байгуулсан юм. Финалын үнэ цэнтэй тоглогчоор Чикаго Буллсын [[Майкл Жордан]] тодорсон юм. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ [[Бонн]] хотоос [[Берлин|Берлинд]] шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 24-Долоодугаар сарын 7 - Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Михаэл Стик, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Штеффи Граф нар түрүүллээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: [[Хорват]], [[Словени]] улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|Эдийн засгийн харилцан туслалцах Зөвлөл]] татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээний]] байгууллагыг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Х.У.Буш]] Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт [[Хавай]] муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын [[Жидда (хот)|Жидда]] хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 12 - Ардын хувьсгалын 70 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс аймгийн алдар цолтой 512 бөх идэрийн жавхаа, үнэн хүчийг үзэн барилдсанаас Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын заан [[Одвогийн Балжинням]] түрүүлж, Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат улсын заан [[Пунцагийн Сүхбат]] үзүүрлэжээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Михаил Горбачёв]] “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин [[Майк Тайсон|Майк Тайсоныг]] [[Индиана]] мужийн [[Индианаполис]] хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан М.Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станцын цамхаг нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг [[Потсдам]] хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаил Горбачёвыг Крымын Форост гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад 7 хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүлсэн. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: [[Эстони]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь 21-нд Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 26-Есдүгээр сарын 8 - Талбайн теннисний Америкийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Шведийн теннисч Стефан Эдберг, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүлэв. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: [[Молдав]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: [[Киргиз|Киргизстан]], [[Узбекистан]] улс тусгаар тогтнолоо зарлав. [[Тажикистан]] улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг [[Екатеринбург]] болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинград хотын нэрийг [[Санкт-Петербург]] болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 6- Монгол Улсын Шадар сайд Ц. Пүрэвдорж Москвад айлчилж Монголын үйлдвэрүүдэд сэлбэг хэрэгсэл бэлтгэн нийлүүлэх, Монголын хүн амыг өргөн хэрэглээний бараагаар хангах зэрэг эдийн засгийн хамтын ажиллагааны асуудлууд хөндсөн боловч үр дүнд хүрээгүй ажээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: [[Македон]] улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ [[Куба]] улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: [[Армени]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй адил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авсан. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 2- Монгол Улс [[Израил]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч [[Михаил Горбачёв]] Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Тужманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо]] (КГБ) солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Аскар Акаев]] сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – [[Монгол Улс]] [[Латви]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. ** АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын [[Техас]] мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ [[Израил]] улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – [[Польш]] улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. === Арваннэгдүгээр сар === * Арваннэгдүгээр сарын 1 – Констинополийн Үнэн алдартны сүмийн тэргүүн хамбаар I Бартоломей тодорлоо. * Арванэгдүгээр сарын 4-5 – Африкийн Үндэсний конгресс нам Засгийн газарт өөрийн төлөөлөлтэй байх, нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг устгахыг шаардан ажил хаялт зохион байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 5 – [[Филиппин]] улсад Тельма нэрт халуун орны шуурганы улмаас 4900 орчим хүн амь насаа алджээ. ** БНХАУ, Вьетнам улсууд 1979 оны дайны дараа тасраад байсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Арваннэгдүгээр сарын 6 – [[ЗХУ-ын Коммунист нам]] болон түүний аппаратыг Оросын газар нутагт хориглов. * Арваннэгдүгээр сарын 14 – Камбожийн хунтайж [[Нородом Сианук]] 13 жил цөллөгт байсны дараа [[Пномпень]] хотноо хүрэлцэн ирсэн. * Арваннэгдүгээр сарын 18 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Сербийн хагас цэрэгжсэн бүлэглэлтэй 87 хоног тулалдсаны эцэст Вуковар хотыг эзлэв. Югославын эрх баригчид Хорватын 260 гаруй олзны цэргийг хөнөөсөн байна. * Арваннэгдүгээр сарын 20 - [[Монгол Улс]] Бүгд Найрамдах [[Эстони]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. * Арваннэгдүгээр сарын 21 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргад Египетийн Ерөнхий сайдын орлогч [[Бутрос Гали|Бутрос Бутрос-Галиг]] нэр дэвшүүллээ. * Арваннэгдүгээр сарын 23 – Их Британийн Коммунист намыг татан буулгаж, суурин дээр нь Ардчилсан зүүний үзлийн бодлогын мэтгэлцээний төвийг байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 24 – Британийн алдарт “Queen” хамтлагийн гочлол дуучин [[Фрэдди Мэркүри|Фрэдди Меркүри]] ДОХ-ын шалтгаант уушгины хатгалгааны улмаас нас барав. Яг энэ өдөр нь Америкийн “Kiss” хамтлагийн бөмбөрчин Эрик Карр зүрхний хорт хавдраар нас барсан. * Арваннэгдүгээр сарын 26 – [[Азербайжан|Азербайжаны]] Үндэсний ассамблейн ээлжит хуралдаанаар [[Уулын Карабах|Уулын Карабахын]] өөртөө засах аймгийн автономит статусыг цуцалж, хэд, хэдэн хотыг Азербайжан нэршлээр нэрлэв. ** Попын хаан [[Майкл Жэксон]] алдарт “Dangerous” цомог худалдаанд гарав. Худалдаанд гарсан эхний долоо хоногт таван сая хувь борлогджээ. * Арваннэгдүгээр сарын 27 – Югославын задрал: НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Югославт энхийг сахиулах ажиллагаа явуулах тогтоолыг санал нэгтэй баталжээ. === Арванхоёрдугаар сар === * Арванхоёрдугаар сарын 1 – ЗХУ-ын задрал: [[Украин]] улсад ард нийтийн санал асуулгаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг олонхийн саналаар дэмжжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 4 – Ливанд долоон жил орчим барьцаалагдсан Америкийн сэтгүүлч Терри А.Андерсон барьцаанаас суллагдав. Тэрээр Ливаны барьцаанд хамгийн удаан байсан Америк хүн юм. ** Калифорнид цуврал галдан шатаалт үйлдсэн Жон Леонард Орр гэгчийг баривчилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 8 – ЗХУ-ын задрал: Белорусийн Беловежийн байгалийн цогцолборт газарт Орос, Беларусь, Украины удирдагчид ЗХУ-ыг албан ёсоор дуусгавар болгож, түүний оронд [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөл]] байгуулах тухай гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Арванхоёрдугаар сарын 11- [[Монгол Улс]] Бүгд Найрамдах [[Литва]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. ** Югославын задрал: Хорватын зэвсэгт хүчин Паулин Двор тосгонд 18 серб, нэг унгар хүнийг хөнөөжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 12 – Нигерийн Засгийн газар нийслэлээ [[Абужа]] руу нүүлгэв. ** Укрианы засаг захиргаа ижил хүйстнийг гэмт хэрэгт тооцохгүй байхаар тогтов. * Арванхоёрдугаар сарын 15 – Египетийн “Салем Экспресс” гатлага онгоц Улаан тэнгист живж, 450 орчим хүн амиа алджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 16 – НҮБ-ын Ерөнхий ассамблей 1975 онд батлагдсан еврейчүүдийг үзэн ядах үзэл нь арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзлийн нэг хэлбэр гэж үзсэн өмнөх тогтоолыг хүчингүй болгожээ. Ингэснээр [[сионизм]] гэх ойлголт бие даасан нэг үзэл болсон билээ. * Арванхоёрдугаар сарын 19 – Автсралийн Хөдөлмөрийн намын даргаар Пол Китинг сонгогдож, Ерөнхий сайд болов. Тэрээр маргааш нь тангараг өргөжээ. ** Норвеги улсад Скарнсунд гүүр нээлтээ хийв. Нийт 530 метр урттай энэ гүүр дэлхийн хамгийн урт тростой гүүр болсон юм. Барилгын ажил хоёр жил үргэлжилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 22 – Зэвсэгт хүчний бүлэглэлүүд Гүржид цэргийн эргэлт хийв. * Арванхоёрдугаар сарын 24 – ЗХУ-ын задрал: ЗСНБХОУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] НҮБ-ын ЕНБД-д захидал илгээж, задарч буй ЗХУ-ын албан ёсны залгамжлагч орон бол Оросын Холбооны Улс болно гэж мэдэгдэв. * Арванхоёрдугаар сарын 25 – ЗХУ-ын задрал: Михаил Горбачёв 69 жилийн түүхтэй ЗХУ-ын задралыг гэрчилж, Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорчээ. ** ЗХУ албан ёсоор Оросын Холбооны Улс гэгдэх болов. * Арванхоёрдугаар сарын 26 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Дээд зөвлөл сүүлчийн удаа хуралдаж ЗХУ-ыг татан буугдсаныг албан ёсоор зарлав. Ингэснээр “[[Хүйтэн дайн]]” эцэслэжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын үлдсэн бүх төрийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа зогсоолоо. Улмаар Кремлийн орой дээр мандсан Улаан өнгийн далбааг халж, цагаан-хөх-улаан өнгө бүхий далбайг албан ёсоор мандуулжээ. == Нобелийн шагналтнууд == Норвегийн эзэн хааны ивээлт Нобелийн шагнал гардуулах хороо хуралдаж шинжлэх ухаан, нийгмийн дараах зүтгэлтнүүдэд Нобелийн шагнал гардуулахаар болов. Химийн салбарын Нобелийн шагналыг “Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө” Швейцарын химич Ричард Р.Эрнстэд олгохоор болжээ. Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг “Шингэн талстууд болон полимерүүдэд нарийн төвөгтэй матерын хэлбэрүүдийг ерөнхийлж болохыг судалсных нь төлөө” Францын физикч Пьер-Жиллес де Женнд олгохоор болжээ. Анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг “Эсийн йоны сувгуудын үйл ажиллагааг судласных нь төлөө” Германы эрдэмтэн Эрвин Нехер, Берт Сакманн нарт гардуулжээ. Утга зохиолын салбарын Нобелийн шагналыг “Туульсын зохиолоороо хүн төрөлхтий утга зохиолд үнэлж барашгүй хувь нэмэр оруулсных нь төлөө” Өмнөд Африкийн зохиолч, тэмцэгч Надин Гордимерт олгожээ. Эдийн засгийн шинжлэх ухааны Нобелийн дурсгалын шагналыг “эдийн засгийн институцийн бүтэц, үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, тодруулсных нь төлөө” Их Британийн эдийн засагч Роналд Коузд олгожээ. Нобелийн Энхтайвны шагналыг Бирмийн хүний эрхийн төлөө тэмцэгч, сөрөг хүчний тэргүүн Аун Сан Су Чид олгожээ. Хими – '''Ричард Роберт Эрнст''' Фикик – '''Пьер-Жиллес де Женн''' Анагаах ухаан – '''Эрвин Нехер''', '''Берт Сакманн''' Утга зохиол – '''Надин Гордимер''' Эдийн засаг - '''Роналд Коуз''' Энхтайван – '''[[Аун Сан Су Чи]]''' [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] lf9ozrcwmp8gl8ntrj9zq37fzibv6bg 852662 852661 2026-04-09T09:32:51Z BolorBobo 35167 852662 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1991|1990-ээд он|XX зуун}} '''1991''' (MCMXCI) Аргын тооллоор нэгэн мянга есөн зуун ерэн нэгэн он. Билгийн тооллоор 1991 оны төмөр хонь жил. Григорын тооллоор энэ жил мягмар гарагт эхэлжээ. Энэ жил бол хоёр дахь мянганы 991 дэх жил, XX зууны 91 дэх он, 1990-ээд он гэж тоолбол хоёр дахь жил юм. Дэлхий даяар 1947 оноос эхэлсэн үзэл суртлын [[Хүйтэн дайн|"хүйтэн дайн"-ы]] сүүлийн жил нь энэ жил байлаа. ЗХУ задран бутарч үндэс суурин дээр нь 15 тусгаар улс бүрэлдэн тогтож дэлхийн улс төрийн газрын зурагт ихээхэн өөрчлөлт орсон болно. Тусгаар тогтносон дээрх улсууд бүгд нийлж [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөлийн]] гишүүн болсон юм. Энэ оныхоо 7-р сард нь Энэтхэг улс үе улирсан автократ шинжтэй бурангуй тогтолцооноосоо салж, эдийн засгаа өргөн хүрээнд чөлөөллөө. Хэдийгээр энэ нь Энэтхэгийн ДНБ-г богино хугацаандаа нэмэгдүүлсэн ч дараагийн 20 жилд нь орлогын тэгш бус байдлыг нэмэгдүүлсэн юм. НҮБ-ын эрх бүхий 34 үндэстний эвсэл Кувейтийг булаан эзэлсэн Иракын эсрэг дайн зарлав. [[Персийн булангийн дайн]] гэж нэрлэгдсэн энэ үйл явдал Ойрх Дорнодын бүс нутагт АНУ-ын зэвсэгт хүчний байнгын оролцооны эхийг тавьсан юм. Европ тивд Серби болон Югославын хооронд бараг 10 жил үргэлжилсэн Югославын дайн энэ жилд дэгдлээ. Өмнөд Африкт арьс өнгөөр ялгаварлах апартейд дэглэм устаж, иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Нелсон Мандела]] шоронгоос суллагдсаны дараах энэ жил хүн амыг арьс өнгөөр ялгаварлах байдал бүрнээ арилж, 1950 оны Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болсонд тооцлоо. Өмнөх онуудад CERN-ийн лабораторид эхлэлээ тавьсан дэлхийг хэрсэн интернэт сүлжээ бусад судалгааны байгууллагуудад түгэн тархаж, наймдугаар сард нь олон нийтэд нээлттэй болж дэлхийн түүхэнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад орсон юм. Энэ үйл явдал мэдээллийн технологийн эх үндсийг тавиад зогсохгүй даяаршлыг хурдасгаж, хавтгай дэлхий гэх ойлголтыг бий болгосон билээ. Поп соёлын хувьд ч ярих юмтай жил байлаа. Альтернатив рок урсгалыг шинэ шатанд гаргасан гранж рокын анхны төлөөлөгчид байгуулагдаж эхлэв. Энэ урсгалын сод төлөөлөл болох Нирвана хамтлаг энэ оныхоо есдүгээр сард “Nevermind” цомгоо худалдаанд гаргав. Хип хоп урлагч урьд хожид байгаагүй өндөр амжилт тогтоолоо. Түүнчлэн электрон хөгжмийн урсгал хүчээ авч дуу хөгжмийн салбарт шинэ тренд тогтоов. Энэ урсгал зөвхөн шинэчлэл байгаад зогсохгүй уламжлалт хөгжимтэй ч сүлэлдэн залуусын анхаарлыг татах болсон юм. == Онцлох үйл явдал == === Нэгдүгээр сар === * Нэгдүгээр сарын 1 - Чехословак улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцоог халсан [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] хоёр дахь улс болжээ. * Нэгдүгээр сарын 5 - Гүржийн зэвсэгт хүчин Өмнөд Осетийн [[Цхинвали]] хотод довтолж, 1991-1992 оны Өмнөд Осетийн дайн дэгджээ. * Нэгдүгээр сарын 7 - [[Хаити]] улсад төрийн эргэлт хийхийг завдав. Экс дарангуйлагч Жеан Клод Дувальегийн удирдлаганд нэгдсэн хагас цэргийн зохион байгуулалттай бүлгэм төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч амжилтад хүрч чадсангүй. Төрийн эргэлтийг удирдсан Рожер Лафонтантыг долоодугаар сард нь ялласан юм. * Нэгдүгээр сарын 9 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга [[Жеймс Бейкер]] Иракийн Гадаад хэргийн сайд [[Тарик Азиз|Тарик Азизтай]] уулзсан боловч Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргах асуудал дээр тохиролцоонд хүрч чадсангүй. * Нэгдүгээр сарын 12 - [[Персийн булангийн дайн]]: [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] хоёр танхим Кувейтийн газар нутгаас Иракын цэргийг гаргахын тулд цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөн тогтоолыг батлав. * Нэгдүгээр сарын 13 - Дуут хувьсгал: Литвийн тусгаар тогтнолын төлөөх ардчилсан жагсаалыг дарахын тулд Зөвлөлтийн цэргийн хүч [[Вильнюс|Вилньюс]] хотод нэвтрэв. Үүний уршгаар 14 энгийн иргэн амиа алдаж, 702 хүн шархаджээ. * Нэгдүгээр сарын 14-16- Москва хотод айлчилсан сөрөг хүчний гол улс төрч С. Зориг тэргүүтэй Ардын Их Хурлын Парламентийн бүлгэмийн төлөөлөгчид ч гэсэн ярилцагч түншүүдтэйгээ юуны өмнө өрийн асуудал зэрэг эдийн засгийн асуудлуудыг хөндөн ярьжээ. * Нэгдүгээр сарын 14-27 - Талбайн теннисний Австралийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Борис Бекер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 15 - [[Персийн булангийн дайн]]: НҮБ-ын тогтсон хугацаа дууссан тул “[[Цөлийн шуурга]]” ажиллагаа эхлэхэд бэлэн болов. * Нэгдүгээр сарын 16 - [[Персийн булангийн дайн]]: “Цөлийн шуурга” ажиллагаа эхэлж, агаарын анхны дайралтаа хийв. * Нэгдүгээр сарын 17 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын зэвсэгт хүчин [[Израил]] улс руу довтолж, “Скад” пуужин харважээ. Улмаар энэ сарынхаа 19-нд Тель-Авивт 15 хүн, 22-нд нь Рамат Ган хотод 96 хүн шархдав. ** Норвегийн хаан ширээг V Харальд залгахаар болов. * Нэгдүгээр сарын 18 - Америкийн агаарын тээврийн “Eastern Airlines” компани 62 жил үйл ажиллагаа явуулсны эцэст дампуурлаа зарлалаа. * Нэгдүгээр сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Британийн зэвсэгт хүчин Иракын нутагт зэвсэглэлээ байршуулж эхлэв. * Нэгдүгээр сарын 24 - Папуа Шинэ Гвиней улсын засгийн газар Бугенвилль арлын босогчидтой энхийн гэрээ байгуулав. Ингэснээр 1988 оноос хойш үргэлжилсэн зэвсэгт мөргөлдөөн эцэслэжээ. * Нэгдүгээр сарын 26 - [[Сомали]] улсын Ерөнхийлөгч Сиад Барре албан тушаалаасаа огцров. Улмаар тус улсад иргэний дайн дэгдэв. Гурав хоногийн дараа тус улсын Ерөнхийлөгчийн суудалд Али Махди Мухаммад суужээ. * Нэгдүгээр сарын 27 - АНУ-ын Үндэсний хөлбөмбөгийн лигийн шигшээ тоглолт болох Супер боулын тэмцээнд Нью-Йорк Жайнтс баг өрсөлдөгч Баффало Биллсийг 20:19 харьцаагаар хожиж, хоёр дахь удаагаа түрүүллээ. * Нэгдүгээр сарын 29 - Өмнөд Африкт Африкийн үндэсний конгресс намын дарга Нелсон Мандела болон Инката эрх чөлөөний намын дарга Мангосуту Бутелези нар найрамдлын гэрээнд гарын үсэг зурав. ** [[Персийн булангийн дайн]]: Хажигийн тулаан эхэлснээр тус дайны хүрээнд анхны томоохон хуурай замын тулаан дэгджээ. Энэ тулаан ердөө нэг хоног л үргэлжилсэн юм. === Хоёрдугаар сар === * Хоёрдугаар сарын 1 - Афганистанын зүүн хойд хэсгийн Хинду Куш мужид 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 848 хүн амиа алдан, 200 орчим хүн бэртэж гэмтжээ. * Хоёрдугаар сарын 6 - [[Саудын Араб|Саудын Арабы]]<nowiki/>н нисэх хүчний Бойнг КС-135Е онгоц хоёр хөдөлгүүрийн доголдлын улмаас ослын буулт хийв. Гэмтэл их байсан ч нисгэгчийн ур чадварын ачаар хөлгийн багийн дөрвөн хүн бүгд аврагдаж, хэсэг хугацааны дараа албаабүрэн хааж эхлэв. * Хоёрдугаар сарын 7 - [[Хаити]] улсад ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч Жеан Бертран Аристид тангараг өргөв. Эдийн засгаа чөлөөлж, дарангуйллын тогтолцоог өөрчилнө гэх амлалтын дараа АНУ тус улсад тавиад байсан хоригоо аравдугаар сард нь цуцалсан билээ. ** Их Британийн Засгийн газар хуралдаж байхад Ирландын Түр армийнхан Даунинг гудамжид миномётоор дайрав. Золоор нэг ч хүний амь эрсэдсэнгүй. *Хоёрдугаар сарын 8- Монгол Улсын Ерөнхий сайд Д. Бямбасүрэн, Дэд Ерөнхийлөгч Р. Гончигдорж нар Москвад айлчилсан. Энэ үеэр “БНМАУ, ЗСБНХОУ-ын хоорондох найрамдал, сайн хөршийн харилцааны тухай тунхаглал” гарчээ. *Хоёрдугаар сарын 13 - Төмөр хонь жилийн сар шинийн баярт зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд 256 бөх барилдсанаас Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат, улсын дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] түрүүлж, Өвөрхангай аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, улсын арслан [[Бандийн Ганбаатар]] үзүүрлэжээ. ** Лазераар тоноглогдсон “ухаалаг тэсрэх бөмбөг” Багдадын газар доорх нуувчинд дэлбэрч олон зуун хүн амиа алдав. АНУ-ын Цэргийн тагнуулын алба үүнийг цэргийн байгууламж гэж мэдэгдсэн бол Иракын засаг захиргаа үүнийг бөмбөгдөлтөөс хорогдох байгууламж гэж эсэргүүцсээр байлаа.Хоёрдугаар сарын 13 * Хоёрдугаар сарын 14- Монгол Улс ОУВС, Дэлхийн Банкны гишүүн болсон. * Хоёрдугаар сарын 15 - Чехословак, Унгар, Польшийн удирдагчид чөлөөт зах зээлийн тогтолцоонд шилжих зорилго бүхий “Вишеградын бүлэг” байгуулагдсаныг зарлав. * Хоёрдугаар сарын 18 - Ирландын салан тусгаарлагчид Лондон хотын метроны Паддингтон болон Викториа өртөөнд бөмбөг дэлбэлэв. * Хоёрдугаарс арын 20 - Албанийн Ерөнхийлөгч Рамиз Алиа ардчиллын төлөөх эсэргүүцлийн жагсаалыг намжаах зорилгоор Ерөнхий сайд Адид Чарчанигийн Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тараав. Төд удалгүй дараагийн Ерөнхий сайдаар Фатос Наног тохоон томилжээ. ** Програмчлалын хэл болох Пайтоныг Гуидо ван Россум зохион бүтээв. * Хоёрдугаар сарын 22 - [[Персийн булангийн дайн]]: Ирак улс Зөвлөлтийн санал болгосон гал зогсоох хэлэлцээрийг хүлээн зөвшөөрөв. АНУ үүнийг хүчин төгөлдөр бус гэж үзэж, Кувейтийн газар нутгаас 24 цагийн дотор цэргээ гаргасан тохиолдолд цэргийн ажиллагааг зогсоох нөхцөл тулгажээ. * Хоёрдугаар сарын 23 - Тайландын генерал Сунторн Конгсомпонг цусгүй төрийн эргэлт хийж, Ерөнхий сайд Чатичай Чунхаваныг огцруулжээ. * Хоёрдугаар сарын 24 - [[Персийн булангийн дайн]]: Орон нутгийн цагаар үүрийн 4:00 цаг орчим Саудын Арабын хилийг АНУ тэргүүтэй холбоотон гүрний цэргүүд нэвтэрснээр Булангийн дайны хуурай замын байлдааны үе шат эхэлжээ. * Хоёрдугаар сарын 26 - [[Персийн булангийн дайн]]: Иракын удирдагч [[Саддам Хусейн]] Багдадын радиогоор Кувейтийн газар нутгаас цэргээ гаргахаа зарлав. Гэвч Иракын цэргүүд ухарч байхдаа Кувейтийн газрын тосны томоохон ордуудыг галдан шатаажээ. * Хоёрдугаар сарын 27 - [[Персийн булангийн дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Херберт У.Буш]] дайнд ялалт байгуулснаа зарлав. Улмаар гал зогсоох зарлиг боловсруулжээ. АНУ-ын цэргүүд гуравдугаар сараас Персийн булангаас гарч эхэлсэн юм. ** Бангладешийн парламентын сонгуульд Үндэсний нам 300 суудлын 139-ийг авч ялалт байгуулав. Ингэснээр тус намын дарга Халеда Зиа Ерөнхий сайд болох нөхцөл бүрджээ. === Гуравдугаар сар === * Гуравдугаар сарын 3 – Сан-Томе ба Принсип улс түүхэндээ анх удаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион байгуулж Мигель Тровоада ялалт байгуулав. ** АНУ-ын [[Лос-Анжелес]] хотод мотоцикль унаж явсан хар арьст Родни Кингийг цагдаа нар гэмгүй байхад нь бүлэглэн халдав. Уг асуудал АНУ даяар тарж, улмаар цагдаагийн дөрвөн ажилтанд хүний биед халдсан хэргээр ял оноосон билээ. * Гуравдугаар сарын 6 – Энэтхэгийн Ерөнхий сайд Чандра Шехар улс төрийн нөхцөл байдлын улмаас үүрэгт ажлаасаа огцров. * Гуравдугаар сарын 9 – Сербийн [[Белград]] хотод [[Слободан Милошевич|Слободан Милошевичийн]] засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Эрх баригчид жагсаалыг хүч хэрэглэн тараах үеэр хоёр хүн амиа алдаж, олон арван хүн гэмтжээ. Сербийн гудамжуудад цагдаа, өөрөө явагч хэрэгсэл байршуулсан байна. * Гуравдугаар сарын 10 – Эль Сальвадор улсад парламентын сонгууль болж Үндэсний Бүгд найрамдах эвсэл ялалт байгуулав. Тус нам парламентын 48 суудлын 39-г авсан юм. * Гуравдугаар сарын 13 – [[Аляска|Аляскын]] нутагт газрын тос алдсан хэргээр “Эксон Валдез” компанид АНУ-ын Хууль зүйн яам нэг тэрбум ам.долларын торгууль оноов. ** АНУ, Канадын Засгийн газар хүчиллэг борооны гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Гуравдугаар сарын 14 – Персийн булангийн дайн: Дайны хөлөөс дайжин эх орноосон дүрвэн Саудын Араб улсад орогноод байсан Жабер аль Ахмад аль Сабах долоон сарын дараа эх нутагтаа эргэн ирэв. ** Чилийн Атакамын цөлд тухайн цаг үеийнхээ хамгийн том зэсийн уурхай болох Эскондида уурхайг албан ёсоор нээв. * Гуравдугаар сарын 15 – Герман улс [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]-аас хойш дөрвөн хүчнээс бүрэн тусгаар тогтнов. Дайны дараа ЗХУ, АНУ, Их Британи, Франц гэсэн дөрвөн улс эдийн засаг, нийгэм зэргээр дотоод хэрэгт нь оролцсоор байсан юм. ** АНУ-Албани улс 1939 оноос хойш анх удаагаа дипломат харилцаагаа сэргээжээ. * Гуравдугаар сарын 17 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-д бүх нийтийн санал асуулга болов. Санал асуулгад оролцогчдын 77% нь Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд багтдаг 15 бүгд найрамдах улсыг тусгаар улс болгохыг эсэргүүцжээ. Уг санал асуулгыг зургаан бүгд найрамдах улс эс хүлээн зөвшөөрч бойкоттолсон байна. ** Финланд улсад парламентын сонгууль болж Төвийн нам 55 суудал авч ялалт байгуулав. Ингэснээр Финландын Социал демократ намын 25 жилийн ноёрхол эцэслэжээ. * Гуравдугаар сарын 23 – [[Сьерра Леон]] улсад Хувьсгалт нэгдсэн хүч Засгийн газрынхаа эсрэг төрийн эргэлт хийснээр иргэний дайн дэгдэв. * Гуравдугаар сарын 24 – Баруун африкийн [[Бенин]] улсад 1970 оноос хойш анх удаагаа Ерөнхийлөгчийн сонгууль болов. Сонгуульд Ницефор Согло ялалт байгуулжээ. * Гуравдугаар сарын 25 - Академийн [[Оскарын шагнал]] гардуулах ёслолын ажиллагаа болж "Чонотой бүжиглэгч" кино шилдэг кино, шилдэг найруулагч зэрэг долоон төрөлд ялалт байгуулав. Шилдэг гол дүрийн эрэгтэй жүжигчнээр Жереми Айронс, шилдэг гол дүрийн эмэгтэй жүжигчнээр Кейти Бейтс нар шалгарчээ. * Гуравдугаар сарын 26 – Мали улсад Амаду Тумани Туре нарын цэргийн офицерууд Ерөнхийлөгч Мусса Траорег баривчилж, Үндсэн хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. ** Аргентин, Бразил, Уругвай, Парагвай улсууд Асунционы тунхагт гарын үсэг зурснаар, Өмнөд Америкийн чөлөөт худалдааны эвсэл байгуулагдав. * Гуравдугаар сарын 31 – Албани улсад 1923 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. Сонгуульд эрх баригч Хөдөлмөрчдийн нам үнэмлэхүй ялалт байгуулж парламентын 250 суудлаас 169 суудлыг авчээ. ** ЗХУ-ын задрал: Гүрж улсад ЗХУ-аас тусгаар тогтнох эсэх асуудлаар ард нийтийн санал асуулга болж олонхийн санаалаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. === Дөрөвдүгээр сар === * Дөрөвдүгээр сарын 2 – Засгийн газраас тогтоосон үнийн улмаас ЗХУ-д өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ 2-3 дахин өсөв. * Дөрөвдүгээр сарын 3 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолоор Ирак улсын хими болон бактерологийн бүх зэвсгийг устгах, 150 км-ээс алсын тусгалтай пуужинг устгахыг шаардав. Мөн Ирак улсыг олон улсад терроризмыг хөхиүлэн дэмжихээ зогсоохыг уриалав. Иракийн засаг захиргаа үүнийг гурав хоногийн дараа хүлээн зөвшөөрсөн юм. * Дөрөвдүгээр сарын 4 – АНУ-ын Сенатор Жон Хайнц өөр бусад зургаан хүний хамтаар Пеннсильвани мужийн Мерион хотод нисдэг тэрэгний ослоор амиа алдав. ** Калифорни мужийн Сакраменто хотод Вьетнам гаралтай дөрвөн этгээд 14 хүнийг барьцаалав. Холбооны мөрдөх товчоо олон цаг үргэлжилсэн ажиллагааны дүнд 11-ийг нь аварч чадсан юм. Барьцаалагчдаас гурав нь амиа алджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 5 – АНУ-ын Сенатор Жон Тавер өөр бусад 22 хүний хамт [[Жоржиа]] мужийн [[Брансвик]] хотод онгоцны ослоор амиа алдав. * Дөрөвдүгээр сарын 6 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 688 дугаар тогтоолоор Иракын ард иргэдийн эсрэг ажиллагаа явуулахыг Засгийн газарт нь хориглосны дагуу холбоотон гүрнүүд Иракын хойд хэсэгт орших курдуудэд хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 9 – Зөвлөлтийн цэргийн анги нэгтгэл Польш улсаас гарч эхлэв. * Дөрөвдүгээр сарын 10 – Италийн Ливорно хотод их манан татсаны улмаас Моби Принс зорчигч тээврийн хөлөг, газрын тос тээвэрлэгчтэй мөргөлдөж140 хүн амиа алджээ. Ослоос цор ганц хүн л амь аврагдсан юм. * Дөрөвдүгээр сарын 12 – Варшавын хөрөнгийн бирж байгуулагджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 14 – Нидерландын нийслэл [[Амстердам]] хотод байрлах Ван Гогын музейгээс 500 сая ам.долларын үнэ бүхий 20 уран зураг алдагдав. Хэрэг явдал гарснаас цаг хүрэхгүй хугацааны дараа музейн дэргэдэх нэгэн зогсоолд машины тээшнээс бүрэн бүтэн олдсон юм. * Дөрөвдүгээр сарын 15 – [[Европын Сэргээн Босголт ба Хөгжлийн Банк|Европын Сэргээн босголт ба хөгжлийн банк]] байгуулагдав. ** Европын эдийн засгийн зөвлөл арьс өнгөөр ялгаварлах үзлийн улмаас Өмнөд Африкт тавиад байсан эдийн засгийн хоригоо бүрэн цуцлав. * Дөрөвдүгээр сарын 16-18 – [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] ЕНБД бөгөөд удирдагч [[Михаил Горбачёв]] Япон улсад айлчлав. Японд айлчилсан Зөвлөлтийн анхны удирдагч болсон тэрээр [[Курилийн арлууд|Курилийн арлуудын]] асуудлаар тохиролцоонд хүрэх гэсэн боловч үр дүнд хүрээгүй юм. * Дөрөвдүгээр сарын 17 – Дау Жонсийн аж үйлдвэрийн хувьцаа түүхэндээ анх удаа 3000 ам.доллароос давж арилжаалагдав. * Дөрөвдүгээр сарын 18 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 687 дугаар тогтоолын дагуу Иракын засаг захиргаа химийн зэвсгийнхээ заримыг НҮБ-д тайлагнав. Гэвч бактерологийн ямар нэгэн зэвсэггүй гэдгээ мэдэгджээ. * Дөрөвдүгээр сарын 22 – Коста-Рика, Панам улсад 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас 47-87 хүн амиа алдан, 759 хүн бэртэж гэмтжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 23 – Исландын парламентын сонгуульд гавьтай амжилт үзүүлээгүй тул тус улс Ерөнхий сайд Стрейнгримур Херманнссон үүрэгт ажлаасаа өөрийн хүсэлтээр чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Давид Оддссон залгасан билээ. * Дөрөвдүгээр сарын 26 – Финландын Ерөнхий сайдаар 36 настай Эско Ахо томилогдов. Тэрээр тус улсын түүхэнд хамгийн залуудаа энэ суудалд суусан хүн болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29 – Бангладеш улсад далайн хар салхи болж 138 мянган хүн амиа алджээ. ** Гүржийн Рача хотод 7.0 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 270 хүн амиа алдан, 100 мянга орчим хүн орон гэргүй болжээ. * Дөрөвдүгээр сарын 29-30 – [[Лесото]] улсад цусгүй төрийн эргэлт болж цэргийн дарангуйлагч Жастин Лехеньяг түлхэн унагав. Хоёр хоногийн дараа Фисона Рамаена засгийн эрхэнд гарчээ. === Тавдугаар сар === * Тавдугаар сарын 12 – [[Балба]] улсад 1959 оноос хойш анх удаагаа олон намын оролцоотой сонгууль зохион байгуулав. * Тавдугаар сарын 15 – Францын Ерөнхий сайдаар [[Эдит Крессон]] томилогдов. Ингэснээр тус улсын түүхэнд энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй болжээ. * Тавдугаарс арын 16 – [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгресст]] Их Британий хатан хаан [[II Элизабет]] үг хэлэв. Энэ нь Британийн түүхэнд тэмдэглэгдэх үйл явдал байсан юм. * Тавдугаар сарын 18 – [[Сомали]] улсаас [[Сомалиланд]] салан тусгаарлаж, тусгаар улс болсноо зарлав. Гэвч олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. * Тавдугаар сарын 19 – Югославын задрал: Хорватад Югославаас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал асуулга болж, олонхын саналаар хүлээн зөвшөөрчээ. * Тавдугаар сарын 21 - Энэтхэгийн Шриперумбудур хотод улс төрийн уулзалтын үеэр амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж Ерөнхий сайд асан [[Ражив Ганди]] болон өөр бусад 14 хүн амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 22 – Монгол Улсын Их хурлаар Өмч хувьчлах тухай хууль баталсан. ** Мөн өдөр Өмнөд Солонгосын Ерөнхий сайдын үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч Ро Жай Бонг оюутны үймээний дараа үүрэгт ажлаасаа огцров. Түүний үүргийг Чун Вок Шик орлон гүйцэтгэхээр болсон юм. * Тавдугаар сарын 25 – Суринамын парламентын сонгуульд цэргийн дэмжлэгтэй Ардчилал ба Хөглийн шинэ фронт нам ялалт байгуулав. ** Мөн өдөр АНУ-ын Миннесота мужийн Блумингтон хотод болсон Үндэсний хоккейн лигийн Стенлийн цомд Питссбург Пингвинс баг өрсөлдөгч Миннесота Норт Старс багийг 8-0 бут ниргэв. Аваргын хувь заяа 6 цувралд шийдэгдэхэд ийнхүү Питтсбург Пингвис баг 4-2 тэргүүлж, Стенлийн цомыг анх удаагаа өргөсөн билээ. * Тавдугаар сарын 26 – Тайландын [[Бангкок]] хотын ойролцоо “Лауда Эйр” компанийн Боинг 767 онгоц осолдож, онгоцонд байсан 223 хүн бүгд амиа алджээ. * Тавдугаар сарын 27-Зургаадугаар сарын 9 - Талбайн теннисний Францын нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Америкийн теннисч Жим Курьер, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүллээ. * Тавдугаар сарын 28 – Этиопын иргэний дайн: Этиопын Ардын хувьсгалт ардчилсан хүчин нийслэл [[Аддис Абеба|Аддис-Абеба]] хотыг эзлэв. * Тавдугаар сарын 29 - Европын хөлбөмбөгийн Европын цом/Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Югославын Цревена Звезда клуб Францын Марсель клубтэй учраа таарсан ч үндсэн цагт гоол орсонгүй. Торгуулийн цохилтоор аваргын хувь заяаг шийдэхэд Цревена Звезда клуб түрүүлсэн юм. === Зургаадугаар сар === * Зургаадугаар сарын 3 – Японы Үнзен галт уул дэлбэрч, хорт утааны улмаас 46 хүн амиа алджээ. * Зургаадугаар сарын 4 – Албани даяар өрнөсөн ажил хаялтын улмаас Ерөнхий сайд Фатос Нано огцров. Удалгүй түүнийг илли Буфи орлосон юм. ** Наран үүссэн томоохон дэлбэрэлтийн улмаас АНУ-ын [[Пеннсилвани|Пенсилвани]] мужийн өмнөд хэсэгт ер бусын туйлын туяа үзэгджээ. * Зургаадугаар сарын 5 – Алжирын Ерөнхийлөгч Чадли Бенджедид онц байдал зарлав. Ерөнхий сайд Моулоуд Хамрушег огцруулж, оронд нь Сид Ахмед Гозалиг тохоон томилжээ. * Зургаадугаар сарын 7 – [[Персийн булангийн дайн]]-д оролцсон 8800 цэргийн алба хаагч АНУ-д ирэв Тэднийг ирснийг тохиолдуулан нийслэл Вашингтон хотноо сүрт жагсаал зохион байгуулжээ. Уг жагсаалыг 200 мянган хүн үзэж сонирхсон гэдэг. * Зургаадугаар сарын 9 – [[Эсватини|Свазиланд]] (одоогийн Эсватини) улсын Эмасвати нүүрсний уурхай нурж 26 уурхайчин 65 метрийн гүнд гацав. Аврах ажиллагаа 30 цаг үргэлжилж бүгдийг нь эсэн мэнд аварч чаджээ. * Зургаадугаар сарын 12 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Борис Ельцин]] сонгогджээ. ** Албанийн Хөдөлмөрчдийн нам татан буугдаж, үндэс суурин дээр нь Социалист нам байгуулагдав. ** Хойд Америкийн Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны шигшээ тоглолтод Чикаго Буллс баг Лос Анжелес Лейкэрс багийг 108:101 харьцаагаар хожив. Цуврал таван тоглолтод 5-1 харьцаагаар ялалт байгуулсан юм. Финалын үнэ цэнтэй тоглогчоор Чикаго Буллсын [[Майкл Жордан]] тодорсон юм. * Зургаадугаар сарын 15 – Филиппин улсад Пинатубо галт уул дэлбэрэв. XX зуунд хуурай газар дэлбэрсэн хамгийн том дэлбэрэлт гэж бүртгэгдсэн уг гамшгийн улмаас 800 орчим хүн амиа алджээ. Дэлбэрэлтийн улмаас дэлхийн дундаж температур 0.4 цельсээр буурчээ. ** Энэтхэгийн парламентын сонгууль өндөрлөв. Сонгуульд Үндэсний конгресс нам ялалт байгуулсан ч дангаар засаг бүрдүүлэх боломжтой болсонгүй. * Зургаадугаар сарын 17 – Өмнөд Африкийн парламент Хүн амын бүртгэлийн тухай хуулийг хүчингүй болгов. Ингэснээр тус улсад төрсөн бүх иргэнийг төрөхөд нь арьс өнгөөр ялгаварладаг байдал устсан юм. * Зургаадугаар сарын 20 – Нэгдсэн Герман улс нийслэлээ [[Бонн]] хотоос [[Берлин|Берлинд]] шилжүүлжээ. * Зургаадугаар сарын 23-28 – НҮБ-ын шалгалтын багууд Иракын тээврийн хэрэгслийн тоног төхөөрөмжийг шалгах зорилгоор саатуулахыг оролдов. Үүнийг эсэргүүцсэн Иракын нисэх хүчин агаарт анхааруулах буудлага үйлджээ. * Зургаадугаар сарын 24-Долоодугаар сарын 7 - Талбайн теннисний Уимблдоны нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Михаэл Стик, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Германы теннисч Штеффи Граф нар түрүүллээ. * Зургаадугаар сарын 25 – Югославын задрал: [[Хорват]], [[Словени]] улсууд Югославаас тусгаар тогтносноо зарлав. * Зургаадугаар сарын 28 – ЗХУ задарснаар [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|Эдийн засгийн харилцан туслалцах Зөвлөл]] татан буугджээ. === Долоодугаар сар === * Долоодугаар сарын 1 – Чехословакын нийслэл Варшав хотноо [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээний]] байгууллагыг татан буулгав. ** АНУ-ын Вашингтон хот, Питтсбург, Лос-Анжелес, Сан Франциско хотуудад телефон утасны сүлжээнд алдаа гарсны улмаас сүлжээ тасалдав. Нийтдээ 12 сая орчим хүн хэдэн цагийн турш холбоогүй болсон байна. ** Финланд улсад дэлхийд анх удаа хөдөлгөөнт утасны сүлжээгээр дуудлага хийв. * Долоодугаар сарын 4 – Колумб улсад шинэ Үндсэн хуулийг батлав. * Долоодугаар сарын 7 – Югославын задрал: Брионигийн хэлэлцээрээр Словенид арван өдрийн дайн эцэслэв. * Долоодугаар сарын 9 – Олон улсын олимпын хороо Өмнөд Африкийг олимпод орох эрхийг сэргээв. * Долоодугаар сарын 10 – ЗСБНХОУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Борис Ельцин тангараг өргөв. ** АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Херберт Уокер Буш|Жорж Х.У.Буш]] Өмнөд Африкт тавьсан бүх хоригыг бүрэн цуцалжээ. * Долоодугаар сарын 11 – Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст нарны бүтэн хиртэлт тохиов. Нарын хиртэлт [[Хавай]] муж болон Мексик, Колумб, Бразилд голцуу үзэгджээ. ** Нигерийн агаарын тээврийн 2120 дугаар нислэг Саудын Арабын [[Жидда (хот)|Жидда]] хотоос хөөрсний дараа галд автаж осолдов. Ослын улмаас 261 хүн бүгд амиа алджээ. * Долоодугаар сарын 12 - Ардын хувьсгалын 70 жилийн ой Үндэсний их баяр наадмын хүчит бөхийн барилдаанд улс аймгийн алдар цолтой 512 бөх идэрийн жавхаа, үнэн хүчийг үзэн барилдсанаас Увс аймгийн Наранбулаг сумын харьяат улсын заан [[Одвогийн Балжинням]] түрүүлж, Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын харьяат улсын заан [[Пунцагийн Сүхбат]] үзүүрлэжээ. * Долоодугаар сарын 16 – ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Михаил Горбачёв]] “Их Долоо”-гийн удирдагчдаас тусламж хүсэхээр Лондон хотноо ирэв. * Долоодугаар сарын 18 – Мавритани болон Сенегалын Засгийн газрууд 1989 оны дөрөвдүгээр сараас хойш үргэлжилсэн хилийн маргааныг эцэс болгов. * Долоодугаар сарын 22 – АНУ-ын мэргэжлийн боксчин [[Майк Тайсон|Майк Тайсоныг]] [[Индиана]] мужийн [[Индианаполис]] хотод “Хар Америкийн мисс” тэмцээний оролцогч Дезири Вашингтоныг хүчиндсэн хэргээр баривчлан, яллав. * Долоодугаар сарын 24 – Энэтхэгийн Сангийн сайд Манмохан Сингх эдийн засгийг өргөөн хүрээнд чөлөөлсөн шинэчлэлийн аж үйлдвэрийн бодлогоо зарлав. * Долоодугаар сарын 25 – Британийн одон орончид нарны аймгаас гадна гараг илрүүлснээ зарлажээ. * Долоодугаар сарын 29 – АНУ-ын Нью-Йорк хотын тойргийн шүүх “Кредит банк”, “Коммерс Интернэшнл”-ийг түүхэн дэх хамгийн том санхүүгийн луйвар хийсэн хэрэгт буруутган, хадгаламж эзэмшэгчдээс таван тэрбум ам.доллар залилсан гэж дүгнэжээ. * Долоодугаар сарын 31 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Херберт У.Буш, ЗХУ-ын удирдагч асан М.Горбачёв нар Стратегийн зэвсэглэлийг бууруулах нэгдүгээр гэрээнд гарын үсэг зурав. ** Дуут хувьсгал: Зөвлөлтийн дотоодын цагдан сэргийлэхийн анги нэгтгэлүүд Литвийн хилийн постуудад ажиллагаа явуулсны улмаас Медининкайд постод Литвийн гаалийн долоон албан хаагч амиа алдав. === Наймдугаар сар === * Наймдугаар сарын 4 – Өмнөд Африкийн эрэг орчимд Грекийн аяллын “МТS Oceanos” хөлөг живэв. Хөлгийн багийн 571 хүнийг аврахаар Өмнөд Африкийн нисэх хүчин ажиллагаа явуулж бүгдийг нь эсэн мэнд аварчээ. * Наймдугаар сарын 6 – Нэрт эрдэмтэн Тим Бернерс-Ли alt.hypertext өргөтгөл дээр дэлхийг хэрсэн интернэт төсөл болон программ хангамжаа дэлгэв. Үүний дүнд анхны цахим хуудас болох “info.cern.ch” ашиглалтад оржээ. * Наймдугаар сарын 7 – Ираны Ерөнхий сайд асан Шапур Бахтиар Парисын захын Суренес дүүрэгт бусдын гарт алагдав. * Наймдугаар сарын 8 – Тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж болох Варшавын радио станцын цамхаг нурав. * Наймдугаар сарын 17 – Пруссийн хаан Их Фредерикийн шарилыг [[Потсдам]] хотноо дахин оршоожээ. * Наймдугаар сарын 19 – ЗХУ-ын төрийн эргэлт: ЗХУ-ын удирдагч Михаил Горбачёвыг Крымын Форост гэрийн хорионд оруулав. Тус улсын даргын орлогч Геннадий Янаев өөр бусад 7 хүний удирдсан төрийн эргэлт 72 цагийн дотор нуран унаж, Засгийн газрын ордны гадаа 100 мянга орчим хүн эсэргүүцлийн жагсаал өрнүүлсэн. Горбачёв хар тэнгисээс гурав хоногийн дараа эргэж ирээд төрийн эргэлтийг оройлон манлайлсан этгээдүүдийг баривчилжээ. * Наймдугаар сарын 20 – Дуут хувьсгал: [[Эстони]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь 21-нд Латви улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Наймдугаар сарын 22 – Дуут хувьсгал: Балтын орнуудын тусгаар тогтнолыг Исланд улс хүлээн зөвшөөрөв. * Наймдугаар сарын 23 – ЗХУ-ын задрал: Орос улс цагаан-хөх-улаан өнгийн гурван өнгийн далбааг Төрийн далбаа болгон сэргээв. * Наймдугаар сарын 24 – ЗХУ задрал: Украин улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Беларусь улс ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 25 – Югославын задрал: Сербийн зэвсэгт хүчин Хорватын Вуковар хотруу довтлов. ** Дэлхийн авто уралдааны ноён оргил “Формула 1”-ийн ээлжит улирлын Бельгийн гран прид домогт нисгэгч Михайл Шумахер анхны гараандаа оролцов. * Наймдугаар сарын 26-Есдүгээр сарын 8 - Талбайн теннисний Америкийн нээлттэй тэмцээний эрэгтэйчүүдийн ангилалд Шведийн теннисч Стефан Эдберг, эмэгтэйчүүдийн ангилалд Югославын теннисч Моника Селес нар түрүүлэв. * Наймдугаар сарын 29 – Ливаны генерал Мишель Аун Францын хөлөг онгоцоор эх орноосоо дүрвэв. * Наймдугаар сарын 30 – ЗХУ-ын задрал: [[Молдав]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Маргааш нь Азербайжан ч мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. * Наймдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын задрал: [[Киргиз|Киргизстан]], [[Узбекистан]] улс тусгаар тогтнолоо зарлав. [[Тажикистан]] улс дараа сарынх нь 9-ний өдөр мөн тусгаар улс болсноо зарлажээ. === Есдүгээр сар === * Есдүгээр сарын 4 – Зөвлөлт засгийн үед Свердловск гэж нэрлэж байсан хотын нэрийг [[Екатеринбург]] болгон өөрчлөв. Хоёр хоногийн дараа Ленинград хотын нэрийг [[Санкт-Петербург]] болгожээ. * Есдүгээр сарын 5 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Ардын их хурал татан буугдав. ЗХУ-ын Дээд зөвлөл, ЗХУ-ын Төрийн зөвлөл ч мөн татан буугджээ. * Есдүгээр сарын 6- Монгол Улсын Шадар сайд Ц. Пүрэвдорж Москвад айлчилж Монголын үйлдвэрүүдэд сэлбэг хэрэгсэл бэлтгэн нийлүүлэх, Монголын хүн амыг өргөн хэрэглээний бараагаар хангах зэрэг эдийн засгийн хамтын ажиллагааны асуудлууд хөндсөн боловч үр дүнд хүрээгүй ажээ. * Есдүгээр сарын 8 – Югославын задрал: [[Македон]] улс тусгаар тогтнолоо зарлав. * Есдүгээр сарын 11 – ЗХУ [[Куба]] улсад үзүүлж буй батлан хамгаалах болон эдийн засгийн тусламжаа зогсоох төлөвлөгөөгөө зарлав. * Есдүгээр сарын 15 – Шведийн парламентын сонгуульд Социал демократууд 60 жилийн хамгийн муу үзүүлэлтээ үзүүлэв. Улмаар Ерөнхий сайд Ингвар Карлссон огцорчээ. * Есдүгээр сарын 17 – Умард болон Өмнөд Солонгос, Эстони, Латви, Литва, Маршаллын арлууд, Микронезийн холбооны улс НҮБ-д гишүүнээр элсэв. * Есдүгээр сарын 19 – Альпийн нуруунаас “Мөсөн хүн Өтзи” олдвор олджээ. * Есдүгээр сарын 21 – ЗХУ-ын задрал: [[Армени]] улс ЗХУ-аас тусгаар тогтнолоо зарлав. Сарын дараа Туркменистан улс, оны эцэст Казахстан улс ч мөн тусгаар тогтнолоо зарласан юм. * Есдүгээр сарын 21-30 – Олон улсын цөмийн энергийн агентлагийн шинжээчид Ирак улс нууц цөмийн зэвсгийн хөтөлбөртэй байж болох баримт илрүүлэв. Ирак улс үүнийг эс хүлээн зөвшөөрч, баримт бичиг явуулахаас татгалзжээ. НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Ирак улсад албадан хэрэгжүүлэх арга хэмжээ явуулна гэж заналхийлэв. * Есдүгээр сарын 25 – Сальвадорын иргэний дайн: Фарабундо Мартигийн тэргүүлдэг Үндэсний чөлөөлөх фронтын төлөөлөгчид Ерөнхийлөгч Альфредо Кристианитай тохиролцоонд хүрч, иргэний дайныг эцэслэх үндэс суурийг тавив. * Есдүгээр сарын 27 – АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш ойрын зайн тусгалтай цөмийн зэвсгийг бууруулахаа зарлав. Мөн ЗХУ ч мөн үүнтэй адил арга хэмжээг 10-р сарын 5-нд авсан. === Аравдугаар сар === * Аравдугаар сарын 1 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Дубровник хотыг бүслэв. Уг бүслэлт 1992 оны тавдугаар сарын 31 хүртэл үргэлжилсэн юм. * Аравдугаар сарын 2- Монгол Улс [[Израил]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. * Аравдугаар сарын 4 – Шведийн Ерөнхий сайдаар Карл Блидт томилогджээ. * Аравдугаар сарын 6 – ЗХУ-ын удирдагч [[Михаил Горбачёв]] Баби Ярын халдлагын 50 жилийн ойд зориулсан мэдэгдэлдээ ЗХУ даяар явуулсан еврейчүүдийн эсрэг үзлийг буруушаажээ. * Аравдугаар сарын 7 – Югославын задрал: Югославын Нисэх хүчин Хорватын Ерөнхийлөгч Франьо Тужманын албан газрыг бөмбөгдөж, Хорватын парламент маргааш нь Югославтай үлдсэн бүх харилцаагаа тасалжээ. * Аравдугаар сарын 11 – [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо]] (КГБ) солигдох процесс эхлэв. ** НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл 715 дугаар тогтоолыг батлав. Уг тогтоолоор тусгай комиссоос томилсон шинжээчид болон албаны бусад хүмүүсийг ямар нэгэн болзолгүйгээр хүлээн авахыг шаардсан юм. Үүнийг Иракын засаг захиргаа хууль бус гэж үзэн татгалзав. * Аравдугаар сарын 12 - Шинээр байгуулагдсан Киргизийн анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Аскар Акаев]] сонгогджээ. * Аравдугаар сарын 13 – Болгарын парламентын сонгуульд Ардчилсан хүчний холбоо ялалт байгууллаа. Ингэснээр Зүүн Европт коммунист засаг үлдээгүй юм. * Аравдугаар сарын 15 – [[Монгол Улс]] [[Латви]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. ** АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчээр Кларенс Томасыг батлав. ** Балтийн орнуудын удирдагчид болох Эстонийн Арнольд Руутел, Латвийн Анатолий Горбуновс, Литвийн Витаутас Ландсбергис нар Европын аюулгүй байдал хамтын ажиллагааны байгууллагын эцсийн гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Аравдугаар сарын 16 – АНУ-ын [[Техас]] мужийн Киллин хотын “Люби” ресторан хооллож байсан энгийн иргэд рүү Жорж Хеннард гэгч гал нээн 23 хүн амиа алджээ. * Аравдугаар сарын 18 – ЗХУ [[Израил]] улстай 1967 оноос хойш тасарсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Аравдугаар сарын 20 – Энэтхэгийн Уттаркаши хотод 6.8 баллын хүчтэй газар хөдөлж, дорж хаяж 768 ххүн амиа алдан, мянга, мянган барилга байгуулмж сүйджээ. * Аравдугаар сарын 23 – Парис хотод Вьетнамын дэмжлэгтэй Камбожийн Засгийн газар иргэний дайныг зогсоох гэрээнд гарын үсэг зурав. Энэхүү хэлэлцээрээр Вьетнам-Камбожийн дайн дуусгавар болж Камбож улсад НҮБ-ийн Шилжилтийн засаг захиргаа байгуулагдах болсон юм. * Аравдугаар сарын 27 – [[Польш]] улсад 1928 оноос хойш анх удаагаа парламентын чөлөөт сонгууль болов. ** Мөн өдөр АНУ-ын Миннесота мужийн Миннеаполис хотод Мэргэжлийн бейсболын лигийн финалын Дэлхийн цувралын долоо дахь тоглолтод Миннесота Твинс баг ялалт байгууллаа. Ингэснээр нийт цувралд 4-3 ялалт байгуулж Дэлхийн цувралд гурав дахь удаагаа түрүүлжээ. * Аравдугаар сарын 29 – АНУ-ын Сансар судлалын агентлагийн хөөргөсөн Галилео хөлөг 951 Гаспра солирт хүрчээ. Ингэснээр солирын солбицолд хүрсэн дэлхийн анхны хөлөг болжээ. === Арваннэгдүгээр сар === * Арваннэгдүгээр сарын 1 – Констинополийн Үнэн алдартны сүмийн тэргүүн хамбаар I Бартоломей тодорлоо. * Арванэгдүгээр сарын 4-5 – Африкийн Үндэсний конгресс нам Засгийн газарт өөрийн төлөөлөлтэй байх, нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг устгахыг шаардан ажил хаялт зохион байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 5 – [[Филиппин]] улсад Тельма нэрт халуун орны шуурганы улмаас 4900 орчим хүн амь насаа алджээ. ** БНХАУ, Вьетнам улсууд 1979 оны дайны дараа тасраад байсан дипломат харилцаагаа сэргээв. * Арваннэгдүгээр сарын 6 – [[ЗХУ-ын Коммунист нам]] болон түүний аппаратыг Оросын газар нутагт хориглов. * Арваннэгдүгээр сарын 14 – Камбожийн хунтайж [[Нородом Сианук]] 13 жил цөллөгт байсны дараа [[Пномпень]] хотноо хүрэлцэн ирсэн. * Арваннэгдүгээр сарын 18 – Югославын задрал: Югославын Ардын арми Сербийн хагас цэрэгжсэн бүлэглэлтэй 87 хоног тулалдсаны эцэст Вуковар хотыг эзлэв. Югославын эрх баригчид Хорватын 260 гаруй олзны цэргийг хөнөөсөн байна. * Арваннэгдүгээр сарын 20 - [[Монгол Улс]] Бүгд Найрамдах [[Эстони]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. * Арваннэгдүгээр сарын 21 – НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргад Египетийн Ерөнхий сайдын орлогч [[Бутрос Гали|Бутрос Бутрос-Галиг]] нэр дэвшүүллээ. * Арваннэгдүгээр сарын 23 – Их Британийн Коммунист намыг татан буулгаж, суурин дээр нь Ардчилсан зүүний үзлийн бодлогын мэтгэлцээний төвийг байгуулав. * Арваннэгдүгээр сарын 24 – Британийн алдарт “Queen” хамтлагийн гочлол дуучин [[Фрэдди Мэркүри|Фрэдди Меркүри]] ДОХ-ын шалтгаант уушгины хатгалгааны улмаас нас барав. Яг энэ өдөр нь Америкийн “Kiss” хамтлагийн бөмбөрчин Эрик Карр зүрхний хорт хавдраар нас барсан. * Арваннэгдүгээр сарын 26 – [[Азербайжан|Азербайжаны]] Үндэсний ассамблейн ээлжит хуралдаанаар [[Уулын Карабах|Уулын Карабахын]] өөртөө засах аймгийн автономит статусыг цуцалж, хэд, хэдэн хотыг Азербайжан нэршлээр нэрлэв. ** Попын хаан [[Майкл Жэксон]] алдарт “Dangerous” цомог худалдаанд гарав. Худалдаанд гарсан эхний долоо хоногт таван сая хувь борлогджээ. * Арваннэгдүгээр сарын 27 – Югославын задрал: НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл Югославт энхийг сахиулах ажиллагаа явуулах тогтоолыг санал нэгтэй баталжээ. === Арванхоёрдугаар сар === * Арванхоёрдугаар сарын 1 – ЗХУ-ын задрал: [[Украин]] улсад ард нийтийн санал асуулгаар ЗХУ-аас тусгаар тогтнохыг олонхийн саналаар дэмжжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 4 – Ливанд долоон жил орчим барьцаалагдсан Америкийн сэтгүүлч Терри А.Андерсон барьцаанаас суллагдав. Тэрээр Ливаны барьцаанд хамгийн удаан байсан Америк хүн юм. ** Калифорнид цуврал галдан шатаалт үйлдсэн Жон Леонард Орр гэгчийг баривчилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 8 – ЗХУ-ын задрал: Белорусийн Беловежийн байгалийн цогцолборт газарт Орос, Беларусь, Украины удирдагчид ЗХУ-ыг албан ёсоор дуусгавар болгож, түүний оронд [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөл]] байгуулах тухай гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * Арванхоёрдугаар сарын 11- [[Монгол Улс]] Бүгд Найрамдах [[Литва]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. ** Югославын задрал: Хорватын зэвсэгт хүчин Паулин Двор тосгонд 18 серб, нэг унгар хүнийг хөнөөжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 12 – Нигерийн Засгийн газар нийслэлээ [[Абужа]] руу нүүлгэв. ** Укрианы засаг захиргаа ижил хүйстнийг гэмт хэрэгт тооцохгүй байхаар тогтов. * Арванхоёрдугаар сарын 15 – Египетийн “Салем Экспресс” гатлага онгоц Улаан тэнгист живж, 450 орчим хүн амиа алджээ. * Арванхоёрдугаар сарын 16 – НҮБ-ын Ерөнхий ассамблей 1975 онд батлагдсан еврейчүүдийг үзэн ядах үзэл нь арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзлийн нэг хэлбэр гэж үзсэн өмнөх тогтоолыг хүчингүй болгожээ. Ингэснээр [[сионизм]] гэх ойлголт бие даасан нэг үзэл болсон билээ. * Арванхоёрдугаар сарын 19 – Автсралийн Хөдөлмөрийн намын даргаар Пол Китинг сонгогдож, Ерөнхий сайд болов. Тэрээр маргааш нь тангараг өргөжээ. ** Норвеги улсад Скарнсунд гүүр нээлтээ хийв. Нийт 530 метр урттай энэ гүүр дэлхийн хамгийн урт тростой гүүр болсон юм. Барилгын ажил хоёр жил үргэлжилжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 22 – Зэвсэгт хүчний бүлэглэлүүд Гүржид цэргийн эргэлт хийв. * Арванхоёрдугаар сарын 24 – ЗХУ-ын задрал: ЗСНБХОУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] НҮБ-ын ЕНБД-д захидал илгээж, задарч буй ЗХУ-ын албан ёсны залгамжлагч орон бол Оросын Холбооны Улс болно гэж мэдэгдэв. * Арванхоёрдугаар сарын 25 – ЗХУ-ын задрал: Михаил Горбачёв 69 жилийн түүхтэй ЗХУ-ын задралыг гэрчилж, Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорчээ. ** ЗХУ албан ёсоор Оросын Холбооны Улс гэгдэх болов. * Арванхоёрдугаар сарын 26 – ЗХУ-ын задрал: ЗХУ-ын Дээд зөвлөл сүүлчийн удаа хуралдаж ЗХУ-ыг татан буугдсаныг албан ёсоор зарлав. Ингэснээр “[[Хүйтэн дайн]]” эцэслэжээ. * Арванхоёрдугаар сарын 31 – ЗХУ-ын үлдсэн бүх төрийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа зогсоолоо. Улмаар Кремлийн орой дээр мандсан Улаан өнгийн далбааг халж, цагаан-хөх-улаан өнгө бүхий далбайг албан ёсоор мандуулжээ. == Нобелийн шагналтнууд == Норвегийн эзэн хааны ивээлт Нобелийн шагнал гардуулах хороо хуралдаж шинжлэх ухаан, нийгмийн дараах зүтгэлтнүүдэд Нобелийн шагнал гардуулахаар болов. Химийн салбарын Нобелийн шагналыг “Өндөр нарийвчлалтай цөмийн соронзон резонансын спектроскопийн арга зүйг хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийн төлөө” Швейцарын химич Ричард Р.Эрнстэд олгохоор болжээ. Физикийн салбарын Нобелийн шагналыг “Шингэн талстууд болон полимерүүдэд нарийн төвөгтэй матерын хэлбэрүүдийг ерөнхийлж болохыг судалсных нь төлөө” Францын физикч Пьер-Жиллес де Женнд олгохоор болжээ. Анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг “Эсийн йоны сувгуудын үйл ажиллагааг судласных нь төлөө” Германы эрдэмтэн Эрвин Нехер, Берт Сакманн нарт гардуулжээ. Утга зохиолын салбарын Нобелийн шагналыг “Туульсын зохиолоороо хүн төрөлхтий утга зохиолд үнэлж барашгүй хувь нэмэр оруулсных нь төлөө” Өмнөд Африкийн зохиолч, тэмцэгч Надин Гордимерт олгожээ. Эдийн засгийн шинжлэх ухааны Нобелийн дурсгалын шагналыг “эдийн засгийн институцийн бүтэц, үйл ажиллагаанд гүйлгээний зардал болон өмчийн эрхийн ач холбогдлыг нээж, тодруулсных нь төлөө” Их Британийн эдийн засагч Роналд Коузд олгожээ. Нобелийн Энхтайвны шагналыг Бирмийн хүний эрхийн төлөө тэмцэгч, сөрөг хүчний тэргүүн Аун Сан Су Чид олгожээ. Хими – '''Ричард Роберт Эрнст''' Фикик – '''Пьер-Жиллес де Женн''' Анагаах ухаан – '''Эрвин Нехер''', '''Берт Сакманн''' Утга зохиол – '''Надин Гордимер''' Эдийн засаг - '''Роналд Коуз''' Энхтайван – '''[[Аун Сан Су Чи]]''' [[Ангилал:1991 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] on4or4cc444lo1w7q803oxjqrmxw8ta Ким Жон-ын 0 33233 852640 827459 2026-04-09T05:34:38Z Pmspam 103839 Нэрийн өөрчлөлт - Ким Чен Ун 852640 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Ким Жон-ын | зураг = Kim Jong-un at the Workers' Party of Korea main building.png | тайлбар = | алба1 = {{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос улсын дээд удирдагч]] | ээлж1 = 2011.12.29 — өнөөдөр | өмнөх1 = [[Ким Жон Ил]] (их удирдагч байсан) | алба2 = {{flagicon|PRK}} Умард Солонгос улсын батлан хамгаалах зөвлөлийн нэгдүгээр дарга | ээлж2 = 2012.04.12 – өнөөдөр | өмнөх2 = Ким Жон Ил (УБХЗ-ын дарга байсан) | алба3 = [[Солонгосын хөдөлмөрийн нам]]ын төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга | ээлж3 = 2012.04.11 – өнөөдөр | өмнөх3 = Ким Жон Ил | төрсөногноо = {{birth date and age2|1983|1|8}} | төрсөнгазар = [[Умард Солонгос]], [[Пёнъян]] | улсорон = {{PRK}} | намэвсэл = [[Солонгосын хөдөлмөрийн нам]] | сургууль = | ажилүйл = улс төрч | гэрбүл = эхнэр Ри Солжү, 1 охин | гарынүсэг = [[File:Kim Jong-un Signature.svg|150px]] }} Ким Чен Ун ({{lang-ko|김정은}} - дуудлага ~[ким жон өөн]) — [[Умард Солонгос]] (БНАСАУ)-ын '''[[дээд удирдагч]]''' юм. Ким Жон-ыны эцэг [[Ким Жон Ил]] (1941–2011), өвөг эцэг [[Ким Ир Сен]] (1912–1994) нар мөн улсыг 1948 онд байгуулагдсан цагаас удирдаж ирсэн түүхтэй. Эцгээ өнгөрсний дараа Ким Жон-ын 2012 оноос хойш Улсын батлах хамгаалах зөвлөлийн тэргүүн дарга, [[Хөдөлмөрийн нам (Умард Солонгос)|Солонгосын Хөдөлмөрийн намын]] ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Солонгос Ардын цэргийн ерөнхий командлагч, Цэргийн төв зөвлөлийн дарга зэрэг гол албан тушаалыг хашиж байна. Ким Жон-ын өмнөх удирдагч Ким Жон Илийн гуравдугаар, отгон хөвүүн бөгөөд эх нь Ку Юнхи гэж хүн байв. [[1983 он]]д Пёнъянд төрсөн, одоо {{нас|1983|1|8}} настай. Эхнэр Ри Солжү, охины хамт амьдардаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kim Jong-un}} * [http://www.globalsecurity.org/military/world/dprk/kim-jong-woong.htm Ким Чен Ун] [[Ангилал:Умард Солонгосын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Умард Солонгосын улс төрч]] [[Ангилал:Их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:Солонгосын Ажилчдын Намын гишүүн]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Умард Солонгосчууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] 2uyne0vz78qrso2qna2jyfx6us25ysn Хорчин зүүн гарын дунд хошуу 0 38312 852631 707377 2026-04-08T15:31:46Z 唐吉訶德的侍從 5036 852631 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaTongliaoHorqinZuoyiZhongqi.png|thumb|Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] '''Хорчин зүүн гарын дунд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ}} {{MongolUnicode|ᠭᠠᠷᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|科尔沁左翼中旗}}) [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Тонляо хот]]ын харьяа хошуу. Урьд '''[[Дархан чин ван|Дархан хошуу]]''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 9811 квадрат километр ба хүн ам 530 мянга. ==Түүх== Хорчин зүүн гарын дунд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Дархан чин вангийн хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=12-14 | language=zh}}</ref> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>[[:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || Засаг, хошой Дархан баатар чин ван || 1636-1665 || 1636 он засаг төрийн баатар жүн ван. 1652 он засаг төрийн Дархан баатар жүн ван. 1662 он засаг хошой Дархан баатар чин ван. |- | Худа || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1665-1669 || |- | Банди || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1671-1710 || |- | Лувсангомбо || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1710-1752 || |- | [[Сэвдэнбалжир]] || эфү, Засаг, хошой Дархан чин ван || 1752-1755 || |- | Цэвээнноров || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1755-1773 || |- | Ванжилдорж || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1774-1798 || |- | Данзаномбо || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1798-1808 || |- | Буян-Өндөрхүү || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1808-1821 || 1821 оноос хойш сул хошой Дархан чин ван |- | Галсандонров || Засаг, хошой Зоригт чин ван || 1821-1826 || 1821 оноос өмнө сул хошой Зоригт чин ван |- | Жигмэд || Засаг, туслагч гүн || 1826-1848 || 1826 оноос өмнө сул туслагч гүн |- | Содномпунцаг || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1848-1874 || 1848 оноос өмнө сул хошой Дархан чин ван |- | Гомбованжил || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1874-1884 || |- | [[Намжилцэрэн (Дархан чин ван)|Намжилцэрэн]] || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1884-1932 || 1821 оноос өмнө хошуу дарга |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Хорчин]] ==Зүүлт== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] hrtkw7v7cv3uhrbheebpcndhj3ynd8a 852632 852631 2026-04-08T15:32:10Z 唐吉訶德的侍從 5036 852632 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaTongliaoHorqinZuoyiZhongqi.png|thumb|Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] '''Хорчин зүүн гарын дунд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ}} {{MongolUnicode|ᠭᠠᠷᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|科尔沁左翼中旗}}) [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Тонляо хот]]ын харьяа хошуу. Урьд '''[[Дархан чин ван|Дархан хошуу]]''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 9811 квадрат километр ба хүн ам 530 мянга. ==Түүх== Хорчин зүүн гарын дунд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Дархан чин вангийн хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=12-14 | language=zh}}</ref> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>[[:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || Засаг, хошой Дархан баатар чин ван || 1636-1665 || 1636 он засаг төрийн баатар жүн ван. 1652 он засаг төрийн Дархан баатар жүн ван. 1662 он засаг хошой Дархан баатар чин ван. |- | Худа || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1665-1669 || |- | Банди || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1671-1710 || |- | Лувсангомбо || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1710-1752 || |- | [[Сэвдэнбалжир]] || эфү, Засаг, хошой Дархан чин ван || 1752-1755 || |- | Цэвээнноров || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1755-1773 || |- | Ванжилдорж || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1774-1798 || |- | Данзаномбо || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1798-1808 || |- | Буян-Өндөрхүү || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1808-1821 || 1821 оноос хойш сул хошой Дархан чин ван |- | Галсандонров || Засаг, хошой Зоригт чин ван || 1821-1826 || 1821 оноос өмнө сул хошой Зоригт чин ван |- | Жигмэд || Засаг, туслагч гүн || 1826-1848 || 1826 оноос өмнө сул туслагч гүн |- | Содномпунцаг || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1848-1874 || 1848 оноос өмнө сул хошой Дархан чин ван |- | Гомбованжил || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1874-1884 || |- | [[Намжилцэрэн (Дархан чин ван)|Намжилцэрэн]] || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1884-1932 || 1932 оноос хойш хошуу дарга |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Хорчин]] ==Зүүлт== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] dnwthwqo17siqy1vieiizw9q3bssnfu 852633 852632 2026-04-08T15:38:02Z 唐吉訶德的侍從 5036 852633 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaTongliaoHorqinZuoyiZhongqi.png|thumb|Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] '''Хорчин зүүн гарын дунд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ}} {{MongolUnicode|ᠭᠠᠷᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|科尔沁左翼中旗}}) [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Тонляо хот]]ын харьяа хошуу. Урьд '''[[Дархан чин ван|Дархан хошуу]]''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 9811 квадрат километр ба хүн ам 530 мянга. ==Түүх== Хорчин зүүн гарын дунд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Дархан чин вангийн хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=12-14 | language=zh}}</ref> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || Засаг, хошой Дархан баатар чин ван || 1636-1665 || 1636 он засаг төрийн баатар жүн ван. 1652 он засаг төрийн Дархан баатар жүн ван. 1662 он засаг хошой Дархан баатар чин ван. |- | Худа || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1665-1669 || |- | Банди || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1671-1710 || |- | Лувсангомбо || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1710-1752 || |- | [[Сэвдэнбалжир]] || эфү, Засаг, хошой Дархан чин ван || 1752-1755 || |- | Цэвээнноров || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1755-1773 || |- | Ванжилдорж || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1774-1798 || |- | Данзаномбо || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1798-1808 || |- | Буян-Өндөрхүү || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1808-1821 || 1821 оноос хойш сул хошой Дархан чин ван |- | Галсандонров || Засаг, хошой Зоригт чин ван || 1821-1826 || 1821 оноос өмнө сул хошой Зоригт чин ван |- | Жигмэд || Засаг, туслагч гүн || 1826-1848 || 1826 оноос өмнө сул туслагч гүн |- | Содномпунцаг || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1848-1874 || 1848 оноос өмнө сул хошой Дархан чин ван |- | Гомбованжил || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1874-1884 || |- | [[Намжилцэрэн (Дархан чин ван)|Намжилцэрэн]] || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1884-1932 || 1932 оноос хойш хошуу дарга |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Хорчин]] ==Зүүлт== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] m64qryazwiud3j6fnspp1h5hj6jimoy 852637 852633 2026-04-08T16:37:07Z 唐吉訶德的侍從 5036 852637 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaTongliaoHorqinZuoyiZhongqi.png|thumb|Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] '''Хорчин зүүн гарын дунд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ}} {{MongolUnicode|ᠭᠠᠷᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|科尔沁左翼中旗}}) [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Тонляо хот]]ын харьяа хошуу. Урьд '''[[Дархан чин ван|Дархан хошуу]]''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 9811 квадрат километр ба хүн ам 530 мянга. ==Түүх== Хорчин зүүн гарын дунд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Дархан чин вангийн хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=12-14 | language=zh}}</ref> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || Засаг, хошой Дархан баатар чин ван || 1636-1665 || 1636 он засаг төрийн баатар жүн ван. 1652 он засаг төрийн Дархан баатар жүн ван. 1662 он засаг хошой Дархан баатар чин ван. |- | Худа || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1665-1669 || |- | Банди || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1671-1710 || |- | Лувсангомбо || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1710-1752 || |- | [[Сэвдэнбалжир]] || эфү, Засаг, хошой Дархан чин ван || 1752-1755 || |- | Цэвээнноров || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1755-1773 || |- | Ванжилдорж || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1774-1798 || |- | Данзаномбо || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1798-1808 || |- | Буян-Өндөрхүү || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1808-1821 || 1821 оноос хойш сул хошой Дархан чин ван |- | Галсандонров || Засаг, хошой Зоригт чин ван || 1821-1826 || 1821 оноос өмнө сул хошой Зоригт чин ван |- | Жигмэд || Засаг, хошууны бэйс || 1826-1848 || 1826 оноос өмнө сул хошууны бэйс |- | Содномпунцаг || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1848-1874 || 1848 оноос өмнө сул хошой Дархан чин ван |- | Гомбованжил || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1874-1884 || |- | [[Намжилцэрэн (Дархан чин ван)|Намжилцэрэн]] || Засаг, хошой Дархан чин ван || 1884-1932 || 1932 оноос хойш хошуу дарга |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Хорчин]] ==Зүүлт== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] lzxojd8p0ejlhg0a9yonix4j57wbe6b Дэслэгч генерал 0 47235 852635 801183 2026-04-08T16:23:46Z Egzs 88168 852635 wikitext text/x-wiki 1944 оны 4 дүгээр сарын 28­-ны өдрийн БНМАУ-ын Ардын Сайд нарын Зөвлөлийн 52 дугаар тогтоолоор Ю.Цэдэнбал, Ж.Лхагвасүрэн нарт дэслэгч генерал цолыг анх олгожээ.<ref>https://gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&id=405</ref> БНМАУ-ын Дэслэгч Генерал цолыг 25 хүнд, Монгол Улсын Дэслэгч Генерал цолыг 8 хүнд олгожээ. Дэслэгч генерал цолыг тухайн үеийн нэрээр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл буюу Засгийн газар олгож байсан бөгөөд 1992 оноос хойш Монгол Улсын Ерөнхийлөгч олгож байна. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2010 оны 247 дугаар зарлигаар батлагдсан "Дээд офицерын албан тушаалын ангилал, цэргийн цолны зэрэглэл" ёсоор зөвхөн Зэвсэгт хүчний жанжин штабын даргад л дэслэгч генерал цол олгоно.<ref>https://www.legalinfo.mn/law/details/9936{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == БНМАУ-ын дэслэгч генерал == # [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1944.04.28) # [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]] (1944.04.28) #[[Цэдэнгийн Жанчив]] (1950.01.24) #[[Санжийн Батаа]] (1952.07.07) #[[Батын Дорж]] (1956.06.08) #[[Бутачийн Цог]] (1961.03.03) #[[Сандивын Равдан]] (1967.07.14) #[[Бадрахын Жамбалсүрэн]] (1967.07.14) #[[Цагааны Самдангэлэг]] (1971.03.09) #[[Дондовын Ёндондүйчир]] (1971.03.09) #[[Жамсрангийн Ёндон|Жамсрангийн Ендон]] (1971.03.09) #[[Базарын Цэдэн-Иш]] (1972.06.29) #[[Бугын Дэжид]] (1972.06.29) #[[Жамбын Жамъян]] (1972.10.25) #[[Жарантайн Авхиа]] (1972.10.25) #[[Чойндонгийн Пүрэвдорж]] (1978.06.10) #[[Сономын Лувсангомбо]] (1979.04.13) #[[Шавийн Арвай]] (1979.06.27) #[[Чойжавын Түмэндэмбэрэл]] (1981.03.11) #[[Өлзийхутагийн Чойжилсүрэн]] (1981.06.05) #[[Чимэдийн Сангишарав]] (1982.02.23) #[[Жүгдэрийн Балжинням]] (1982.10.29) #[[Агваанжанцаны Жамсранжав]] (1984.09.04) #[[Шагалын Жадамбаа]] (1986.03.25) #[[Лувсангомбын‬ ‪Моломжамц]]‬ (1989.09.14) == Монгол Улсын дэслэгч генерал == # [[Гомбосүрэнгийн Дамдинсүрэн]] (1997.01.18) # [[Цэрэнбалжидын Дашзэвэг]] (1998.12.01) # [[Цэвэгсүрэнгийн Тогоо]] (2005.06.15) # [[Цэрэндэжидийн Бямбажав]] (2009.08.13) # [[Дуламсүрэнгийн Даваа]] (2016.12.28) # [[Довчинсүрэнгийн Ганзориг]] (2022.06.11) # [[Гүрсэдийн Сайханбаяр]] (2022.07.08) # [[Сүнрэвийн Ганбямба]] (2025.07.10) == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин]] * [[Армийн генерал]] * [[Хурандаа генерал]] * [[Хошууч генерал]] [[Ангилал:Дэслэгч генерал| ]] [[Ангилал:Монголын генерал| ]] [[Ангилал:Генерал цолны зэрэг]] [[Ангилал:Монголын цэргийн цолны зэрэг]] m37h0aoeqbjug5h4o994dqiozwzdcfz Либертари Нам 0 145564 852639 851136 2026-04-09T05:33:36Z Оргил-эрдэнэ 103840 852639 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (LP) (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн эрх, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн бодлогыг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус нам өөрийн үзэл баримтлалыг барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]], [[нийгэм соёлын консерватизм]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Оргил-Эрдэнэ. Э |- !Байгуулагдсан |2025-09-09 (Дефакто) 2026-03-17 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |1000 |- !Үзэл санаа | * Либертаризм * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгмийн соёлын консерватив буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөөтэй хамт хувийн хариуцлагын үүргийг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог эсэргүүцдэг юм == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам мөнгөний хэвлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд ийм бодлого нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгмийн соёлын консерватив буюу уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн цагаачлалын хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, соёл, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад бодлогод үл оролцох чиглэлийг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. r34bc3n3zdhtcjin4jgsrfm081l9ttm 852643 852639 2026-04-09T05:46:23Z Оргил-эрдэнэ 103840 852643 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (LP) (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн эрх, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн бодлогыг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус нам өөрийн үзэл баримтлалыг барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]], [[нийгэм соёлын консерватизм]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Э.Оргил-Эрдэнэ. |- !Байгуулагдсан |2025-09-14 (Дефакто) 2026-03-16 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |1000 |- !Үзэл санаа | * Либертаризм * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Хар, Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгмийн соёлын консерватив буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөөтэй хамт хувийн хариуцлагын үүргийг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог эсэргүүцдэг юм == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам мөнгө хэвлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд ийм бодлого нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгмийн соёлын консерватив буюу уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, соёл, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад бодлогод үл оролцох чиглэлийг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. j4vj0vg8t0v25ezben2xxbnhandl0bs 852644 852643 2026-04-09T05:56:37Z Оргил-эрдэнэ 103840 852644 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (LP) (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн эрх, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн бодлогыг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус намын үзэл баримтлал нь улс төрийн барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Э.Оргил-Эрдэнэ. |- !Байгуулагдсан |2025-09-14 (Дефакто) 2026-03-16 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |1000 |- !Үзэл санаа | * Либертаризм * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Хар, Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгэм соёлын консерватизм буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог хамгийн бага түвшинд байлгахыг эрмэлздэг. == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам мөнгө хэвлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд ийм бодлого нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгмийн соёлын консерватив буюу уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, соёл, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад бодлогод үл оролцох чиглэлийг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. 2uws55mfn6g9ngvoexclz71vahkwtn8 852645 852644 2026-04-09T06:01:48Z Оргил-эрдэнэ 103840 852645 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (LP) (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн дархан баталгаат байдал, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн бодлогыг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус намын үзэл баримтлал нь улс төрийн барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Э.Оргил-Эрдэнэ. |- !Байгуулагдсан |2025-09-14 (Дефакто) 2026-03-16 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |1000 |- !Үзэл санаа | * Либертаризм * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Хар, Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгэм соёлын консерватизм буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог хамгийн бага түвшинд байлгахыг эрмэлздэг. == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам мөнгө хэвлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд ийм бодлого нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгэм соёлын консерватив буюу уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, соёл, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө эрх тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад улсын дотоод хэрэгт үл оролцох чиглэлийг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. e4z58tznbmcows7non5l6p840ajr25u 852646 852645 2026-04-09T06:09:33Z Оргил-эрдэнэ 103840 852646 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (LP) (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн дархан баталгаат байдал, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн бодлогыг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус намын үзэл баримтлал нь улс төрийн барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Э.Оргил-Эрдэнэ |- !Байгуулагдсан |2025-09-14 (Дефакто) 2026-03-16 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |1000 |- !Үзэл санаа | * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Хар, Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгэм соёлын консерватизм буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог хамгийн бага түвшинд байлгахыг эрмэлздэг. == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам мөнгө хэвлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд ийм бодлого нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгэм соёлын консерватив буюу уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, соёл, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө эрх тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад улсын дотоод хэрэгт үл оролцох чиглэлийг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. 02yesrxh6v8yonb0zwhrbcbgxrmqosq 852647 852646 2026-04-09T06:51:45Z Оргил-эрдэнэ 103840 852647 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (LP) (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн дархан баталгаат байдал, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн үзэл санааг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус намын үзэл баримтлал нь улс төрийн барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Э.Оргил-Эрдэнэ |- !Байгуулагдсан |2025-09-14 (Дефакто) 2026-03-16 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |1000 |- !Үзэл санаа | * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Хар, Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгэм соёлын консерватизм буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог хамгийн бага түвшинд байлгахыг эрмэлздэг. == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам мөнгө хэвлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд ийм бодлого нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгэм соёлын консерватив буюу уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, соёл, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө эрх тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад улсын дотоод хэрэгт үл оролцох чиглэлийг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. k7p0dstw7nemtkglni8vvij6w830hx6 852648 852647 2026-04-09T06:52:53Z Оргил-эрдэнэ 103840 852648 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (LP) (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн дархан баталгаат байдал, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн үзэл санааг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус намын үзэл баримтлал нь улс төрийн барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Э.Оргил-Эрдэнэ |- !Байгуулагдсан |2025-09-14 (Дефакто) 2026-03-16 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |801 |- !Үзэл санаа | * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Хар, Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгэм соёлын консерватизм буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог хамгийн бага түвшинд байлгахыг эрмэлздэг. == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам мөнгө хэвлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд ийм бодлого нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгэм соёлын консерватив буюу уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, соёл, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө эрх тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад улсын дотоод хэрэгт үл оролцох чиглэлийг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. 46titel475mju9s4sxkqn0mfc8kjyzn 852649 852648 2026-04-09T06:55:15Z Оргил-эрдэнэ 103840 852649 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн дархан баталгаат байдал, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн үзэл санааг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус намын үзэл баримтлал нь улс төрийн барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Э.Оргил-Эрдэнэ |- !Байгуулагдсан |2025-09-14 (Дефакто) 2026-03-16 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |801 |- !Үзэл санаа | * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Хар, Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгэм соёлын консерватизм буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог хамгийн бага түвшинд байлгахыг эрмэлздэг. == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам мөнгө хэвлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд ийм бодлого нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгэм соёлын консерватив буюу уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, соёл, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө эрх тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад улсын дотоод хэрэгт үл оролцох чиглэлийг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. a53bdls09vikfxicdm587l9b8xrsc0k 852650 852649 2026-04-09T06:59:38Z Оргил-эрдэнэ 103840 852650 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн дархан баталгаат байдал, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн үзэл санааг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус намын үзэл баримтлал нь улс төрийн барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Э.Оргил-Эрдэнэ |- !Байгуулагдсан |2025-09-14 (Дефакто) 2026-03-16 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |801 |- !Үзэл санаа | * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Хар, Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгэм соёлын консерватизм буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог хамгийн бага түвшинд байлгахыг эрмэлздэг. == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам зах зээлд илүүдэл мөнгө хэвлэх, зээлийн тэлэлтийг эсэргүүцдэг бөгөөд энэ нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгэм соёлын консерватив буюу уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, соёл, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө эрх тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад улсын дотоод хэрэгт үл оролцох чиглэлийг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. klqkqvxckqca64afuhdc6h10kl42jvv 852651 852650 2026-04-09T07:00:51Z Оргил-эрдэнэ 103840 852651 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн дархан баталгаат байдал, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн үзэл санааг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус намын үзэл баримтлал нь улс төрийн барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Э.Оргил-Эрдэнэ |- !Байгуулагдсан |2025-09-14 (Дефакто) 2026-03-16 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |801 |- !Үзэл санаа | * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Хар, Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгэм соёлын консерватизм буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог хамгийн бага түвшинд байлгахыг эрмэлздэг. == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам зах зээлд илүүдэл мөнгө хэвлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд энэ нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгэм соёлын консерватив буюу уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, соёл, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө эрх тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад улсын дотоод хэрэгт үл оролцох чиглэлийг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. 9dsluxfqhyzqibgp1c8fj16v327rk87 852652 852651 2026-04-09T07:17:23Z Оргил-эрдэнэ 103840 852652 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн дархан баталгаат байдал, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн үзэл санааг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус намын үзэл баримтлал нь улс төрийн барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Э.Оргил-Эрдэнэ |- !Байгуулагдсан |2025-09-14 (Дефакто) 2026-03-16 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |801 |- !Үзэл санаа | * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Хар, Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгмийн консерватизм буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог хамгийн бага түвшинд байлгахыг эрмэлздэг. == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам зах зээлд илүүдэл мөнгө хэвлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд энэ нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгэм соёлын консерватив буюу уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, соёл, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө эрх тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад улсын дотоод хэрэгт үл оролцох чиглэлийг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. 7twtrbtzzi0wr5gxnq82cr3o2pbxc17 852653 852652 2026-04-09T07:29:26Z Оргил-эрдэнэ 103840 852653 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн дархан баталгаат байдал, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн үзэл санааг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус намын үзэл баримтлал нь улс төрийн барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Э.Оргил-Эрдэнэ |- !Байгуулагдсан |2025-09-14 (Дефакто) 2026-03-16 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |801 |- !Үзэл санаа | * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Хар, Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгмийн консерватизм буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог хамгийн бага түвшинд байлгахыг эрмэлздэг. == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам зах зээлд илүүдэл мөнгө хэвлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд энэ нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгэм соёлын уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлал, масс цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, түүх, соёл, зан заншил, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө эрх тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад улсын дотоод хэрэгт үл оролцох чиглэлийг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. so17dg53ij7g7qio7z3pkj6icyzkdd8 852654 852653 2026-04-09T07:31:33Z Оргил-эрдэнэ 103840 852654 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн дархан баталгаат байдал, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн үзэл санааг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус намын үзэл баримтлал нь улс төрийн барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Э.Оргил-Эрдэнэ |- !Байгуулагдсан |2025-09-14 (Дефакто) 2026-03-16 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |801 |- !Үзэл санаа | * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Хар, Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгмийн консерватизм буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог хамгийн бага түвшинд байлгахыг эрмэлздэг. == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам зах зээлд илүүдэл мөнгө хэвлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд энэ нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгэм соёлын уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлал, масс цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, түүх, соёл, зан заншил, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө эрх тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад улсын дотоод хэрэгт үл оролцох зарчмыг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. owiq13besttmpadyqm57u6uq8r59eld 852656 852654 2026-04-09T07:39:46Z ~2026-21786-04 103842 852656 wikitext text/x-wiki Либертари Нам (Англи хэлээр: Libertarian Party) нь Монгол Улсын анхны баруун жигүүрийн улс төрийн нам юм. '''Либертари Нам''' нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн өмчийн дархан баталгаат байдал, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг, хязгаарлагдмал төрийн үзэл санааг дэмждэг улс төрийн байгууллага юм. Тус намын үзэл баримтлал нь улс төрийн барууны чиглэлтэй бөгөөд [[палео-либертари]] зарчимтай нийцдэг гэж тодорхойлдог. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Либертари Нам |- | colspan="2" | |- !Дуудлага |LP (English) ЛН (Mongolian) |- !Дарга |Э.Оргил-Эрдэнэ |- !Байгуулагдсан |2025-09-14 (Дефакто) 2026-03-16 (Деюре) |- |- !Төв |Улаанбаатар |- !Гишүүнчлэл (2026) |801 |- !Үзэл санаа | * Палео-либертаризм |- !Улс төрийн жигүүр |Баруун-жигүүр |- !Бэлэгдэл өнгө | Хар, Шар |- !Улсын Их Хурал |0 / 126 |- !Аймгийн ИТХ |0 / 21 |- !Улаанбаатар хотын ИТХ |0 / 9 |} == Үзэл санаа == Намын албан ёсны мөрийн хөтөлбөрийн дагуу [[Либертари Нам|Монголын Либертари Нам]] дараах зарчмуудыг дэмждэг: * Хувь хүний эрх чөлөө ба хувийн хариуцлага * Хувийн өмчийн хамгаалалт * Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийн бодлого * Төрийн оролцоог хязгаарлах * Нийгмийн консерватизм буюу уламжлалт үзэл Тус нам нь хувь хүний эрх чөлөө, хувийн хариуцлагыг онцолж, эдийн засаг болон нийгмийн амьдралд төрийн оролцоог хамгийн бага түвшинд байлгахыг эрмэлздэг. == Эдийн засгийн бодлого == Тус нам татварыг бууруулж, эдийн засаг дахь төрийн оролцоог багасгахыг дэмждэг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрт дараах саналууд багтдаг: * Орлогын болон аж ахуйн нэгжийн албан татварыг бууруулах * Тусгай зөвшөөрлийг цуцлах * Төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах * Нийгмийн халамжийн хөтөлбөрийг зорилтот бүлэгт хязгаарлах Мөн тус нам зах зээлд илүүдэл мөнгө хэвлэн нийлүүлэхийг эсэргүүцдэг бөгөөд энэ нь худалдан авах чадварыг бууруулж, эдийн засгийн тогтворгүй байдал үүсгэдэг гэж үздэг. == Нийгэм соёлын бодлого == Тус нам нийгэм соёлын уламжлалт байр суурийг баримталдаг. Тэдний мөрийн хөтөлбөрийн дагуу гэрлэлтийг хууль ёсны насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын сайн дурын холбоо гэж тодорхойлдог. Мөн хууль бус цагаачлал, масс цагаачлалын эсрэг хатуу бодлогыг дэмжиж, үндэсний уламжлал, түүх, соёл, зан заншил, нийгмийн институцуудыг хадгалан хамгаалахыг онцолдог. == Хууль эрх зүй ба хүний эрх == Тус нам нь амьд явах эрх, өмчийн эрх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хувийн нууцын эрх, шударга шүүхээр шүүлгэх эрх, эвлэлдэн нэгдэх эрх зэрэг суурь эрхүүдийг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн хуулийн өмнө эрх тэгш байх зарчмыг чухалчилж, нийгэм, эдийн засгийн албадмал тэгш байдлыг бий болгох бодлогуудыг шүүмжилдэг. == Гадаад бодлого == Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахыг дэмждэг. Мөн гадаад улсын дотоод хэрэгт үл оролцох зарчмыг баримталж, төвийг сахих байр суурьтай байж, олон улсын зөрчил мөргөлдөөнд оролцохгүй байхыг онцолдог. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын олон тулгуурт, бие даасан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэхийг дэмждэг. dwj7lzqzj5oz7cim925bgdft53imtj1 Дас Рейнголд 0 145824 852620 2026-04-08T13:31:16Z Binyaa 103631 Made title italicized 852620 wikitext text/x-wiki ''<u>Das Rheingold</u>'' a7ltvq1tr5wztjeaj3ubn1lkqcb2nj4 852621 852620 2026-04-08T13:31:32Z NDG 98809 Requesting deletion 852621 wikitext text/x-wiki {{delete|No useful content}}''<u>Das Rheingold</u>'' f8gow63jdajvupxi20hl761zvv6vgyx 852623 852621 2026-04-08T13:50:36Z Binyaa 103631 852623 wikitext text/x-wiki Дас Рейнголд Дас Рейнголд (Рейн Алт) нь Ричард Вагнерийн "Нибелунгуудын цагираг" жүжгийг бүрдүүлдэг дөрвөн хөгжмийн жүжгийн эхнийх нь юм. Анх 1869 онд Мюнхений Үндэсний Театрт ганц дуурь хэлбэрээр тоглогдож байсан ч Вагнерийн зорилго нь "Бөгжний гурван өдрийн наадмын өмнөх үдэш" байх явдал байв. Үйл явдал нь Рейн голын гүнд эхэлдэг бөгөөд одой Альберих Рейн охидоос Рейн алтыг хулгайлж, бөгж болгон хувиргаж, дэлхийг захирах эрх мэдлийг олгодог бөгжийг бүтээдэг бөгөөд хэрэв өмссөн хүн хайр сэтгэлээсээ татгалзвал. Үүний зэрэгцээ бурхдын хаан Вотан өөрийн цайз болох Валхаллаг барьсан аварга хүмүүст мөнгө төлөхийн төлөө тэмцдэг. Үүний үр дүнд үүссэн зөрчилдөөн нь бурхдын уналтын бүхэл бүтэн эмгэнэлт мөчлөгийг хөдөлгөдөг. "Бөгжний" сүүлийн хэсгүүдээс ялгаатай нь "Дас Рейнголд" жүжгийг завсарлагагүйгээр тоглодог бөгөөд найрал хөгжмийн завсарлагаатай холбогдсон дөрвөн үзэгдэлээр дамждаг. Энэ нь Вагнерийн мөчлөгийн туршид хөгжүүлэх байсан тодорхой дүрүүд, газар нутаг эсвэл санаануудтай холбоотой богино хөгжмийн сэдэв болох "лейтмотив"-ын нарийн төвөгтэй системийг танилцуулна. 52tvllcqyv6yoxzho57p8vz11q5a0nu Хэлэлцүүлэг:Дас Рейнголд 1 145825 852622 2026-04-08T13:34:50Z Binyaa 103631 /* Маргаантай устгасан */ шинэ хэсэг 852622 wikitext text/x-wiki == Маргаантай устгасан == Устгах шалтгаан байхгүй хэрэгтэй хүндээ хэрэгтэй мэдээлэл puzeytraq6irqzc9vre5uscpuvqpew8 Лакме 0 145826 852624 2026-04-08T13:57:48Z Binyaa 103631 Хуудас үүсгэв: "Лакме бол Лео Делибесийн гурван бүлэгт дуурь бөгөөд Эдмонд Гондине, Филипп Жиль нарын Францын либреттогийн дагуу бүтээгдсэн. Анх 1883 онд Парист тоглогдож, 19-р зууны сүүлчээр Британийн Энэтхэгт өрнөдөг. Энэхүү түүх нь Теодор Павигийн "Брахманегийн бабуш" б..." 852624 wikitext text/x-wiki Лакме бол Лео Делибесийн гурван бүлэгт дуурь бөгөөд Эдмонд Гондине, Филипп Жиль нарын Францын либреттогийн дагуу бүтээгдсэн. Анх 1883 онд Парист тоглогдож, 19-р зууны сүүлчээр Британийн Энэтхэгт өрнөдөг. Энэхүү түүх нь Теодор Павигийн "Брахманегийн бабуш" болон Пьер Лотигийн "Лотигийн дайчин Рараху" романаас сэдэвлэсэн. Энэ нь Британийн армийн офицер Жералд фанатик Брахман лам Нилакантагийн охин Лакмед дурладаг тухай өгүүлдэг. Жералд ариун газар нутагт халдсан тул Нилаканта өшөө авахыг эрэлхийлж, эцэст нь Жералдыг хутгалдаг. Лакме түүнийг ойд нууж, эдгээдэг боловч түүнийг үүрэг хариуцлага, өөрийн ард түмэндээ эргэн очих ёстойг ойлгоод түүний нэр төр, эцгийнхээ бардамналыг аврахын тулд хортой навч иддэг. Энэхүү дуурь нь нэгдүгээр үзэгдэлд "Цэцгийн дуэт" (Sous le dome epais), хоёрдугаар үзэгдэлд колоратура сопрано дуучдын үзүүлбэр хэвээр байгаа хүнд хэцүү "Хонхны дуу" (Ou va la jeune Hindoue?) дуугаараа дэлхийд алдартай. 8v05gpv0oxwszofx11ql0pfef50tzwq Gotterdammerung 0 145827 852625 2026-04-08T14:06:36Z Binyaa 103631 Хуудас үүсгэв: "= Götterdämmerung =" 852625 wikitext text/x-wiki = Götterdämmerung = 9tnskl9jh4dce7o65outb3cu2yht05t 852626 852625 2026-04-08T14:07:38Z Binyaa 103631 852626 wikitext text/x-wiki Gotterdammerung (Бурхдын Бүрэнхий) нь Ричард Вагнерийн "Нибелунгенийн цагираг" нэртэй дөрвөн хөгжмийн драмын цувралын сүүлчийнх нь юм. Энэ жүжиг 1876 онд Байройт Фестивалийн театрт нээлтээ хийсэн. Энэ гарчиг нь Хуучин Норвегийн Рагнарөк хэллэгийн Герман хэл рүү орчуулсан бөгөөд энэ нь янз бүрийн амьтад болон бурхдын хоорондох зөгнөсөн дайн бөгөөд эцэст нь шатаж, усанд дүрэгдэж, дэлхий шинэчлэгдэхийг хэлдэг. Энэхүү сүүлийн ангид баатар Зигфрид одой Альберихийн хүү Хагений заль мэхээр урваж, алагддаг. Брюнхильде эмгэнэлт явдал болон Бөгжний завхарсан хүчийг ухаарч, Зигфридэд зориулж оршуулгын гал захиалж, өөрөө түүн дээр суудаг. Энэхүү золиослолын үйлдэл нь Бөгжийг Рейн охидод буцааж өгч, бурхдын гэр болох Валхаллагийн сүйрлийг өдөөдөг. Энэ дуурьт Вагнерийн хамгийн алдартай найрал хөгжмийн хэсгүүд, түүний дотор "Зигфридийн Рейн аялал", "Зигфридийн оршуулгын жагсаал" багтсан бөгөөд барууны урлагийн хамгийн гайхалтай хөгжмийн хувиралуудын нэгээр төгсдөг. khhc64d3btkhbjs9cmm32hhjd06iiav Götterdämmerung (хөгжимт жүжиг) 0 145828 852627 2026-04-08T14:10:45Z Binyaa 103631 Хуудас үүсгэв: "Götterdämmerung (Бурхдын Бүрэнхий) нь Ричард Вагнерийн "Нибелунгенийн цагираг" нэртэй дөрвөн хөгжмийн драмын цувралын сүүлчийнх нь юм. Энэ жүжиг 1876 онд Байройт Фестивалийн театрт нээлтээ хийсэн. Энэ гарчиг нь Хуучин Норвегийн Рагнарөк хэллэгийн Герман хэл рүү..." 852627 wikitext text/x-wiki Götterdämmerung (Бурхдын Бүрэнхий) нь Ричард Вагнерийн "Нибелунгенийн цагираг" нэртэй дөрвөн хөгжмийн драмын цувралын сүүлчийнх нь юм. Энэ жүжиг 1876 онд Байройт Фестивалийн театрт нээлтээ хийсэн. Энэ гарчиг нь Хуучин Норвегийн Рагнарөк хэллэгийн Герман хэл рүү орчуулсан бөгөөд энэ нь янз бүрийн амьтад болон бурхдын хоорондох зөгнөсөн дайн бөгөөд эцэст нь шатаж, усанд дүрэгдэж, дэлхий шинэчлэгдэхийг хэлдэг. Энэхүү сүүлийн ангид баатар Зигфрид одой Альберихийн хүү Хагений заль мэхээр урваж, алагддаг. Брюнхильде эмгэнэлт явдал болон Бөгжний завхарсан хүчийг ухаарч, Зигфридэд зориулж оршуулгын гал захиалж, өөрөө түүн дээр суудаг. Энэхүү золиослолын үйлдэл нь Бөгжийг Рейн охидод буцааж өгч, бурхдын гэр болох Валхаллагийн сүйрлийг өдөөдөг. Энэ дуурьт Вагнерийн хамгийн алдартай найрал хөгжмийн хэсгүүд, түүний дотор "Зигфридийн Рейн аялал", "Зигфридийн оршуулгын жагсаал" багтсан бөгөөд барууны урлагийн хамгийн гайхалтай хөгжмийн хувиралуудын нэгээр төгсдөг. tel3wy045l4outpw435x02pa1jgae2d 852628 852627 2026-04-08T14:32:55Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Götterdämmerung]] to [[Götterdämmerung (хөгжимт жүжиг)]] 852627 wikitext text/x-wiki Götterdämmerung (Бурхдын Бүрэнхий) нь Ричард Вагнерийн "Нибелунгенийн цагираг" нэртэй дөрвөн хөгжмийн драмын цувралын сүүлчийнх нь юм. Энэ жүжиг 1876 онд Байройт Фестивалийн театрт нээлтээ хийсэн. Энэ гарчиг нь Хуучин Норвегийн Рагнарөк хэллэгийн Герман хэл рүү орчуулсан бөгөөд энэ нь янз бүрийн амьтад болон бурхдын хоорондох зөгнөсөн дайн бөгөөд эцэст нь шатаж, усанд дүрэгдэж, дэлхий шинэчлэгдэхийг хэлдэг. Энэхүү сүүлийн ангид баатар Зигфрид одой Альберихийн хүү Хагений заль мэхээр урваж, алагддаг. Брюнхильде эмгэнэлт явдал болон Бөгжний завхарсан хүчийг ухаарч, Зигфридэд зориулж оршуулгын гал захиалж, өөрөө түүн дээр суудаг. Энэхүү золиослолын үйлдэл нь Бөгжийг Рейн охидод буцааж өгч, бурхдын гэр болох Валхаллагийн сүйрлийг өдөөдөг. Энэ дуурьт Вагнерийн хамгийн алдартай найрал хөгжмийн хэсгүүд, түүний дотор "Зигфридийн Рейн аялал", "Зигфридийн оршуулгын жагсаал" багтсан бөгөөд барууны урлагийн хамгийн гайхалтай хөгжмийн хувиралуудын нэгээр төгсдөг. tel3wy045l4outpw435x02pa1jgae2d Götterdämmerung 0 145829 852629 2026-04-08T14:32:55Z Asaaa18 98448 Asaaa18 moved page [[Götterdämmerung]] to [[Götterdämmerung (хөгжимт жүжиг)]] 852629 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Götterdämmerung (хөгжимт жүжиг)]] okdj3ec25vmkv690v7f1fh0qjyblpww Миньон 0 145830 852630 2026-04-08T15:27:36Z Deku0715 103684 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1338440154|Mignon]]" 852630 wikitext text/x-wiki Миньон({{IPA|fr|miɲɔ̃|-|Fr-mignon.ogg}}Францаар [miɲɔ̃] )гэж дууддаг “Mignon” нь 1866 онд бүтээгдсэн, Амбруаз Тома-гийн гурван бүлэгтэй opéra comique (хөнгөн, яриа болон дуу хосолсон дуурь; дараагийн хувилбар нь бүрэн дуурь хэлбэртэй) юм.Анхны франц либреттог Жюль Барбье, Мишель Карре нар бичсэн бөгөөд энэ нь Иоганн Вольфганг фон Гётегийн 1795–1796 онд бичсэн “Wilhelm Meisters Lehrjahre” романаас сэдэвлэсэн.Итали хэл дээр байдаг хувилбарыг Жузеппе Заффира орчуулсан.Энэ дуурийг Жэймс Жойсын “The Dead” буюу ( Dubliners номд багтдаг) болон Вилла Кэтерийн “The Professor’s House” зохиолуудад дурдсан байдаг.Мөн Тома-гийн загалмайлсан охин Мignon Nevada-г энэ дуурийн гол дүрийн нэрээр нэрлэсэн байдаг.“I am Titania” нэртэй ари нь Британийн “The Life and Death of Colonel Blimp” уран сайхны кинонд маш олон удаа ашиглагдсан. 2h7qjyi37nu6m867p35wnkttdvvl907 Хатагтай Баттерфлай 0 145831 852634 2026-04-08T15:42:39Z Deku0715 103684 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1344961862|Madama Butterfly]]" 852634 wikitext text/x-wiki Хатагтай Баттерфлай({{IPA|it|maˈdaːma ˈbatterflai}}Италиар [maˈdaːma ˈbatterflai] гэж дууддаг ба “Madama Butterfly” нь Жакомо Пуччинигийн зохиосон гурван бүлэгтэй (анхны хувилбар нь хоёр бүлэгтэй байсан) дуурь бөгөөд либреттог нь Луиджи Иллика болон Жузеппе Жакоза нар итали хэл дээр бичсэн.Schickling каталогийн дугаар нь SC 74 юм. Энэ дуурь нь Жон Лютер Лонгийн 1898 онд бичсэн “Madame Butterfly” богино өгүүллэгээс сэдэвлэсэн. Харин уг өгүүллэг нь Лонгийн эгч Женни Корреллийн ярьж өгсөн түүхүүд болон Пьер Лотигийн 1887 онд бичсэн хагас намтарчилсан франц роман “Madame Chrysanthème”-д тулгуурласан байдаг.Лонгийн хувилбарыг Дэвид Беласко “Madame Butterfly: A Tragedy of Japan” нэртэй нэг бүлэгтэй жүжиг болгож тайзнаа тавьсан. Энэ жүжиг 1900 онд Нью-Йоркт анх тоглогдсоны дараа Лондон руу шилжиж, тэр жилийн зун Пуччини үзсэн байдаг. Үүний нэг шалтгаан нь Пуччини бүтээлээ оройтож дуусгасан тул бэлтгэл хийх хангалттай хугацаа байгаагүйг хэлсэн байдаг.Дараа нь Пуччини дууриа засварлуулж, хоёрдугаар бүлгийг хоёр хэсэг болгон хувааж, “Humming Chorus”-ыг гуравдугаар бүлэг рүү холбох гүүр болгон оруулж, мөн өөр өөр бусад өөрчлөлтүүдийг хийсэн.Ингэснээр дуурь амжилт олж эхэлсэн бөгөөд 1904 оны 5-р сарын 28-нд Брешиа хотод болсон тоглолтоос эхлэн ихээхэн амжилтад хүрсэн. 765cfn21l9t6hlkesnbqp2bkaupz33l