Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 785 852720 847797 2026-04-10T10:02:06Z Багш энх-отгон 103860 /* Ойрад аялга */ энх-отгон 852720 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын албан ёсны хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Монгол хэл | nativename = {{ubl|{{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|lang=mn}} {{MongolUnicode|ᠬᠡᠯᠡ|lang=mn}}}}<!-- {{Phagspa|v|ꡏꡡꡃ ꡢꡡꡙ ꡁꡦ ꡙꡦ|style=height:40px}} does not align nicely with surrounding text. Alternatively, this phagspa sample shouldn't be misleadingly horizontal *here* given the prominence of the infobox. --> | pronunciation = {{IPA|mn|ˈmɔɴ.ɢəɮ xiɮ|}} | states = [[Монголын тэгш өндөрлөг]] | region = [[Монгол]], [[Өвөр Монгол]], [[Буриад]], [[Халимаг]]; [[Орос]]ын [[Эрхүү муж]], [[Өвөр Байгалын хязгаар]]ын зарим хэсэг; [[Хятад]]ын [[Ляонин муж|Ляонин]], [[Гирин муж|Гирин]], [[Хармөрөн муж|Хармөрөн]], [[Шиньжян]], [[Ганьсү муж|Ганьсү]] болон [[Хөхнуур муж]]ийн; [[Киргиз]]ийн [[Ысыккөл муж]]ийн зарим хэсэг | speakers = {{sigfig|6.187570|2}} сая | ethnicity = [[Монголчууд]] | date = 1982–2020 | ref = e26 | familycolor = Алтай | fam1 = [[Монгол хэлний язгуур]] | fam2 = Төв Монгол | fam3 = [[Буриад хэл|Буриад]]–Монгол | ancestor = [[Прото-Монгол хэл|Прото-Монгол]] | ancestor2 = [[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]] | ancestor3 = [[Сонгодог Монгол хэл|Сонгодог Монгол]] | dia1 = [[Халх аялга|Халх]] | dia2 = [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад]] | dia3 = [[Өвөр Монгол аялга|Өвөр Монгол]] | stand1 = [[Халх аялга|Халх]] (Монгол) | stand2 = [[Цахар аялга|Цахар]] (Хятад) | script = {{plainlist| * [[Монгол бичиг|Уламжлалт Монгол]] (Хятад болон Монголд) * [[Монголын кирилл цагаан толгой|Монголын кирилл]] (Монгол болон Оросод) * [[Монгол брайл үсэг]] * [[Дөрвөлжин бичиг]] (түүхэн)}} | nation = <nowiki>{{ubl|</nowiki>{{MGL}} * [[Өвөр Монгол]]<ref>{{cite web |title= China |url = http://www.ethnologue.com/country/CN/status|website= Ethnologue}}</ref> * [[Шиньжян]] ** [[Бортал тойрог|Борталын монгол үндэстний өөртөө засах жуу]] ** [[Баянгол - Монголын өөртөө засах тойрог]] ** [[Ховогсайр Монгол өөртөө засах шянь]] * [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] ** [[Хайши тойрог|Хайши Монгол ба Төвөдийн өөртөө засах тойрог]] | agency = {{ubl|Монгол:|Төрийн хэлний зөвлөл,<ref>{{cite web |url = http://www.edulaws.pmis.gov.mn/edulaws/web/index.php?modules=law&viewid=2&law_id=189 |title = Төрийн албан ёсны хэлний тухай хууль<nowiki>'</nowiki> |publisher= MongolianLaws.com|date= 2003-05-15 |access-date = 2009-03-27 |url-status = dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20090822084246/http://www.edulaws.pmis.gov.mn/edulaws/web/index.php?modules=law&viewid=2&law_id=189 |archive-date= 2009-08-22}} Зөвлөлийн шийдвэрийг Засгийн газар соёрхон батлах ёстой.</ref>|Хятад:|Монгол хэл бичгийн ажлын зөвлөл<ref>"Mongγul kele bičig-ün aǰil-un ǰöblel". See Sečenbaγatur ''et al.'' (2005): 204.</ref>}} | iso1 = mn | iso2 = mon | iso3 = mon | lc1 = khk | ld1 = Халх Монгол | lc2 = mvf | ld2 = Өвөр Монгол (хэсэг) | lingua = 44-BAA-b | image = | imagescale = | map = Idioma mongol.png | mapcaption = Монгол хэлээр ярьдаг газрууд. | notice = IPA | glotto = mong1331 | glottorefname = Mongolian }} [[Зураг:Atlas Mongolica.jpg|thumb]] [[Файл:Mongol atlas.jpg|thumb]] [[Файл:MongolianLanguages.jpg|thumb]] [[Файл:Mongolic Lang-map.jpg|thumb]] [[File:China linguistic map.jpg|thumb]] [[File:Mongolic.jpg|thumb]] [[File:БНХАУ - үндэстнүүдийн тархалт.png|thumb]] '''Монгол хэл''' нь Монгол улсын албан ёсны хэл юм. [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] эрт эдүгээ цагийн [[хэл]] [[аялга]], [[үсэг]] [[бичиг|бичгийг]] хамтад нь '''Монгол хэл бичиг''' гэнэ. Түүнээс [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] эх [[хэл]]ийг '''Монгол хэл''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] монггул хэлэ, [[тод монголоор]] монггол хэлэн) гэдэг. Монгол хэл [[13-р зуун|XIII]]-XV, [[16-р зуун|XVI зуун]]ы нэг, [[16-р зуун|XVI-]]XVIII зуун, [[19-р зуун|XIX зуун]]ы гэх мэтээр шатлан хөгжиж [[20-р зуун|XX зуун]]д "'''Орчин цагийн монгол хэл'''"-тэй золгосон юмсанжээ. Монгол хэлийг [[Ойрад–Халимаг аялга|өрнөд]], [[Буриад аялга|умард]], дорнод, төв гэсэн үндсэн дөрвөн аялгатай, биесээсээ тасралгүй үлдсэн хэл [[аялга]] юм гэж [[1959 он]]д Ш.Лувсанвандан эрдэмтэн хэлсэн байдаг.Монгол хэл үсэг бичиг эртний бүр тодорхойлбол Хүннүгийн үеэс хэрэглэж ирж байсан. 1206 онд [[Монгол үндэстэн]] бат тогтож, Согд, Уйгур ул сууриас өөрийн үсэг бичигтэй болжээ. Өнөө цагт хэлбэл [[Монгол бичиг|монгол бичиг]] (1204?–), [[Тод монгол үсэг|Тод]] (1648–) гэсэн хоёр янзын [[монгол бичиг|монгол үсэг]], Монгол (1941–) Буриад (1939–) Халимаг (1941–) гурван янзын [[кирилл үсэг|кирилл үсгийн]] аль нэгийг нь ашиглан Монгол хэлээ тэмдэглэснийг '''Монгол бичиг үсэгтэй''' гэнэ. Өнөөдөр тусгүй ч [[дөрвөлжин үсэг|Дөрвөлжин]], [[соёмбо үсэг|Соёмбо]], [[галиг үсэг|галиг]], [[Вагиндрын үсэг|Вагиндрын]] зэрэг үсэг бичгийн уламжлал бас бий. Монгол хэл бичиг нь [[эгшиг зохицох ёс]]той, [[Алтай хэлний язгуур]]ын ерөнхий шинж буюу өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-өгүүлэхүүн дарааллаар өгүүлбрээ бүтээдэг. Нэр үг, үйл үгийн адаг нь тийн ялгал, дагавар, нөхцлөөр хувирдаг. == Ангилал == 1959 онд Монголын эрдэмтэн [[Шадавын Лувсанвандан]] урьд нь монгол хэл аялгыг [[Андрей Руднев]], [[Борис Яковлевич Владимирцов|Борис Владимирцов]], [[Гарма Санжеев]], [[Николай Поппе]], [[Н.Чингэлтэй]] нарын ангилж байсан саналыг харьцуулан үзээд харилцан зөрүүтэй зүйлсийг нь ойлгомжтойгоор тайлбарлажээ. Түүний дараа тэрээр өөрийн өвөрмөц саналаа дэвшүүлсэн байдаг:<ref>Г.Батзаяагийн ишлэснээр {{Webarchiv|url=http://medleg.now.mn/uploads/flash/93ab2def18c32824af1d1e8cf93275e98d3b0021.swf |wayback=20121016101735 |text=Ш.Лувсанвандан Монгол хэл аялганы учир |archiv-bot=2023-09-26 14:27:17 InternetArchiveBot }} (1959)</ref> * '''[[Ойрад–Халимаг аялга|Өрнөд аялга]]:''' — Шинжааны Хөхнуур ойрд (250000+орчим), Ижил мөрний [[халимаг]]ууд (160 000+ орчим) ** '''Төв, өрнөдийн завсрын аман аялга''' — Хөх нуур, Альшаа, Эзэнэ гол, Ховдын ойрдын аман аялга * '''[[Буриад аялга|Умард аялга]]:''' — Байгалийн урд биеийн буриад, Байгалийн хойд биеийн буриад (бүгд ≈450000 орчим) ** '''Төв, умардын завсрын аман аялга''' — Сэлэнгийн аман аялга, баргын аман аялга * '''[[Монгол хэл|Төв аялга]]:''' — Халх (3500000-3600000 орчим), Цахар (300000+ орчим), Ордос (200000орчим) * '''[[Монгол хэлний дорнод аялга|Дорнод аялга]]:''' — Хорчин (2000000 орчим), харчин (350 000 орчим) ** '''Төв, дорнодын завсрын аман аялга''' — Баарин, ар хорчин, найман, онниудын аман аялга” гэж ангилагдана. === Халх аялга === [[Халх аялга]] нь [[Монгол Улс]]ын нэг төв [[Аялга|аялга]] юм. 3 сая<ref>Монгол Улсын гурван сая дахь иргэн Өмнөговь аймагт мэндэллээ {{Webarchiv|url=http://www.news.mn/news.shtml |wayback=20150731032500 |text=news.mn |archiv-bot=2023-10-06 12:28:35 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> гаруй хүн ам бүхий Монгол Улсын хүн амын 84 орчим хувийг эзлэх [[Халх]]уудын аялга бөгөөд түүнд тохируулан кирилл бичгээр тэмдэглэх бичгийн хэл болох Монгол хэл нь Монгол Улсын албан ёсны хэл ([[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]], 8 дугаар зүйл) болно. Хэд хэдэн дэд аялгад хуваагдана. [[1941 он]]<nowiki/>оос ЗХУ-ын нөлөөгөөр Монгол бичгийг халж, «ө», «ү» үсгийг нэмж, орос үсгийн авч хэрэглэсэн нь одоогийн Монгол улсын бичгийн Монгол хэл юм. === Цахар аялга === Цахар аялга ([[Шулуун хөх хошуу]]) нь [[Өвөр Монгол]]ын нэг төв [[Аялга|аялга]] юм. == Өвөрлөгч аялга == Өвөр Монголд албан ёсоор хэрэглэгдэх Монгол хэл нь нэг төв аялга болох [[Цахар аялга| Цахар аялгыг]] баримжаа авиа гэж нэрлэдэг. Албан ёсоор хэлийг тэмдэглэхэд хэрэглэдэг Монгол бичиг бол олон авиаг нэг үсгээр тэмдэглэх уламжлалтай байдаг болон [[Хятад хэл|өөр хэлтэн]] хүмүүстээ холилдон сууж байгаа зэргээс шалтгаалан Өвөр Монголд олон аялга байдаг. Өвөр Монголын төв хэсэгт тархсан Цахар аялга нь Халх аялгатай ялгаа тун бага байдаг бол, зүүн талын Хорчин, Харчин аялга нь дуудлага, авиагаараа нэлээд ялгаатай. Энэ нь Монгол хэлний зүүн аялга юм. Хойд этгээдэд Барга, түүнийг төрөл Буриад аялга, баруун талд Ойрад аялгад (Ордос аялга багтана) байна. Өвөр Монгол дахь, Монгол хэл нь албан ёсоор Урд Монголын, Ойрад, Барга-Буриад гэх гурван аялгад хуваагддаг. Урд Монголын аялга гэдэг нь Цахар, Ордос, Баарин, Хорчин, Харчин болон Алшаа аман аялгануудыг хамарна.<ref>{{unicode|“Öbür mongγul ayalγu bol dumdadu ulus-un mongγul kelen-ü saγuri ayalγu bolqu büged dumdadu ulus-un mongγul kelen-ü barimǰiy-a abiy-a ni čaqar aman ayalγun-du saγurilaγsan bayidaγ.“}} (Sečenbaγatur ''et al.'' 2005: 85).</ref> == Буриад аялга == Буриад аялга нь Монгол хэлний хойд аялга болох бөгөөд зонхилох ярилцагчид нь ОХУ-ын Буриад улсад хэлээ Хори аялгад үндэслэн дүрэмжүүлж, 1939 онд «ө», «ү», «h» гэсэн гурван үсэг нэмж орос үсгийг авч, албан ёсны бичгийн хэл болгон Буряад хэлэн, Буряад-Монгол хэлэн хэмээн нэрлэгдэж байна. Монгол улс дахь Буриадууд Халх-Монгол кирил бичиг, Өвөр Монгол дахь Буриадууд Монгол бичгээр хэлээ тэмдэглэж байна. Буриад аялга нь дотроо 4 аман аялга багтаадаг. Эдгээр нь баруун (эхирид, булагад), дундад (алайр, түнхэн), зүүн (хори), урд (сонгоол, сартуул) аман аялганууд юм. 12 анги эеш зөвлөмж монгол хэл зөв бичгийн дүрэм гээгдэхгүй эгшгийн дүрэм 1.нийтэд мэдэгдэж байгаа гадаад үгийн эгшгийн гээхгүй. жишээ нь: физикийн, менежерээр 2.дараалсан 2 заримдаг гийгүүлэгч эгшггүйдэхэд хүрвэл эгшгийг гээхгүй. жишээ нь: нөхцөлийн, мэдсэний, малчдадаа, мэдэгдчихээд, нөхдөдөө, сурагчдадаа == Ярилцагчдын тоо == Явцуу утгаарх Монгол хэл нь Монгол улс болон, Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд албан ёсны хэл юм. Нийтдээ 5.2 сая хүн тус хэлээр хэлэлцдэг гэсэн 2005 оны судалгааны үр дүн байдаг<ref>Svantesson ''et al.'' 2005: 141, 143. On the other hand, Sečenbaγatur ''et al.'' 2005: 206 (an Inner Mongolian source) assumes four million Inner Mongolians to be proficient in Mongolian.</ref>. Хятад улс дахь хэлэлцэгсдийн тоог мэдээлэл дутуугаас болж яг нарийн тодорхойлоход төвөгтэй байдаг. 5.8 сая Монгол хүн Хятад улсад амьдарч байгаа гэх статистик байгаа боловч Монгол хэлээр хэлэлцэгсдийн тоо тэдний дотор буурч байгаа ба ялангуяа суурьшмал газруудад болон залуучуудын дунд буурч байна.<ref>Janhunen 2003d: 178.</ref> Хятад улс дахь Монгол хэлээр ярилцагсдын ихэнх нь Өвөр Монголд байдаг бол Харчин болон Хорчин аялгаар ярилцагсад нь Өвөр Монголын зүүн талын залгаа мужуудад байна.<ref>Sečenbaγatur ''et al.'' 2005: 565.</ref> Орост (1989 оны тооллогоор) 376 мянга орчим хүн буриадаараа ярьдаг. Үүний 86,6 %-нь Буриад хэлийг, 13,3 %-нь Орос хэлийг эх хэлээ хэмээн хариулсан байдаг. Халимаг хэлээр ярилцагсдын тоо 150 мянга орчим байдаг. 1991 оноос хойш Буриад, Халимагт эх хэлнүүд нь Орос хэлтэй зэрэгцэх албан ёсны хэл болсноор дунд сургуулиудад заан сургах болсон. == Тулгамдсан асуудал == Монгол улсаас гадна амьдарч буй Монголчууд нь төрөхдөө эх хэлээрээ хэлд орох боловч сургуульд сурах, цаашлаад их дээд сургуульд сурах, төгсөөд ажил олох тэр орчин нь Хятад, Орос, англи хэлээр байдаг тул улсынхаа албан ёсны хэрэгцээнд шахагдан монгол хэл нь орхигдож дайвар хэлний буюу судалгааны хэлний үүрэгтэй болж байна. Улсын албан ёсны хэл болох хятад, орос хэлний хүчтэй хүрээлэлд байгаа буриад, халимаг, өвөрмонголчууд эх хэл аажим аажмаар ийнхүү хэрэглээний хүрээ нь аяндаа багасаж, мөн нөгөө талаар үгсийн сангийн бүрэлдхүүн ихээхэн эрлийзжиж уугуул монгол хэлний чанараа алдан олон зуун жил харь хэлний хүрээлэлд байж салангид монгол хэл болсон могол, монгор, дунсян, баоань хэлтний хувь заяа руу аажимдаа дөтөлсөөр байна.<ref>Л. ЧУлуунбаатар: Монгол хэлний сургалт хийгээд монгол хэлний одоогийн байдал {{Webarchiv|url=http://www.tsahimurtuu.mn/forum/2010/01/13/1747-post |wayback=20120222134456 |text=Цахим Өртөө сүлжээ |archiv-bot=2025-07-27 01:36:50 InternetArchiveBot }}</ref> Монгол хэлэнд тус үг нь байхад, оронд нь интернетээс орж ирсэн англи, орос хэлний үг томъёог шууд галигчлан хэрэглэх асуудал байгаа билээ. ==Цагаан толгой== {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" |- ! colspan="3" | Худам монгол үсэг ! rowspan="2" | ! colspan="2" | Галиг |- ! эхэнд ! дунд ! адагт ! латин ! кирил |- | [[Image:Mg a initial.png]] | rowspan="2" | [[Image:2mg ae medial.png]] | rowspan="2" | [[Image:3mg ae final.png]][[Image:3mg ae2 final.png]] | rowspan="2" | | a | А |- | [[Image:Mg e initial.png]] | e | Э |- | [[Image:Mg i initial.png]] | [[Image:2mg i medial.png]] [[Image:Mongol i middle2.jpg]] | [[Image:3mg iy final.png]] | | i, yi | И,Й, Ы, Ь |- | [[Image:Mg ou initial.png]] | [[Image:2mg_öü2_medial.PNG]] | [[Image:3mg ouöü final.PNG]] | | o, u | О, У |- | [[File:Mg öü initial.PNG]] | [[Image:2mg öü1 medial.PNG]][[Image:2mg öü2 medial.PNG]] | [[Image:3mg ouöü final.PNG]][[Image:Mongol oe tail.jpg]] | | ö, ü | Ө, Ү |- | [[Image:Mg n initial.png]] | [[Image:2mg n1 medial.png]] [[Image:2mg n2 medial.png]] | [[Image:3mg ae final.png]][[Image:3mg n2 final.png]] | | n | Н |- | | [[Image:2mg ng medial.png]] | [[Image:3mg ng final.png]] | | ng | Н, НГ |- | [[Image:Mg b initial.png]] | [[Image:3mg_ouöü_final.PNG]] | [[Image:3mg b1 final.png]][[Image:3mg b2 final.png]] | | b | Б, В |- | [[Image:Mg p initial.png]] | [[Image:2mg p medial.png]] | [[Image:3mg p final.png]] | | p | П |- | [[Image:Mg q initial.png]] | [[Image:2mg q medial.png]] | [[Image:3mg q final.png]] | | q | Х |- | [[Image:Mg gh initial.png]] | [[Image:2mg gh1 medial.png]][[Image:2mg_q_medial.png]] | [[Image:3mg gh1 final.png]] [[Image:3mg_q_final.png]] | | γ | Г |- | rowspan="2" | [[Image:Mg g initial.png]] | rowspan="2" | [[Image:2mg g medial.png]] | | rowspan="2" | | k | Х |- |[[Image:3mg g final.png]] | g | Г |- | [[Image:Mg m initial.png]] | [[Image:2mg m medial.png]] | [[Image:3mg m final.png]] | | m | М |- | [[Image:Mg l initial.png]] | [[Image:2mg l medial.png]] | [[Image:3mg l final.png]] | | l | Л |- | [[Image:Mg s initial.png]] | [[Image:2mg s medial.png]] | [[Image:3mg s final.png]] | | s | С |- class="nounderlines" | [[Image:Mg sh initial.png]] | [[Image:2mg sh medial.png]] | [[Image:3mg sh final.png]] | | š | Ш |- | [[Image:Mg td initial.png]] | [[Image:2mg td2 medial.png]][[Image:2mg td1 medial.png]] | [[Image:3mg td final.png]] | | t, d | Т, Д |- | [[Image:Mg c initial.png]] | [[Image:2mg c medial.png]] | | | č | Ч, Ц |- | [[Image:Mg j initial.png]] | [[Image:2mg j medial.png]] | | | j | Ж, З |- | [[Image:Mg y initial.png]] | [[Image:2mg y medial.png]] | [[Image:3mg iy final.png]] | | y | -Й, Е*, Ё*, Ю*, Я* |- | [[Image:Mg r initial.png]] | [[Image:2mg r medial.png]] | [[Image:3mg r final.png]] | | r | Р |- | [[Image:Mg w initial.png]] | [[Image:2mg w medial.png]] | | | v | В |- | [[Image:Mg f initial.png]] | [[Image:2mg f medial.png]] | [[Image:3mg f final.png]] | | f | Ф |- | [[Image:Mg k initial.png]] | [[Image:2mg k medial.png]] | [[Image:3mg k final.png]] | | {{unicode|ḳ}} | К |- | [[Image:Mg ts initial.png]] | [[Image:2mg ts medial.png]] | | | (c) | (ц) |- | [[Image:Mg z initial.png]] | [[Image:2mg z medial.png]] | | | (z) | (з) |- | [[Image:Mg h initial.png]] | [[Image:2mg h medial.png]] | | | (h) | (г, х) |- | [[Image:Mg zh initial.png]] | | | | (zh) | (-,-) |- | [[Image:Mg ri initial.png]] | | | | (ř) | (-,-) |- | [[Image:Mg ch initial.png]] | | | | (chi) | (-,-) |- |- |} </div> {{col-2}} {|class="wikitable" ! colspan="3" align="center"|Кирил үсэг |- !align="center"|Халимаг <br><small>(1941–)</small> !align="center"|Монгол <br><small>(1941–)</small> !align="center"|Буриад <br><small>(1939–)</small> |- |align="center"|Аа |align="center" rowspan=2 |Аа |align="center" rowspan=2 |Аа |- |align="center"|Әә |- |align="center"|Бб |align="center"|Бб |align="center"|Бб |- |align="center"|Вв |align="center"|Вв |align="center"|Вв |- |align="center"|Гг |align="center" rowspan=2 |Гг |align="center" rowspan=2 |Гг |- |align="center"|Һһ |- |align="center"|Дд |align="center"|Дд |align="center"|Дд |- |align="center"|Ее |align="center"|Ее |align="center"|Ее |- |align="center"|Ёё |align="center"|Ёё |align="center"|Ёё |- |align="center"|Жж |align="center" rowspan=2 |Жж |align="center" rowspan=2 |Жж |- |align="center"|Җҗ |- |align="center"|Зз |align="center"|Зз |align="center"|Зз |- |align="center"|Ии |align="center"|Ии |align="center"|Ии |- |align="center"|Йй |align="center"|Йй |align="center"|Йй |- |align="center"|Кк |align="center"|Кк |align="center"|Кк |- |align="center"|Лл |align="center"|Лл |align="center"|Лл |- |align="center"|Мм |align="center"|Мм |align="center"|Мм |- |align="center"|Нн |align="center" rowspan=2 |Нн |align="center" rowspan=2 |Нн |- |align="center"|Ңң |- |align="center"|Оо |align="center"|Оо |align="center"|Оо |- |align="center"|Өө |align="center"|Өө |align="center"|Өө |- |align="center"|Пп |align="center"|Пп |align="center"|Пп |- |align="center"|Рр |align="center"|Рр |align="center"|Рр |- |align="center"|Сс |align="center"|Сс |align="center"|Сс |- |align="center"|Тт |align="center"|Тт |align="center"|Тт |- |align="center"|Уу |align="center"|Уу |align="center"|Уу |- |align="center"|Үү |align="center"|Үү |align="center"|Үү |- |align="center"|Фф |align="center"|Фф |align="center"|Фф |- |align="center" rowspan=2 |Хх |align="center" rowspan=2 |Хх |align="center"|Хх |- |align="center"|Һһ |- |align="center"|Цц |align="center"|Цц |align="center"|Цц |- |align="center"|Чч |align="center"|Чч |align="center"|Чч |- |align="center"|Шш |align="center"|Шш |align="center"|Шш |- |align="center"|Щщ |align="center"|Щщ |align="center"|Щщ |- |align="center"| |align="center"|ъ |align="center"|ъ |- |align="center"|Ыы |align="center"|Ыы |align="center"|Ы |- |align="center"|ь |align="center"|ь |align="center"|ь |- |align="center"|Ээ |align="center"|Ээ |align="center"|Ээ |- |align="center"|Юю |align="center"|Юю |align="center"|Юю |- |align="center"|Яя |align="center"|Яя |align="center"|Яя |- |align="center"|'''38 үсэг''' |align="center"|'''35 үсэг''' |align="center"|'''36 үсэг''' |} {{col-2}} {{col-end}} == Мөн үзэх == * [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл Монгол бичгийн дүрэм]] * [[Монгол бичиг]] * [[Монголын түүхэн үсгүүд]] * [[Монгол хэлний Халх-Буриад-Халимаг товч толь бичиг]] * [[Монгол хэлний бүлэг]] * [[Монгол хэлний хэл зүй]] * [[Цагаан толгой]] == Эшлэл == <references/> == Гадаад холбоос == * [http://toli.query.mn Монгол хэлний тайлбар толь бичиг] * [https://web.archive.org/web/20131127153743/http://asuult.net/dic/ ''Asuult.net'' толь (Англи, Герман, Орос - Монгол хөрвөх)] * [http://www.bolor-toli.com/ "Болор" толь (Англи, Монгол хөрвөх)] * [https://web.archive.org/web/20120922034201/http://altaica.narod.ru/v-mongol.htm Алтайн хэл зүй, Монгол хэлний толь бичигүүд (Кирилл Монгол, Буриад, Халимаг, Монгол бичиг)] *[https://web.archive.org/web/20140112153034/http://indo-european-migrations.scienceontheweb.net/Mongolic_Tungusic.html The Mongolic-Tungusic Language Cluster] *[https://web.archive.org/web/20140722135210/http://lingvoforum.net/index.php/topic,62413.0.html lingvoforum.net] *[http://books.google.mn/books?id=uJ-7yFXRpiYC&pg=PA9&dq=Hsiung-nu+Turkic&hl=en&sa=X&ei=HoJKT8STE7OJ0QGCsrmSDg&redir_esc=y#v=onepage&q=Hsiung-nu%20Turkic&f=false Studies in Turkic and Mongolic Linguistics] *[http://www.dissercat.com/content/grammaticheskie-kategorii-znamenatelnykh-slov-yazyka-sokrovennogo-skazaniya-mongolov-v-sopos Грамматические категории знаменательных слов языка "Сокровенного сказания монголов" в сопоставлении с бурятским языком] *[http://books.google.mn/books?id=to0jS8HJMmAC&dq=%D1%81%D1%81%D0%BC+%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B&source=gbs_navlinks_s Монгольское языкознание в России в первой половине XIX в.: проблемы наследия] *[http://www.omniglot.com/language/phrases/mongolian.php omniglot.com] [[Ангилал:Монгол хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Залгамал хэл бичиг]] [[Ангилал:Монголын соёл]] [[Ангилал:Монгол хэлний бүлэг]] [[Ангилал:Монголын хэл]] [[Ангилал:Эгшиг зохицох ёст хэл бичиг]] rhnhrgiddu6gv6uwagk7cxqoybk3et6 0 787 852728 845804 2026-04-10T10:38:23Z ~2026-22025-77 103862 Энх-отгон 852728 wikitext text/x-wiki математик VI Магадлал ба статистик хураангуй энэ бүлэг сэдвийг судалснаар дараах мэдлэг, чадварыг эзэмшинэ. X дискрет санамсаргүй хувьсагчийн Магадлалын тархалтыг хүснэгтээр харуулахХ дискрет санамсаргүй хувьсагчийн математик дундаж, дисперс, стандарт хазайлтыг тооцоолох 12 ангийн математик сурах бичиг. VI бүлэг. Магадлал ба статистик энэ бүлэг сэдвийг судалснаар дараах мэдлэг, эзэмшинэ. -Х дискрет санамсаргүй хувьсагчийн магадлалын тархал == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commonscat|English language}} * {{wikipedia|en}} * [https://web.archive.org/web/20070930232007/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=eng Ethnologue-д англи хэлний талаар] * [http://www.m-w.com/ Merriam-Webster-н онлайн толь] * [https://web.archive.org/web/20070605183435/http://www.askoxford.com/ Oxford-н онлайн толь] [[Ангилал:Англи хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] be3i1lv0ya6dzq3oulshaifhbb2cld3 852729 852728 2026-04-10T10:39:42Z 魔琴 75131 [[Special:Contributions/~2026-22025-77|~2026-22025-77]] ([[User talk:~2026-22025-77|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Wikuiser|Wikuiser]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 845804 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хэл | name = Англи хэл | altname = English | pronunciation = {{IPAc-en|ˈ|ɪ|ŋ|ɡ|l|ᵻ|ʃ}}{{sfn|Oxford Learner's Dictionary|2015|loc=Entry: [http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/pronunciation/english/english_1 English – Pronunciation]}} | states = [[Их Британи]]<br>[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]<br>[[Канад]]<br>[[Австрали]]<br>[[Ирланд]]<br>[[Шинэ Зеланд]]<br>гэх мэт бусад газар | speakers = [[Төрөлх хэл|Төрөлх]]: {{nowrap|380 сая}} | speakers_label = Ярилцагчид | date = 2021 | ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|website=Ethnologue|date=2023|access-date=3 October 2023|archive-date=18 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230618002011/https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|url-status=live}}</ref> | speakers2 = {{plainlist| * [[Хоёрдогч хэл|Хоёрдогч]]: {{nowrap|1.077 тэрбум}} (2021)<ref>{{e26|eng|English}}</ref> * Нийт: 1.457 тэрбум}} | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Герман хэлний бүлэг|Герман]] | fam3 = [[Баруун Герман хэлний дэд бүлэг|Баруун Герман]] | fam4 = [[Ингвеон хэлнүүд|Хойд тэнгэсийн Герман]] | fam5 = [[Англи-Фриз хэлнүүд|Англи-Фриз]] | fam6 = [[Англи-Фриз хэлнүүд#Англи хэлнүүд|Англи]] | ancestor = [[Прото-Энэтхэг-Европ хэл|Прото-Энэтхэг-Европ]] | ancestor2 = [[Прото-Герман хэл|Прото-Герман]] | ancestor3 = [[Хуучин Англи хэл]] | ancestor4 = [[Дундад Англи хэл]] | ancestor5 = [[Эрт орчин цагийн англи хэл]] | script = {{plainlist| * [[Латин үсэг|Латин]] ([[Англи цагаан толгой]]) * [[Англо-Саксоны руни]] (түүхэн) * [[Англи брайл үсэг|Англи брайл]], [[Нэгдсэн англи хэлний брайл үсэг]] }} | nation = {{plainlist| * [[Англи хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Бүрэн эрхт улс|58 улс]] * [[Англи хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Бүрэн эрхгүй бие|31 бүрэн эрхгүй бие]] {{Collapsible list |titlestyle= font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; |title= Байгууллагууд| * [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] * [[Европын Холбоо]] * [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]] * [[Европын Зөвлөл]] * [[Олон Улсын Эрүүгийн Шүүх|ОУЭШ]] * [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]] * [[Олон Улсын Олимпын Хороо|ОУОХ]] * [[Олон Улсын Стандартжуулалтын Байгууллага|ОУСБ]] * [[НАТО]] * [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]] * [[АНУ-Мексик-Канадын гэрээ|АНУМКГ]] * [[Америкийн Улсуудын Байгууллага|АУБ]] * [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|ЭЗХАХБ]] * [[Исламын Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ИХАБ]] * [[Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага|ОПЕК]] * [[Номхон Далайн Арлын Форум|НДАФ]] * [[АСЕАН]] * [[Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг|ӨАБНХАН]] * [[Карибын хамтын нийгэмлэг]] * [[Түрэг улсуудын байгууллага]] }} }} | iso1 = en | iso2 = eng | iso3 = eng | notice = IPA | glotto = stan1293 | mapscale = 1.25 | map = Anglospeak (subnational version).svg | mapcaption = {{legend|#004288|Ихэнх хүмүүсийн төрөлх хэл нь англи хэл байдаг улс, нутаг дэвсгэр}} {{legend|#79c1ff|Англи хэл нь албан ёсны болон захиргааны хэл боловч олонхын төрөлх хэл биш улс, нутаг дэвсгэр}} | minority = {{plainlist| * {{flag|Малайз}} * {{flag|Шри Ланка}} }} }} '''Англи хэл''' ({{langx|en|English, English language}}) нь Англид үүссэн, Энэтхэг-Европ хэлний аймгийн Роман-Германы хэлнээс салбарлаж үүссэн гэж хэлний шинжлэх ухаан үздэг. Энэ нь Их Британийн колоничлолын бодлогын үр дагавраар өнөөдөр дэлхийн хамгийн түгээмэл хэлнүүдийн нэг болоод байгаа бөгөөд [[Нэгдсэн Вант Улс]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Канад]], [[Австрали]], [[Шинэ Зеланд]], [[Ирланд]], [[Кариб]]ын орнуудад албан ёсны хэл гэж ашиглаж байна. Дэлхий дээр 340 сая хүн англи хэлийг төрөлх хэлээ гэж үздэг. Харин хоёрдогч хэлээр эзэмшсэн хүмүүсийн тоо нь 1 гаруй тэрбум байдаг гэсэн судалгаа бий. Орчин цагийн англи хэл нь эртний англи буюу [[англо-саксон]] хэлний нэгэн аялга байдлаар үүсч, 5 дугаар зууны үед [[Британи]]д нэвтэрсэн Роман-герман хэлний аялгаар баяжсан хэл ажээ. Түүнчлэн түүхэн хөгжлийн явцад латин болон [[франц хэл]]ний норманд аялгаар баяжиж ирсэн байна. 1362 онд франц хэлийг халж, англи хэлийг Английн хууль ёсны хэл болгосноор англи хэлний жинхэнэ сэргэлт эхэлж, 14-р зууны Английн утга зохиолын үүсэл, 15-р зууны хэвлэлийн үүсэл, 16-17 зууны [[Уильям Шекспир]], [[Эдмунд Спэнсэр]], [[Кристофер Марлоуи]] нарын [[Англи утга зохиол]]ын суут төлөөлөгчдийн эринг дамжин, хэл зүйч [[Самуэл Жонсон]] ([[1709]]-[[1784]])-ы зохиосон англи хэлний стандартчилсан дүрэм гарснаар орчин цагийн төгс хэл болж бүрэлдсэн гэж үздэг байна. Мөн Америкийн англи хэлний толийг зохион бүтээсэн [[Ноа Вебстер]] ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Англи хэл нь НҮБ-ын албан ёсны 6 хэлний нэг юм. == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commonscat|English language}} * {{wikipedia|en}} * [https://web.archive.org/web/20070930232007/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=eng Ethnologue-д англи хэлний талаар] * [http://www.m-w.com/ Merriam-Webster-н онлайн толь] * [https://web.archive.org/web/20070605183435/http://www.askoxford.com/ Oxford-н онлайн толь] [[Ангилал:Англи хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] 1xty7yqxpox47ejupvc84aubfq8zy3z 0 3362 852721 841457 2026-04-10T10:02:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 852721 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Дашдоржийн Нацагдорж <br/> <big>{{МонголЮникод|ᠳᠠᠰᠢᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ<br/>ᠨᠠᠴᠤᠭᠳᠣᠷᠵᠢ}}</big> | зураг = Natsagdorj.jpg‎ | хэмжээ = 200px | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | төрсөн огноо = {{birth date|1906|11|17|df=y}} | төрсөн газар = Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын Гүн Галуутай гэдэг газар | нас барсан огноо = {{death date and age|1937|7|13|1906|11|17|df=y}} | нас барсан газар = | мэргэжил = Зохиолч, яруу найрагч, орчуулагч | гарал үүсэл = Tайж | яс үндэс = Халх | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = Бага насандаа гэрийн боловсрол эзэмшиж, 1925-1926 онд ЗХУ-ын Ленинград хотноо Улс төрийн академид, 1926-1928 онд Германы Берлиний их сургуулийн Лайпциг хотноо сэтгүүлийн ангид тус тус суралцсан байна. | төрөл = Шүлэг, үргэлжилсэн үг, тууж, өгүүлэг, жүжгийн зохиол | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = | гарын үсэг = | вэбсайт = }} [[Зураг:Daschdordschiin Natsagdordsch.jpg|thumb|245px|Улаанбаатар хот дахь их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөө]] [[Боржигин|Боржигон]] oвогт '''Дашдоржийн''' '''Нацагдорж''' ([[1906 он]]ы [[11 сарын 17|арваннэгдүгээр сарын 17]]-нд төрсөн, [[1937 он]]ы [[7 сарын 13|долоодугаар сарын 13]]-нд нас барсан) нь [[Монгол|Монголын]] орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, зохиолч, [[яруу найрагч]] байв. == Намтар == Д. Нацагдорж нь 1906 онд хуучин [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] [[Дархан чин вангийн хошуу]], өнөөгийн [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр сумын]] нутаг [[Гүн Галуутай]] гэдэг газар ядуу тайж [[Цэрэндоржийн Дашдорж|Цэрэндоржийн Дашдоржийн]] гэрт төржээ. 1911 онд Д.Нацагдоржийн өвөг эцэг Цэрэндорж (дөтгөөр зэргийн [[тайж]]) нэг үе харьяат хошууны захирагч яваад нас барж эцэг Ц.Дашдорж Цэргийн яаманд бичээч болсон. Их зохиолчийг 1913 онд долоон настай байхад эх Цоомойн Пагма нь бие барсан тул тэрээр эцэг Дашдоржийн эвээлд гэрээрээ өсөж 1914 онд нийслэл [[Хүрээ]] рүү шилжин нүүж суурьших болжээ. Д.Нацагдоржийн эцэг [[Цэрэндоржийн Дашдорж]] 1926-1927 онд БНМАУ-ын Цагдан сэргийлэх газрын даргаар томилогдон ажиллаж байсан баримт байдаг. 1915 онд Хүрээнд ирээд эцэг нь түүнийг 9 нас хүрмэгц [[Их хүрээний Алтангэрэл]] гэдэг хүнд шавь оруулан бичиг заалгажээ. Энэ үед Д.Нацагдорж монгол бичгээр тодорхой уншиж, сайн бичдэг болсон бөгөөд эртний сургаал бичиг болох «Зүрхэн тольт», «Элдэв тайлбар толь бичиг», «Хав муур хулгана гурвын үлгэр», «Хоёр загалын тууж», «Оюун түлхүүр» зэрэг монгол хэл, уран  зохиолын түүхтэй холбогдох ном дэвтрүүдийг үзэн судалж ертөнцийг харах, амьдралыг танин мэдэж эхэлсэн байна. 1918 онд ''' '''Дархан чин ван хошууны хүн ам, мал хөрөнгийн тооллогын дансанд эцэг Ц.Дашдоржийн ам бүл хүн амын дансанд- Ц.Дашдоржийг нас 34, хөвгүүн Нацагдорж нас 13, өрх нэг, ам хоёр, адуу, тэмээ үгүй, 4 үхэр, 21 хоньтой гэж бүртгэгдсэн байна. 1918 оны сүүлчээр Д.Нацагдорж Цэргийн яамнаа бичээчийн албан хаажээ. [[1921]] онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нийгэм улс төрийн ажилд идэвхтэй оролцож, хувьсгалт шинэ соёл урлагийн ажилд чармайн зүтгэж байв. 1921 оноос тэрээр Цэргийн яаманд бичээч, жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] гарын туслах түшмэл, Цэргийн зөвлөлийн нарийн бичгийн даргын алба хашиж байжээ. 1922 оны 4-р сард Монгол Ардын Намд гишүүнээр элсч, Намын Төв Хороонд туслах түшмэлээр батлагдаж зохион байгуулах хэлтэст ажиллаж байгаад уг хэлтсийн эрхлэгч болсон. 1922 оны 5-р сард Д.Нацагдорж, намын даалгавараар [[«Уриа» сонин|«Уриа» сонинд]] Цэргийн явдлын яамны тухай мэдээ сурвалжлага байнга өгч байх, «сурвалжлагч»-аар томилогдов. 1922 оны 8-р сараас Монгол Ардын Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргын туслах. 1922 оны 10-р сараас цэргийн сурган боловсруулах хэлтсийн сурган гэгээрүүлэх тасгийн даргын ажлыг хавсарч байжээ. 1923 оны 3-р сард Монгол Ардын Намын Төв Хорооны Бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны орлогч гишүүн, мөн оны 6-р сард Намын Төв Хорооны 11-р Бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон байна. 1923 оны 7-р сард Монгол Ардын Намын 2-р Их хурлаар Намын Төв Хорооны гишүүн, тэргүүлэгч гишүүн бөгөөд Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдож байжээ. 1923 оны 9-р сараас 1924 оны 4-р сар хүртэл Д.Нацагдорж Дотоодыг хамгаалах газарт комиссар байсан. 1924 оны 2-р сарын 5-нд Монголын Ардыг гэгээрүүлэх яам байгуулагдаж [[«Ардын цэрэг» сонин]] анх буй болов. Улс орны батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэх, цэрэг дайчдыг сурган хүмүүжүүлэхэд бэеэ даасан тогтмол хэвлэл чухал болохыг харгалзан үзэж, МАХН-ын Төв Хороо, Засгийн газрын хамтарсан хурлын шийдвэрээр Бүх цэргийн зөвлөлөөс эрхлэн «Ардын цэрэг» сонинг энэ өдрөөс эхлэн долоо хоногт нэг удаа хэвлэн гаргахаар тогтож сонины эрхлэгчээр тэр үед Бүх цэргийн зөвлөлд алба хааж байсан Н.Жамбаа, Д.Нацагдорж нарыг томилжээ. [[1924]] онд 18 настай Д.Нацагдорж Улсын Анхдугаар Их Хурлын зохион байгуулалтын ажилд оролцож мөн оноос Д.Нацагдорж [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]-ийн Төв Хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэж байсан ажээ. 1925 оноос Д. Нацагдорж [[«Ардын цэрэг» сонин]]<nowiki/>ы эрхлэгчээр ажиллаж, Бүх Монголын Пионерийн байгууллагын Товчооны дарга хийж байсан. === Хилийн чанадад суралцсан нь=== 1923 оны 7-р сарын 24-нд тусгай комиссын боловсруулан нийтэлсэн "Эдийн засгийн үндсэн бодлого"-ын 16-р зүйлд аж үйлдвэр, техник, технологийн арга ажиллагаанд суралцсан дунд, тусгай, дээд түвшний үндэсний боловсон хүчинг гадаадын аль нэг улсад бэлтгэн сургахаас өөр аргагүй болсныг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Ямагт сурч боловсрохын төлөө шамдаж ирсэн Д.Нацагдорж нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Ленинград]] хотод Н.Г.Толмачевын нэрэмжит Цэргийн улс төрийн академид 1925 оны намар явж суралцаад 1926 оны зун чөлөөгөөр орон нутагтаа буцаж иржээ. Ардын Засгийн газраас [[Герман]] улсын холбогдох албаны хүмүүстэй ярилцаж тохиролцсоны дагуу 1926 оны 9-р сарын 11-ны өдөр намын Төв хорооны Зохион байгуулах зөвлөлийн 24 дүгээр хурлаас Д.Нацагдорж, [[Дамдины Пагмадулам]], Пунцаг, Лувсанчүлтэм, Санжаа, [[Пэлжидийн Бат-Очир|Бат-Очир]] нарын зургаан хүнийг Герман улсад явуулж сургах шийдвэр гарсан байна. Ийнхүү тэр үед [[Герман]], [[Франц]] улс дахь сурагчдын тоо нийтдээ 44 хүрсэн байна. Д.Нацагдорж нь 1926 оны 10-р сарын 17-нд Улаанбаатараас морин тэргээр гарч умард хил даваад Улаан-Үдээс галт тэргээр [[Москва]] ороод цаашаа Ленинград орсон байна. Ленинградаас усан онгоцоор Германы [[Штенин боомт]] хүрч галт тэргээр Берлин орж байжээ ("Улаанбаатараас Берлин хүртэл" найраглал). 1929 оны хавар хүртэл [[Берлин]], [[Лайпциг]] хотуудад хэл бичиг, сонин, сэтгүүл, дорно дахин, ерөнхий эрдэмд суралцан орос зөвлөлтийн болон дэлхийн сонгодог зохиолчид, эрдэмтэн мэргэдийн бүтээлтэй эх хэлээр нь танилцжээ. === Эх нутагтаа эргэж ирсэн нь === Д. Нацагдорж 1929 оны хавар эх орондоо буцаж ирээд нэг жил Улаанбаатар хотын Төмрийн үйлдвэрт орчуулагч, 1930 оны хавраас 1931 оны 1-р сар хүртэл "[[Залуучуудын үнэн сонин|Залуучуудын үнэн" сонинд]] утга зохиолын ажилтан, 1931 оны 1-р сараас Шинжлэх ухааны хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1934 оноос мөн хүрээлэнд түүхийн ба дуун ухааны тасгийн эрхлэгч, 1937 оны 3-р сарын сүүлчээс Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор ажиллаж байжээ. 1931 оны 12- сарын 31-нд Д.Нацагдорж нь хэсэг нөхдийн хамт шинэ жилийг угтаж ёсолсныг нь шалтгаан болгон Д.Нацагдорж, орос хэлний орчуулагч Лооройсамбуу, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн гэрэл зургийн мэргэжилтэн Гомбожав, Комбинатын инженер Хурлаат, орос эхнэрийнхээ хамт, Намнандорж орос эхнэрийнхээ хамт, Гаалин мөн орос эхнэрийнхээ хамт… Т. Нацагдорж, Гомбо, бас Намдаг нарыг баривчилсан байна. 1932 оны 5 дугаар сарын 18-нд Д.Нацагдоржийг баривчлан хорьж, мөрдөн байцааж эхэлжээ (бүтэн 6 сар гянданд хоригдсон байна). 1931-32 оны үед орос эмэгтэй [[Нина Чистякова]]<nowiki/>тай (1909 онд төрсөн) нэг гэрт оржээ (Орос нутаг буцаад 10 жилийн дараа 1948 онд Д. Нацагдоржид охиныхоо тухай захиа бичсэн байдаг). 1934 оны 3-р сарын 22-нд Д. Нацагдорж Н.Чистякова нарын охин [[Нацагдоржийн Ананда Шири|Нацагдорж Ананда-Шири]] Улаанбаатар хотноо мэндэлжээ. 1935 оны 12-р сард Д.Нацагдоржийн орос эхнэр Н.Чистякова охин Ананда-Ширийгээ дагуулаад ЗХУ-ын Ленинградын зүг замын унаанд дайгдан явжээ. 1936 оны 11-р сарын 7-нд Шинжлэх ухааны Түүхийн болоод Дуун ухааны (Хэлбичгийн) тасгийн эрхлэгчийг хавсарч байсан Д.Нацагдоржийг гэрэл зургийн лабораториос гэрэл зургийн цаас зураг буулгахаар авсныг далимдуулан Хүрээлэнгээс удаа дараа алдсан эд юмсын хулгайд сэрдэн гүтгэж, түүнийг хоёр удаа баривчлан хориод мөрдөн байцааж эхэлжээ. 1937 оны 3-р сараас Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор ажиллажээ. 1937 оны 4-р сард Зохих дээд байгууллага, түүний хүсэлтийг хүлээн авч ЗХУ-д суралцахын зэрэгцээ эмчлүүлэхийг зөвшөөрсөн шийдвэр гарчээ. 1937 оны 7-р сарын 13-нд Монголын шинэ үеийн утга зохиолыг үндэслэгч, суут зохиолч Дашдоржийн Нацагдорж уран бүтээлийнхээ ид цэцэглэлтийн үед насан эцэслэснийг «Шинэ толь» сэтгүүлд товч мэдээлсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны ухуулагч, орчуулагч бөгөөд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн Утга зохиолын тасгийн эрхлэгч байсан [[Эвэгийн Хөхдэй]] сэтгэл зориг гарган “Шинэ толь” сонинд “Алдарт зохиолч Нацагдорж” хэмээн эмгэнэлийн өгүүлэл бичин хэвлүүлсэн байна. “Энэ 27 оны 7 сарын 13-ны өдөр манай улсын үндэсний нэгэн сайн залуу оюутан бөгөөд алдарт уран зохиолч Нацагдоржийн бие наснаас нөгчиж, манай уран зохиолчдын жагсаалаас гарав...” хэмээгээд Д. Нацагдоржийн намтрыг товчхон дурдсаныхаа дараа “Нөхөр Нацагдоржийн бие өөрийн сүүлчийн амьсгалыг төгстөл оролдож хийсэн ажлын гол нь хэмээвээс монгол хэл бичиг ба утга зохиолыг хөгжүүлэн дэлгэрүүлэхийн тул үнэн санаа тавин зүтгэж явсан бөгөөд түүний бүх зохиолуудыг үзвээс үнэнхүү өөрийн улсын үндэсний шинж байдалтайн дээр манай ардын аман зохиолыг үндсэн суурь болгож, түүний баялаг үг гайхамшигт найруулгыг ашиглаж шинэ үе лугаа болбож чадсан буюу...” гэж Э.Хөхдэй дүгнэсэн байна. 1937 оны 7 сарын 13-нд бөмбөгөр ногоон театрын урд шургааган хашаа түшээд Дашдоржийн Нацагдоржийн өвөр дээрээ мөнгөн аяга тавиад бурхан зүг одсон гэдэг. Мөнгөн аяганд нь борооны ус дүүрсэн ч гэдэг ам яриа бий. == Уран бүтээл == Д. Нацагдорж [[ЗХУ]] /1926/ болон [[Герман|Германд]] /1926-1929 онд/ хэдэн жил суралцаж, өрнөдийн соёлын шилдэг өв сантай гүнзгий танилцжээ. Тэрээр Элдэв-Очир, Очир, Сайн санаат, Үзэг гэх мэт олон нууц нэрээр бичиж байсан байна. * "[[Ушаандар]]", "[[Сандо амбаны харгис явдал]]" [[жүжиг]] *"Нуугдсан эрдэнэ" (1930) дуурь *"Их авхай" *"Монгол ардын суут" *"Би биш" (1934) жүжиг * "[[Учиртай гурван толгой|Учиртай 3 толгой]]" [[дуурь|(1934 он)]] аялгуут жүжиг *"[[Хуучин хүү]]"(1930) *"[[Цагаан сар ба хар нулимс]]"(1932) *"[[Харанхуй хад]]"(1930) *"Үзэгдээгүй юм"(1933)зэрэг [[өгүүллэг|өгүүллэгүүдээрээ]] алдаршжээ. * [["Миний хэнз хурга" шүлэг|"Миний хэнз хурга"]](1933) *“[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]”(1933) * “[[Дөрвөн цаг (Нацагдоржийн шүлэг)|Дөрвөн цаг]]”(1934), * “Од”, * “Нар аа”, * “Сар аа” шүлэг, * “[[Ламбугайн нулимс (өгүүллэг)|Ламбугайн нулимс]]”(1930) * “Харанхуй хад”, * “[["Шувуун саарал" шүлэг|Шувуун саарал]]”, * “Хөдөө талын үзэсгэлэн” өгүүллэг(1931), * “Ондоо хүмүүжил” зэрэг олон бүтээл туурвижээ. Түүний бүтээлүүд "Учиртай гурван толгой"-1934 онд, Зохиолын түүвэр-1955 онд, алдарт "[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]"-1963 онд, Ламбагуайн нулимс-1976 онд Шувуун саарал нэртэйгээр хэвлэгдэж байжээ. === Орчуулга === Д.Нацагдорж голчлон Орос, Герман хэлнээс орчуулан хэвлүүлэх ажил эрхэлж байв. Герман хэлнээс Вильгелм Хауф (1802-1827)-ын “Бяцхан Мука”, [[Эдгар Аллан По|Эдгар Аллан Погийн]] “Алтан цох” (The Golden Bug), 1931 онд [[Карл Маркс|К.Марксын]] “Капитал” зохиолын I ботийн “Таваар ба мөнгө” хэсгийг, 1933-1934 онд Г.Е.Грумм Грижмайлогийн “Монголын түүх”-ийг хэсэгчлэн, “Марко Пологийн тэмдэглэл”-ийг Франц эхээс нь товчлон “Их хааны ордонд” нэртэйгээр Герман хэлэнд буулгасан профессор Альбертийн орчуулгыг 1930 оны 11 сард монголчлон дуусгасан ажээ. Тэгвэл Орос хэлнээс [[Александр Пушкин|А.С.Пушкины]] “Анчар” (1828-1936), “Хоригдол”(1936) (Узник-1822), “Хэрээ хэрээний зүг ниснэ” (1936) (Ворон летит к ворону 1828), “Сэрэхүй” (1936) (Пробуждение 1816), “Газар далай хоёр” (1936) (Земля и море 1821) зэрэг шүлгүүд, “Буудалцсан нь” (Выстрел), [[Антон Павлович Чехов|Антон Чеховын]] “Төрөлх орноо хайрлагч” (Патриот своего отечества) зэрэг зохиолыг орчуулжээ. Мөн “Өвлийн зам”, “Гилбэрийн хатан” /М.Баянзул. Монголын уран зохиолын ном зүйн тойм. I УБ., 1966.130./ (Пиковая дама), “Их Петрийн араб”, Б.Ринчен, М.Гомбожав нартай хамтран “Белкиний туужууд”, Б.Ринчентэй [[Ги де Мопассан|Ги де Мопассаны]] туужуудаас (“Аглагч” гэх мэт) монголчилж байжээ гэдгийг түүх эрдэмтэн А.Очир Г.Дашням нар тэмдэглэсэн байна. Түүнчлэн Д.Покотиловын “Мин улсын үеийн Дорнот Монголчуудын түүх” (1930), [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Кростовецын]] “Чингис хаанаас Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс хүртэл” номын зарим бүлгийг, Н.П.Шастинагийн “Абиссиний тухай өгүүлэл болон бусад өгүүллийг орчуулан хэвлүүлж байсан юм /Д.Цэдэв. Д.Нацагдорж. Бүрэн зохиол I УБ., 2006.23./. Д.Нацагдоржийн уран зохиолын орчуулгын чанарын талаар С.Галсан, К.Н.Яцковская /Г.Жамсранжав Шинэ замаар УБ., 1978.97./ нарын эрдэмтэд маш өндрөөр үнэлэн утгын яруу, уянгын давхцал зэргийг бахдан тэмдэглэсэн бол А.Шархүү, Р.Гүрбазар, Ш.Нацагдорж нар орчуулгын сод авьяастай хүн гэсэн саналд нэгдсэн нь бий. Учир нь Д.Нацагдорж шүлэг орчуулахдаа уг эхийн санааг гүйцэт буулгахыг эрмэлзэж хорей, ямбыг чанд баримтлан яруу найргийн хэмнэлийг хадгалахыг хичээж байсан нь дэлхийн сонгодог зохиолыг орчуулахад монгол хэлнийхээ шүлэглэх тогтсон ёсыг хэрхэн дүйцүүлэх талаар хийж байсан анхны бүтээлч оролдлого гэж болохоор байдаг. * [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С.Пушкиний]] "[[Гилбэрийн хатан]]", "[[Буудалцсан нь]]" * [[Эдгар По|Эдгар Погийн]] "[[Алтан цох]]" гэх мэт хэдэн зохиолуудыг [[орос хэл|орос]], [[герман хэл|герман хэлнээс]] уйгагүй анх орчуулжээ. * Мөн оросын болоод дэлхийн сонгомол [https://ilibrary.ru/text/660/p.1/index.html А.С.Пушкиний “Анчар”], “Хоригдол”, “Хэрээ хэрээний зүг ниснэ”, “Сэрэхүй”, “Газар, далай хоёр”, “Гилбэрийн хатан”, “Буудалцсан нь”, * [[Ги де Мопассан|Ги де Мопассаны]] “Аглагч”, * [[Эдгар Аллан По|Эдгар По]]гийн “Алтан цох”[https://e-nom.mn/book?bid=1179] зэрэг зохиолуудтай монгол уншигчдыг анх танилцуулжээ.   Д. Нацагдоржийн зохиол гадаадын олон хэлнээ орчуулагдсаны гадна түүвэр зохиол нь [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Энэтхэг]], [[Герман]] зэрэг олон оронд хэвлэгджээ. == Дурсгалд == 2016 онд Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 110 жилийн ойг тохиолдуулан их зохиолчийн амьдрал, уран бүтээлээс сэдэвлэсэн Зохиолч [[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазарын]] зохиосон “[[Жаргаагүй нар]]” түүхэн жүжиг тайзнаа тавьсан байна. {{DEFAULTSORT:Нацагдорж, Дашдоржийн}} [[Ангилал:Дашдоржийн Нацагдорж| ]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч]] [[Ангилал:Орос хэлнээс орчуулагч]] [[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Баяндэлгэрийн (Төв) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1906 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] 4s8uvyivgggkh3g8kuuz1dwazw4w3sv 852722 852721 2026-04-10T10:06:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 852722 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Дашдоржийн Нацагдорж <br/> <big>{{МонголЮникод|ᠳᠠᠰᠢᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ<br/>ᠨᠠᠴᠤᠭᠳᠣᠷᠵᠢ}}</big> | зураг = Natsagdorj.jpg‎ | хэмжээ = 200px | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | төрсөн огноо = {{birth date|1906|11|17|df=y}} | төрсөн газар = Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын Гүн Галуутай гэдэг газар | нас барсан огноо = {{death date and age|1937|7|13|1906|11|17|df=y}} | нас барсан газар = | мэргэжил = Зохиолч, яруу найрагч, орчуулагч | гарал үүсэл = Tайж | яс үндэс = Халх | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = Бага насандаа гэрийн боловсрол эзэмшиж, 1925-1926 онд ЗХУ-ын Ленинград хотноо Улс төрийн академид, 1926-1928 онд Германы Берлиний их сургуулийн Лайпциг хотноо сэтгүүлийн ангид тус тус суралцсан байна. | төрөл = Шүлэг, үргэлжилсэн үг, тууж, өгүүлэг, жүжгийн зохиол | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = | гарын үсэг = | вэбсайт = }} [[Зураг:Daschdordschiin Natsagdordsch.jpg|thumb|245px|Улаанбаатар хот дахь их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөө]] [[Боржигин|Боржигон]] oвогт '''Дашдоржийн''' '''Нацагдорж''' ([[1906 он]]ы [[11 сарын 17|арваннэгдүгээр сарын 17]]-нд төрсөн, [[1937 он]]ы [[7 сарын 13|долоодугаар сарын 13]]-нд нас барсан) нь [[Монгол|Монголын]] орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, зохиолч, [[яруу найрагч]] байв. == Намтар == Д. Нацагдорж нь 1906 онд хуучин [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] [[Дархан чин вангийн хошуу]], өнөөгийн [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Баяндэлгэр сум (Төв)|Баяндэлгэр сумын]] нутаг [[Гүн Галуутай]] гэдэг газар ядуу тайж [[Цэрэндоржийн Дашдорж|Цэрэндоржийн Дашдоржийн]] гэрт төржээ. 1911 онд Д.Нацагдоржийн өвөг эцэг Цэрэндорж (дөтгөөр зэргийн [[тайж]]) нэг үе харьяат хошууны захирагч яваад нас барж эцэг Ц.Дашдорж Цэргийн яаманд бичээч болсон. Их зохиолчийг 1913 онд долоон настай байхад эх Цоомойн Пагма нь бие барсан тул тэрээр эцэг Дашдоржийн эвээлд гэрээрээ өсөж 1914 онд нийслэл [[Хүрээ]] рүү шилжин нүүж суурьших болжээ. Д.Нацагдоржийн эцэг [[Цэрэндоржийн Дашдорж]] 1926-1927 онд БНМАУ-ын Цагдан сэргийлэх газрын даргаар томилогдон ажиллаж байсан баримт байдаг. 1915 онд Хүрээнд ирээд эцэг нь түүнийг 9 нас хүрмэгц [[Их хүрээний Алтангэрэл]] гэдэг хүнд шавь оруулан бичиг заалгажээ. Энэ үед Д.Нацагдорж монгол бичгээр тодорхой уншиж, сайн бичдэг болсон бөгөөд эртний сургаал бичиг болох «Зүрхэн тольт», «Элдэв тайлбар толь бичиг», «Хав муур хулгана гурвын үлгэр», «Хоёр загалын тууж», «Оюун түлхүүр» зэрэг монгол хэл, уран  зохиолын түүхтэй холбогдох ном дэвтрүүдийг үзэн судалж ертөнцийг харах, амьдралыг танин мэдэж эхэлсэн байна. 1918 онд ''' '''Дархан чин ван хошууны хүн ам, мал хөрөнгийн тооллогын дансанд эцэг Ц.Дашдоржийн ам бүл хүн амын дансанд- Ц.Дашдоржийг нас 34, хөвгүүн Нацагдорж нас 13, өрх нэг, ам хоёр, адуу, тэмээ үгүй, 4 үхэр, 21 хоньтой гэж бүртгэгдсэн байна. 1918 оны сүүлчээр Д.Нацагдорж Цэргийн яамнаа бичээчийн албан хаажээ. [[1921]] онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нийгэм улс төрийн ажилд идэвхтэй оролцож, хувьсгалт шинэ соёл урлагийн ажилд чармайн зүтгэж байв. 1921 оноос тэрээр Цэргийн яаманд бичээч, жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] гарын туслах түшмэл, Цэргийн зөвлөлийн нарийн бичгийн даргын алба хашиж байжээ. 1922 оны 4-р сард Монгол Ардын Намд гишүүнээр элсч, Намын Төв Хороонд туслах түшмэлээр батлагдаж зохион байгуулах хэлтэст ажиллаж байгаад уг хэлтсийн эрхлэгч болсон. 1922 оны 5-р сард Д.Нацагдорж, намын даалгавараар [[«Уриа» сонин|«Уриа» сонинд]] Цэргийн явдлын яамны тухай мэдээ сурвалжлага байнга өгч байх, «сурвалжлагч»-аар томилогдов. 1922 оны 8-р сараас Монгол Ардын Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргын туслах. 1922 оны 10-р сараас цэргийн сурган боловсруулах хэлтсийн сурган гэгээрүүлэх тасгийн даргын ажлыг хавсарч байжээ. 1923 оны 3-р сард Монгол Ардын Намын Төв Хорооны Бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны орлогч гишүүн, мөн оны 6-р сард Намын Төв Хорооны 11-р Бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон байна. 1923 оны 7-р сард Монгол Ардын Намын 2-р Их хурлаар Намын Төв Хорооны гишүүн, тэргүүлэгч гишүүн бөгөөд Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдож байжээ. 1923 оны 9-р сараас 1924 оны 4-р сар хүртэл Д.Нацагдорж Дотоодыг хамгаалах газарт комиссар байсан. 1924 оны 2-р сарын 5-нд Монголын Ардыг гэгээрүүлэх яам байгуулагдаж [[«Ардын цэрэг» сонин]] анх буй болов. Улс орны батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэх, цэрэг дайчдыг сурган хүмүүжүүлэхэд бэеэ даасан тогтмол хэвлэл чухал болохыг харгалзан үзэж, МАХН-ын Төв Хороо, Засгийн газрын хамтарсан хурлын шийдвэрээр Бүх цэргийн зөвлөлөөс эрхлэн «Ардын цэрэг» сонинг энэ өдрөөс эхлэн долоо хоногт нэг удаа хэвлэн гаргахаар тогтож сонины эрхлэгчээр тэр үед Бүх цэргийн зөвлөлд алба хааж байсан Н.Жамбаа, Д.Нацагдорж нарыг томилжээ. [[1924]] онд 18 настай Д.Нацагдорж Улсын Анхдугаар Их Хурлын зохион байгуулалтын ажилд оролцож мөн оноос Д.Нацагдорж [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|МХЗЭ]]-ийн Төв Хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэж байсан ажээ. 1925 оноос Д. Нацагдорж [[«Ардын цэрэг» сонин]]<nowiki/>ы эрхлэгчээр ажиллаж, Бүх Монголын Пионерийн байгууллагын Товчооны дарга хийж байсан. === Хилийн чанадад суралцсан нь=== 1923 оны 7-р сарын 24-нд тусгай комиссын боловсруулан нийтэлсэн "Эдийн засгийн үндсэн бодлого"-ын 16-р зүйлд аж үйлдвэр, техник, технологийн арга ажиллагаанд суралцсан дунд, тусгай, дээд түвшний үндэсний боловсон хүчинг гадаадын аль нэг улсад бэлтгэн сургахаас өөр аргагүй болсныг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Ямагт сурч боловсрохын төлөө шамдаж ирсэн Д.Нацагдорж нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Ленинград]] хотод Н.Г.Толмачевын нэрэмжит Цэргийн улс төрийн академид 1925 оны намар явж суралцаад 1926 оны зун чөлөөгөөр орон нутагтаа буцаж иржээ. Ардын Засгийн газраас [[Герман]] улсын холбогдох албаны хүмүүстэй ярилцаж тохиролцсоны дагуу 1926 оны 9-р сарын 11-ны өдөр намын Төв хорооны Зохион байгуулах зөвлөлийн 24 дүгээр хурлаас Д.Нацагдорж, [[Дамдины Пагмадулам]], Пунцаг, Лувсанчүлтэм, Санжаа, Бат-Очир нарын зургаан хүнийг Герман улсад явуулж сургах шийдвэр гарсан байна. Ийнхүү тэр үед [[Герман]], [[Франц]] улс дахь сурагчдын тоо нийтдээ 44 хүрсэн байна. Д.Нацагдорж нь 1926 оны 10-р сарын 17-нд Улаанбаатараас морин тэргээр гарч умард хил даваад Улаан-Үдээс галт тэргээр [[Москва]] ороод цаашаа Ленинград орсон байна. Ленинградаас усан онгоцоор Германы [[Штенин боомт]] хүрч галт тэргээр Берлин орж байжээ ("Улаанбаатараас Берлин хүртэл" найраглал). 1929 оны хавар хүртэл [[Берлин]], [[Лайпциг]] хотуудад хэл бичиг, сонин, сэтгүүл, дорно дахин, ерөнхий эрдэмд суралцан орос зөвлөлтийн болон дэлхийн сонгодог зохиолчид, эрдэмтэн мэргэдийн бүтээлтэй эх хэлээр нь танилцжээ. === Эх нутагтаа эргэж ирсэн нь === Д. Нацагдорж 1929 оны хавар эх орондоо буцаж ирээд нэг жил Улаанбаатар хотын Төмрийн үйлдвэрт орчуулагч, 1930 оны хавраас 1931 оны 1-р сар хүртэл "[[Залуучуудын үнэн сонин|Залуучуудын үнэн" сонинд]] утга зохиолын ажилтан, 1931 оны 1-р сараас Шинжлэх ухааны хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1934 оноос мөн хүрээлэнд түүхийн ба дуун ухааны тасгийн эрхлэгч, 1937 оны 3-р сарын сүүлчээс Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор ажиллаж байжээ. 1931 оны 12- сарын 31-нд Д.Нацагдорж нь хэсэг нөхдийн хамт шинэ жилийг угтаж ёсолсныг нь шалтгаан болгон Д.Нацагдорж, орос хэлний орчуулагч Лооройсамбуу, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн гэрэл зургийн мэргэжилтэн Гомбожав, Комбинатын инженер Хурлаат, орос эхнэрийнхээ хамт, Намнандорж орос эхнэрийнхээ хамт, Гаалин мөн орос эхнэрийнхээ хамт… Т. Нацагдорж, Гомбо, бас Намдаг нарыг баривчилсан байна. 1932 оны 5 дугаар сарын 18-нд Д.Нацагдоржийг баривчлан хорьж, мөрдөн байцааж эхэлжээ (бүтэн 6 сар гянданд хоригдсон байна). 1931-32 оны үед орос эмэгтэй [[Нина Чистякова]]<nowiki/>тай (1909 онд төрсөн) нэг гэрт оржээ (Орос нутаг буцаад 10 жилийн дараа 1948 онд Д. Нацагдоржид охиныхоо тухай захиа бичсэн байдаг). 1934 оны 3-р сарын 22-нд Д. Нацагдорж Н.Чистякова нарын охин [[Нацагдоржийн Ананда Шири|Нацагдорж Ананда-Шири]] Улаанбаатар хотноо мэндэлжээ. 1935 оны 12-р сард Д.Нацагдоржийн орос эхнэр Н.Чистякова охин Ананда-Ширийгээ дагуулаад ЗХУ-ын Ленинградын зүг замын унаанд дайгдан явжээ. 1936 оны 11-р сарын 7-нд Шинжлэх ухааны Түүхийн болоод Дуун ухааны (Хэлбичгийн) тасгийн эрхлэгчийг хавсарч байсан Д.Нацагдоржийг гэрэл зургийн лабораториос гэрэл зургийн цаас зураг буулгахаар авсныг далимдуулан Хүрээлэнгээс удаа дараа алдсан эд юмсын хулгайд сэрдэн гүтгэж, түүнийг хоёр удаа баривчлан хориод мөрдөн байцааж эхэлжээ. 1937 оны 3-р сараас Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор ажиллажээ. 1937 оны 4-р сард Зохих дээд байгууллага, түүний хүсэлтийг хүлээн авч ЗХУ-д суралцахын зэрэгцээ эмчлүүлэхийг зөвшөөрсөн шийдвэр гарчээ. 1937 оны 7-р сарын 13-нд Монголын шинэ үеийн утга зохиолыг үндэслэгч, суут зохиолч Дашдоржийн Нацагдорж уран бүтээлийнхээ ид цэцэглэлтийн үед насан эцэслэснийг «Шинэ толь» сэтгүүлд товч мэдээлсэн байна. МАХН-ын Төв Хорооны ухуулагч, орчуулагч бөгөөд Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн Утга зохиолын тасгийн эрхлэгч байсан [[Эвэгийн Хөхдэй]] сэтгэл зориг гарган “Шинэ толь” сонинд “Алдарт зохиолч Нацагдорж” хэмээн эмгэнэлийн өгүүлэл бичин хэвлүүлсэн байна. “Энэ 27 оны 7 сарын 13-ны өдөр манай улсын үндэсний нэгэн сайн залуу оюутан бөгөөд алдарт уран зохиолч Нацагдоржийн бие наснаас нөгчиж, манай уран зохиолчдын жагсаалаас гарав...” хэмээгээд Д. Нацагдоржийн намтрыг товчхон дурдсаныхаа дараа “Нөхөр Нацагдоржийн бие өөрийн сүүлчийн амьсгалыг төгстөл оролдож хийсэн ажлын гол нь хэмээвээс монгол хэл бичиг ба утга зохиолыг хөгжүүлэн дэлгэрүүлэхийн тул үнэн санаа тавин зүтгэж явсан бөгөөд түүний бүх зохиолуудыг үзвээс үнэнхүү өөрийн улсын үндэсний шинж байдалтайн дээр манай ардын аман зохиолыг үндсэн суурь болгож, түүний баялаг үг гайхамшигт найруулгыг ашиглаж шинэ үе лугаа болбож чадсан буюу...” гэж Э.Хөхдэй дүгнэсэн байна. 1937 оны 7 сарын 13-нд бөмбөгөр ногоон театрын урд шургааган хашаа түшээд Дашдоржийн Нацагдоржийн өвөр дээрээ мөнгөн аяга тавиад бурхан зүг одсон гэдэг. Мөнгөн аяганд нь борооны ус дүүрсэн ч гэдэг ам яриа бий. == Уран бүтээл == Д. Нацагдорж [[ЗХУ]] /1926/ болон [[Герман|Германд]] /1926-1929 онд/ хэдэн жил суралцаж, өрнөдийн соёлын шилдэг өв сантай гүнзгий танилцжээ. Тэрээр Элдэв-Очир, Очир, Сайн санаат, Үзэг гэх мэт олон нууц нэрээр бичиж байсан байна. * "[[Ушаандар]]", "[[Сандо амбаны харгис явдал]]" [[жүжиг]] *"Нуугдсан эрдэнэ" (1930) дуурь *"Их авхай" *"Монгол ардын суут" *"Би биш" (1934) жүжиг * "[[Учиртай гурван толгой|Учиртай 3 толгой]]" [[дуурь|(1934 он)]] аялгуут жүжиг *"[[Хуучин хүү]]"(1930) *"[[Цагаан сар ба хар нулимс]]"(1932) *"[[Харанхуй хад]]"(1930) *"Үзэгдээгүй юм"(1933)зэрэг [[өгүүллэг|өгүүллэгүүдээрээ]] алдаршжээ. * [["Миний хэнз хурга" шүлэг|"Миний хэнз хурга"]](1933) *“[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]”(1933) * “[[Дөрвөн цаг (Нацагдоржийн шүлэг)|Дөрвөн цаг]]”(1934), * “Од”, * “Нар аа”, * “Сар аа” шүлэг, * “[[Ламбугайн нулимс (өгүүллэг)|Ламбугайн нулимс]]”(1930) * “Харанхуй хад”, * “[["Шувуун саарал" шүлэг|Шувуун саарал]]”, * “Хөдөө талын үзэсгэлэн” өгүүллэг(1931), * “Ондоо хүмүүжил” зэрэг олон бүтээл туурвижээ. Түүний бүтээлүүд "Учиртай гурван толгой"-1934 онд, Зохиолын түүвэр-1955 онд, алдарт "[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]"-1963 онд, Ламбагуайн нулимс-1976 онд Шувуун саарал нэртэйгээр хэвлэгдэж байжээ. === Орчуулга === Д.Нацагдорж голчлон Орос, Герман хэлнээс орчуулан хэвлүүлэх ажил эрхэлж байв. Герман хэлнээс Вильгелм Хауф (1802-1827)-ын “Бяцхан Мука”, [[Эдгар Аллан По|Эдгар Аллан Погийн]] “Алтан цох” (The Golden Bug), 1931 онд [[Карл Маркс|К.Марксын]] “Капитал” зохиолын I ботийн “Таваар ба мөнгө” хэсгийг, 1933-1934 онд Г.Е.Грумм Грижмайлогийн “Монголын түүх”-ийг хэсэгчлэн, “Марко Пологийн тэмдэглэл”-ийг Франц эхээс нь товчлон “Их хааны ордонд” нэртэйгээр Герман хэлэнд буулгасан профессор Альбертийн орчуулгыг 1930 оны 11 сард монголчлон дуусгасан ажээ. Тэгвэл Орос хэлнээс [[Александр Пушкин|А.С.Пушкины]] “Анчар” (1828-1936), “Хоригдол”(1936) (Узник-1822), “Хэрээ хэрээний зүг ниснэ” (1936) (Ворон летит к ворону 1828), “Сэрэхүй” (1936) (Пробуждение 1816), “Газар далай хоёр” (1936) (Земля и море 1821) зэрэг шүлгүүд, “Буудалцсан нь” (Выстрел), [[Антон Павлович Чехов|Антон Чеховын]] “Төрөлх орноо хайрлагч” (Патриот своего отечества) зэрэг зохиолыг орчуулжээ. Мөн “Өвлийн зам”, “Гилбэрийн хатан” /М.Баянзул. Монголын уран зохиолын ном зүйн тойм. I УБ., 1966.130./ (Пиковая дама), “Их Петрийн араб”, Б.Ринчен, М.Гомбожав нартай хамтран “Белкиний туужууд”, Б.Ринчентэй [[Ги де Мопассан|Ги де Мопассаны]] туужуудаас (“Аглагч” гэх мэт) монголчилж байжээ гэдгийг түүх эрдэмтэн А.Очир Г.Дашням нар тэмдэглэсэн байна. Түүнчлэн Д.Покотиловын “Мин улсын үеийн Дорнот Монголчуудын түүх” (1930), [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Кростовецын]] “Чингис хаанаас Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс хүртэл” номын зарим бүлгийг, Н.П.Шастинагийн “Абиссиний тухай өгүүлэл болон бусад өгүүллийг орчуулан хэвлүүлж байсан юм /Д.Цэдэв. Д.Нацагдорж. Бүрэн зохиол I УБ., 2006.23./. Д.Нацагдоржийн уран зохиолын орчуулгын чанарын талаар С.Галсан, К.Н.Яцковская /Г.Жамсранжав Шинэ замаар УБ., 1978.97./ нарын эрдэмтэд маш өндрөөр үнэлэн утгын яруу, уянгын давхцал зэргийг бахдан тэмдэглэсэн бол А.Шархүү, Р.Гүрбазар, Ш.Нацагдорж нар орчуулгын сод авьяастай хүн гэсэн саналд нэгдсэн нь бий. Учир нь Д.Нацагдорж шүлэг орчуулахдаа уг эхийн санааг гүйцэт буулгахыг эрмэлзэж хорей, ямбыг чанд баримтлан яруу найргийн хэмнэлийг хадгалахыг хичээж байсан нь дэлхийн сонгодог зохиолыг орчуулахад монгол хэлнийхээ шүлэглэх тогтсон ёсыг хэрхэн дүйцүүлэх талаар хийж байсан анхны бүтээлч оролдлого гэж болохоор байдаг. * [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С.Пушкиний]] "[[Гилбэрийн хатан]]", "[[Буудалцсан нь]]" * [[Эдгар По|Эдгар Погийн]] "[[Алтан цох]]" гэх мэт хэдэн зохиолуудыг [[орос хэл|орос]], [[герман хэл|герман хэлнээс]] уйгагүй анх орчуулжээ. * Мөн оросын болоод дэлхийн сонгомол [https://ilibrary.ru/text/660/p.1/index.html А.С.Пушкиний “Анчар”], “Хоригдол”, “Хэрээ хэрээний зүг ниснэ”, “Сэрэхүй”, “Газар, далай хоёр”, “Гилбэрийн хатан”, “Буудалцсан нь”, * [[Ги де Мопассан|Ги де Мопассаны]] “Аглагч”, * [[Эдгар Аллан По|Эдгар По]]гийн “Алтан цох”[https://e-nom.mn/book?bid=1179] зэрэг зохиолуудтай монгол уншигчдыг анх танилцуулжээ.   Д. Нацагдоржийн зохиол гадаадын олон хэлнээ орчуулагдсаны гадна түүвэр зохиол нь [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Энэтхэг]], [[Герман]] зэрэг олон оронд хэвлэгджээ. == Дурсгалд == 2016 онд Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 110 жилийн ойг тохиолдуулан их зохиолчийн амьдрал, уран бүтээлээс сэдэвлэсэн Зохиолч [[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазарын]] зохиосон “[[Жаргаагүй нар]]” түүхэн жүжиг тайзнаа тавьсан байна. {{DEFAULTSORT:Нацагдорж, Дашдоржийн}} [[Ангилал:Дашдоржийн Нацагдорж| ]] [[Ангилал:Алтан ургийнхан]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол хэл рүү орчуулагч]] [[Ангилал:Орос хэлнээс орчуулагч]] [[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Баяндэлгэрийн (Төв) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1906 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] 24cyzvsfmvodqoiuljvvj2b6foeakni 1 6403 852665 845853 2026-04-09T15:05:19Z ~2026-21989-15 103848 852665 wikitext text/x-wiki Lord Voldemort bavaan shavaan hiidedg iin tuhai bichihdee alsan gej hereglesen ni buruu yum uu? hunuusun ch yum uu arai uur ug heregleh bsan bh. mun harry potter.iin mongol huvilbar hevlegdsen. gej nemelt medeelel tavih heregtei. Harry potteriin talaar denduu baga medeelel oruulsan bn. <small>—Урьдах [[Wikipedia:Гарын үсэг|гарын үсгээ оруулаагүй]] бичлэгийг [[User:203.169.48.114|203.169.48.114]] үйлдсэн ([[User talk:203.169.48.114|яриа]] • [[Special:Contributions/203.169.48.114|хувь нэмэр]]) {{{2|}}}</small> --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 10:45, 16 Арваннэгдүгээр сар 2007 (UTC) Википедиа бол чөлөөт нэвтэрхий толь бичиг. Та өөрөө хүссэн мэдээллээ оруулж, засварлаж болно. --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 10:45, 16 Арваннэгдүгээр сар 2007 (UTC) :Харри Поттэрийн монгол орчуулга нь хууль бус, зохиогчийн эрхийг зөрчсөн байсан тул хураагдаж устгагдсан. --[[User:GenuineMongol|ОригМонгол]] 04:49, 9 Зургаадугаар сар 2008 (UTC) == Harry Potter and the Half-Blood Prince == "Prince" гэдгийг "Хунтайж" гэж орчуулж болохгүй, яагаад гэвэл тэр нь хүний нэр байгаа. --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 10:48, 2 Дөрөвдүгээр сар 2008 (UTC) : Half-blood-ийг эрлийз гээд засчихлаа. Зохиолын утга санаатайгаа таарч байгаа юу? Уншсан хүн байвал хэлээд өгөөрэй. --[[User:GenuineMongol|ОригМонгол]] 04:49, 9 Зургаадугаар сар 2008 (UTC) Halfblood gj erliiz gj helj boloh l yum harin Prince gj nomon deere ter erliiz hunii owog bdag yum shdee tiim bolhoor huntaij gej arai l bolku bh... zaya Гэхдээ энэ бол хоёрдмол утгатай үг. Номын нэрэнд бол "эрлийз Принц" гэснээс хунтайз гэдгээр нь орчуулсан нь дээр болов уу. --[[User:Dolugen|Dolugen]] 15:21, 1 Арваннэгдүгээр сар 2008 (UTC) == Deathly Hallows? == Hallows гэдэг үгийг энд Эрдэнэс гэж орчуулсан байхыг харлаа... Болох л юм. Би энэ номыг орчуулж байгаа л даа. Гэхдээ хааяа л үргэлжлүүлдэг. Номын нэрийг хэрхэн орчуулах вэ гэж их бодсон. Тэгээд "Үхлийн '''өлгүүд'''" гэж болох юм гэж бодсон. '''Өлөг''' гэдэг нь эртний олдвор гэхээс гадна англиар relic гэдэгтэй дүйнэ гэж бодоод ингэж орчуулсан. --[[User:Dolugen|Dolugen]] 15:41, 1 Арваннэгдүгээр сар 2008 (UTC) :Би ч нэрийг нь японоос орчуулсан юм л даа. Японоор ハリーポッターと死の秘宝 (үхлийн нууц эрдэнэс) байдаг юм л даа.--[[User:Chinneeb|<font face="Bookman Old Style" color="#082567" size="2.5"><b>Чинээ</b></font>]] [[User_talk:Chinneeb|<font face="Bookman Old Style" color="#082567" size="2.5"><b>(яриа)</b></font>]] 08:55, 2 Арваннэгдүгээр сар 2008 (UTC) potter ene chin harry potter iin wiki shde zuer mongol hel ruu orchuulj bgazdee yu gej mongol hevlesen gej bichih ym be???? 4acdafrjhsa65ct390lkag83c6eyxcr 852703 852665 2026-04-10T03:27:28Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-21989-15|~2026-21989-15]] ([[User talk:~2026-21989-15|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Wikuiser|Wikuiser]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 616818 wikitext text/x-wiki Lord Voldemort.iin tuhai bichihdee alsan gej hereglesen ni buruu yum uu? hunuusun ch yum uu arai uur ug heregleh bsan bh. mun harry potter.iin mongol huvilbar hevlegdsen. gej nemelt medeelel tavih heregtei. Harry potteriin talaar denduu baga medeelel oruulsan bn. <small>—Урьдах [[Wikipedia:Гарын үсэг|гарын үсгээ оруулаагүй]] бичлэгийг [[User:203.169.48.114|203.169.48.114]] үйлдсэн ([[User talk:203.169.48.114|яриа]] • [[Special:Contributions/203.169.48.114|хувь нэмэр]]) {{{2|}}}</small> --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 10:45, 16 Арваннэгдүгээр сар 2007 (UTC) Википедиа бол чөлөөт нэвтэрхий толь бичиг. Та өөрөө хүссэн мэдээллээ оруулж, засварлаж болно. --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 10:45, 16 Арваннэгдүгээр сар 2007 (UTC) :Харри Поттэрийн монгол орчуулга нь хууль бус, зохиогчийн эрхийг зөрчсөн байсан тул хураагдаж устгагдсан. --[[User:GenuineMongol|ОригМонгол]] 04:49, 9 Зургаадугаар сар 2008 (UTC) == Harry Potter and the Half-Blood Prince == "Prince" гэдгийг "Хунтайж" гэж орчуулж болохгүй, яагаад гэвэл тэр нь хүний нэр байгаа. --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 10:48, 2 Дөрөвдүгээр сар 2008 (UTC) : Half-blood-ийг эрлийз гээд засчихлаа. Зохиолын утга санаатайгаа таарч байгаа юу? Уншсан хүн байвал хэлээд өгөөрэй. --[[User:GenuineMongol|ОригМонгол]] 04:49, 9 Зургаадугаар сар 2008 (UTC) Halfblood gj erliiz gj helj boloh l yum harin Prince gj nomon deere ter erliiz hunii owog bdag yum shdee tiim bolhoor huntaij gej arai l bolku bh... zaya Гэхдээ энэ бол хоёрдмол утгатай үг. Номын нэрэнд бол "эрлийз Принц" гэснээс хунтайз гэдгээр нь орчуулсан нь дээр болов уу. --[[User:Dolugen|Dolugen]] 15:21, 1 Арваннэгдүгээр сар 2008 (UTC) == Deathly Hallows? == Hallows гэдэг үгийг энд Эрдэнэс гэж орчуулсан байхыг харлаа... Болох л юм. Би энэ номыг орчуулж байгаа л даа. Гэхдээ хааяа л үргэлжлүүлдэг. Номын нэрийг хэрхэн орчуулах вэ гэж их бодсон. Тэгээд "Үхлийн '''өлгүүд'''" гэж болох юм гэж бодсон. '''Өлөг''' гэдэг нь эртний олдвор гэхээс гадна англиар relic гэдэгтэй дүйнэ гэж бодоод ингэж орчуулсан. --[[User:Dolugen|Dolugen]] 15:41, 1 Арваннэгдүгээр сар 2008 (UTC) :Би ч нэрийг нь японоос орчуулсан юм л даа. Японоор ハリーポッターと死の秘宝 (үхлийн нууц эрдэнэс) байдаг юм л даа.--[[User:Chinneeb|<font face="Bookman Old Style" color="#082567" size="2.5"><b>Чинээ</b></font>]] [[User_talk:Chinneeb|<font face="Bookman Old Style" color="#082567" size="2.5"><b>(яриа)</b></font>]] 08:55, 2 Арваннэгдүгээр сар 2008 (UTC) potter ene chin harry potter iin wiki shde zuer mongol hel ruu orchuulj bgazdee yu gej mongol hevlesen gej bichih ym be???? i4ac33o0v76pdeh6nbaxn64qmuj6wl8 0 7429 852668 821890 2026-04-09T15:29:35Z ~2026-21941-73 103850 852668 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Сайхан сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag selenge aimag 1999.svg}} [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = [[Хөтөл]] | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1976 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1311.87 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{decrease}} 9,284 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} '''Сайхан сум''' нь [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] сум юм. Сумын төв нь [[Хөтөл]] хот болно. == Түүх == Сайхан сум нь [[1976 онд]] [[атрын 2-р аян]]ыг хэрэгжүүлэх үед байгуулагдсан. Тухайн үед сумын төв нь [[Номгон]] (одоогийн сумын төв Хөтөлөөс зүүн хойд зүгт 14 км зайд) байжээ. 1977 оноос сум, сангийн аж ахуйг нэгтгэх шийдвэр гарч, [[Ардын Депутатуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргаа]]ны дарга нь сангийн аж ахуйг зэрэг удирдаж байсан байна. Анхны дарга нь [[Нацагийн Пэрэнлэй|Нацагийн Пэрэнлэй]] бөгөөд 1990 он хүртэл тасралтгүй удирдсан юм. 1990-өөд оноос зах зээл гарч Номгон [[сангийн аж ахуй]] хувьчлагдсан ба хэд хэдэн ХХК болжээ. Одоо сумын төв нь аж үйлдвэрийн томоохон хот болох [[Хөтөл]] хот билээ. Тус сумаас БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цолыг тариаланч [[Самбуу]] хүртсэн байна. Номгон САА-ын ерөнхий агроном [[Ш.Мардаан]] 2007 онд Монгол улсын гавъяат агромомич цолоор, 2009 онд хөдөлмөрийн баатар цолоор тус тус шагнагдсан нь Сайхан сумын хуучин төв болох Номгон тосгон нь Монголын орчин үеийн газар тариалангийн хөгжилд ихээхэн хувьд нэмэрээ оруулж буй томоохон төв болон хөгжиж байгаагийн баталгаа юм. Сэлэнгэ аймгийн Сайхан сум нь Атар газар эзэмших 2 дахь аянаар 1976 онд үндсэн сууриа тавьсан.Номгон сангийн аж ахуйг түшиглэн БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдйин 1977 оны 03-р сарын 26-ний өдрийн 64-р зарилгаар байгуулагдсан юм. Сайхан сумын Ардын Депутатын Хурлын анхдугаар чуулган 1977 оны 04-р сарын 17-ны өдөр хуралдаж сумын АДХ-ын депутат 25 хүний бүрэн эрхийг баталж сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааг байгуулж анхны даргаар Нацагийн Пэрэнлэй орлогч даргаар Өнөрийн Цогтбаяр, нарийн бичгийн даргаар Санзайн Бадарч нар сонгоджээ. Сайхан сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны анхны бичиг баримтыг намын үүргийн нарийн бичгийн дарга Ш.Бизъя, сумын САА-н дарга Н.Пэрэнлэй, орлогч дарга Ө.Цогтбаяр нар боловсруулсан байна. 1992 онд Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль батлагдсанаар нийгэм хууль эрх зүйн хуучин системийг бүрэн халж Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгжийн байгууллага өөрчлөх татан буулгаж, түүний удирдлагын тогтолцоог шинэчлэн тогтоосон асуудлыг шийдвэрлэсний дагуусумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаа татан буугдаж , Сумын Засаг даргын Тамгын газар байгуулагджээ. Сумын анхны Засаг даргаар Сүхийн Цэдэн-Иш томилогдож орлогч даргаар Очирсүрэнгийн Буянаа, Тамгын газрын даргаар Лувсанцэрэнгийн Баасан нар ажиллаж байсан. Монгол Улсын Их хурлын 1994 оны 35-р тогтоолоор Дархан хотын Хөтөл хороог Сайхан суманд нэгтгэснээр сум нь үйлдвэр хөдөө аж ахуй хосолсон томоохон Засаг захиргааны нэгжболсон юм. Хөтөл хот нь ЗХУ-ын техник эдийн засгийн тусламжаар 1982 оны 06-р сарын 26-ны үндэс сууриа тавьсан, соёл урлаг эрүүл мэнд дэд салбар сайн хөгжсөн , сүүлийн үеийн томоохон төв болсон байна.Дархан хотын Хөтөл хороо нь 1984 оны 03-р сарын 14-нд АДХ-ын депутат 30 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр анхны чуулган хуралдаж , АДХГЗ-г байгуулж, ЦШХК-ний дарга бөгөөд АДХ-ын болон Гүйцэтгэх захиргааны анхын даргыг Цэндийн Сампилноров хавсран гүйцэтгэн ажиллаж байжээ.1989 онд Дархан хотын Хөтөл хороог ЦШХК-ний харъяанаас гаргаж Төрийн захиргааны анхан шатны нэгж Хөтөл хорооны АДХГЗ-г бий болгосон.Ингээд анхны даргаар Батын Баттулга, орлогч даргаар Дистэй Бат-Өлзий, нарийн бичгийн даргаар Хүнийхүүгийн Оюунтуяа, ерөнхий нягтлан бодогчоор Дамбын Гарьдрагчаа нар ажиллаж байсан. Монгол Улсын УИХ-ын 1994 оны 53-р тогтоолоор Засаг захиргааны нэгжийг өөрчлөн Засгийн газрын 128 дугаар тогтоолын 5 дугаар заалтаар аймгийн зэрэглэлтэй Сэлэнгэ аймгийн Хөтөл хот буюухотын захирагчийн албыг байгуулсан.Ингээд Хөтөл хотын захирагчийн сонгууль болж анхны хотын захирагчаар Чимэдийн Цэрэнтогтох сонгогджээ. 1999 оны УИХ-ын 22 дугаар тогтоолоор Сайхан сумын төвийг Хөтөл хороонд шилжүүлж, 07-р сараас Сумын Засаг даргын Тамгын газар Хөтөл хороонд шилжүүлж үйл ажиллагаагаа явуулж байсан байна. {{Цэвэрлэгээ}} '''СУМЫН БЭЛЭГ ТЭМДЭГ:''' Бэлэг тэмдгийн хамгийн гадна талын ногоон хүрээ нь ган гачиггүй байх тухай бэлгэдсэн бөгөөд зүүн дээд хэсгийн буудайг дүрсэлсэн ба газар тариалангийн голлох бүс, баруун дээд хэсэг нь барилгын материалын үйлдвэрлэлийн бүс болох тухай харуулж тэдгээрийн дунд чандмань эрдэнэ байрлуулсан нь газар тариалан, үйлдвэрлэл хослон хөгжиж, ард иргэдийн амьдралыг тэтгэж, элбэг дэлбэг байх тухай бэлгэджээ. Дундах дэвсгэр хэсэг дээр алсаас сүндэрлэх цементийн үйлдвэрлэл, түүн доторх дамжлага, нэгжүүдийн тасралтгүй байдлыг бэлгэдэн харуулсан бөгөөд түүнийг буудайн хөвөө хязгааргүй талбай дээр байрлуулан харуулсан байна. '''СУМЫН ЕРӨНХИЙ ЗОРИЛТ:''' Тус сум нь ''“Аж үйлдвэр, газар тариалан, мал аж ахуй дэд бүтэц, үндэсний эрүүл хүнс, үйлдвэрлэлтээрээ аймаг болон улсдаа тэргүүлэх, төрийн байгууллагаас иргэддээ үзүүлэх үйлчилгээний хүртээмжийг ил тод нээлттэй болгох, нутгийн удирдлагын байгууллагын бүтцийг оновчтой зохион байгуулах”'' зорилго тавьж дараах гол зорилтуудыг дэвшүүлэн ажиллаж байна. Үүнд: * Гадаад дотоодын хөрөнгө оруулалтын хэмжээг нэмэгдүүлж, шинэ техник технологийг нутагшуулах; * Үйлдвэр, аж ахуй нэгжийн үйл ажиллагааг дэмжиж,  ажилгүйдлийг бууруулах: '''СУМЫН ОНЦЛОГ:''' * 1980-аад онд илгээлт өвөртлөн ирсэн нутаг нутгийн залуучуудаас бүрдсэн бөгөөд төв зам, төмөр зам дагуу байрлах, дэд бүтэц сайтай, газар тариалан, үйлдвэрлэл хослон хөгжсөн онцлогтой Сэлэнгэ аймгийн баруун бүсийн 5 сумдын төв юм. ''Газарзүйн онцлог.'' Далайн төвшнээс дээш 700-1500 м өргөгдсөн.Физик газарзүйн хувьд Хангайн уулархаг мужийн 1-р мужид оршино. Орхон, Хараа голын ай савд багтдаг. Хойноосоо урагшаа сунаж тогтсон хэлбэртэй. Баруун хойд талдаа Хушаат, баруун талаараа Сант, баруун урд талаараа Орхон, зүүн урд талаараа Баянгол, зүүн талаараа Дархан-Уул аймагтай тус тус хиллэдэг. Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ толгод бүхий тал хээр буюу эрчимжсэн мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой. '''ГАЗАР НУТАГ:''' Нийт газар нутгийн хэмжээ 131187 га. {| class="wikitable" |'''Зориулалт''' |'''Хэмжээ /га/''' |'''Нийт талбайд эзлэх хувь''' |- |'''Хөдөө аж ахуйн газар''' |119470,72 |91,07 |- |'''Ойн сан бүхий газар''' |6160 |4,7 |- |'''Усан сан бүхий газар''' |249 |0,19 |- |'''Тусгай хэрэгцээний газар''' |1262,45 |0,96 |- |'''Тосгон, суурингийн газар''' |2643,54 |2,01 |- |'''Дэд бүтцийн газар''' |1401,29 |1,07 |} '''ТӨРИЙН БАЙГУУЛЛАГА:''' Сэлэнгэ аймгийн Сайхан сум нь Атар газар эзэмших 2 дахь аянаар 1976 онд үндсэн сууриа тавьсан. Номгон сангийн аж ахуйг түшиглэн БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдйин 1977 оны 03-р сарын 26-ний өдрийн 64-р зарлигаар байгуулагдсан. 1992 онд Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль батлагдсанаар Сумын Засаг даргын Тамгын газар байгуулагджээ. Сайхан сумын ЗДТГазар нь 8 алба, тасгийн хэмжээнд 28 төрийн албан хаагчид ажиллаж байгаа бөгөөд Номгон тосгоны захирагчийн албанд 15 төрийн албан хаагч ажиллаж байна. ИНЖЕНЕРИЙН ДЭД БҮТЭЦ ''Зам тээвэр:'' Сумын газар нутаг дээгүүр улсын чанартай хатуу хучилттай зам Дархан- Эрдэнэтийн чиглэлийн 44км, хотын төвдөө орон нутгийн өмчийн хатуу хучилттай 2,4 км зам, 2-р баг хүртэл шороон зам, Номгон 3-р багт 1,4 км сайжруулсан хөрсөн зам ашиглагддаг. ''Цахилгаан хангамж:'' Сум нь 1983 онд ашиглалтанд орсон Дархан Сэлэнгийн цахилгаан түгээх сүлжээний харъяа төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон. Орхон сумаас Номгон 3-р багийн чиглэлтэй 110/23,8/10квт-ийн дэд станцтай.26 ажилтан албан хаагчтай. ''ДУЛААН ХАНГАМЖ:'' Сумын төвд “Цемент Шохой” ХХК-ны харъяа босоо халаагуурт 3 зуух бүхий 20 Гкал/цаг хүчин чадалтай дулааны станц ажилладаг бөгөөд Номгон 3-р багт 1 дулааны уурын зуух ажиллаж байна. ''ОРОН СУУЦНЫ ХАНГАМЖ:'' Сумын хэмжээнд инженерийн бүрэн хангамжтай 1310 айлын 30 орон сууц байгаа бөгөөд бусад нь амины орон сууц, гэр сууц юм. ХҮН АМ: Хүн ам, өрхийн тоо /2018 оны байдлаар/ {| class="wikitable" |Насны бүлэг |Бүгд |Эрэгтэй |Эмэгтэй |- |0-5 нас |1154 |612 |542 |- |6-18 нас |2066 |1043 |1023 |- |19-59 нас |5329 |2883 |2446 |- |60 ба түүнээс дээш нас |476 |192 |314 |- |Бүгд |9325 |4730 |4595 |} Хүн амын нас хүйсийн бүтцээр авч үзвэл нийт хүн амд эрэгтэйчүүдийн эзлэх хувь 50,7 эмэгтэйчүүдийн эзлэх хувь 49,3, 0-16 насны хүүхэд  2866 буюу 26,6%, 17-59 насны хүн 5970 ба 64,1%, 60-аас дээш насны хүмүүс 476 ба 5,1 хувийг тус тус эзэлж байна. Сумын хэмжээгээр хагас өнчин хүүхэд 156, бүтэн өнчин 5, өрх толгойлсон хүүхэдтэй гэр бүлгүй хүн 161 байгаа ба үүнээс 76 нь гурав хүртэлх хүүхэдтэй өрх байна. 211 хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн байгаа бөгөөд нийт дүнгийн 45,9 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. 2018 онд Сэлэнгэ аймгийн Тэргүүний сумаар шалгарсан амжилт үзүүлжээ. Сайхан сум нь Хөтөл 1-р баг, Гавшгай 2-р баг, Номгон 3-р баг, Дөмбөн 4-р баг гэсэн 4 багтай. Баг бүрт багийн Засаг дарга, Нийгмийн ажилтан нар иргэдэд төрийн үйлчилгээг хүргэн ажиллаж байна. Орон нутгийн сонгуулийн үр дүнгээр /2024-2028/ Сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын даргаар Авидын Дэмчигжав, сумын Засаг даргаар Батмөнхийн Мөнхтөр, Засаг даргын орлогчоор Бат-Очирын Идэржавхлан нар томилогдон ажиллаж байна. Сумын иргэдийн Төлөөлөгдчдийн Хурлын нарийн бичгийн даргаар Энхболдын Батмөнх 2017 оноос томилогдон ажиллаж байна. {{Хөтлөгч мөр Сэлэнгийн сумууд}} [[Ангилал:Сайхан сум (Сэлэнгэ)| ]] [[Ангилал:Сэлэнгэ аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] lhwgv21wjjoyz1jw245bvwft4na8gsz 0 11252 852732 706085 2026-04-10T11:01:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 852732 wikitext text/x-wiki '''Насан-Очирын Наваан-Юндэн''' (1908 онд өнөөгийн [[Сэлэнгэ|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Мандал сум]]ын нутагт төрсөн -1985 онд Улаанбаатар хотод нас барсан) [[Чингис хаан]]ы язгуурт, Абатай сайн хааны алтан ураг Хараагийн баатар ван. 1908 онд [[Сэлэнгэ|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Мандал сум]]ын нутагт Насан-Очирын хүү болон мэндэлжээ. Хараагийн баатар ван, Насан-Очирын Наваан-Юндэн нь 1985 он хүртэл [[монгол]] хаадын угсааны хамгийн сүүлд амьд сэрүүн үлдсэн ноён гаралтай, [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]], [[Балингийн Цэрэндорж|Хичээнгүй сайд Цэрэндоржийн]] гарын шавь, Ардын хувьсгалын нууц 2 бүлгэмийн 13 гишүүний нэгэн, 13 настай партизан, Ардын намын тамгыг сийлэлцсэн, Ардын намын тусламж бичгийн амьд гэрч, [[Монгол]]ын орчин цагийн уран зохиолыг үүсгэгчдийн нэг, боловсрол соёлын үрийг таригч, 1926 оноос [[Герман]]д сурсан анхны 35 оюутны нэгэн, ард түмний дунд ардын дуу мэт түгсэн Баянмонгол, Соёл-Эрдэнэ, Үхэрчин хүү Цэрэндорж зэрэг дуу, зохиолын эзэн, [[Бямбын Ринчен|Б. Ринченгийн]] хамт шоронд 12 жил сууж, хайрт хань, төрсөн дүүгээ алдаж хэлмэгдлийн зовлонг биеэрээ амссан эсэргүү нэрт, дэлхийн сонгодог зохиолоос дуун хөрвүүлэгч, [[монгол хэл]]ний товч тайлбар толь, [[орос хэл|орос]] [[монгол хэл|монгол]] толийг зохиоход гар бие оролцогч, [[хэл шинжээч]] , [[эмч]], хожмоо [[орос хэл|орос]], [[герман хэл|герман]], [[манж хэл|манж]], түвд хэлний боловсролтой , сурган хүмүүжүүлэгч, төрийн алтан аргамж баригч, төрийн түшээ, түүхч, [[зохиолч]] болоод [[монгол]] түмний сор болсон [[сэхээтэн]], ардын дуунд мөнхөрсөн Юндэн Гөөгөө шиг сайхан эр юм. == Уг гарал == Тэрээр [[Чингис хаан]]ы алтан ургийн хэлхээ, удмын язгууртай, 1985 он хүртэл [[монгол]] хаадын угсааны хамгийн сүүлд амьд сэрүүн үлдсэн ноён гаралтай хүн байв. [[Чингис хаан]]ы 32 дэхь үе Абатай сайн хааны(1554-1588) хүү [[Шибагудай|Шибагудай өлзийт хунтайж]], Өлзийт хунтайжийн ахмад хүү '''Мужан увш хунтайж''', Увш хунтайжийн хүү [[Шибтуй хатанбаатар]] болой. Шибтуй хатанбаатар нь Баатар вангийн хошууны анхны засаг ноён юм. [[Чингис хаан]]аас хойш 30 дахь үе, Гэрсэнз Жалайр хутагтаас (1513-1549) хойш тоолбол 15 дахь үе нь, Түшээт хан аймгийн 21 хошууны нэгэн Хараагийн Баатар вангийн хошууны (Одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Мандал сум, Хараа, Ерөө, Дарханы Шаамар сум, Зүүнхараа хот, Дархан хот, Төв аймгийн Батсүмбэр сум болно) хошуу ноён Баатар ван Н.Наваан-Юндэн аж. Н.Наваан-Юндэнгийн өвөг эцгийн хадгалж байсан [[Чингис хаан]], Автай сайн ханы алтан ургын бичиг Наваан-Юндэнг эсэргүү хилс хэрэгт барьж хөрөнгө хогшлыг нь хураахад хамт алга болжээ. [[Зураг:BaatarVan1914on.jpg|thumb|right|Жаал ноён Баатар ван]] == Ноён суудалтай бага нас == 1908 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутагт Насан-Очирын хүү болон мэндэлжээ. Төрсөн эцэг Насан-Очир 60 насандаа бие барж, түүний төрсөн дүү Баатар вангийн хошууны засаг ноён Содномдоржаа эгч Цогт-Очир, дүү Догоосүрэн, Чинбатын (1912-1940) хамт үрчлэн авчээ. 1913 онд Содномдаржаа ноён бие барж үр хүүхэдгүйн тул хошуу ноён Содномдаржаагийн ор залган 5 насандаа (1913 он) Түшээт хан аймгийн 21 хошууны нэгэн Хараагийн Баатар вангийн хошууны хошуу ноён болж, [[Ардын хувьсгал|Ардын засаг]] мандах хүртэл (1921 он) 8 жил ор суужээ. Баатар вангийн хошууны туслагч хойд эцэг Ойдов, эх Лхамжав нарын хамт Нийслэл хүрээнд шилжин сууж Халхын сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэнд шавь орж, хичээнгүй сайд Цэрэндоржийн гарын шавь болжээ. Эрдэнэшанзавын яамны Үүдний хэмээх нэрт монгол манж бичгийн сургуульд сурсан. == Анхны бага сургууль == 1921 оны 11 дүгээр сарын 2-нд Нийслэл хүрээнд орчин цагийн боловсролын хэмээгдэх анхны бага сургууль байгуулагдав. 1923 онд (15 насандаа) Ардын засгийн, үлгэр жишээч анхны 8 жилийн дунд сургуульд 3-р ангийн сурагч болов. Анхны захирлаар Эрхүүд багшийн боловсрол олсон Базарын Ишдорж байжээ. Анхны сурагчдын дунд ардын зураач, төрийн соёрхолт Л.Намхайцэрэн, геологи, минерологийн ухааны доктор Ж.Дүгэрсүрэн нар байлаа. Анхны дунд сургуулийн 3-р ангийн сурагчдийн зохиосон “Соёлын гэрэл нэрт” бичмэл сэтгүүлийг Н.Наваан-Юндэн, бага Нацагаа буюу Төмөрийн Нацагдорж, Уртнасан нар гаргажээ. [[Зураг:Navaan1926.jpg|thumb|right|Сурагч Наваан-Юндэн]] == Барууны боловсрол == 1926-1929 онд анхны дунд сургуулиас шалгарсан 35 сурагч [[Герман]], [[Франц]] улсад сурахаар гэргий Хаалайн хамт явж Герман улсын Lichterfelde дунд сургуульд сурсан. Гэгээрлийн сайд Эрдэнэбатхаан, 3 багшийн (Базарын Ишдорж захирал, Далай багш) хамт гарлаа. Тэр үед Дотоод яамны сайд байсан А.Амар, Хатанбаатар Магсаржав, судар бичгийн хүрээлэнгийн анхны дарга Онходын Жамъян нар үдэн гаргаж билигтэй сайхан үг сургаал хэлцгээн их эрдэм сурахыг ерөөжээ. Орост сурч байсан Б.Ринчен, О.Намнандорж нар Ленинград хотод уулзжээ. Энэ тухайд нэрт зохиолч Д.Нацагдоржийн тэмдэглэн бичсэн Улаанбаатараас Берлин хүртэл(1927) шүлэг зохиолд тодорхой бий. 1926 онд 18 насандаа Монголын анхны газрын зургийг Германд хийхэд Дүгэрсүрэнгийн хамтаар оролцов. Энэ үед Наваан-Юндэн 8-р ангид сурч байв. === Нутагтаа эргэн дуудагдсан нь === 1928 онд намын дотор баруунтны гэх хэлбэрэл үүсч, Ерөнхий сайдаар [[Анандын Амар|А.Амар]] сонгогдон баруунд сурч буй оюутныг эргүүлэн татжээ. 1929 оны намар [[Монгол]]доо дуудагдан ирэв. 1930-1932 онд Ардыг гэгээрүүлэх яаманд ном хэвлэл, латин үсгийн зөвлөлд үсэг хянагч ажил хийв. 1931 онд <<Дөрвөн цаг хүний амьдрал>> шүлэг, <<Гөрөөчин ач охин Дүүдий>> гээ бичив. Орос орон, эмчийн мэргэжил, Учиртай гурван толгой 1932 онд [[ЗХУ]]-н Омск хотийн анагаах ухааны дээд сургуульд эхнэр Хаалайн хамт суралцсан. 1933 онд Оросоос эргүүлэн дууджээ. [[Адольф Хитлер|Хитлер]] засгийн эрхэнд гарчээ. Наваан-Юндэн улсын төв театрт жүжигчинээр ажиллаж, уран зохиолчдын анхны уран сайхны радио үдэшлэг болж, Монголд радиo нэвтэрчээ. Учиртай гурван толгой дуурийн анхны Юндэнгийн дүрд Н.Наваан-Юндэн, Дэвээ Нансалмаад тоглохоор болсон ч Дэвээг эсэргүү Жамьянжавийн эхнэр хэмээн болиулжээ. 1934 онд ахин Омск хотыг зорих завшаан олов. == Хайрын гэгээн Хаалай, Хайртай дүү Чинбат == Баатар ван Наваан-Юндэнгийн анхны эхнэр гүн Гомбожавын охин [[Герман]]д, мөн Омскт хамт сурч байжээ. Хаалайн сууж байсан айл нь үйлдвэр дээрээ очихийг уриж, тэр үйлдвэрийнхэн Хаалай охины гоо сайхныг ихэд гайхан биширч удалгуй Хаалай нэртэй шоколад хүртэл үйлдвэрлэж байжээ. 4 жил болохдоо Хаалай [[герман хэл]]ийг төрөлх хэл бичиг шигээ сурсан. 1937 онд Наваан-Юндэн бид хоёрыг язгууртны хүүхэд гэж эх орноос минь дуудсан юмаа гэж Хаалай ярьжээ. Гучаад оны үеийн Монголын үзэсгэлэнт Сарангоо бүсгүйчүүдийн нэгэн Хаалайд боловсорч гүйцсэн тариаг гэнэтийн мөндөр нуга цохихтой адил эмгэнэлт хувь тавилан учирч залуу насандаа ертөнцөөс халин оджээ. 1938 оны 3 сарын 15-ны өдөр шоронд орж 1943 онд 6 жил мөрдөнд байх зуур хайрт гэргий Хаалай нас барж, 1945 онд дүү Чинбат уулзахаар ирээд буудан алуулж, гэмгүй хүмүүс хүн ёсгүй зэрлэг улсын гарт үрэгдэх учиртай байждээ хэмээн гуниглан зогсох Наваан-Юндэнгийн нүдэнд аяндаа нулимс хурдаг байжээ.Орос эмчийн хэлмэрч хийж, өвчтөн асарч байхдаа өвчин хүрч амь насаа алдахын даваан дээр шоронд буй сайхан сэтгэлт нөхдийн ачаар амь гарчээ. Н.Наваан-Юндэн гуайн хувьд нэгд залуу болоод шоронгийн бэрхийг туулахад тустай байж, хоёрт бага наснаас сурч мэдсэн боловсрол мэдлэг нь тусалж шоронгоос амьд гарч чаджээ. == Нарснаас наранд, Цагаадсан заяа == 1950 оны 3 сард 12 жил шоронд суугаад гарч ирэхэд хайрт хань Хаалай, хайрт дүү Чинбат үгүй тул анд улаан эрдэмтэн хочит Бархасын Банзрагчийн гэрт очив. 1961 онд гавьяат багш болсон Хэнтий аймгийн Жанчивийн Намсрайнд анд нөхөр Пунцагбалжир гэргий Цогт-Очирын хамт ирж Наваан-Юндэн Лхамсүрэнтэй танилцжээ . Сайхан сэтгэлт хадам эцэг Ж.Намсрай, ирээдүйн халамжит хань Н.Лхамсүрэнтэй ийн учирах ерөөлтэй байв. 1965 онд Австри улсад очиж худалдааны гэрээ хийж, 1966-1969 онд эрдэм чадлынхаа хүчээр ардчилсан [[Герман]], [[Унгар]] улсад элчин сайдын яаманд ажилтан болж, [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол улсын их сургуульд]] багшилан олон шавьтай болжээ. [[Ангилал:1908 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монгол ноён]] jmbf8f5z4g4qfwjszygl0qaoed5t5su 0 25913 852717 852384 2026-04-10T09:42:58Z 唐吉訶德的侍從 5036 852717 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ChinaHingganJalaid.png|thumb|Хянган аймаг дахь байршил]] '''Жалайд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠵᠠᠯᠠᠢᠳ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}; {{lang-zh|扎赉特旗}} ''Zālàitè Qí'') - [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын доторх [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Хянган аймаг|Хянган аймгийн]] [[хошуу]]. Захиргааны газар нь [[Индэр балгас]]анд байрладаг. 11,837 км² талбайт нутагтай тус хошуу 1999 онд 39 түм орчим оршин суугчтай байсан.<ref>National Population Statistics Materials by County and City - 1999 Period, ''in'' [http://www.people.fas.harvard.edu/~chgis/work/downloads/faqs/1999_pop_faq.html China County & City Population 1999, Harvard China Historical GIS]</ref> ==Түүх== Жалайд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1648-1664 || |- | Билиг || Засаг, хошууны бэйс || 1664-1677 || |- | Насан || Засаг, хошууны бэйс || 1677-1703 || |- | Төгс || Засаг, төрийн бэйл || 1703-1740 || 1703 оноос хошууны бэйс, 1733 оноос төрийн бэйл |- | Učaraltu || Засаг, төрийн бэйл || 1740-1756 || |- | Lobsangsirab || Засаг, төрийн бэйл || 1756-1773 || |- | Amurγulang || Засаг, төрийн бэйл || 1773-1786 || |- | Машбат || Засаг, төрийн бэйл || 1786-1834 || |- | Ламгомбожав || Засаг, төрийн жүн ван || 1834-1861 || 1834 оноос төрийн бэйл, 1855 оноос вангийн зэрэг, 1861 оноос төрийн жүн ван |- | Алтан-Очир || Засаг, төрийн жүн ван || 1861-1872 || |- | Ванчигбалжэй || Засаг, төрийн жүн ван || 1872-1905 || |- | Бадамравдан || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1905-1945 || 1905 оноос төрийн жүн ван, 1912 оноос чин вангийн зэрэг. 1945 он сард баривчлагдаж, Зөвлөлт Холбоот Улсад (ЗХУ) хүргэгдэж 1946 онд [[Хабаровск]]ийн шоронд нас баржээ. |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Жалайр]] ==Зүүлт== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] 47f8olyex7y6eoxf5twjehi0wrkozj7 0 28125 852723 852497 2026-04-10T10:21:49Z Egzs 88168 852723 wikitext text/x-wiki {{Multiple image |total_width=300 |image1=Yagaan noyon.jpg |perrow=2 |image2=Yumjaagiin-tsedenbal.jpg |image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg |image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png |caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]] }} {{Монгол улсын улс төр}} '''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]</ref> Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}} 1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон. ==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар== === [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга ! rowspan="2 "style="font-weight:normal" |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]<br>{{small|(1870–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]] | {{small|[[Чин ван]]}}<br>'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1869–1915)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 11 сарын 28 | 1911 оны 12 сарын 29 | {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |} ===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Монгол хаад|Хаан]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Ерөнхий сайд ! rowspan="13 "style="font-weight:normal" | '''[[Богд хаан]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]<br>{{small|(1911–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]<br>{{small|(1872–1914)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}} | 1912 оны 7 сар | {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар) |- | 1 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]] | {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}<br>'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''<br>{{small|(1878–1919)}} | 1912 оны 11 сар | 1919 оны 4 сар † | {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | 2 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''<br>{{small|(1850–1920)}} | 1919 оны 4 сарын 9 | 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}} | {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22) |- | 3 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br>{{small|(1874–1923)}}<br>{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}} | 1921 оны 2 сарын 22 | 1921 оны 5 сар | {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]] | [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}<br>'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]<br>{{small|(1872–1937)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1921 оны 5 сар | 1921 оны 7 сарын 10 | {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]] | '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1880–1922)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}<br>{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}} | 1921 оны 3 сарын 13 | 1921 оны 4 сарын 16 | {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 4 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dogsomyn Bodoo.jpg|100px|alt=Dogsomyn Bodoo]] | '''[[Догсомын Бодоо]]'''<br>{{small|(1885–1922)}}<br>{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}} | 1921 оны 4 сарын 16 | 1922 оны 1 сарын 7 | {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3) |- | 5 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br><small>(1874–1923)</small> | 1922 оны 3 сарын 3 | 1923 оны 3 сарын 23 † | {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 6 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | 1923 оны 6 сарын 23 | ''1924 оны 11 сарын 28'' | {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}} | [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:01/01/1925 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Да лам Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" |}} ===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8" | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''' |- | (6) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | ''1924 оны 11 сарын 28'' | 1928 оны 2 сарын 13 † | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21) |- | 7 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1928 оны 2 сарын 21 | 1930 оны 4 сарын 27 | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 8 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]] | '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''<br>{{small|(1894–1933)}} | 1930 оны 4 сарын 27 | 1932 оны 7 сарын 2 | {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 9 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]] | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''<br>{{small|(1892–1937)}} | 1932 оны 7 сарын 2 | 1936 оны 3 сарын 2 | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22) |- | 10 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1936 оны 3 сарын 22 | 1939 оны 3 сарын 7 | {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24) |- ! colspan="8" | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' |- | 11 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]] | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''<br>{{small|(1895–1952)}} | 1939 оны 3 сарын 24 | 1952 оны 1 сарын 26 † | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 12 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Yumjaagiin-tsedenbal.jpg|100px|alt=Yumjaagiin Tsedenbal]] | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''<br>{{small|(1916–1991)}} | 1952 оны 1 сарын 26 | 1974 оны 6 сарын 11 | {{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 13 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]] | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''<br>{{small|(1926–1997)}} | 1974 оны 6 сарын 11 | 1984 оны 12 сарын 12 | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 14 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sodnom.jpg|100px|alt=Dumaagiin Sodnom]] | '''[[Думаагийн Содном]]'''<br>{{small|(1933 онд төрсөн)}} | 1984 оны 12 сарын 12 | 1990 оны 3 сарын 21 | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 15 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gungadorj.jpg|100px|alt=Sharavyn Gungaadorj]] | '''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''<br>{{small|(1935 онд төрсөн)}} | 1990 оны 3 сарын 21 | 1990 оны 9 сарын 11 | {{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- ! colspan="8" | '''Ерөнхий''' '''сайд''' |- | 16 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin Byambasüren.png|100px|alt=Dashiin Byambasüren]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | 1990 оны 9 сарын 11 | ''1992 оны 2 сарын 12'' | {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:26/11/1924 till:12/02/1992 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:BalingiinTserendorj from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" |}} ===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (10)|border=1px solid #AAAAAA}}<br>{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|"Ардчилсан Холбоо" Эвсэл / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" | Засгийн газар ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="2" rowspan="2" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(Бүрэн эрх)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | (16) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin Byambasüren.png|100px|alt=Dashiin Byambasüren]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | ''1992 оны 2 сарын 12'' | 1992 оны 7 сарын 21 | {{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–МоАН–МҮДН)}} | {{small|(1990)}} ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="3" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]<br>{{small|(1990–1997)}} |- | 17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Пунцагийн Жасрай.jpg|100px|alt=Puntsagiin Jasrai]] | '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''<br>{{small|(1933–2007)}} | 1992 оны 7 сарын 21 | 1996 оны 7 сарын 19 | {{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]] | I<br>{{small|(1992)}} |- | rowspan="2" | 18 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]] | rowspan="2" | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1996 оны 7 сарын 19 | rowspan="2" | 1998 оны 4 сарын 23 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | "Ардчилсан Холбоо" Эвсэл | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} | rowspan="6" | II<br>{{small|(1996)}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]<br>{{small|(1997–2005)}} |- | 19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 1998 оны 4 сарын 23 | 1998 оны 12 сарын 9 | {{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}} | style="background:#bbcafa;" | "Ардчилсан Холбоо" Эвсэл | style="background:#bbcafa;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Janlavyn Narantsatsralt.jpg|100px|alt=Janlavyn Narantsatsralt]] | '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''<br>{{small|(1957–2007)}} | 1998 оны 12 сарын 9 | 1999 оны 7 сарын 22 | {{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}} | style="background:#bbcafa;" | "Ардчилсан Холбоо" Эвсэл | style="background:#bbcafa;" | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]] | '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1999 оны 7 сарын 22 | 1999 оны 7 сарын 30 | {{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}} | "Ардчилсан Холбоо" Эвсэл | ''Түр Засгийн газар'' |- | 21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Монгол улсын 21 дэх ерөнхий сайд, Бэлтгэл ахмад Р.Амаржаргал.jpg|100px|alt=Rinchinnyamyn Amarjargal]] | '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''<br>{{small|(1961 онд төрсөн)}} | 1999 оны 7 сарын 30 | 2000 оны 7 сарын 26 | {{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}} | style="background:#bbcafa;" | "Ардчилсан Холбоо" Эвсэл | style="background:#bbcafa;" | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Nambar Enkhbayar 2001.png|100px|alt=Nambaryn Enkhbayar]] | '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2000 оны 7 сарын 26 | 2004 оны 8 сарын 20 | {{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]] | [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- | rowspan="2" | 23 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | rowspan="2" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2004 оны 8 сарын 20 | rowspan="2" | 2006 оны 1 сарын 13 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | rowspan="5" | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- ! rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="5" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]<br>{{small|(2005–2009)}} |- | colspan="9" | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25) |- | 24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]] | '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''<br>{{small|(1964 онд төрсөн)}} | 2006 оны 1 сарын 25 | 2007 оны 11 сарын 22 | {{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–Эх орон-МАШСН–БНН)}} |- | rowspan="3" | 25 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]] | rowspan="3" | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''<br>{{small|(1956 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2007 оны 11 сарын 22 | rowspan="3" | 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}} | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗН]])}} |- | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} | rowspan="3" | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]<br>{{small|(2009–2017)}} |- | 26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]] | '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 2009 оны 10 сарын 29 | 2012 оны 8 сарын 10 | {{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]→[[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} |- | 27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2012 оны 8 сарын 10 | 2014 оны 11 сарын 5 | {{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}} | style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} | rowspan="4" | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]] | '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2014 оны 11 сарын 5 | 2014 оны 11 сарын 21 | {{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}} | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}} | ''Түр Засгийн газар'' |- | rowspan="2" | 28 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Chimediin Saikhanbileg 2015.jpg|100px|alt=Chimediin Saikhanbileg]] | rowspan="2" | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''<br>{{small|(1969 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2014 оны 11 сарын 21 | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | rowspan="2" | 29 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]] | rowspan="2" | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''<br>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}} | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]<br>{{small|(2017–2021)}} |- | rowspan="2" | 30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]] | rowspan="2" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|(1968 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}} | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]] |- | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- | rowspan="3" | 31 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg|100px|alt=Luvsannamsrain Oyun-Erdene]] | rowspan="3" | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''<br>{{small|(1980 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="3" | 2025 оны 6 сарын 3 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}} | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]] |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]<br>{{small|(2021 оноос хойш)}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}} | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- | 32 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]] | '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''<br>{{small|(1970 онд төрсөн)}} | 2025 оны 6 сарын 13 | 2026 оны 3 сарын 30 | {{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} |- |33 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]] |'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br>{{small|(1987 онд төрсөн)}} |2026 оны 3 сарын 30 |''Алба хашиж байгаа'' |{{Age in years and days|2026|3|30}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}} |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:Byambasüren from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Цаг хугацааны график== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч) id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Г.Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Мөн үзэх== * [[Монгол хаад]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] ** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] nzgd42q8pszetlk724eo3evi5x3mxr8 0 33233 852706 852640 2026-04-10T05:04:29Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/Pmspam|Pmspam]] ([[User talk:Pmspam|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 827459 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Ким Жон-ын | зураг = Kim Jong-un at the Workers' Party of Korea main building.png | тайлбар = | алба1 = {{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос улсын дээд удирдагч]] | ээлж1 = 2011.12.29 — өнөөдөр | өмнөх1 = [[Ким Жон Ил]] (их удирдагч байсан) | алба2 = {{flagicon|PRK}} Умард Солонгос улсын батлан хамгаалах зөвлөлийн нэгдүгээр дарга | ээлж2 = 2012.04.12 – өнөөдөр | өмнөх2 = Ким Жон Ил (УБХЗ-ын дарга байсан) | алба3 = [[Солонгосын хөдөлмөрийн нам]]ын төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга | ээлж3 = 2012.04.11 – өнөөдөр | өмнөх3 = Ким Жон Ил | төрсөногноо = {{birth date and age2|1983|1|8}} | төрсөнгазар = [[Умард Солонгос]], [[Пёнъян]] | улсорон = {{PRK}} | намэвсэл = [[Солонгосын хөдөлмөрийн нам]] | сургууль = | ажилүйл = улс төрч | гэрбүл = эхнэр Ри Солжү, 1 охин | гарынүсэг = [[File:Kim Jong-un Signature.svg|150px]] }} '''Ким Жон-ын''' ({{lang-ko|김정은}} - дуудлага ~[ким жон өөн]) — [[Умард Солонгос]] (БНАСАУ)-ын '''[[дээд удирдагч]]''' юм. Ким Жон-ыны эцэг [[Ким Жон Ил]] (1941–2011), өвөг эцэг [[Ким Ир Сен]] (1912–1994) нар мөн улсыг 1948 онд байгуулагдсан цагаас удирдаж ирсэн түүхтэй. Эцгээ өнгөрсний дараа Ким Жон-ын 2012 оноос хойш Улсын батлах хамгаалах зөвлөлийн тэргүүн дарга, [[Хөдөлмөрийн нам (Умард Солонгос)|Солонгосын Хөдөлмөрийн намын]] ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Солонгос Ардын цэргийн ерөнхий командлагч, Цэргийн төв зөвлөлийн дарга зэрэг гол албан тушаалыг хашиж байна. Ким Жон-ын өмнөх удирдагч Ким Жон Илийн гуравдугаар, отгон хөвүүн бөгөөд эх нь Ку Юнхи гэж хүн байв. [[1983 он]]д Пёнъянд төрсөн, одоо {{нас|1983|1|8}} настай. Эхнэр Ри Солжү, охины хамт амьдардаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kim Jong-un}} * [http://www.globalsecurity.org/military/world/dprk/kim-jong-woong.htm Ким Чен Ун] [[Ангилал:Умард Солонгосын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Умард Солонгосын улс төрч]] [[Ангилал:Их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:Солонгосын Ажилчдын Намын гишүүн]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Умард Солонгосчууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] lp9wfrswhfdq41w5lwwfge5q2lsel0b 0 47365 852707 852602 2026-04-10T05:07:35Z Энхжаргал98 103786 852707 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Чойжилжавын Цэрэннадмид | image =[[File:Tserennadmid.jpg|220px|Photo of my Grandfather]] | caption = | birth_year = [[1930]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хүний их эмч | agent = | alma_mater = | children = |birth_date=1930|death_date=2017|education=Анагаах ухааны доктор, Профессор|known=Эмч, Багш, Эрдэмтэн, Төр нийгмийн зүтгэлтэн|honors=Монгол Улсын Ардын Эмч, Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан}} '''Чойжилжавын Цэрэннадмид''' (1930 – 2017) - Монгол Улсын [[Ардын Эмч]], Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан, Анагаах Ухааны доктор, Профессор, Монголын Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн, Монгол Улсын Цусны Эмгэг Судлалын салбарыг үндэслэгч юм. Тэрээр 55 гаруй жил Монголын эрүүл мэндийн салбарт зүтгэж, эмч, багш, судлаач, зохион байгуулагчийн хувиар жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. ==Намтар== === '''Бага, залуу нас ба боловсрол''' === *Ч.Цэрэннадмид 1930 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын Агитын Яргайт уулын өвөлжөөнд малчин Г.Чойжилжавын ууган хүү болж мэндэлжээ. 1940–1944 онд тус суманд шинээр байгуулагдсан анхны бага сургуульд онц дүнтэй суралцан төгссөн бөгөөд цааш нь Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерийн сургуульд 1944–1950 онд 6 жил онц сайн суралцаж, Батлан Хамгаалах Яамны хүндэт жуухаар шагнуулжээ. Улмаар МУИС-ийн Хүн эмчийн ангид шалгаран суралцаж, 1955 онд улаан дипломтой төгссөн байна. === '''Баянхонгор аймагт ажилласан нь (1955–1957)''' === Их сургуулиа онц дүнтэй төгссөн Ч.Цэрэннадмид хөдөө орон нутагт ажиллах уриалгыг манлайлж, Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд Монголын анхны их эмчийн салбаруудын нэгийг байгуулжээ. Тэрээр тус сумын 13 өрөө бүхий шинэ барилгад эмнэлгийг зохион байгуулж, Богд, Жинст, Баянговь, Баян-Өндөр, Баянлиг гэсэн 5 суманд их эмчийн түвшний үйлчилгээг анх удаа хүргэсэн юм. Энэ хугацаанд сумандаа анхны мэс заслыг хийж, арьс өнгөний болон сүрьеэ илрүүлэх үзлэг шинжилгээг зохион байгуулж, мэс заслын модон ширээг орон нутгийн мужаанаар хийлгэх, эмнэлгийн ажилчдын хүчээр хүнсний ногоо тарьж өвчтний хоолонд хэрэглэх зэрэг шинэлэг ажлуудыг санаачилжээ. Баянлиг сумын их эмчийн салбар нь Монголдоо анх удаа эмнэлгийн түргэн тусламжийн машинтай болсон бөгөөд энэ нь 40–120 км зайд тархуу нутаглах малчдад эмнэлгийн тусламж хүргэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Үүний дараа Ч.Цэрэннадмид Баянхонгор аймгийн төвийн эмнэлгийн мэс засалчаар, улмаар ерөнхий эмчийг хавсран ажиллаж, аймгийн эмнэлэгт рентген аппарат нэвтрүүлэх, лабораторын шинжилгээг өргөтгөх, амбулаторын үйлчилгээг анх удаа зохион байгуулах зэрэг ажлуудыг хийжээ. === '''Улсын төв эмнэлгүүдэд ажилласан нь (1957-1958, 1964-1973)''' === Ч.Цэрэннадмид нь 1957 онд ЭХЯ-ны сайдын тушаалаар Улаанбаатарт шилжиж, Төв больницын Дотрын тасгийн эрхлэгчээр томилогдсон ба тэрбээр тасгийнхаа эмчилгээ, үйлчилгээг МУИС-ийн Хүн эмнэлгийн факультетийн сургалттай хослон явуулж, эмчилгээ-оношилгоог сайжруулах ажлыг идэвхтэй зохион байгуулж, онош-эмчилгээний хэд, хэдэн шинэ аргуудыг тасгийнхаа ажиллагаанд нэвтрүүлсний дээр, тэр үед байгуулагдаад удаагүй байсан Мэс заслын эмнэлэг (одоогийн Клиникийн III эмнэлгийн үндэс нь болсон), мөн Цэргийн госпиталь, Дотоод Яамны эмнэлэг, Сайд нарын эмнэлэг, Сэтгэл мэдрэлийн болон Сүрьеэгийн эмнэлгүүдэд дотор өвчний зөвлөхөөр давхар ажиллаж байжээ. Ч.Цэрэннадмид эмч зөвхөн Улаанбаатар хотын эмнэлгүүдэд зөвлөгөө өгөх төдийгүй бас аймгуудад мэргэжлийн эмч дутмаг байсан учир дуудлагаар явж зөвлөгөө өгдөг байсан байна. === '''Цусны эмгэг судлалын үндэслэгч''' === 1950–1960-аад онд Монголын жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн дунд учир шалтгааныг нь тогтоож чадахгүй байсан хүнд цус багадалтын өвчин элбэг тохиолддог байжээ. Профессор И.И.Крыжановская-гийн зөвлөснөөр Ч.Цэрэннадмид уг өвчнийг судалж эхэлсэн юм. Тэрээр Зөвлөлтийн Эмч нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн аспирантурт суралцаж, профессор Е.А.Кост, Г.Г.Газенко, академич И.А.Кассирский нарт шавилж, Клиникийн Цус судлалыг эзэмшжээ. Мөн Узбекстанд очиж төстэй өвчний талаар эрдэмтэдтэй уулзаж, туршлага судалсан байна. Монголдоо эргэн ирж В12 витамин, сийвэнгийн төмөр, цусны цитоморфологи, ясны чөмөгний цитологи, цитохимийн шинжилгээнүүдийг '''Монголдоо анх удаа''' хийж нэвтрүүлснээр уг өвчний шалтгаан, эмгэг жамыг тогтоож, эрт оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх аргыг боловсруулжээ. Үүний үр дүнд тэрхүү өвчнөөр эмэгтэйчүүд нас барах нь эрс буурсан байна. Эдгээр судалгааны үр дүнгээр Москва, Ленинград, Ташкент хотуудад цус судлаачдын хуралд илтгэл тавьж, Зөвлөлтийн Эмч Нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн Эрдмийн зөвлөл дээр Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ч.Цэрэннадмид нь Монголын эрүүл мэндийн салбарын '''анхны цусны эмгэг судлаач''' мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн бөгөөд цусны эмгэг судлалыг Монголд үндэслэн байгуулж, 40 гаруй жил хөгжүүлж ирсэн юм. === '''Анагаахын дээд сургуулийн багш (1973–2017)''' === 1973 оноос АУДС-д (Анагаахын Их Сургууль, хожим Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль) Дотрын өвчин судлалын тэнхмийн эрхлэгчээр ажиллаж, мөн Эрдэм Шинжилгээ-Гадаад Харилцаа эрхэлсэн проректороор томилогджээ. === '''Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд (1986–1990)''' === Ч.Цэрэннадмид 1986–1990 онд Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллахдаа дараах ажлуудыг хийжээ: * '''Дэд бүтэц:''' 160 гаруй том, жижиг эмнэлгийн барилга баригдсан. Үүний дотор Улаанбаатарын клиникийн эмнэлэг, Эх нялхасын эрдэм шинжилгээний төв, Халдварт болон хавдар судлалын төвүүд, олон аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, төрөх газруудын барилга зэрэг багтана. * '''Шинэ технологи:''' Эхосонограф, фиброэндоскоп, компьютерт томограф, ангиограф, лазерын аппарат, электрон микроскоп, барокамер зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг Монголын эмнэлгийн практикт анх нэвтрүүлсэн. * '''Боловсон хүчин:''' Жил бүр аспирантурт 5–7, ординатурт 15–20, нарийн мэргэжлийн дамжаанд 75–200 хүнийг гадаадад суралцуулдаг болгосон. * '''Аймаг, сум:''' 1987–1990 онд бүх аймаг, хотын эмнэлгүүдэд хэт авиа, фиброэндоскопийн аппарат нэвтрүүлж, мэргэжилтнүүдийг нь бэлтгэсэн. Сум бүрийг 2-оос дээш эмч, түргэн тусламжийн машинтай болгох арга хэмжээ авсан. * '''Олон улсын хамтын ажиллагаа:''' ДЭМБ, ЮНИСЕФ, Хүнсний фонд, Хүн амын фонд зэрэг олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлж, тусламжийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн. ДОХ-ын үндэсний төв лаборатори байгуулж, 3 шатны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. * '''Эмч нарын нийгмийн асуудал:''' Цалинг нэмэгдүүлж, хортой, хүнд нөхцлийн нэмэгдлийг олгох хүрээг өргөтгөсөн. == '''Сургалтын үр дүн''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид МУИС, АУДС, АУИС, ЭМШУИС-аар суралцсан '''13,000 гаруй''' эмч, эрүүл мэндийн мэргэжилтнийг сурган бэлтгэхэд оролцсон бөгөөд мэргэжлийн курсээр давтан бэлтгэгдсэн '''1,000 гаруй''' эмч мэргэжилтэнд хичээл заажээ. Түүний шууд удирдлагаар: * 2 хүн Шинжлэх ухааны доктор * 6 хүн Анагаах ухааны доктор * 16 хүн магистрын зэрэг хамгаалсан * 40 гаруй эмч дотрын эмчийн I, II, ахлах, тэргүүлэх зэрэг хамгаалсан =='''Бүтээлүүд'''== Дангаараа болон бусадтай хамтран * 19 сурах бичиг, гарын авлага, ном товхимол зохиож бичсэн * 4 номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан * 54 гаруй ном, сурах бичгийг редакторлож хэвлүүлсэн * 70 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, аргачилсан зөвлөмж бичсэн * 80 эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьсан (12 нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн) * 10 гаруй оронд олон улсын чуулган, их хуралд илтгэл хэлэлцүүлсэн == '''Бусад чухал ажлууд''' == === '''Анхны бүтээлүүд Монголд''' === * Монголдоо урьд нь оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын '''20 гаруй өвчнийг''' анх шинээр оношилсон * Ходоод-гэдэсний уян дурангийн шинжилгээг Монголд анх нэвтрүүлсэн (Зөвлөлтийн профессор В.Силаевын хамт) * 1964 онд үжлийн үүсэлтэй бөөрний хурц дутагдалтай өвчтнийг Москвад хүргэж, гемодиализ ("хиймэл бөөрний эмчилгээ") хийлгүүлж аварсан нь Монголд анхных байсан бөгөөд үүний дараа Монголд Гемодиализын төв байгуулах санаачлагыг гаргасан * А.Л.Кайланы "Эх барихуйн ухаан" сурах бичгийг (35.6 хэвлэлийн хуудас) орчуулж, тэр үеийн бага эмч, эх баригч, сувилагч нарын ширээний ном болгосон === '''Сурах бичиг орчуулах комисс''' === Монголын дунд мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтнуудад мэргэжлийн сурах бичиг дутагдаж байсан тул Зөвлөлтийн хүний эмнэлгийн техникумын сурах бичгүүдийг орчуулах санаачлагыг гаргаж, ЭХЯ-ны 1-р орлогч сайд Д.Цагаанхүүгээр ахлуулсан 7 хүний комисст орж ажиллажээ. == '''Олон нийтийн ажил''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид мэргэжлийн ажлаасаа гадна олон нийтийн олон тооны үүрэг гүйцэтгэжээ: * Ардын Их Хурлын депутат * Улаанбаатар хотын депутат, байнгын комиссын гишүүн * Монгол–Лаосын Найрамдлын Нийгэмлэгийн дарга * Ази–Африкийн Эв Санааны Нэгдлийн Монголын хорооны тэргүүлэгч гишүүн * Монголын Дотрын Эмч Нарын Холбооны тэргүүн * Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн * Монголын ШУА-ийн Бага чуулганы гишүүн == '''Цол зэрэг''' == * Анагаахын Шинжлэх Ухааны Доктор * Профессор == '''Гавьяа Шагнал''' == * Монгол улсын [[Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан]] /2000-06-27. №99/, * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2005-06-09. №133/, * “Алтан гадас” одон 2 удаа * Засгийн Газрын Хүндэт Жуух * Ардын Хувьсгалын 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль * Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан * Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан * Монголын Шинжлэх Ухааны Тэргүүний Ажилтан * Монголын Улаан Загалмайн Тэргүүний Ажилтан * ЭМЯ, АУИС, Улсын Клиникийн I, II, III эмнэлгийн хүндэт дэвтэрт бичигдсэн * Америкийн Цээжний Эмч Нарын Холбооны гишүүнээр батлагдсан * Японы Лаборатори-Эмгэг Судлаачдын Нийгэмлэгийн өргөмжлөлөөр шагнуулсан * '''Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар''' цолд нэр дэвшүүлсэн (2010) == '''Нэрт шавь нар''' == Профессор Ч.Цэрэннадмидын шавь нараас Монголын эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх хүмүүс олноор төрөн гарчээ: * '''Н.Баасанжав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Академич * '''Б.Жав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Профессор * '''Д.Нямхүү''' — Хөдөлмөрийн Баатар * '''Л.Лхагва''' — Гавьяат Эмч, Багш, Академич * '''Д.Дүнгэрдорж''' — Гавьяат Эмч, Академич * '''Г.Дашзэвэг''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Шижирбаатар''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Батсэрээдэнэ''' — Профессор, зохион байгуулагч * '''Г.Цогт''' — Профессор, ДЭМБ-ын мэргэжилтэн, сүрьеэтэй тэмцэх олон улсын холбооны тусгай шагналт {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цэрэннадмид, Чойжилжавын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] 1d5jba6k8x5afe6ktls95cjkjht9x42 0 51486 852713 694807 2026-04-10T09:09:36Z HorseBro the hemionus 100126 852713 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Ологой нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1690 оны 7-р сар{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | place = Ологой нуур, орчин үеийн [[Дорнод аймаг]], Монгол | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Арани Жанжин{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Алеханбэс{{KIA}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} | strength1 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | strength2 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} }} '''Ологойн тулаан''' буюу '''Улхуйн тулаан''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондох анхны мөргөлдөөн байв. Энэ нь [[Галдан бошигт хаан]] [[Халх Монголчууд]] руу довтлох үеэр, дараа нь Чин улсын оролцооны үеэр болсон бөгөөд Арани Жанжингийн цэргүүд Галдан бошигт хааны цэргүүдтэй тулалдсан юм. Энэхүү тулаан нь [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] эхлэхэд хүргэсэн юм. Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж, Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов. == Өмнөтгөл == 1687 онд Галдан Бошугту хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт хааныг]] ялсан гэж [[Занабазар]]<nowiki/>ын элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, Чахундоржийн хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Ологой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөнийг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} == Тулаан == Арани Жанжингийн удирдлаган дор Чин улсын цэргүүд нийт 20,000 цэрэгтэй армитай довтолсон.{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} Галдан [[Ховд аймаг|Ховдooc]] ирж, [[Орхон гол]], [[Туул гол]], Хэрлэн голыг гаталсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Тулаан эхлэхээс өмнө Чин улсын цэргүүд ухрах оролдлого хийсэн. Энэ нь Зүүнгарын армийг Говийн цөлийг гатлахад хүргэх зорилготой байв. Гэсэн хэдий ч энэ нь Чин улсын цэргийн харилцаа холбоог тасалдуулахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Арани Жанжин эхлээд Зүүнгарын армийн байрлалд довтлохоор 200 монгол цэрэг, дээрэмдэх 500 монгол цэрэг илгээжээ. Монголын цэргүүд Зүүнгарын хуаранд дайран орж, хуарангийн байлдааны бус хүмүүс болох мал сүргийг олзолж, байрлал руугаа ухарчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=153}} Хожим нь Зүүнгарын цэрэг хүчээ хоёр багана болгон зохион байгуулж, хавирган сар хэлбэртэй бүрэлдэхүүн байгуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Пердю Чингийн их буу хараахан ирээгүй байхад Галданы цэргүүд галт зэвсэг, их буугаар тоноглогдсон байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=153–154}} Чин улсын цэргүүд Зүүнгарууд руу довтолсон боловч Зүүнгарууд галт зэвсгээ үр дүнтэй ашиглаж, зохицуулалттай бүрэлдэхүүний ачаар няцаагдсан байна.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Тулалдааны үеэр Чин улсын жанжин, Алеханбэс тулалдаанд алагдаж, ялагдсан Чин улсын жижиг цэрэг ердөө арван таван хүн эсвэл хорин хүнтэй зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Халхууд болон Чин улсын цэрэг өөр нэгэн дайралт хийсэн боловч Зүүнгарын галт зэвсгээс айж ухарсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Хожим нь Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын цэргийг бүсэлж эхэлсэн бөгөөд Арани Жанжинг бүхэл бүтэн армитайгаа зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Зүүнгарууд удалгүй хэдэн долоо хоногийн турш тулалдаанаас ухарсан Чин улсын цэргийг хөөжээ. Зүүнгарын цэргүүд тэднийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} == Үр дагавар == Тулааны дараа Зүүнгарууд Занабазар, Чахундоржийг хайхаар буцаж эхэлсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Тэрээр хожим нь Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү цааш урагшилж, дайснуудаа хөөхөөс өөр хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Чин улсын командлагч байхдаа Араниг дөрвөн цолоор бууруулж шийтгэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Галданыг хожим нь орчин үеийн [[Улаанхад|Улаанхадад]] энх тайвныг тогтоохоор урьсан бөгөөд Чин улсын цэргүүд түүнийг урхидахаар төлөвлөжээ. Энэ нь удалгүй [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулааныг]] эхлүүлжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=193}} == Лавлагаа == {{Reflist}} === '''Ном зүй''' === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Kyachanov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Дорнод аймгийн түүх]] [[Ангилал:1690 он]] 6z39ojfl0wq3i5qokrju0a8jzmjvr7d 852715 852713 2026-04-10T09:12:51Z HorseBro the hemionus 100126 852715 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Олгой нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1690 оны 7-р сар{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | place = Олгой нуур, орчин үеийн [[Дорнод аймаг]], Монгол | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Арани Жанжин{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Алеханбэс{{KIA}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} | strength1 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | strength2 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} }} '''Олгойн тулаан''' буюу '''Улхуйн тулаан''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондох анхны мөргөлдөөн байв. Энэ нь [[Галдан бошигт хаан]] [[Халх Монголчууд]] руу довтлох үеэр, дараа нь Чин улсын оролцооны үеэр болсон бөгөөд Арани Жанжингийн цэргүүд Галдан бошигт хааны цэргүүдтэй тулалдсан юм. Энэхүү тулаан нь [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] эхлэхэд хүргэсэн юм. Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж, Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов. == Өмнөтгөл == 1687 онд Галдан Бошугту хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт хааныг]] ялсан гэж [[Занабазар]]<nowiki/>ын элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, Чахундоржийн хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөнийг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} == Тулаан == Арани Жанжингийн удирдлаган дор Чин улсын цэргүүд нийт 20,000 цэрэгтэй армитай довтолсон.{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} Галдан [[Ховд аймаг|Ховдooc]] ирж, [[Орхон гол]], [[Туул гол]], Хэрлэн голыг гаталсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Тулаан эхлэхээс өмнө Чин улсын цэргүүд ухрах оролдлого хийсэн. Энэ нь Зүүнгарын армийг Говийн цөлийг гатлахад хүргэх зорилготой байв. Гэсэн хэдий ч энэ нь Чин улсын цэргийн харилцаа холбоог тасалдуулахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Арани Жанжин эхлээд Зүүнгарын армийн байрлалд довтлохоор 200 монгол цэрэг, дээрэмдэх 500 монгол цэрэг илгээжээ. Монголын цэргүүд Зүүнгарын хуаранд дайран орж, хуарангийн байлдааны бус хүмүүс болох мал сүргийг олзолж, байрлал руугаа ухарчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=153}} Хожим нь Зүүнгарын цэрэг хүчээ хоёр багана болгон зохион байгуулж, хавирган сар хэлбэртэй бүрэлдэхүүн байгуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Пердю Чингийн их буу хараахан ирээгүй байхад Галданы цэргүүд галт зэвсэг, их буугаар тоноглогдсон байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=153–154}} Чин улсын цэргүүд Зүүнгарууд руу довтолсон боловч Зүүнгарууд галт зэвсгээ үр дүнтэй ашиглаж, зохицуулалттай бүрэлдэхүүний ачаар няцаагдсан байна.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Тулалдааны үеэр Чин улсын жанжин, Алеханбэс тулалдаанд алагдаж, ялагдсан Чин улсын жижиг цэрэг ердөө арван таван хүн эсвэл хорин хүнтэй зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Халхууд болон Чин улсын цэрэг өөр нэгэн дайралт хийсэн боловч Зүүнгарын галт зэвсгээс айж ухарсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Хожим нь Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын цэргийг бүсэлж эхэлсэн бөгөөд Арани Жанжинг бүхэл бүтэн армитайгаа зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Зүүнгарууд удалгүй хэдэн долоо хоногийн турш тулалдаанаас ухарсан Чин улсын цэргийг хөөжээ. Зүүнгарын цэргүүд тэднийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} == Үр дагавар == Тулааны дараа Зүүнгарууд Занабазар, Чахундоржийг хайхаар буцаж эхэлсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Тэрээр хожим нь Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү цааш урагшилж, дайснуудаа хөөхөөс өөр хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Чин улсын командлагч байхдаа Араниг дөрвөн цолоор бууруулж шийтгэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Галданыг хожим нь орчин үеийн [[Улаанхад|Улаанхадад]] энх тайвныг тогтоохоор урьсан бөгөөд Чин улсын цэргүүд түүнийг урхидахаар төлөвлөжээ. Энэ нь удалгүй [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулааныг]] эхлүүлжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=193}} == Лавлагаа == {{Reflist}} === '''Ном зүй''' === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Kyachanov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Дорнод аймгийн түүх]] [[Ангилал:1690 он]] i6locu7zcf4x6bbjyzlvoq15w63wp10 852734 852715 2026-04-10T11:45:09Z HorseBro the hemionus 100126 852734 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Олгой нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1690 оны 7-р сар{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | place = Олгой нуур, орчин үеийн [[Дорнод аймаг]], Монгол | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Арани Жанжин{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Алеханбэс{{KIA}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} | strength1 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | strength2 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} }} '''Олгойн тулаан''' буюу '''Улхуйн тулаан''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондох анхны мөргөлдөөн байв. Энэ нь [[Галдан бошигт хаан]] [[Халх Монголчууд]] руу довтлох үеэр, дараа нь Чин улсын оролцооны үеэр болсон бөгөөд Арани Жанжингийн цэргүүд Галдан бошигт хааны цэргүүдтэй тулалдсан юм. Энэхүү тулаан нь [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] эхлэхэд хүргэсэн юм. Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж, Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов. == Өмнөтгөл == 1687 онд Галдан Бошугту хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт хааныг]] ялсан гэж [[Занабазар]]<nowiki/>ын элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, Чахундоржийн хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөнийг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} == Тулаан == Арани Жанжингийн удирдлаган дор Чин улсын цэргүүд нийт 20,000 цэрэгтэй армитай довтолсон.{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} Галдан [[Ховд аймаг|Ховдooc]] ирж, [[Орхон гол]], [[Туул гол]], Хэрлэн голыг гаталсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Тулаан эхлэхээс өмнө Чин улсын цэргүүд ухрах оролдлого хийсэн. Энэ нь Зүүнгарын армийг Говийн цөлийг гатлахад хүргэх зорилготой байв. Гэсэн хэдий ч энэ нь Чин улсын цэргийн харилцаа холбоог тасалдуулахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Арани Жанжин эхлээд Зүүнгарын армийн байрлалд довтлохоор 200 монгол цэрэг, дээрэмдэх 500 монгол цэрэг илгээжээ. Монголын цэргүүд Зүүнгарын хуаранд дайран орж, хуарангийн байлдааны бус хүмүүс болох мал сүргийг олзолж, байрлал руугаа ухарчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=153}} Хожим нь Зүүнгарын цэрэг хүчээ хоёр багана болгон зохион байгуулж, хавирган сар хэлбэртэй бүрэлдэхүүн байгуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Пердю Чингийн их буу хараахан ирээгүй байхад Галданы цэргүүд галт зэвсэг, их буугаар тоноглогдсон байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=153–154}} Чин улсын цэргүүд Зүүнгарууд руу довтолсон боловч Зүүнгарууд галт зэвсгээ үр дүнтэй ашиглаж, зохицуулалттай бүрэлдэхүүний ачаар няцаагдсан байна.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Тулалдааны үеэр Чин улсын жанжин, Алеханбэс тулалдаанд алагдаж, ялагдсан Чин улсын жижиг цэрэг ердөө арван таван хүн эсвэл хорин хүнтэй зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Халхууд болон Чин улсын цэрэг өөр нэгэн дайралт хийсэн боловч Зүүнгарын галт зэвсгээс айж ухарсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Хожим нь Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын цэргийг бүсэлж эхэлсэн бөгөөд Арани Жанжинг бүхэл бүтэн армитайгаа зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Зүүнгарууд удалгүй хэдэн долоо хоногийн турш тулалдаанаас ухарсан Чин улсын цэргийг хөөжээ. Зүүнгарын цэргүүд тэднийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} == Үр дагавар == Тулааны дараа Зүүнгарууд Занабазар, Чахундоржийг хайхаар буцаж эхэлсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Тэрээр хожим нь Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү цааш урагшилж, дайснуудаа хөөхөөс өөр хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Чин улсын командлагч байхдаа Араниг дөрвөн цолоор бууруулж шийтгэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Галданыг хожим нь орчин үеийн [[Улаанхад|Улаанхадад]] энх тайвныг тогтоохоор урьсан бөгөөд Чин улсын цэргүүд түүнийг урхидахаар төлөвлөжээ. Энэ нь удалгүй [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулааныг]] эхлүүлжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=193}} == Лавлагаа == {{Reflist}} === '''Ном зүй''' === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Дорнод аймгийн түүх]] [[Ангилал:1690 он]] naqr7nhum6ua8xx50y2up9mbxuwmxzw 0 52513 852676 800170 2026-04-09T16:45:56Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Хөнань шянь]] to [[Хөнань Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] 800170 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name = Хөнань хошуу |native_name = <!-- {{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|zh-hans|河南县}} • {{bo-textonly|རྐ་ཁོག་རྫོང་།}}}}}} --> |official_name = Хөнаний монгол өөртөө засах хошуу<br/>{{longitem|style=font-size:110%;|{{nobold|{{lang|zh-cn|河南蒙古族自治县}} · {{lang|mn|{{MongolUnicode|ᠡᡁᠨᠠᠨ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠵᠧᠦ|style=max-height:2.5em;text-align:left;word-wrap:normal}}}} · {{bo-textonly|རྨ་ལྷོ་སོག་རིགས་རང་སྐྱོང་རྫོང་།}}}}}} |postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] |settlement_type = [[Шянь|Хошуу]] |image_skyline = |image_map = Location of Henan within Qinghai (China).png |map_caption = Хөхнуур ба Хуаннань тойрог (шар) дахь Хөнань хошууны (улаан) байршил |pushpin_map = Хятад Хөхнуур |pushpin_label = Хөнань |pushpin_map_caption = Хөхнуур дахь хошууны төвийн байршил |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Хятад}} |subdivision_type1 = [[Хятадын муж|Муж]] |subdivision_name1 = [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] |subdivision_type2 = [[Өөртөө засах тойрог]] |subdivision_name2 = [[Хуаннань тойрог|Хуаннань]] |seat_type = Хошууны төв |seat = [[Юганьнин балгас]] |area_total_km2 = 6,250 |population_total = 40,864 |population_as_of = 2020 |population_density_km2 = 5.16 | population_footnotes = <ref>{{cite web |url = http://www.huangnan.gov.cn/html/contents/39/259.html |title = 黄南州第七次全国人口普查公报（第二号）——县级常住人口情况 |publisher = Government of Huangnan Prefecture |language = zh |date = 2021-07-01 }}{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |coor_pinpoint = Хөнань хошууны захиргаа |coordinates = {{coord|34.7348|N|101.6177|E|type:adm3rd_region:CN-63_source:Gaode|format=dms|display=it}} |elevation_m = |timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 |website = {{URL|http://www.henanxian.gov.cn/}} }} {{Инфобокс Хятад хэл |order=st|s=河南蒙古族自治县|t=河南蒙古族自治縣|p=Hénán Ménggǔ Zìzhìxiàn|j=ho⁴naam⁴ mung⁴gu²zuk⁶ zi⁶zi⁶jyun² |tib={{bo-textonly|རྨ་ལྷོ་སོག་རིགས་རང་སྐྱོང་རྫོང་།}}|wylie=rma lho sog rigs rang skyong rdzong|zwpy=Malho Sogrig Ranggyong Zong |mon=Хөнаний монгол өөртөө засах шянь|mong={{MongolUnicode|ᠡᡁᠨᠠᠨ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠵᠧᠦ|style=max-height:2.5em;text-align:left;word-wrap:normal}} }} '''Хөнань''' (өөрөөр '''''Хэнань''''' гэнэ, «голын өмнөд» гэсэн утгатай, {{lang-zh|河南蒙古族自治县}}) — [[Хятад]] улсын [[Хөхнуур]] мужийн [[Хуаннань тойрог|Хуаннань]] тойргийн харьяа [[монгол үндэстэн]] өөртөө засах '''[[шянь]]''' (хошуу). 6250 км² нутаг дэвсгэртэй, 30 мянган хүнтэй. == Ард түмэн == {| class="wikitable" |-bgcolor=cccccc ! [[Хятадын ард түмэн|Ард түмэн]] !! Хүний тоо !! Хувь |- | [[Монголчууд|Монгол үндэстэн]] || 28,879 || 89.55% |- | [[Хятадууд|Хятад үндэстэн]] || 1,444 || 4.48% |- | [[Төвөдүүд|Төвөд үндэстэн]] || 863 || 2.68% |- | [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]] || 821 || 2.54% |- | [[Монгор ястан]] || 144 || 0.45% |- | бусад ард түмэн || 99 || 0.30% |} Эндэх монголчууд [[монгол хэл]]ээ гээж [[төвөд хэл|төвөдөөр]] хэлэлцдэг болсон. == Түүх == 1954 онд Хөнань тойрог үүсэн байгуулагдсан бол зэрэг буурч шянь болсон. == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Хөхнуурын суурин]] [[Ангилал:Хятадын өөртөө засах хошуу]] j39kh98s6ajbuu86tj9dfavlkeo8yqe 0 62540 852712 852362 2026-04-10T09:08:22Z HorseBro the hemionus 100126 852712 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1687–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын дагаар оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Чахундорж<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} Эфу Цэрэн<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа }} [[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] '''Зүүнгарын хаант улс–Манжийн Чин улсын дайн''' нь олон арван жилийн турш үргэлжилсэн. Зүүнгарын хаант улс нь өөрийн бие даасан тусгаар байдлаа хадгалахын тулд [[Чин улс|манж чин улсын]] эсрэг Манж, Хятад болон тэдний монгол холбоотны цэрэгтэй өрнүүлсэн тэмцэл байсан юм. Уг дайны өрнөсөн нутаг нь [[Дотор Ази|Дотоод Ази]]<nowiki/>йн өргөн уудам нутаг, төв болон зүүн [[Монгол Улс|Монгол]],[[Төвөд]], Хөхнуур, дорнод Туркестаны дагууд явагдсан. Уг дайнд Чин улс ялснаар, эдгээр нутаг Чин улсын мэдэлд 1911 он хүртэл оршжээ.<ref>Намсрай., Дөрвөн Ойрадын түүх, ӨМАХХ.,1993</ref><ref>Далай Ч., Ойрад Монголын түүх, Тэргүүн боть, УБ., 2002</ref><ref>Златкин И.Я., История Джунгарского ханства, М., 1983</ref> == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1687 онд, 1690 онд Чин улсын цэргийг Ологой нуурд [[Олгой нуурын тулалдаан|Ологой нуурын тулалдаанд]] бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. === Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд === ==== Хотон нуурын тулалдаан ==== 1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв. Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна. ==== Эрдэнэзуугийн байлдаан ==== Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав. ==== Ач голын байлдаан ==== Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ. Хэрсэн чулууны байлдаан Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов. ==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд ==== Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ. Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов. Хангир голын байлдаан. 1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ. ==== Хамилын байлдаан ==== Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт. Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ. ==== Үүдэн цөлийн байлдаан ==== 1731 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь амбан Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав. ==== Усанзүйлийн байлдаан ==== 1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[бага Цэрэндондов]] 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв. ==== Турфаны байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ. ==== Өрөмчийн байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олоноо авч ухарчээ. ==== Бух голын байлдаан ==== 1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв. == Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|''Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь'']] == Хоёр улсын хооронд энх тайван == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] 279kblywi2u05dfdxc84hogve3ds5ir 0 67990 852700 850948 2026-04-09T22:50:02Z Slim Nesbit 90829 ДНБ-ий эзлэх хувь шинэчлэгдэж, холбоосууд зассан 852700 wikitext text/x-wiki {{short description|Германы нэгдсэн цэргийн хүчин}} {{Инфобокс зэвсэгт хүчин | name = Холбооны хамгаалах хүчин | native_name = {{lang|de|Bundeswehr}} | image = Logo of the Bundeswehr.svg | image_size = 185 | alt = | caption = | image2 = | alt2 = | caption2 = | motto = {{lang|de|Wir. Dienen. Deutschland.}}<ref>{{cite web |url=https://www.bundeswehr.de/de/ueber-die-bundeswehr/selbstverstaendnis-bundeswehr |title='Wir. Dienen. Deutschland.' Das Selbstverständnis der Bundeswehr |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217211743/https://www.bundeswehr.de/de/ueber-die-bundeswehr/selbstverstaendnis-bundeswehr |access-date=2026-03-19 |archive-date=2022-02-17 |url-status=live }}</ref><br />("Бид. Германд. Үйлчилдэг.") | founded = {{nowrap|{{Start date and age|1955|11|12}}}} | current_form = {{end date and age|1990|10|3}} | disbanded = | branches = * [[File:KdoH.svg|25px]] [[Германы Арми]] * [[File:Fü M.svg|25px]] [[Германы тэнгисийн цэргийн хүчин]] * [[File:Kommando Luftwaffe (Bundeswehr).svg|25px]] [[Германы агаарын цэргийн хүчин]] * [[File:InternesVerbandsabzeichenKdoCIR.png|25px]] [[Кибер болон мэдээллийн домэйн үйлчилгээ]] | headquarters = [[Берлин]], [[Бонн]], болон [[Потсдам]] | flying_hours = | website = {{Official website}} <!-- Leadership -->| commander-in-chief = {{plainlist| * [[Холбооны Батлан ​​​​хамгаалах яам (Герман)|Холбооны Батлан ​​​​хамгаалах яам]]<br />(энхийн үед)<ref>{{cite web |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html#GGengl_000P65a |title=Art 65a Basic Law |publisher=Gesetze-im-internet.de |access-date=2026-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103110623/https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html#GGengl_000P65a |archive-date=2012-11-03 |url-status=live }}</ref> * [[Холбооны канцлер (Герман)|Холбооны канцлер]]<br />([[Батлан ​​​​хамгаалахын байдал|дайны үед]])<ref>{{cite web |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html#GGengl_000P115b |title=Art 115b Basic Law |publisher=Gesetze-im-internet.de |access-date=2026-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103110623/https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.html#GGengl_000P115b |archive-date=2012-11-03 |url-status=live }}</ref> }} | commander-in-chief_title = {{nowrap|[[Ерөнхий командлагч#Герман|Ерөнхий командлагч]]}} | chief minister = {{Flagicon image|Flag of the Chancellor of Germany.svg|size=25px}} [[Фридрих Мерц]] | chief minister_title = [[Холбооны канцлер (Герман)|Канцлер]] | minister = {{Flagicon image|Flag of Germany (state).svg|size=25px}} [[Борис Писториус]] | minister_title = [[Германы батлан ​​хамгаалахын сайдын жагсаалт|Батлан ​​хамгаалахын сайд]] | commander = {{Flagicon image|Flagge Generalinspekteur Bundeswehr.svg|size=25px}} [[Карстен Бройер]] | commander_title = [[Бундесверийн Ерөнхий байцаагч|Ерөнхий байцаагч]] <!-- Manpower -->| age = 17 | conscription = Үгүй (Цэрэг татлагыг 2011 оноос хойш хуулиар түдгэлзүүлсэн) | manpower_data = | manpower_age = | available = | available_f = | fit = | fit_f = | reaching = | reaching_f = | active = 186,221 <small>(2 сарын 28, 2026)</small><ref name="bundeswehr">{{cite web|access-date=2026-04-10|date=2026-02-28|publisher=bundeswehr.de|title=Personalzahlen der Bundeswehr|url=https://www.bundeswehr.de/de/organisation/zahlen-daten-fakten/personalzahlen-bundeswehr|language=de}}</ref><br> | ranked = 30-д | reserve = ≈ 860,000 (2025)<ref name="Reserve">{{cite web|access-date=2026-04-10|publisher=bundeswehr.de|title=Reserve der Bundeswehr|url=https://www.bundeswehr.de/de/menschen-karrieren/die-reserve-der-bundeswehr|language=de}}</ref> | deployed = 2,000 <!-- Financial -->| amount = €108.2 тэрбум (2026)<ref name="Haushalt 2026">{{cite web|access-date=2026-01-01|date=2025-11-26|publisher=bmvg.de|title=Deutschland investiert in Verteidigung und stärkt das Bündnis|url=https://www.bmvg.de/de/aktuelles/deutschland-investiert-in-verteidigung-und-staerkt-das-buendnis-6045046|language=de}}</ref><br />($127 тэрбум)<br /><small> Тусгай хөрөнгийн 4 дэх хэсгийг багтаан</small><ref name="Haushalt 2026" /> | percent_GDP = 2.39% (2024)<ref name=":5">{{Cite web |url=https://www.nato.int/content/dam/nato/webready/documents/publications-and-reports/annual-reports/sgar25-en.pdf#page=67/ |title=The Secretary General’s Annual Report |publisher=NATO|date=2026-03-26|accessdate=2026-04-10|language=en}}</ref> | domestic_suppliers = [[Airbus]]<br />[[Rheinmetall]]<br />[[Howaldtswerke-Deutsche Werft]]<br />[[KNDS Deutschland]]<br />[[Hensoldt]]<br />[[MBDA Deutschland GmbH]]<br />[[Heckler & Koch]]<br />[[Diehl Defence]]<br /> [[Carl Walther GmbH]] | foreign_suppliers = {{flag|АНУ}}<br>{{flag|Швед}}<br>{{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}<br>{{flag|Нидерланд}}<br>{{flag|Швейцар}}<br>{{flag|Канад}}<br>{{flag|Итали}}<br>{{flag|Бельги}}<br>{{flag|Польш}}<br>{{flag|Хорват}}<br>{{flag|Австри}}<br>{{flag|Норвеги}}<br>{{flag|Франц}}<br>{{flag|Израил}} | imports = {{Currency|85 сая|USD|passthrough=yes|linked=no}} (2014–2022)<ref name="SIPRI_India"/> | exports = {{Currency|1.53 сая|USD|passthrough=yes|linked=no}} (2014–2022)<ref name="SIPRI_India">{{cite web|url=https://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php|title=TIV of arms imports/exports data for India, 2014–2022|date=26 January 2024|work=[[Stockholm International Peace Research Institute]]}}</ref> | ranks = [[Бундесверийн цолны тэмдэг]] }} [[File:Flag of Germany (state).svg|thumb|right|Холбооны төрийн албаны далбаа]] [[File:Naval ensign of Germany.svg|thumb|right|[[Германы төрийн далбаа#Тэнгисийн зэвсэгт хүчний далбаа|Тэнгисийн зэвсэгт хүчний албаны далбаа]]]] [[File:Logo of the Bundeswehr.svg|thumb|right|Бундесверийн олон нийтийн албаны лого]] '''Бундесвер''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Bundeswehr'', МФА: [ˈbʊndəsˌveːɐ̯], ''Bund'' — «холбоо» ''Wehr'' — «зэвсэг, хамгаалах, эсэргүүцэл», [[Герман хэл|орч.]] '''''Холбооны хамгаалах хүчин''''') - Холбооны Батлан Хамгаалах Яамны харьяан дор үйл ажиллагаагаа явуулдаг [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын]] [[зэвсэгт хүчин]] бөгөөд түүнд захиргааны алба болон бусад хэлтэс байгууллагууд бас ордог. Холбооны Батлан Хамгаалах Яам нь хуваарилалтын хувьд ч тэр боловсон хүчний хувьд ч тэр Бундесверд хамаардаггүй. Батлан хамгаалахын [[сайд]] нь [[Холбооны Германы Засгийн газар]]т харьяалагдана. == Батлан хамгаалах бодлого == [[Батлан хамгаалах бодлогын удирдамж]]ид заасны дагуу Бундесвер нь Герман улс ба түүний иргэдийг хамгаалах, германы гадаад бодлогын хүрээнд ажиллах чадварыг хангах, холбоотнуудын батлан хамгаалаx үйл хэрэгт хувь нэмрээ оруулах, олон улсын хүрээнд тогтвортой байдал ба хамтын ажиллагаанд хувь нэмрээ оруулах болон Европын нэгтгэл ба үндэстэн дамнасан хамтын ажиллагааг дэмжин ажиллахыг заасан байдаг. == Халдлагаас хамгаалах тохиолдол == [[Энх тайван|Энхийн]] үед батлан хамгаалахын сайд нь Бундесверийн ерөнхий командлагч ([[коммандогевалт]]) байна.<ref>abgekürzt umgangssprachlich auch „IBUK“. Die Bezeichnung „[[Oberbefehlshaber|Oberbefehlshaber“]] wird innerhalb der Bundeswehr nicht verwendet.</ref> [[Германы гадны xалдлагаас хамгаалалт|Халдлагаас хамгаалах тохиолдолд]] энэ үүрэг нь үндсэн хуулийн {{Art.|115a|gg|juris}} зүйлийн дагуу тухайн үед ажиллаж буй [[Холбооны канцлер (Герман)|Холбооны канцлерт]] шилжин очно. == Түүх == Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссанаас хойш 10 жилийн дараа буюу 1955 оны 6-р сарын 7-нд Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын Зэвсэгт хүчин байгуулагдсан бөгөөд мөн өдөр Германы Батлан хамгаалах яам үүд хаалгаа нээсэн байна. Германы шинээр байгуулагдсан армийн эхний 100 сайн дурынхан 1955 оны 11-р сарын 12-нд Бонн хотноо "хуучин Германы арми"-ын уламжлал, зан үйлийн дагуу эх орондоо үнэнч байх тангараг өргөсөн юм. Гэсэн хэдий ч "Бундесвер" гэсэн нэр сүүлд 1956 онд гарсан. Германы армийн үндэс суурийг тавихын өмнө 1954 онд Парисын хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан бөгөөд үүний дагуу Германы нутаг дэвсгэрт эзлэгдсэн дэглэмийг устгаж, төрийн бүрэн эрхт байдлыг сэргээсэн байна. Герман НАТО-д элссэн байна. Канцлер [[Конрад Аденауэр|Конрад Аденауэрийн]] танхим парламентын хяналтан дор армийн тухай шинэ үндсэн хуулийн үзэл баримтлалыг баталжээ. Тус улсын Үндсэн хуульд Герман гадаадад цэрэг армиа ашиглахыг хориглосон байв. 1957 он хүртэл ФРГ-ын Зэвсэгт хүчинд хөлсний цэргүүд элсдэг байсан бол 1957 оноос хугацаат цэргийн алба хаах журамтай болжээ. Бундесвер байгуулагдсанаас хойших эхний 40 жилийн хугацаанд Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын үндсэн хуулийн дагуу байлдааны ажиллагаанд оролцоогүй. 1994 онд байдал өөрчлөгдөж хуульд засвар оруулж Германы цэргийн албан хаагчид гадаадад энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцож эхэлсэн байна. Холбооны канцлер [[Олаф Шолц]] 2022 оны 2-р сард Германы зэвсэгт хүчнийг шинэчлэх зорилгоор 100 тэрбум еврогийн тусгай сан байгуулжээ. Улмаар Герман улс анх удаа батлан хамгаалах зардлаа ДНБ-ийхээ 2 хувьтай тэнцэх хэмжээнд хүрсэн юм. == Бүтэц == ХБНГУ-ын Зэвсэгт хүчин нь гурван хэсгээс бүрддэг (хуурай газар, агаарын хүчин, тэнгисийн цэргийн хүчин). Мөн 2000 онд Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын Зэвсэгт хүчний бие даасан бүрэлдэхүүн хэсэг болох хамтарсан туслах хүчин, эмнэлгийн алба байгуулагдсан. Бундесвер нь Зэвсэгт хүчин, иргэний засаг удирлага гэсэн хоёр хэсгээс бүрдэнэ. ХБНГУ-ын зэвсэгт хүчний тэргүүн нь энхийн цагт цэргийн ерөнхий командлагч болох Холбооны Батлан хамгаалахын сайд юм. Бундесверийн боловсон хүчний тоо мэдэгдэхүйц хэлбэлзэлтэй байж ирсэн. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] үед: 1958 онд: 174,700 цэргийн албан хаагч, 55,600 энгийн албан хаагч, 1962 онд - 389,400, 127,600 хүн, 1972 онд - 467,200 ба 171,100 хүн байв. 1979 онд Бундесверийн албан хаагчдын тоо 496,000 хүн байсан бол 1992 онд 534,500 цэргийн албан хаагч болж өссөн байна. Дараа нь Бундесверийн ажилтнуудын тоо буурч эхлэв. Батлагдсан боловсон хүчний загварт зааснаар 2011 он гэхэд Германы зэвсэгт хүчний тоо 204 мянган цэргийн албан хаагч, 75 мянган энгийн иргэн байх ёстой байв. 2001 оноос хойш эмэгтэйчүүдэд цэргийн алба хаах бүх хязгаарлалтыг цуцалсан. Тэр болтол эмэгтэйчүүд зөвхөн эмнэлгийн болон хөгжмийн ангид алба хаах эрхтэй байв. 2006 оны байдлаар 12000 орчим эмэгтэй ХБНГУ-ын Зэвсэгт хүчинд алба хааж байв. Тэдний тал орчим хувь нь эмнэлгийн ангиудад ажилдаг. Гэрээт цэргүүдийн 6.2 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлдэг. Тэнгисийн цэргийн хүчинд тэдний эзлэх хувь 8.4%, явган цэрэгт 6.9%, агаарын цэргийн хүчинд 4.9% байна. 2011 оны 7-р сарын 1 хүртэл ХБНГУ-ын насанд хүрсэн бүх иргэн цэргийн алба хаах ёстой (6 сар цэргийн алба хаах эсвэл нийгмийн болон буяны байгууллагад алба хаах) байв. ХБНГУ-ын Зэвсэгт хүчний цэргийн алба хаагчдын дунд 6 сарын алба бүхий 60-80 мянган иргэн байв. Мөн Германы Зэвсэгт хүчинд гэрээт цэргүүд (тэдгээрийн хугацаа 2-оос 12 жил) ба карьерын цэргийн албан хаагчид багтдаг бөгөөд тэдний тоо 250 мянга гаруй хүн байдаг ажээ. == Цахим холбоос == * [http://www.bundeswehr.de/ Бундесверийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://www.flickr.com/photos/bundeswehrfoto/ Flickr дэх Бундесверийн суваг] == Эшлэл == <references /> {{Хөтлөгч мөр Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагын гишүүн улсууд}} [[Ангилал:Бундесвер| ]] [[Ангилал:1955 онд байгуулагдсан]] jxq3ota0lfu90877lv9718x2xo8k2iq 0 92323 852704 840041 2026-04-10T04:30:58Z Stephan1000000 60086 82 852704 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы манга цуврал болон франчайз}} {{Инфобокс аниманга/Header | image = | caption = First {{Transliteration|ja|[[tankōbon]]}} volume cover, featuring [[Senku Ishigami]] | genre = {{ubl|[[Адал явдалт уран зохиол|Адал явдал]]<ref name="vizmedia">{{Cite web|title=The Official Website for Dr. STONE|url=https://www.viz.com/dr-stone|access-date=2025-11-23|publisher=[[Viz Media]]|archive-date=2018-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614004036/https://www.viz.com/dr-stone|url-status=live}}</ref>|[[Постапокалиптик]]<ref>{{cite web|last=Грин|first=Скотт|title=English 'Shonen Jump' Adds New Manga from 'Kuroko's Basketball' and 'Nisekoi' Spin-off 'Magical Pâtissière Kosaki-chan' Authors|url=http://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/04/17/english-shonen-jump-adds-new-manga-from-kurokos-basketball-and-nisekoi-spin-off-magical-ptissire-kosaki-chan-manga|publisher=[[Crunchyroll]]|access-date=2025-11-23|date=2017-04-17|archive-date=2019-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810055249/https://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/04/17/english-shonen-jump-adds-new-manga-from-kurokos-basketball-and-nisekoi-spin-off-magical-ptissire-kosaki-chan-manga|url-status=live}}</ref>|[[Шинжлэх ухааны уран зөгнөл]]<ref name="vizmedia"/>}}<!-- Genres should be based on what reliable sources list them as and not on personal interpretations. Limit of the three most relevant genres in accordance with MOS:A&M. --> }} {{Инфобокс аниманга/Print | type = manga | author = [[Инагаки Рийчиро]] | illustrator = [[Бойчи]] | publisher = [[Шүэиша]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = [[Jump Comics]] | magazine = [[Weekly Shōnen Jump]] | magazine_en = [[Weekly Shonen Jump (Америкийн сэтгүүл)|Weekly Shonen Jump]] | first = 3 сарын 6, 2017 | last = 3 сарын 7, 2022 | volumes = 27 | volume_list = Нийт Др. Стоуны бүлгүүд }} {{Инфобокс аниманга/Video | type = tv series | director = {{ubl|Ийно Шиня ({{Abbr|S1–2|1–2 улирал}})|Мацүшита Шүүнэй ({{Abbr|S3–4|3–4 улирал}})}} | writer = {{ubl|Кидо Юичиро ({{Abbr|S1–3|1–3 улирал}})|Сүнаяма Күрасүми ({{Abbr|S4|4 улирал}})}} | music = {{ubl|[[Като Тацүя]]|[[Цүцүми Хироаки]]|Канэсака Юки}} | studio = {{Collapsible list|title=[[TMS Entertainment]]|8PAN ({{Abbr|S1–2|1–2 улирал}})|Die4Studio ({{Abbr|S3–4|3–4 улирал}})}} | licensee = {{ubl|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]]}} | network = [[Tokyo MX]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Sun Television|SUN]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Television Hokkaido|TVh]], [[Tohoku Broadcasting Company|TBC]], [[TV Aichi|TVA]], [[TVQ Kyushu Broadcasting|TVQ]] | network_en = [[Adult Swim]] ([[Toonami]]) | first = 7 сарын 5, 2019 | last = | episodes = 82 | episode_list = Доктор Стоун цувралын ангийн жагсаалт }} {{Инфобокс аниманга/Print | title = Dr. Stone Reboot: Byakuya | type = manga | author = Бойчи | publisher = Шеэиша | publisher_en = Viz Media | imprint = Jump Comics | magazine = Weekly Shōnen Jump | magazine_en = | first = 10 сарын 28, 2019 | last = 12 сарын 23, 2019 | volumes = 1 }} {{Инфобокс аниманга/Video | type = tv film | title = Dr. Stone: Ryusui | director = Мацүшита Шүүнэй | writer = Кидо Юичиро | music = {{ubl|Като Тацүя|Цүцүми Хироаки|Канэсака Юки}} | studio = TMS / Die4Studio | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, BS11 | released = 7 сарын 10, 2022 | runtime = 54 минут }} {{Инфобокс аниманга/Footer}} {{Nihongo|'''''Dr. Stone'''''|ドクターストーン|Докута Сутон|lead=yes}} бол Долоо Хоногийн Шонэн Жамп-д Рийчиро Инагакигийн бичсэн, Бойчигийн зурсан Японы цуврал манга юм. Өгүүлэх дээ нэгэн нар тунасан сайхан өдөр гэв гэнэт тэнгэрээс туяа цацран хүмүүсийг чулуужсан хөшөө болгож орхино. Энэ үеэс хойш 3700 жилийн дараа Ишигами Сэнкү гэх залуу учир шалтгаангүй чулуужилтаас гарна. Тэр үед дэлхий ертөнц тэр чигээрээ ногоон ямар ч барилга байшин хүмүүсийн соёл иргэншил бүрэн устсан байлаа. Ишигами Сэнкү гэх залуу өөрийн мэдлэгээрээ хүн төрөлхтнийг ахин сэргээх гэж үзнэ. Энэхүү анимэг та [[Tatami]] сайтаас үзэж болно. == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Анимэ]] [[Ангилал:Манга]] rhe1d9rjsf95eubwlwqkym4zij03mwf 852705 852704 2026-04-10T04:31:13Z Stephan1000000 60086 83 852705 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы манга цуврал болон франчайз}} {{Инфобокс аниманга/Header | image = | caption = First {{Transliteration|ja|[[tankōbon]]}} volume cover, featuring [[Senku Ishigami]] | genre = {{ubl|[[Адал явдалт уран зохиол|Адал явдал]]<ref name="vizmedia">{{Cite web|title=The Official Website for Dr. STONE|url=https://www.viz.com/dr-stone|access-date=2025-11-23|publisher=[[Viz Media]]|archive-date=2018-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614004036/https://www.viz.com/dr-stone|url-status=live}}</ref>|[[Постапокалиптик]]<ref>{{cite web|last=Грин|first=Скотт|title=English 'Shonen Jump' Adds New Manga from 'Kuroko's Basketball' and 'Nisekoi' Spin-off 'Magical Pâtissière Kosaki-chan' Authors|url=http://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/04/17/english-shonen-jump-adds-new-manga-from-kurokos-basketball-and-nisekoi-spin-off-magical-ptissire-kosaki-chan-manga|publisher=[[Crunchyroll]]|access-date=2025-11-23|date=2017-04-17|archive-date=2019-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810055249/https://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/04/17/english-shonen-jump-adds-new-manga-from-kurokos-basketball-and-nisekoi-spin-off-magical-ptissire-kosaki-chan-manga|url-status=live}}</ref>|[[Шинжлэх ухааны уран зөгнөл]]<ref name="vizmedia"/>}}<!-- Genres should be based on what reliable sources list them as and not on personal interpretations. Limit of the three most relevant genres in accordance with MOS:A&M. --> }} {{Инфобокс аниманга/Print | type = manga | author = [[Инагаки Рийчиро]] | illustrator = [[Бойчи]] | publisher = [[Шүэиша]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = [[Jump Comics]] | magazine = [[Weekly Shōnen Jump]] | magazine_en = [[Weekly Shonen Jump (Америкийн сэтгүүл)|Weekly Shonen Jump]] | first = 3 сарын 6, 2017 | last = 3 сарын 7, 2022 | volumes = 27 | volume_list = Нийт Др. Стоуны бүлгүүд }} {{Инфобокс аниманга/Video | type = tv series | director = {{ubl|Ийно Шиня ({{Abbr|S1–2|1–2 улирал}})|Мацүшита Шүүнэй ({{Abbr|S3–4|3–4 улирал}})}} | writer = {{ubl|Кидо Юичиро ({{Abbr|S1–3|1–3 улирал}})|Сүнаяма Күрасүми ({{Abbr|S4|4 улирал}})}} | music = {{ubl|[[Като Тацүя]]|[[Цүцүми Хироаки]]|Канэсака Юки}} | studio = {{Collapsible list|title=[[TMS Entertainment]]|8PAN ({{Abbr|S1–2|1–2 улирал}})|Die4Studio ({{Abbr|S3–4|3–4 улирал}})}} | licensee = {{ubl|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]]}} | network = [[Tokyo MX]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Sun Television|SUN]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Television Hokkaido|TVh]], [[Tohoku Broadcasting Company|TBC]], [[TV Aichi|TVA]], [[TVQ Kyushu Broadcasting|TVQ]] | network_en = [[Adult Swim]] ([[Toonami]]) | first = 7 сарын 5, 2019 | last = | episodes = 83 | episode_list = Доктор Стоун цувралын ангийн жагсаалт }} {{Инфобокс аниманга/Print | title = Dr. Stone Reboot: Byakuya | type = manga | author = Бойчи | publisher = Шеэиша | publisher_en = Viz Media | imprint = Jump Comics | magazine = Weekly Shōnen Jump | magazine_en = | first = 10 сарын 28, 2019 | last = 12 сарын 23, 2019 | volumes = 1 }} {{Инфобокс аниманга/Video | type = tv film | title = Dr. Stone: Ryusui | director = Мацүшита Шүүнэй | writer = Кидо Юичиро | music = {{ubl|Като Тацүя|Цүцүми Хироаки|Канэсака Юки}} | studio = TMS / Die4Studio | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, BS11 | released = 7 сарын 10, 2022 | runtime = 54 минут }} {{Инфобокс аниманга/Footer}} {{Nihongo|'''''Dr. Stone'''''|ドクターストーン|Докута Сутон|lead=yes}} бол Долоо Хоногийн Шонэн Жамп-д Рийчиро Инагакигийн бичсэн, Бойчигийн зурсан Японы цуврал манга юм. Өгүүлэх дээ нэгэн нар тунасан сайхан өдөр гэв гэнэт тэнгэрээс туяа цацран хүмүүсийг чулуужсан хөшөө болгож орхино. Энэ үеэс хойш 3700 жилийн дараа Ишигами Сэнкү гэх залуу учир шалтгаангүй чулуужилтаас гарна. Тэр үед дэлхий ертөнц тэр чигээрээ ногоон ямар ч барилга байшин хүмүүсийн соёл иргэншил бүрэн устсан байлаа. Ишигами Сэнкү гэх залуу өөрийн мэдлэгээрээ хүн төрөлхтнийг ахин сэргээх гэж үзнэ. Энэхүү анимэг та [[Tatami]] сайтаас үзэж болно. == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Анимэ]] [[Ангилал:Манга]] l7ljp7m0ve9tvekrvptctm6sd0c7tyh 852709 852705 2026-04-10T07:59:13Z Zorigt 49 852709 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы манга цуврал болон франчайз}} {{Инфобокс аниманга/Header | image = | caption = First {{Transliteration|ja|[[tankōbon]]}} volume cover, featuring [[Senku Ishigami]] | genre = {{ubl|[[Адал явдалт уран зохиол|Адал явдал]]<ref name="vizmedia">{{Cite web|title=The Official Website for Dr. STONE|url=https://www.viz.com/dr-stone|access-date=2025-11-23|publisher=[[Viz Media]]|archive-date=2018-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614004036/https://www.viz.com/dr-stone|url-status=live}}</ref>|[[Постапокалиптик]]<ref>{{cite web|last=Грин|first=Скотт|title=English 'Shonen Jump' Adds New Manga from 'Kuroko's Basketball' and 'Nisekoi' Spin-off 'Magical Pâtissière Kosaki-chan' Authors|url=http://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/04/17/english-shonen-jump-adds-new-manga-from-kurokos-basketball-and-nisekoi-spin-off-magical-ptissire-kosaki-chan-manga|publisher=[[Crunchyroll]]|access-date=2025-11-23|date=2017-04-17|archive-date=2019-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810055249/https://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/04/17/english-shonen-jump-adds-new-manga-from-kurokos-basketball-and-nisekoi-spin-off-magical-ptissire-kosaki-chan-manga|url-status=live}}</ref>|[[Шинжлэх ухааны уран зөгнөл]]<ref name="vizmedia"/>}}<!-- Genres should be based on what reliable sources list them as and not on personal interpretations. Limit of the three most relevant genres in accordance with MOS:A&M. --> }} {{Инфобокс аниманга/Print | type = manga | author = [[Инагаки Рийчиро]] | illustrator = [[Бойчи]] | publisher = [[Шүэиша]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = [[Jump Comics]] | magazine = [[Weekly Shōnen Jump]] | magazine_en = [[Weekly Shonen Jump (Америкийн сэтгүүл)|Weekly Shonen Jump]] | first = 3 сарын 6, 2017 | last = 3 сарын 7, 2022 | volumes = 27 | volume_list = Нийт Др. Стоуны бүлгүүд }} {{Инфобокс аниманга/Video | type = tv series | director = {{ubl|Ийно Шиня ({{Abbr|S1–2|1–2 улирал}})|Мацүшита Шүүнэй ({{Abbr|S3–4|3–4 улирал}})}} | writer = {{ubl|Кидо Юичиро ({{Abbr|S1–3|1–3 улирал}})|Сүнаяма Күрасүми ({{Abbr|S4|4 улирал}})}} | music = {{ubl|[[Като Тацүя]]|[[Цүцүми Хироаки]]|Канэсака Юки}} | studio = {{Collapsible list|title=[[TMS Entertainment]]|8PAN ({{Abbr|S1–2|1–2 улирал}})|Die4Studio ({{Abbr|S3–4|3–4 улирал}})}} | licensee = {{ubl|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]]}} | network = [[Tokyo MX]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Sun Television|SUN]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Television Hokkaido|TVh]], [[Tohoku Broadcasting Company|TBC]], [[TV Aichi|TVA]], [[TVQ Kyushu Broadcasting|TVQ]] | network_en = [[Adult Swim]] ([[Toonami]]) | first = 7 сарын 5, 2019 | last = | episodes = 83 | episode_list = Доктор Стоун цувралын ангийн жагсаалт }} {{Инфобокс аниманга/Print | title = Dr. Stone Reboot: Byakuya | type = manga | author = Бойчи | publisher = Шеэиша | publisher_en = Viz Media | imprint = Jump Comics | magazine = Weekly Shōnen Jump | magazine_en = | first = 10 сарын 28, 2019 | last = 12 сарын 23, 2019 | volumes = 1 }} {{Инфобокс аниманга/Video | type = tv film | title = Dr. Stone: Ryusui | director = Мацүшита Шүүнэй | writer = Кидо Юичиро | music = {{ubl|Като Тацүя|Цүцүми Хироаки|Канэсака Юки}} | studio = TMS / Die4Studio | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, BS11 | released = 7 сарын 10, 2022 | runtime = 54 минут }} {{Инфобокс аниманга/Footer}} {{Nihongo|'''''Dr. Stone'''''|ドクターストーン|Докүтаа Сүтоон|lead=yes}} бол Долоо Хоногийн [[Шоонэн Жамп]]ад Инагаки Ри-ичирогийн бичсэн, Бо-ичигийн зурсан Японы цуврал манга юм. Өгүүлэхдээ нэгэн нар тунасан сайхан өдөр гэв гэнэт тэнгэрээс туяа цацран хүмүүсийг чулуужсан хөшөө болгож орхино. Энэ үеэс хойш 3700 жилийн дараа Ишигами Сэнкү гэх залуу учир шалтгаангүй чулуужилтаас гарна. Тэр үед дэлхий ертөнц тэр чигээрээ ногоон, бүх барилга байшин хүмүүсийн соёл иргэншил бүрэн устсан байлаа. Ишигами Сэнкү гэх залуу өөрийн мэдлэгээрээ хүн төрөлхтнийг ахин сэргээх гэж үзнэ. == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Анимэ]] [[Ангилал:Манга]] lcbzo0ypu93xcxuhxkqbz09310wge01 828 113460 852679 837849 2026-04-09T18:26:06Z Enkhsaihan2005 64429 852679 Scribunto text/plain -- File-Date: 2021-03-05 local active = { ["aa"] = {"Афар"}, ["ab"] = {"Абхаз"}, ["ae"] = {"Avestan"}, ["af"] = {"Африкаанс"}, ["ak"] = {"Акан"}, ["am"] = {"Амхар"}, ["an"] = {"Aragonese"}, ["ar"] = {"Араб"}, ["as"] = {"Ассам"}, ["av"] = {"Авар"}, ["ay"] = {"Аймара"}, ["az"] = {"Азербайжан"}, ["ba"] = {"Башкир"}, ["be"] = {"Беларусь"}, ["bg"] = {"Болгар"}, ["bh"] = {"Bihari languages"}, ["bi"] = {"Бислама"}, ["bm"] = {"Бамбара"}, ["bn"] = {"Бенгал", "Бангла"}, ["bo"] = {"Төвөд"}, ["br"] = {"Breton"}, ["bs"] = {"Босни"}, ["ca"] = {"Каталан", "Валенси"}, ["ce"] = {"Чечень"}, ["ch"] = {"Chamorro"}, ["co"] = {"Corsican"}, ["cr"] = {"Cree"}, ["cs"] = {"Чех"}, ["cu"] = {"Church Slavic", "Church Slavonic", "Old Bulgarian", "Old Church Slavonic", "Old Slavonic"}, ["cv"] = {"Чуваш"}, ["cy"] = {"Уэльс"}, ["da"] = {"Дани"}, ["de"] = {"Герман"}, ["dv"] = {"Дивехи", "Мальдив"}, ["dz"] = {"Зонка"}, ["ee"] = {"Ewe"}, ["el"] = {"Modern Greek (1453-)"}, ["en"] = {"Англи"}, ["eo"] = {"Эсперанто"}, ["es"] = {"Испани", "Кастиль"}, ["et"] = {"Эстони"}, ["eu"] = {"Баск"}, ["fa"] = {"Перс"}, ["ff"] = {"Фула"}, ["fi"] = {"Фин"}, ["fj"] = {"Фижи"}, ["fo"] = {"Фарер"}, ["fr"] = {"Франц"}, ["fy"] = {"Western Frisian"}, ["ga"] = {"Ирланд"}, ["gd"] = {"Шотланд Гел", "Гел"}, ["gl"] = {"Галиси"}, ["gn"] = {"Гуарани"}, ["gu"] = {"Gujarati"}, ["gv"] = {"Manx"}, ["ha"] = {"Хауса"}, ["he"] = {"Еврей"}, ["hi"] = {"Хинди"}, ["ho"] = {"Хири Моту"}, ["hr"] = {"Хорват"}, ["ht"] = {"Хаити", "Хаитийн Креол"}, ["hu"] = {"Унгар"}, ["hy"] = {"Армени"}, ["hz"] = {"Хереро"}, ["ia"] = {"Interlingua (International Auxiliary Language Association)"}, ["id"] = {"Индонез"}, ["ie"] = {"Interlingue", "Occidental"}, ["ig"] = {"Игбо"}, ["ii"] = {"Сычуаны И", "Носу"}, ["ik"] = {"Inupiaq"}, ["io"] = {"Ido"}, ["is"] = {"Исланд"}, ["it"] = {"Итали"}, ["iu"] = {"Inuktitut"}, ["ja"] = {"Япон"}, ["jv"] = {"Javanese"}, ["ka"] = {"Гүрж"}, ["kg"] = {"Конго"}, ["ki"] = {"Kikuyu", "Gikuyu"}, ["kj"] = {"Кваньяма"}, ["kk"] = {"Казах"}, ["kl"] = {"Гренланд"}, ["km"] = {"Кхмер", "Төв Кхмер"}, ["kn"] = {"Каннада"}, ["ko"] = {"Солонгос"}, ["kr"] = {"Kanuri"}, ["ks"] = {"Kashmiri"}, ["ku"] = {"Курд"}, ["kv"] = {"Коми"}, ["kw"] = {"Cornish"}, ["ky"] = {"Киргиз"}, ["la"] = {"Латин"}, ["lb"] = {"Люксембург"}, ["lg"] = {"Ганда", "Луганда"}, ["li"] = {"Лимбург"}, ["ln"] = {"Лингала"}, ["lo"] = {"Лаос"}, ["lt"] = {"Литва"}, ["lu"] = {"Luba-Katanga"}, ["lv"] = {"Латви"}, ["mg"] = {"Малагас"}, ["mh"] = {"Маршалл"}, ["mi"] = {"Маори"}, ["mk"] = {"Македон"}, ["ml"] = {"Malayalam"}, ["mn"] = {"Монгол"}, ["mr"] = {"Марати"}, ["ms"] = {"Малай"}, ["mt"] = {"Мальта"}, ["my"] = {"Бирм"}, ["na"] = {"Науру"}, ["nb"] = {"Норвегийн Бүкмол"}, ["nd"] = {"North Ndebele"}, ["ne"] = {"Балба"}, ["ng"] = {"Ndonga"}, ["nl"] = {"Нидерланд", "Flemish"}, ["nn"] = {"Норвегийн Нюнорск"}, ["no"] = {"Норвеги"}, ["nr"] = {"Өмнөд Ндебеле"}, ["nv"] = {"Navajo", "Navaho"}, ["ny"] = {"Ньянжа", "Чева", "Чичева"}, ["oc"] = {"Окситан"}, ["oj"] = {"Ojibwa"}, ["om"] = {"Оромо"}, ["or"] = {"Oriya (macrolanguage)", "Odia (macrolanguage)"}, ["os"] = {"Осети", "Осет"}, ["pa"] = {"Панжаби", "Пунжаби"}, ["pi"] = {"Pali"}, ["pl"] = {"Польш"}, ["ps"] = {"Пуштун", "Паштун"}, ["pt"] = {"Португал"}, ["qu"] = {"Кечуа"}, ["rm"] = {"Руманш"}, ["rn"] = {"Рунди"}, ["ro"] = {"Румын", "Молдав"}, ["ru"] = {"Орос"}, ["rw"] = {"Киняруанда"}, ["sa"] = {"Санскрит"}, ["sc"] = {"Сардини"}, ["sd"] = {"Синди"}, ["se"] = {"Хойд Сами"}, ["sg"] = {"Санго"}, ["sh"] = {"Серби-Хорват"}, ["si"] = {"Синхал"}, ["sk"] = {"Словак"}, ["sl"] = {"Словени"}, ["sm"] = {"Самоа"}, ["sn"] = {"Шона"}, ["so"] = {"Сомали"}, ["sq"] = {"Албани"}, ["sr"] = {"Серби"}, ["ss"] = {"Свати"}, ["st"] = {"Өмнөд Сото"}, ["su"] = {"Sundanese"}, ["sv"] = {"Швед"}, ["sw"] = {"Свахили"}, ["ta"] = {"Тамил"}, ["te"] = {"Телүгү"}, ["tg"] = {"Тажик"}, ["th"] = {"Тай"}, ["ti"] = {"Тигриня"}, ["tk"] = {"Туркмен"}, ["tl"] = {"Тагалог"}, ["tn"] = {"Тсвана"}, ["to"] = {"Tonga (Tonga Islands)"}, ["tr"] = {"Турк"}, ["ts"] = {"Тсонга"}, ["tt"] = {"Татар"}, ["tw"] = {"Twi"}, ["ty"] = {"Tahitian"}, ["ug"] = {"Уйгур"}, ["uk"] = {"Украин"}, ["ur"] = {"Урду"}, ["uz"] = {"Узбек"}, ["ve"] = {"Венда"}, ["vi"] = {"Вьетнам"}, ["vo"] = {"Volapük"}, ["wa"] = {"Walloon"}, ["wo"] = {"Wolof"}, ["xh"] = {"Коса"}, ["yi"] = {"Идиш"}, ["yo"] = {"Ёруба"}, ["za"] = {"Жуан"}, ["zh"] = {"Хятад"}, ["zu"] = {"Зулу"}, ["aaa"] = {"Ghotuo"}, ["aab"] = {"Alumu-Tesu"}, ["aac"] = {"Ari"}, ["aad"] = {"Amal"}, ["aae"] = {"Arbëreshë Albanian"}, ["aaf"] = {"Aranadan"}, ["aag"] = {"Ambrak"}, ["aah"] = {"Abu' Arapesh"}, ["aai"] = {"Arifama-Miniafia"}, ["aak"] = {"Ankave"}, ["aal"] = {"Afade"}, ["aan"] = {"Anambé"}, ["aao"] = {"Algerian Saharan Arabic"}, ["aap"] = {"Pará Arára"}, ["aaq"] = {"Eastern Abnaki"}, ["aas"] = {"Aasáx"}, ["aat"] = {"Arvanitika Albanian"}, ["aau"] = {"Abau"}, ["aav"] = {"Austro-Asiatic languages"}, ["aaw"] = {"Solong"}, ["aax"] = {"Mandobo Atas"}, ["aaz"] = {"Amarasi"}, ["aba"] = {"Abé"}, ["abb"] = {"Bankon"}, ["abc"] = {"Ambala Ayta"}, ["abd"] = {"Manide"}, ["abe"] = {"Western Abnaki"}, ["abf"] = {"Abai Sungai"}, ["abg"] = {"Abaga"}, ["abh"] = {"Tajiki Arabic"}, ["abi"] = {"Abidji"}, ["abj"] = {"Aka-Bea"}, ["abl"] = {"Lampung Nyo"}, ["abm"] = {"Abanyom"}, ["abn"] = {"Abua"}, ["abo"] = {"Abon"}, ["abp"] = {"Abellen Ayta"}, ["abq"] = {"Abaza"}, ["abr"] = {"Abron"}, ["abs"] = {"Ambonese Malay"}, ["abt"] = {"Ambulas"}, ["abu"] = {"Abure"}, ["abv"] = {"Baharna Arabic"}, ["abw"] = {"Pal"}, ["abx"] = {"Inabaknon"}, ["aby"] = {"Aneme Wake"}, ["abz"] = {"Abui"}, ["aca"] = {"Achagua"}, ["acb"] = {"Áncá"}, ["acd"] = {"Gikyode"}, ["ace"] = {"Achinese"}, ["acf"] = {"Saint Lucian Creole French"}, ["ach"] = {"Acoli"}, ["aci"] = {"Aka-Cari"}, ["ack"] = {"Aka-Kora"}, ["acl"] = {"Akar-Bale"}, ["acm"] = {"Mesopotamian Arabic"}, ["acn"] = {"Achang"}, ["acp"] = {"Eastern Acipa"}, ["acq"] = {"Ta'izzi-Adeni Arabic"}, ["acr"] = {"Achi"}, ["acs"] = {"Acroá"}, ["act"] = {"Achterhoeks"}, ["acu"] = {"Achuar-Shiwiar"}, ["acv"] = {"Achumawi"}, ["acw"] = {"Hijazi Arabic"}, ["acx"] = {"Omani Arabic"}, ["acy"] = {"Cypriot Arabic"}, ["acz"] = {"Acheron"}, ["ada"] = {"Adangme"}, ["adb"] = {"Atauran"}, ["add"] = {"Lidzonka", "Dzodinka"}, ["ade"] = {"Adele"}, ["adf"] = {"Dhofari Arabic"}, ["adg"] = {"Andegerebinha"}, ["adh"] = {"Adhola"}, ["adi"] = {"Adi"}, ["adj"] = {"Adioukrou"}, ["adl"] = {"Galo"}, ["adn"] = {"Adang"}, ["ado"] = {"Abu"}, ["adq"] = {"Adangbe"}, ["adr"] = {"Adonara"}, ["ads"] = {"Adamorobe Sign Language"}, ["adt"] = {"Adnyamathanha"}, ["adu"] = {"Aduge"}, ["adw"] = {"Amundava"}, ["adx"] = {"Amdo Tibetan"}, ["ady"] = {"Adyghe", "Adygei"}, ["adz"] = {"Adzera"}, ["aea"] = {"Areba"}, ["aeb"] = {"Tunisian Arabic"}, ["aec"] = {"Saidi Arabic"}, ["aed"] = {"Argentine Sign Language"}, ["aee"] = {"Northeast Pashai", "Northeast Pashayi"}, ["aek"] = {"Haeke"}, ["ael"] = {"Ambele"}, ["aem"] = {"Arem"}, ["aen"] = {"Armenian Sign Language"}, ["aeq"] = {"Aer"}, ["aer"] = {"Eastern Arrernte"}, ["aes"] = {"Alsea"}, ["aeu"] = {"Akeu"}, ["aew"] = {"Ambakich"}, ["aey"] = {"Amele"}, ["aez"] = {"Aeka"}, ["afa"] = {"Afro-Asiatic languages"}, ["afb"] = {"Gulf Arabic"}, ["afd"] = {"Andai"}, ["afe"] = {"Putukwam"}, ["afg"] = {"Afghan Sign Language"}, ["afh"] = {"Afrihili"}, ["afi"] = {"Akrukay", "Chini"}, ["afk"] = {"Nanubae"}, ["afn"] = {"Defaka"}, ["afo"] = {"Eloyi"}, ["afp"] = {"Tapei"}, ["afs"] = {"Afro-Seminole Creole"}, ["aft"] = {"Afitti"}, ["afu"] = {"Awutu"}, ["afz"] = {"Obokuitai"}, ["aga"] = {"Aguano"}, ["agb"] = {"Legbo"}, ["agc"] = {"Agatu"}, ["agd"] = {"Agarabi"}, ["age"] = {"Angal"}, ["agf"] = {"Arguni"}, ["agg"] = {"Angor"}, ["agh"] = {"Ngelima"}, ["agi"] = {"Agariya"}, ["agj"] = {"Argobba"}, ["agk"] = {"Isarog Agta"}, ["agl"] = {"Fembe"}, ["agm"] = {"Angaataha"}, ["agn"] = {"Agutaynen"}, ["ago"] = {"Tainae"}, ["agq"] = {"Aghem"}, ["agr"] = {"Aguaruna"}, ["ags"] = {"Esimbi"}, ["agt"] = {"Central Cagayan Agta"}, ["agu"] = {"Aguacateco"}, ["agv"] = {"Remontado Dumagat"}, ["agw"] = {"Kahua"}, ["agx"] = {"Агуль"}, ["agy"] = {"Southern Alta"}, ["agz"] = {"Mt. Iriga Agta"}, ["aha"] = {"Ahanta"}, ["ahb"] = {"Axamb"}, ["ahg"] = {"Qimant"}, ["ahh"] = {"Aghu"}, ["ahi"] = {"Tiagbamrin Aizi"}, ["ahk"] = {"Akha"}, ["ahl"] = {"Igo"}, ["ahm"] = {"Mobumrin Aizi"}, ["ahn"] = {"Àhàn"}, ["aho"] = {"Ahom"}, ["ahp"] = {"Aproumu Aizi"}, ["ahr"] = {"Ahirani"}, ["ahs"] = {"Ashe"}, ["aht"] = {"Ahtena"}, ["aia"] = {"Arosi"}, ["aib"] = {"Ainu (China)"}, ["aic"] = {"Ainbai"}, ["aid"] = {"Alngith"}, ["aie"] = {"Amara"}, ["aif"] = {"Agi"}, ["aig"] = {"Antigua and Barbuda Creole English"}, ["aih"] = {"Ai-Cham"}, ["aii"] = {"Assyrian Neo-Aramaic"}, ["aij"] = {"Lishanid Noshan"}, ["aik"] = {"Ake"}, ["ail"] = {"Aimele"}, ["aim"] = {"Aimol"}, ["ain"] = {"Ainu (Japan)"}, ["aio"] = {"Aiton"}, ["aip"] = {"Burumakok"}, ["aiq"] = {"Aimaq"}, ["air"] = {"Airoran"}, ["ait"] = {"Arikem"}, ["aiw"] = {"Aari"}, ["aix"] = {"Aighon"}, ["aiy"] = {"Ali"}, ["aja"] = {"Aja (South Sudan)"}, ["ajg"] = {"Aja (Benin)"}, ["aji"] = {"Ajië"}, ["ajn"] = {"Andajin"}, ["ajp"] = {"South Levantine Arabic"}, ["ajt"] = {"Judeo-Tunisian Arabic"}, ["aju"] = {"Judeo-Moroccan Arabic"}, ["ajw"] = {"Ajawa"}, ["ajz"] = {"Amri Karbi"}, ["akb"] = {"Batak Angkola"}, ["akc"] = {"Mpur"}, ["akd"] = {"Ukpet-Ehom"}, ["ake"] = {"Akawaio"}, ["akf"] = {"Akpa"}, ["akg"] = {"Anakalangu"}, ["akh"] = {"Angal Heneng"}, ["aki"] = {"Aiome"}, ["akj"] = {"Aka-Jeru"}, ["akk"] = {"Akkadian"}, ["akl"] = {"Aklanon"}, ["akm"] = {"Aka-Bo"}, ["ako"] = {"Akurio"}, ["akp"] = {"Siwu"}, ["akq"] = {"Ak"}, ["akr"] = {"Araki"}, ["aks"] = {"Akaselem"}, ["akt"] = {"Akolet"}, ["aku"] = {"Akum"}, ["akv"] = {"Akhvakh"}, ["akw"] = {"Akwa"}, ["akx"] = {"Aka-Kede"}, ["aky"] = {"Aka-Kol"}, ["akz"] = {"Alabama"}, ["ala"] = {"Alago"}, ["alc"] = {"Qawasqar"}, ["ald"] = {"Alladian"}, ["ale"] = {"Aleut"}, ["alf"] = {"Alege"}, ["alg"] = {"Algonquian languages"}, ["alh"] = {"Alawa"}, ["ali"] = {"Amaimon"}, ["alj"] = {"Alangan"}, ["alk"] = {"Alak"}, ["all"] = {"Allar"}, ["alm"] = {"Amblong"}, ["aln"] = {"Gheg Albanian"}, ["alo"] = {"Larike-Wakasihu"}, ["alp"] = {"Alune"}, ["alq"] = {"Algonquin"}, ["alr"] = {"Alutor"}, ["als"] = {"Tosk Albanian"}, ["alt"] = {"Өмнөд Алтай"}, ["alu"] = {"'Are'are"}, ["alv"] = {"Atlantic-Congo languages"}, ["alw"] = {"Alaba-K’abeena", "Wanbasana"}, ["alx"] = {"Amol"}, ["aly"] = {"Alyawarr"}, ["alz"] = {"Alur"}, ["ama"] = {"Amanayé"}, ["amb"] = {"Ambo"}, ["amc"] = {"Amahuaca"}, ["ame"] = {"Yanesha'"}, ["amf"] = {"Hamer-Banna"}, ["amg"] = {"Amurdak"}, ["ami"] = {"Amis"}, ["amj"] = {"Amdang"}, ["amk"] = {"Ambai"}, ["aml"] = {"War-Jaintia"}, ["amm"] = {"Ama (Papua New Guinea)"}, ["amn"] = {"Amanab"}, ["amo"] = {"Amo"}, ["amp"] = {"Alamblak"}, ["amq"] = {"Amahai"}, ["amr"] = {"Amarakaeri"}, ["ams"] = {"Southern Amami-Oshima"}, ["amt"] = {"Amto"}, ["amu"] = {"Guerrero Amuzgo"}, ["amv"] = {"Ambelau"}, ["amw"] = {"Western Neo-Aramaic"}, ["amx"] = {"Anmatyerre"}, ["amy"] = {"Ami"}, ["amz"] = {"Atampaya"}, ["ana"] = {"Andaqui"}, ["anb"] = {"Andoa"}, ["anc"] = {"Ngas"}, ["and"] = {"Ansus"}, ["ane"] = {"Xârâcùù"}, ["anf"] = {"Animere"}, ["ang"] = {"Old English (ca. 450-1100)"}, ["anh"] = {"Nend"}, ["ani"] = {"Andi"}, ["anj"] = {"Anor"}, ["ank"] = {"Goemai"}, ["anl"] = {"Anu-Hkongso Chin"}, ["anm"] = {"Anal"}, ["ann"] = {"Obolo"}, ["ano"] = {"Andoque"}, ["anp"] = {"Angika"}, ["anq"] = {"Jarawa (India)"}, ["anr"] = {"Andh"}, ["ans"] = {"Anserma"}, ["ant"] = {"Antakarinya", "Antikarinya"}, ["anu"] = {"Anuak"}, ["anv"] = {"Denya"}, ["anw"] = {"Anaang"}, ["anx"] = {"Andra-Hus"}, ["any"] = {"Anyin"}, ["anz"] = {"Anem"}, ["aoa"] = {"Angolar"}, ["aob"] = {"Abom"}, ["aoc"] = {"Pemon"}, ["aod"] = {"Andarum"}, ["aoe"] = {"Angal Enen"}, ["aof"] = {"Bragat"}, ["aog"] = {"Angoram"}, ["aoi"] = {"Anindilyakwa"}, ["aoj"] = {"Mufian"}, ["aok"] = {"Arhö"}, ["aol"] = {"Alor"}, ["aom"] = {"Ömie"}, ["aon"] = {"Bumbita Arapesh"}, ["aor"] = {"Aore"}, ["aos"] = {"Taikat"}, ["aot"] = {"Atong (India)", "A'tong"}, ["aou"] = {"A'ou"}, ["aox"] = {"Atorada"}, ["aoz"] = {"Uab Meto"}, ["apa"] = {"Apache languages"}, ["apb"] = {"Sa'a"}, ["apc"] = {"North Levantine Arabic"}, ["apd"] = {"Sudanese Arabic"}, ["ape"] = {"Bukiyip"}, ["apf"] = {"Pahanan Agta"}, ["apg"] = {"Ampanang"}, ["aph"] = {"Athpariya"}, ["api"] = {"Apiaká"}, ["apj"] = {"Jicarilla Apache"}, ["apk"] = {"Kiowa Apache"}, ["apl"] = {"Lipan Apache"}, ["apm"] = {"Mescalero-Chiricahua Apache"}, ["apn"] = {"Apinayé"}, ["apo"] = {"Ambul"}, ["app"] = {"Apma"}, ["apq"] = {"A-Pucikwar"}, ["apr"] = {"Arop-Lokep"}, ["aps"] = {"Arop-Sissano"}, ["apt"] = {"Apatani"}, ["apu"] = {"Apurinã"}, ["apv"] = {"Alapmunte"}, ["apw"] = {"Western Apache"}, ["apx"] = {"Aputai"}, ["apy"] = {"Apalaí"}, ["apz"] = {"Safeyoka"}, ["aqa"] = {"Alacalufan languages"}, ["aqc"] = {"Archi"}, ["aqd"] = {"Ampari Dogon"}, ["aqg"] = {"Arigidi"}, ["aqk"] = {"Aninka"}, ["aql"] = {"Algic languages"}, ["aqm"] = {"Atohwaim"}, ["aqn"] = {"Northern Alta"}, ["aqp"] = {"Atakapa"}, ["aqr"] = {"Arhâ"}, ["aqt"] = {"Angaité"}, ["aqz"] = {"Akuntsu"}, ["arb"] = {"Стандарт Араб"}, ["arc"] = {"Official Aramaic (700-300 BCE)", "Imperial Aramaic (700-300 BCE)"}, ["ard"] = {"Arabana"}, ["are"] = {"Western Arrarnta"}, ["arh"] = {"Arhuaco"}, ["ari"] = {"Arikara"}, ["arj"] = {"Arapaso"}, ["ark"] = {"Arikapú"}, ["arl"] = {"Arabela"}, ["arn"] = {"Mapudungun", "Mapuche"}, ["aro"] = {"Araona"}, ["arp"] = {"Arapaho"}, ["arq"] = {"Algerian Arabic"}, ["arr"] = {"Karo (Brazil)"}, ["ars"] = {"Najdi Arabic"}, ["art"] = {"Artificial languages"}, ["aru"] = {"Aruá (Amazonas State)", "Arawá"}, ["arv"] = {"Arbore"}, ["arw"] = {"Arawak"}, ["arx"] = {"Aruá (Rodonia State)"}, ["ary"] = {"Moroccan Arabic"}, ["arz"] = {"Egyptian Arabic"}, ["asa"] = {"Asu (Tanzania)"}, ["asb"] = {"Assiniboine"}, ["asc"] = {"Casuarina Coast Asmat"}, ["ase"] = {"American Sign Language"}, ["asf"] = {"Auslan", "Australian Sign Language"}, ["asg"] = {"Cishingini"}, ["ash"] = {"Abishira"}, ["asi"] = {"Buruwai"}, ["asj"] = {"Sari"}, ["ask"] = {"Ashkun"}, ["asl"] = {"Asilulu"}, ["asn"] = {"Xingú Asuriní"}, ["aso"] = {"Dano"}, ["asp"] = {"Algerian Sign Language"}, ["asq"] = {"Austrian Sign Language"}, ["asr"] = {"Asuri"}, ["ass"] = {"Ipulo"}, ["ast"] = {"Asturian", "Asturleonese", "Bable", "Leonese"}, ["asu"] = {"Tocantins Asurini"}, ["asv"] = {"Asoa"}, ["asw"] = {"Australian Aborigines Sign Language"}, ["asx"] = {"Muratayak"}, ["asy"] = {"Yaosakor Asmat"}, ["asz"] = {"As"}, ["ata"] = {"Pele-Ata"}, ["atb"] = {"Zaiwa"}, ["atc"] = {"Atsahuaca"}, ["atd"] = {"Ata Manobo"}, ["ate"] = {"Atemble"}, ["atg"] = {"Ivbie North-Okpela-Arhe"}, ["ath"] = {"Athapascan languages"}, ["ati"] = {"Attié"}, ["atj"] = {"Atikamekw"}, ["atk"] = {"Ati"}, ["atl"] = {"Mt. Iraya Agta"}, ["atm"] = {"Ata"}, ["atn"] = {"Ashtiani"}, ["ato"] = {"Atong (Cameroon)"}, ["atp"] = {"Pudtol Atta"}, ["atq"] = {"Aralle-Tabulahan"}, ["atr"] = {"Waimiri-Atroari"}, ["ats"] = {"Gros Ventre"}, ["att"] = {"Pamplona Atta"}, ["atu"] = {"Reel"}, ["atv"] = {"Northern Altai"}, ["atw"] = {"Atsugewi"}, ["atx"] = {"Arutani"}, ["aty"] = {"Aneityum"}, ["atz"] = {"Arta"}, ["aua"] = {"Asumboa"}, ["aub"] = {"Alugu"}, ["auc"] = {"Waorani"}, ["aud"] = {"Anuta"}, ["auf"] = {"Arauan languages"}, ["aug"] = {"Aguna"}, ["auh"] = {"Aushi"}, ["aui"] = {"Anuki"}, ["auj"] = {"Awjilah"}, ["auk"] = {"Heyo"}, ["aul"] = {"Aulua"}, ["aum"] = {"Asu (Nigeria)"}, ["aun"] = {"Molmo One"}, ["auo"] = {"Auyokawa"}, ["aup"] = {"Makayam"}, ["auq"] = {"Anus", "Korur"}, ["aur"] = {"Aruek"}, ["aus"] = {"Australian languages"}, ["aut"] = {"Austral"}, ["auu"] = {"Auye"}, ["auw"] = {"Awyi"}, ["aux"] = {"Aurá"}, ["auy"] = {"Awiyaana"}, ["auz"] = {"Uzbeki Arabic"}, ["avb"] = {"Avau"}, ["avd"] = {"Alviri-Vidari"}, ["avi"] = {"Avikam"}, ["avk"] = {"Kotava"}, ["avl"] = {"Eastern Egyptian Bedawi Arabic"}, ["avm"] = {"Angkamuthi"}, ["avn"] = {"Avatime"}, ["avo"] = {"Agavotaguerra"}, ["avs"] = {"Aushiri"}, ["avt"] = {"Au"}, ["avu"] = {"Avokaya"}, ["avv"] = {"Avá-Canoeiro"}, ["awa"] = {"Awadhi"}, ["awb"] = {"Awa (Papua New Guinea)"}, ["awc"] = {"Cicipu"}, ["awd"] = {"Arawakan languages"}, ["awe"] = {"Awetí"}, ["awg"] = {"Anguthimri"}, ["awh"] = {"Awbono"}, ["awi"] = {"Aekyom"}, ["awk"] = {"Awabakal"}, ["awm"] = {"Arawum"}, ["awn"] = {"Awngi"}, ["awo"] = {"Awak"}, ["awr"] = {"Awera"}, ["aws"] = {"South Awyu"}, ["awt"] = {"Araweté"}, ["awu"] = {"Central Awyu"}, ["awv"] = {"Jair Awyu"}, ["aww"] = {"Awun"}, ["awx"] = {"Awara"}, ["awy"] = {"Edera Awyu"}, ["axb"] = {"Abipon"}, ["axe"] = {"Ayerrerenge"}, ["axg"] = {"Mato Grosso Arára"}, ["axk"] = {"Yaka (Central African Republic)"}, ["axl"] = {"Lower Southern Aranda"}, ["axm"] = {"Middle Armenian"}, ["axx"] = {"Xârâgurè"}, ["aya"] = {"Awar"}, ["ayb"] = {"Ayizo Gbe"}, ["ayc"] = {"Southern Aymara"}, ["ayd"] = {"Ayabadhu"}, ["aye"] = {"Ayere"}, ["ayg"] = {"Ginyanga"}, ["ayh"] = {"Hadrami Arabic"}, ["ayi"] = {"Leyigha"}, ["ayk"] = {"Akuku"}, ["ayl"] = {"Libyan Arabic"}, ["ayn"] = {"Sanaani Arabic"}, ["ayo"] = {"Ayoreo"}, ["ayp"] = {"North Mesopotamian Arabic"}, ["ayq"] = {"Ayi (Papua New Guinea)"}, ["ayr"] = {"Central Aymara"}, ["ays"] = {"Sorsogon Ayta"}, ["ayt"] = {"Magbukun Ayta"}, ["ayu"] = {"Ayu"}, ["ayz"] = {"Mai Brat"}, ["aza"] = {"Azha"}, ["azb"] = {"South Azerbaijani"}, ["azc"] = {"Uto-Aztecan languages"}, ["azd"] = {"Eastern Durango Nahuatl"}, ["azg"] = {"San Pedro Amuzgos Amuzgo"}, ["azj"] = {"North Azerbaijani"}, ["azm"] = {"Ipalapa Amuzgo"}, ["azn"] = {"Western Durango Nahuatl"}, ["azo"] = {"Awing"}, ["azt"] = {"Faire Atta"}, ["azz"] = {"Highland Puebla Nahuatl"}, ["baa"] = {"Babatana"}, ["bab"] = {"Bainouk-Gunyuño"}, ["bac"] = {"Badui"}, ["bad"] = {"Banda languages"}, ["bae"] = {"Baré"}, ["baf"] = {"Nubaca"}, ["bag"] = {"Tuki"}, ["bah"] = {"Bahamas Creole English"}, ["bai"] = {"Bamileke languages"}, ["baj"] = {"Barakai"}, ["bal"] = {"Baluchi"}, ["ban"] = {"Balinese"}, ["bao"] = {"Waimaha"}, ["bap"] = {"Bantawa"}, ["bar"] = {"Бавари"}, ["bas"] = {"Basa (Cameroon)"}, ["bat"] = {"Baltic languages"}, ["bau"] = {"Bada (Nigeria)"}, ["bav"] = {"Vengo"}, ["baw"] = {"Bambili-Bambui"}, ["bax"] = {"Bamun"}, ["bay"] = {"Batuley"}, ["bba"] = {"Baatonum"}, ["bbb"] = {"Barai"}, ["bbc"] = {"Batak Toba"}, ["bbd"] = {"Bau"}, ["bbe"] = {"Bangba"}, ["bbf"] = {"Baibai"}, ["bbg"] = {"Barama"}, ["bbh"] = {"Bugan"}, ["bbi"] = {"Barombi"}, ["bbj"] = {"Ghomálá'"}, ["bbk"] = {"Babanki"}, ["bbl"] = {"Bats"}, ["bbm"] = {"Babango"}, ["bbn"] = {"Uneapa"}, ["bbo"] = {"Northern Bobo Madaré", "Konabéré"}, ["bbp"] = {"West Central Banda"}, ["bbq"] = {"Bamali"}, ["bbr"] = {"Girawa"}, ["bbs"] = {"Bakpinka"}, ["bbt"] = {"Mburku"}, ["bbu"] = {"Kulung (Nigeria)"}, ["bbv"] = {"Karnai"}, ["bbw"] = {"Baba"}, ["bbx"] = {"Bubia"}, ["bby"] = {"Befang"}, ["bca"] = {"Central Bai"}, ["bcb"] = {"Bainouk-Samik"}, ["bcc"] = {"Southern Balochi"}, ["bcd"] = {"North Babar"}, ["bce"] = {"Bamenyam"}, ["bcf"] = {"Bamu"}, ["bcg"] = {"Baga Pokur"}, ["bch"] = {"Bariai"}, ["bci"] = {"Baoulé"}, ["bcj"] = {"Bardi"}, ["bck"] = {"Bunuba"}, ["bcl"] = {"Central Bikol"}, ["bcm"] = {"Bannoni"}, ["bcn"] = {"Bali (Nigeria)"}, ["bco"] = {"Kaluli"}, ["bcp"] = {"Bali (Democratic Republic of Congo)"}, ["bcq"] = {"Bench"}, ["bcr"] = {"Babine"}, ["bcs"] = {"Kohumono"}, ["bct"] = {"Bendi"}, ["bcu"] = {"Awad Bing"}, ["bcv"] = {"Shoo-Minda-Nye"}, ["bcw"] = {"Bana"}, ["bcy"] = {"Bacama"}, ["bcz"] = {"Bainouk-Gunyaamolo"}, ["bda"] = {"Bayot"}, ["bdb"] = {"Basap"}, ["bdc"] = {"Emberá-Baudó"}, ["bdd"] = {"Bunama"}, ["bde"] = {"Bade"}, ["bdf"] = {"Biage"}, ["bdg"] = {"Bonggi"}, ["bdh"] = {"Baka (South Sudan)"}, ["bdi"] = {"Burun"}, ["bdj"] = {"Bai (South Sudan)", "Bai"}, ["bdk"] = {"Budukh"}, ["bdl"] = {"Indonesian Bajau"}, ["bdm"] = {"Buduma"}, ["bdn"] = {"Baldemu"}, ["bdo"] = {"Morom"}, ["bdp"] = {"Bende"}, ["bdq"] = {"Bahnar"}, ["bdr"] = {"West Coast Bajau"}, ["bds"] = {"Burunge"}, ["bdt"] = {"Bokoto"}, ["bdu"] = {"Oroko"}, ["bdv"] = {"Bodo Parja"}, ["bdw"] = {"Baham"}, ["bdx"] = {"Budong-Budong"}, ["bdy"] = {"Bandjalang"}, ["bdz"] = {"Badeshi"}, ["bea"] = {"Beaver"}, ["beb"] = {"Bebele"}, ["bec"] = {"Iceve-Maci"}, ["bed"] = {"Bedoanas"}, ["bee"] = {"Byangsi"}, ["bef"] = {"Benabena"}, ["beg"] = {"Belait"}, ["beh"] = {"Biali"}, ["bei"] = {"Bekati'"}, ["bej"] = {"Beja", "Bedawiyet"}, ["bek"] = {"Bebeli"}, ["bem"] = {"Bemba (Zambia)"}, ["beo"] = {"Beami"}, ["bep"] = {"Besoa"}, ["beq"] = {"Beembe"}, ["ber"] = {"Бербер хэлнүүд"}, ["bes"] = {"Besme"}, ["bet"] = {"Guiberoua Béte"}, ["beu"] = {"Blagar"}, ["bev"] = {"Daloa Bété"}, ["bew"] = {"Betawi"}, ["bex"] = {"Jur Modo"}, ["bey"] = {"Beli (Papua New Guinea)"}, ["bez"] = {"Bena (Tanzania)"}, ["bfa"] = {"Bari"}, ["bfb"] = {"Pauri Bareli"}, ["bfc"] = {"Panyi Bai", "Northern Bai"}, ["bfd"] = {"Bafut"}, ["bfe"] = {"Betaf", "Tena"}, ["bff"] = {"Bofi"}, ["bfg"] = {"Busang Kayan"}, ["bfh"] = {"Blafe"}, ["bfi"] = {"British Sign Language"}, ["bfj"] = {"Bafanji"}, ["bfk"] = {"Ban Khor Sign Language"}, ["bfl"] = {"Banda-Ndélé"}, ["bfm"] = {"Mmen"}, ["bfn"] = {"Bunak"}, ["bfo"] = {"Malba Birifor"}, ["bfp"] = {"Beba"}, ["bfq"] = {"Badaga"}, ["bfr"] = {"Bazigar"}, ["bfs"] = {"Southern Bai"}, ["bft"] = {"Balti"}, ["bfu"] = {"Gahri"}, ["bfw"] = {"Bondo"}, ["bfx"] = {"Bantayanon"}, ["bfy"] = {"Bagheli"}, ["bfz"] = {"Mahasu Pahari"}, ["bga"] = {"Gwamhi-Wuri"}, ["bgb"] = {"Bobongko"}, ["bgc"] = {"Haryanvi"}, ["bgd"] = {"Rathwi Bareli"}, ["bge"] = {"Bauria"}, ["bgf"] = {"Bangandu"}, ["bgg"] = {"Bugun"}, ["bgi"] = {"Giangan"}, ["bgj"] = {"Bangolan"}, ["bgk"] = {"Bit", "Buxinhua"}, ["bgl"] = {"Bo (Laos)"}, ["bgn"] = {"Western Balochi"}, ["bgo"] = {"Baga Koga"}, ["bgp"] = {"Eastern Balochi"}, ["bgq"] = {"Bagri"}, ["bgr"] = {"Bawm Chin"}, ["bgs"] = {"Tagabawa"}, ["bgt"] = {"Bughotu"}, ["bgu"] = {"Mbongno"}, ["bgv"] = {"Warkay-Bipim"}, ["bgw"] = {"Bhatri"}, ["bgx"] = {"Balkan Gagauz Turkish"}, ["bgy"] = {"Benggoi"}, ["bgz"] = {"Banggai"}, ["bha"] = {"Bharia"}, ["bhb"] = {"Bhili"}, ["bhc"] = {"Biga"}, ["bhd"] = {"Bhadrawahi"}, ["bhe"] = {"Bhaya"}, ["bhf"] = {"Odiai"}, ["bhg"] = {"Binandere"}, ["bhh"] = {"Bukharic"}, ["bhi"] = {"Bhilali"}, ["bhj"] = {"Bahing"}, ["bhl"] = {"Bimin"}, ["bhm"] = {"Bathari"}, ["bhn"] = {"Bohtan Neo-Aramaic"}, ["bho"] = {"Bhojpuri"}, ["bhp"] = {"Bima"}, ["bhq"] = {"Tukang Besi South"}, ["bhr"] = {"Bara Malagasy"}, ["bhs"] = {"Buwal"}, ["bht"] = {"Bhattiyali"}, ["bhu"] = {"Bhunjia"}, ["bhv"] = {"Bahau"}, ["bhw"] = {"Biak"}, ["bhx"] = {"Bhalay"}, ["bhy"] = {"Bhele"}, ["bhz"] = {"Bada (Indonesia)"}, ["bia"] = {"Badimaya"}, ["bib"] = {"Bissa", "Bisa"}, ["bid"] = {"Bidiyo"}, ["bie"] = {"Bepour"}, ["bif"] = {"Biafada"}, ["big"] = {"Biangai"}, ["bik"] = {"Bikol"}, ["bil"] = {"Bile"}, ["bim"] = {"Bimoba"}, ["bin"] = {"Bini", "Edo"}, ["bio"] = {"Nai"}, ["bip"] = {"Bila"}, ["biq"] = {"Bipi"}, ["bir"] = {"Bisorio"}, ["bit"] = {"Berinomo"}, ["biu"] = {"Biete"}, ["biv"] = {"Southern Birifor"}, ["biw"] = {"Kol (Cameroon)"}, ["bix"] = {"Bijori"}, ["biy"] = {"Birhor"}, ["biz"] = {"Baloi"}, ["bja"] = {"Budza"}, ["bjb"] = {"Banggarla"}, ["bjc"] = {"Bariji"}, ["bje"] = {"Biao-Jiao Mien"}, ["bjf"] = {"Barzani Jewish Neo-Aramaic"}, ["bjg"] = {"Bidyogo"}, ["bjh"] = {"Bahinemo"}, ["bji"] = {"Burji"}, ["bjj"] = {"Kanauji"}, ["bjk"] = {"Barok"}, ["bjl"] = {"Bulu (Papua New Guinea)"}, ["bjm"] = {"Bajelani"}, ["bjn"] = {"Banjar"}, ["bjo"] = {"Mid-Southern Banda"}, ["bjp"] = {"Fanamaket"}, ["bjr"] = {"Binumarien"}, ["bjs"] = {"Bajan"}, ["bjt"] = {"Balanta-Ganja"}, ["bju"] = {"Busuu"}, ["bjv"] = {"Bedjond"}, ["bjw"] = {"Bakwé"}, ["bjx"] = {"Banao Itneg"}, ["bjy"] = {"Bayali"}, ["bjz"] = {"Baruga"}, ["bka"] = {"Kyak"}, ["bkc"] = {"Baka (Cameroon)"}, ["bkd"] = {"Binukid", "Talaandig"}, ["bkf"] = {"Beeke"}, ["bkg"] = {"Buraka"}, ["bkh"] = {"Bakoko"}, ["bki"] = {"Baki"}, ["bkj"] = {"Pande"}, ["bkk"] = {"Brokskat"}, ["bkl"] = {"Berik"}, ["bkm"] = {"Kom (Cameroon)"}, ["bkn"] = {"Bukitan"}, ["bko"] = {"Kwa'"}, ["bkp"] = {"Boko (Democratic Republic of Congo)"}, ["bkq"] = {"Bakairí"}, ["bkr"] = {"Bakumpai"}, ["bks"] = {"Northern Sorsoganon"}, ["bkt"] = {"Boloki"}, ["bku"] = {"Buhid"}, ["bkv"] = {"Bekwarra"}, ["bkw"] = {"Bekwel"}, ["bkx"] = {"Baikeno"}, ["bky"] = {"Bokyi"}, ["bkz"] = {"Bungku"}, ["bla"] = {"Siksika"}, ["blb"] = {"Bilua"}, ["blc"] = {"Bella Coola"}, ["bld"] = {"Bolango"}, ["ble"] = {"Balanta-Kentohe"}, ["blf"] = {"Buol"}, ["blh"] = {"Kuwaa"}, ["bli"] = {"Bolia"}, ["blj"] = {"Bolongan"}, ["blk"] = {"Pa'o Karen", "Pa'O"}, ["bll"] = {"Biloxi"}, ["blm"] = {"Beli (South Sudan)"}, ["bln"] = {"Southern Catanduanes Bikol"}, ["blo"] = {"Anii"}, ["blp"] = {"Blablanga"}, ["blq"] = {"Baluan-Pam"}, ["blr"] = {"Blang"}, ["bls"] = {"Balaesang"}, ["blt"] = {"Tai Dam"}, ["blv"] = {"Kibala", "Bolo"}, ["blw"] = {"Balangao"}, ["blx"] = {"Mag-Indi Ayta"}, ["bly"] = {"Notre"}, ["blz"] = {"Balantak"}, ["bma"] = {"Lame"}, ["bmb"] = {"Bembe"}, ["bmc"] = {"Biem"}, ["bmd"] = {"Baga Manduri"}, ["bme"] = {"Limassa"}, ["bmf"] = {"Bom-Kim"}, ["bmg"] = {"Bamwe"}, ["bmh"] = {"Kein"}, ["bmi"] = {"Bagirmi"}, ["bmj"] = {"Bote-Majhi"}, ["bmk"] = {"Ghayavi"}, ["bml"] = {"Bomboli"}, ["bmm"] = {"Northern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bmn"] = {"Bina (Papua New Guinea)"}, ["bmo"] = {"Bambalang"}, ["bmp"] = {"Bulgebi"}, ["bmq"] = {"Bomu"}, ["bmr"] = {"Muinane"}, ["bms"] = {"Bilma Kanuri"}, ["bmt"] = {"Biao Mon"}, ["bmu"] = {"Somba-Siawari"}, ["bmv"] = {"Bum"}, ["bmw"] = {"Bomwali"}, ["bmx"] = {"Baimak"}, ["bmz"] = {"Baramu"}, ["bna"] = {"Bonerate"}, ["bnb"] = {"Bookan"}, ["bnc"] = {"Bontok"}, ["bnd"] = {"Banda (Indonesia)"}, ["bne"] = {"Bintauna"}, ["bnf"] = {"Masiwang"}, ["bng"] = {"Benga"}, ["bni"] = {"Bangi"}, ["bnj"] = {"Eastern Tawbuid"}, ["bnk"] = {"Bierebo"}, ["bnl"] = {"Boon"}, ["bnm"] = {"Batanga"}, ["bnn"] = {"Bunun"}, ["bno"] = {"Bantoanon"}, ["bnp"] = {"Bola"}, ["bnq"] = {"Bantik"}, ["bnr"] = {"Butmas-Tur"}, ["bns"] = {"Bundeli"}, ["bnt"] = {"Bantu languages"}, ["bnu"] = {"Bentong"}, ["bnv"] = {"Bonerif", "Beneraf", "Edwas"}, ["bnw"] = {"Bisis"}, ["bnx"] = {"Bangubangu"}, ["bny"] = {"Bintulu"}, ["bnz"] = {"Beezen"}, ["boa"] = {"Bora"}, ["bob"] = {"Aweer"}, ["boe"] = {"Mundabli"}, ["bof"] = {"Bolon"}, ["bog"] = {"Bamako Sign Language"}, ["boh"] = {"Boma"}, ["boi"] = {"Barbareño"}, ["boj"] = {"Anjam"}, ["bok"] = {"Bonjo"}, ["bol"] = {"Bole"}, ["bom"] = {"Berom"}, ["bon"] = {"Bine"}, ["boo"] = {"Tiemacèwè Bozo"}, ["bop"] = {"Bonkiman"}, ["boq"] = {"Bogaya"}, ["bor"] = {"Borôro"}, ["bot"] = {"Bongo"}, ["bou"] = {"Bondei"}, ["bov"] = {"Tuwuli"}, ["bow"] = {"Rema"}, ["box"] = {"Buamu"}, ["boy"] = {"Bodo (Central African Republic)"}, ["boz"] = {"Tiéyaxo Bozo"}, ["bpa"] = {"Daakaka"}, ["bpd"] = {"Banda-Banda"}, ["bpe"] = {"Bauni"}, ["bpg"] = {"Bonggo"}, ["bph"] = {"Botlikh"}, ["bpi"] = {"Bagupi"}, ["bpj"] = {"Binji"}, ["bpk"] = {"Orowe", "'Ôrôê"}, ["bpl"] = {"Broome Pearling Lugger Pidgin"}, ["bpm"] = {"Biyom"}, ["bpn"] = {"Dzao Min"}, ["bpo"] = {"Anasi"}, ["bpp"] = {"Kaure"}, ["bpq"] = {"Banda Malay"}, ["bpr"] = {"Koronadal Blaan"}, ["bps"] = {"Sarangani Blaan"}, ["bpt"] = {"Barrow Point"}, ["bpu"] = {"Bongu"}, ["bpv"] = {"Bian Marind"}, ["bpw"] = {"Bo (Papua New Guinea)"}, ["bpx"] = {"Palya Bareli"}, ["bpy"] = {"Bishnupriya"}, ["bpz"] = {"Bilba"}, ["bqa"] = {"Tchumbuli"}, ["bqb"] = {"Bagusa"}, ["bqc"] = {"Boko (Benin)", "Boo"}, ["bqd"] = {"Bung"}, ["bqf"] = {"Baga Kaloum"}, ["bqg"] = {"Bago-Kusuntu"}, ["bqh"] = {"Baima"}, ["bqi"] = {"Bakhtiari"}, ["bqj"] = {"Bandial"}, ["bqk"] = {"Banda-Mbrès"}, ["bql"] = {"Bilakura"}, ["bqm"] = {"Wumboko"}, ["bqn"] = {"Bulgarian Sign Language"}, ["bqo"] = {"Balo"}, ["bqp"] = {"Busa"}, ["bqq"] = {"Biritai"}, ["bqr"] = {"Burusu"}, ["bqs"] = {"Bosngun"}, ["bqt"] = {"Bamukumbit"}, ["bqu"] = {"Boguru"}, ["bqv"] = {"Koro Wachi", "Begbere-Ejar"}, ["bqw"] = {"Buru (Nigeria)"}, ["bqx"] = {"Baangi"}, ["bqy"] = {"Bengkala Sign Language"}, ["bqz"] = {"Bakaka"}, ["bra"] = {"Braj"}, ["brb"] = {"Lave"}, ["brc"] = {"Berbice Creole Dutch"}, ["brd"] = {"Baraamu"}, ["brf"] = {"Bira"}, ["brg"] = {"Baure"}, ["brh"] = {"Brahui"}, ["bri"] = {"Mokpwe"}, ["brj"] = {"Bieria"}, ["brk"] = {"Birked"}, ["brl"] = {"Birwa"}, ["brm"] = {"Barambu"}, ["brn"] = {"Boruca"}, ["bro"] = {"Brokkat"}, ["brp"] = {"Barapasi"}, ["brq"] = {"Breri"}, ["brr"] = {"Birao"}, ["brs"] = {"Baras"}, ["brt"] = {"Bitare"}, ["bru"] = {"Eastern Bru"}, ["brv"] = {"Western Bru"}, ["brw"] = {"Bellari"}, ["brx"] = {"Bodo (India)"}, ["bry"] = {"Burui"}, ["brz"] = {"Bilbil"}, ["bsa"] = {"Abinomn"}, ["bsb"] = {"Brunei Bisaya"}, ["bsc"] = {"Bassari", "Oniyan"}, ["bse"] = {"Wushi"}, ["bsf"] = {"Bauchi"}, ["bsg"] = {"Bashkardi"}, ["bsh"] = {"Kati"}, ["bsi"] = {"Bassossi"}, ["bsj"] = {"Bangwinji"}, ["bsk"] = {"Burushaski"}, ["bsl"] = {"Basa-Gumna"}, ["bsm"] = {"Busami"}, ["bsn"] = {"Barasana-Eduria"}, ["bso"] = {"Buso"}, ["bsp"] = {"Baga Sitemu"}, ["bsq"] = {"Bassa"}, ["bsr"] = {"Bassa-Kontagora"}, ["bss"] = {"Akoose"}, ["bst"] = {"Basketo"}, ["bsu"] = {"Bahonsuai"}, ["bsv"] = {"Baga Sobané"}, ["bsw"] = {"Baiso"}, ["bsx"] = {"Yangkam"}, ["bsy"] = {"Sabah Bisaya"}, ["bta"] = {"Bata"}, ["btc"] = {"Bati (Cameroon)"}, ["btd"] = {"Batak Dairi"}, ["bte"] = {"Gamo-Ningi"}, ["btf"] = {"Birgit"}, ["btg"] = {"Gagnoa Bété"}, ["bth"] = {"Biatah Bidayuh"}, ["bti"] = {"Burate"}, ["btj"] = {"Bacanese Malay"}, ["btk"] = {"Batak languages"}, ["btm"] = {"Batak Mandailing"}, ["btn"] = {"Ratagnon"}, ["bto"] = {"Rinconada Bikol"}, ["btp"] = {"Budibud"}, ["btq"] = {"Batek"}, ["btr"] = {"Baetora"}, ["bts"] = {"Batak Simalungun"}, ["btt"] = {"Bete-Bendi"}, ["btu"] = {"Batu"}, ["btv"] = {"Bateri"}, ["btw"] = {"Butuanon"}, ["btx"] = {"Batak Karo"}, ["bty"] = {"Bobot"}, ["btz"] = {"Batak Alas-Kluet"}, ["bua"] = {"Buriat"}, ["bub"] = {"Bua"}, ["buc"] = {"Bushi"}, ["bud"] = {"Ntcham"}, ["bue"] = {"Beothuk"}, ["buf"] = {"Bushoong"}, ["bug"] = {"Buginese"}, ["buh"] = {"Younuo Bunu"}, ["bui"] = {"Bongili"}, ["buj"] = {"Basa-Gurmana"}, ["buk"] = {"Bugawac"}, ["bum"] = {"Bulu (Cameroon)"}, ["bun"] = {"Sherbro"}, ["buo"] = {"Terei"}, ["bup"] = {"Busoa"}, ["buq"] = {"Brem"}, ["bus"] = {"Bokobaru"}, ["but"] = {"Bungain"}, ["buu"] = {"Budu"}, ["buv"] = {"Bun"}, ["buw"] = {"Bubi"}, ["bux"] = {"Boghom"}, ["buy"] = {"Bullom So"}, ["buz"] = {"Bukwen"}, ["bva"] = {"Barein"}, ["bvb"] = {"Bube"}, ["bvc"] = {"Baelelea"}, ["bvd"] = {"Baeggu"}, ["bve"] = {"Berau Malay"}, ["bvf"] = {"Boor"}, ["bvg"] = {"Bonkeng"}, ["bvh"] = {"Bure"}, ["bvi"] = {"Belanda Viri"}, ["bvj"] = {"Baan"}, ["bvk"] = {"Bukat"}, ["bvl"] = {"Bolivian Sign Language"}, ["bvm"] = {"Bamunka"}, ["bvn"] = {"Buna"}, ["bvo"] = {"Bolgo"}, ["bvp"] = {"Bumang"}, ["bvq"] = {"Birri"}, ["bvr"] = {"Burarra"}, ["bvt"] = {"Bati (Indonesia)"}, ["bvu"] = {"Bukit Malay"}, ["bvv"] = {"Baniva"}, ["bvw"] = {"Boga"}, ["bvx"] = {"Dibole"}, ["bvy"] = {"Baybayanon"}, ["bvz"] = {"Bauzi"}, ["bwa"] = {"Bwatoo"}, ["bwb"] = {"Namosi-Naitasiri-Serua"}, ["bwc"] = {"Bwile"}, ["bwd"] = {"Bwaidoka"}, ["bwe"] = {"Bwe Karen"}, ["bwf"] = {"Boselewa"}, ["bwg"] = {"Barwe"}, ["bwh"] = {"Bishuo"}, ["bwi"] = {"Baniwa"}, ["bwj"] = {"Láá Láá Bwamu"}, ["bwk"] = {"Bauwaki"}, ["bwl"] = {"Bwela"}, ["bwm"] = {"Biwat"}, ["bwn"] = {"Wunai Bunu"}, ["bwo"] = {"Boro (Ethiopia)", "Borna (Ethiopia)"}, ["bwp"] = {"Mandobo Bawah"}, ["bwq"] = {"Southern Bobo Madaré"}, ["bwr"] = {"Bura-Pabir"}, ["bws"] = {"Bomboma"}, ["bwt"] = {"Bafaw-Balong"}, ["bwu"] = {"Buli (Ghana)"}, ["bww"] = {"Bwa"}, ["bwx"] = {"Bu-Nao Bunu"}, ["bwy"] = {"Cwi Bwamu"}, ["bwz"] = {"Bwisi"}, ["bxa"] = {"Tairaha"}, ["bxb"] = {"Belanda Bor"}, ["bxc"] = {"Molengue"}, ["bxd"] = {"Pela"}, ["bxe"] = {"Birale"}, ["bxf"] = {"Bilur", "Minigir"}, ["bxg"] = {"Bangala"}, ["bxh"] = {"Buhutu"}, ["bxi"] = {"Pirlatapa"}, ["bxj"] = {"Bayungu"}, ["bxk"] = {"Bukusu", "Lubukusu"}, ["bxl"] = {"Jalkunan"}, ["bxm"] = {"Mongolia Buriat"}, ["bxn"] = {"Burduna"}, ["bxo"] = {"Barikanchi"}, ["bxp"] = {"Bebil"}, ["bxq"] = {"Beele"}, ["bxr"] = {"Орос Буриад"}, ["bxs"] = {"Busam"}, ["bxu"] = {"China Buriat"}, ["bxv"] = {"Berakou"}, ["bxw"] = {"Bankagooma"}, ["bxz"] = {"Binahari"}, ["bya"] = {"Batak"}, ["byb"] = {"Bikya"}, ["byc"] = {"Ubaghara"}, ["byd"] = {"Benyadu'"}, ["bye"] = {"Pouye"}, ["byf"] = {"Bete"}, ["byg"] = {"Baygo"}, ["byh"] = {"Bhujel"}, ["byi"] = {"Buyu"}, ["byj"] = {"Bina (Nigeria)"}, ["byk"] = {"Biao"}, ["byl"] = {"Bayono"}, ["bym"] = {"Bidjara"}, ["byn"] = {"Bilin", "Blin"}, ["byo"] = {"Biyo"}, ["byp"] = {"Bumaji"}, ["byq"] = {"Basay"}, ["byr"] = {"Baruya", "Yipma"}, ["bys"] = {"Burak"}, ["byt"] = {"Berti"}, ["byv"] = {"Medumba"}, ["byw"] = {"Belhariya"}, ["byx"] = {"Qaqet"}, ["byz"] = {"Banaro"}, ["bza"] = {"Bandi"}, ["bzb"] = {"Andio"}, ["bzc"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bzd"] = {"Bribri"}, ["bze"] = {"Jenaama Bozo"}, ["bzf"] = {"Boikin"}, ["bzg"] = {"Babuza"}, ["bzh"] = {"Mapos Buang"}, ["bzi"] = {"Bisu"}, ["bzj"] = {"Belize Kriol English"}, ["bzk"] = {"Nicaragua Creole English"}, ["bzl"] = {"Boano (Sulawesi)"}, ["bzm"] = {"Bolondo"}, ["bzn"] = {"Boano (Maluku)"}, ["bzo"] = {"Bozaba"}, ["bzp"] = {"Kemberano"}, ["bzq"] = {"Buli (Indonesia)"}, ["bzr"] = {"Biri"}, ["bzs"] = {"Brazilian Sign Language"}, ["bzt"] = {"Brithenig"}, ["bzu"] = {"Burmeso"}, ["bzv"] = {"Naami"}, ["bzw"] = {"Basa (Nigeria)"}, ["bzx"] = {"Kɛlɛngaxo Bozo"}, ["bzy"] = {"Obanliku"}, ["bzz"] = {"Evant"}, ["caa"] = {"Chortí"}, ["cab"] = {"Garifuna"}, ["cac"] = {"Chuj"}, ["cad"] = {"Caddo"}, ["cae"] = {"Lehar", "Laalaa"}, ["caf"] = {"Southern Carrier"}, ["cag"] = {"Nivaclé"}, ["cah"] = {"Cahuarano"}, ["cai"] = {"Central American Indian languages"}, ["caj"] = {"Chané"}, ["cak"] = {"Kaqchikel", "Cakchiquel"}, ["cal"] = {"Carolinian"}, ["cam"] = {"Cemuhî"}, ["can"] = {"Chambri"}, ["cao"] = {"Chácobo"}, ["cap"] = {"Chipaya"}, ["caq"] = {"Car Nicobarese"}, ["car"] = {"Galibi Carib"}, ["cas"] = {"Tsimané"}, ["cau"] = {"Caucasian languages"}, ["cav"] = {"Cavineña"}, ["caw"] = {"Callawalla"}, ["cax"] = {"Chiquitano"}, ["cay"] = {"Cayuga"}, ["caz"] = {"Canichana"}, ["cba"] = {"Chibchan languages"}, ["cbb"] = {"Cabiyarí"}, ["cbc"] = {"Carapana"}, ["cbd"] = {"Carijona"}, ["cbg"] = {"Chimila"}, ["cbi"] = {"Chachi"}, ["cbj"] = {"Ede Cabe"}, ["cbk"] = {"Chavacano"}, ["cbl"] = {"Bualkhaw Chin"}, ["cbn"] = {"Nyahkur"}, ["cbo"] = {"Izora"}, ["cbq"] = {"Tsucuba", "Cuba"}, ["cbr"] = {"Cashibo-Cacataibo"}, ["cbs"] = {"Cashinahua"}, ["cbt"] = {"Chayahuita"}, ["cbu"] = {"Candoshi-Shapra"}, ["cbv"] = {"Cacua"}, ["cbw"] = {"Kinabalian"}, ["cby"] = {"Carabayo"}, ["ccc"] = {"Chamicuro"}, ["ccd"] = {"Cafundo Creole"}, ["cce"] = {"Chopi"}, ["ccg"] = {"Samba Daka"}, ["cch"] = {"Atsam"}, ["ccj"] = {"Kasanga"}, ["ccl"] = {"Cutchi-Swahili"}, ["ccm"] = {"Malaccan Creole Malay"}, ["ccn"] = {"North Caucasian languages"}, ["cco"] = {"Comaltepec Chinantec"}, ["ccp"] = {"Chakma"}, ["ccr"] = {"Cacaopera"}, ["ccs"] = {"South Caucasian languages"}, ["cda"] = {"Choni"}, ["cdc"] = {"Chadic languages"}, ["cdd"] = {"Caddoan languages"}, ["cde"] = {"Chenchu"}, ["cdf"] = {"Chiru"}, ["cdh"] = {"Chambeali"}, ["cdi"] = {"Chodri"}, ["cdj"] = {"Churahi"}, ["cdm"] = {"Chepang"}, ["cdn"] = {"Chaudangsi"}, ["cdo"] = {"Min Dong Chinese"}, ["cdr"] = {"Cinda-Regi-Tiyal"}, ["cds"] = {"Chadian Sign Language"}, ["cdy"] = {"Chadong"}, ["cdz"] = {"Koda"}, ["cea"] = {"Lower Chehalis"}, ["ceb"] = {"Cebuano"}, ["ceg"] = {"Chamacoco"}, ["cek"] = {"Eastern Khumi Chin"}, ["cel"] = {"Celtic languages"}, ["cen"] = {"Cen"}, ["cet"] = {"Centúúm"}, ["cey"] = {"Ekai Chin"}, ["cfa"] = {"Dijim-Bwilim"}, ["cfd"] = {"Cara"}, ["cfg"] = {"Como Karim"}, ["cfm"] = {"Falam Chin"}, ["cga"] = {"Changriwa"}, ["cgc"] = {"Kagayanen"}, ["cgg"] = {"Chiga"}, ["cgk"] = {"Chocangacakha"}, ["chb"] = {"Chibcha"}, ["chc"] = {"Catawba"}, ["chd"] = {"Highland Oaxaca Chontal"}, ["chf"] = {"Tabasco Chontal"}, ["chg"] = {"Цагадайн"}, ["chh"] = {"Chinook"}, ["chj"] = {"Ojitlán Chinantec"}, ["chk"] = {"Chuukese"}, ["chl"] = {"Cahuilla"}, ["chm"] = {"Mari (Russia)"}, ["chn"] = {"Chinook jargon"}, ["cho"] = {"Choctaw"}, ["chp"] = {"Chipewyan", "Dene Suline"}, ["chq"] = {"Quiotepec Chinantec"}, ["chr"] = {"Cherokee"}, ["cht"] = {"Cholón"}, ["chw"] = {"Chuwabu"}, ["chx"] = {"Chantyal"}, ["chy"] = {"Cheyenne"}, ["chz"] = {"Ozumacín Chinantec"}, ["cia"] = {"Cia-Cia"}, ["cib"] = {"Ci Gbe"}, ["cic"] = {"Chickasaw"}, ["cid"] = {"Chimariko"}, ["cie"] = {"Cineni"}, ["cih"] = {"Chinali"}, ["cik"] = {"Chitkuli Kinnauri"}, ["cim"] = {"Cimbrian"}, ["cin"] = {"Cinta Larga"}, ["cip"] = {"Chiapanec"}, ["cir"] = {"Tiri", "Haméa", "Méa"}, ["ciw"] = {"Chippewa"}, ["ciy"] = {"Chaima"}, ["cja"] = {"Western Cham"}, ["cje"] = {"Chru"}, ["cjh"] = {"Upper Chehalis"}, ["cji"] = {"Chamalal"}, ["cjk"] = {"Chokwe"}, ["cjm"] = {"Eastern Cham"}, ["cjn"] = {"Chenapian"}, ["cjo"] = {"Ashéninka Pajonal"}, ["cjp"] = {"Cabécar"}, ["cjs"] = {"Shor"}, ["cjv"] = {"Chuave"}, ["cjy"] = {"Jinyu Chinese"}, ["ckb"] = {"Central Kurdish"}, ["ckh"] = {"Chak"}, ["ckl"] = {"Cibak"}, ["ckm"] = {"Chakavian"}, ["ckn"] = {"Kaang Chin"}, ["cko"] = {"Anufo"}, ["ckq"] = {"Kajakse"}, ["ckr"] = {"Kairak"}, ["cks"] = {"Tayo"}, ["ckt"] = {"Chukot"}, ["cku"] = {"Koasati"}, ["ckv"] = {"Kavalan"}, ["ckx"] = {"Caka"}, ["cky"] = {"Cakfem-Mushere"}, ["ckz"] = {"Cakchiquel-Quiché Mixed Language"}, ["cla"] = {"Ron"}, ["clc"] = {"Chilcotin"}, ["cld"] = {"Chaldean Neo-Aramaic"}, ["cle"] = {"Lealao Chinantec"}, ["clh"] = {"Chilisso"}, ["cli"] = {"Chakali"}, ["clj"] = {"Laitu Chin"}, ["clk"] = {"Idu-Mishmi"}, ["cll"] = {"Chala"}, ["clm"] = {"Clallam"}, ["clo"] = {"Lowland Oaxaca Chontal"}, ["clt"] = {"Lautu Chin"}, ["clu"] = {"Caluyanun"}, ["clw"] = {"Chulym"}, ["cly"] = {"Eastern Highland Chatino"}, ["cma"] = {"Maa"}, ["cmc"] = {"Chamic languages"}, ["cme"] = {"Cerma"}, ["cmg"] = {"Classical Mongolian"}, ["cmi"] = {"Emberá-Chamí"}, ["cml"] = {"Campalagian"}, ["cmm"] = {"Michigamea"}, ["cmn"] = {"Умард Хятад"}, ["cmo"] = {"Central Mnong"}, ["cmr"] = {"Mro-Khimi Chin"}, ["cms"] = {"Messapic"}, ["cmt"] = {"Camtho"}, ["cna"] = {"Changthang"}, ["cnb"] = {"Chinbon Chin"}, ["cnc"] = {"Côông"}, ["cng"] = {"Northern Qiang"}, ["cnh"] = {"Hakha Chin", "Haka Chin"}, ["cni"] = {"Asháninka"}, ["cnk"] = {"Khumi Chin"}, ["cnl"] = {"Lalana Chinantec"}, ["cno"] = {"Con"}, ["cnp"] = {"Northern Ping Chinese", "Northern Pinghua"}, ["cnr"] = {"Монтенегро"}, ["cns"] = {"Central Asmat"}, ["cnt"] = {"Tepetotutla Chinantec"}, ["cnu"] = {"Chenoua"}, ["cnw"] = {"Ngawn Chin"}, ["cnx"] = {"Middle Cornish"}, ["coa"] = {"Кокос Арлуудын Малай"}, ["cob"] = {"Chicomuceltec"}, ["coc"] = {"Cocopa"}, ["cod"] = {"Cocama-Cocamilla"}, ["coe"] = {"Koreguaje"}, ["cof"] = {"Colorado"}, ["cog"] = {"Chong"}, ["coh"] = {"Chonyi-Dzihana-Kauma", "Chichonyi-Chidzihana-Chikauma"}, ["coj"] = {"Cochimi"}, ["cok"] = {"Santa Teresa Cora"}, ["col"] = {"Columbia-Wenatchi"}, ["com"] = {"Comanche"}, ["con"] = {"Cofán"}, ["coo"] = {"Comox"}, ["cop"] = {"Coptic"}, ["coq"] = {"Coquille"}, ["cot"] = {"Caquinte"}, ["cou"] = {"Wamey"}, ["cov"] = {"Cao Miao"}, ["cow"] = {"Cowlitz"}, ["cox"] = {"Nanti"}, ["coz"] = {"Chochotec"}, ["cpa"] = {"Palantla Chinantec"}, ["cpb"] = {"Ucayali-Yurúa Ashéninka"}, ["cpc"] = {"Ajyíninka Apurucayali"}, ["cpe"] = {"English-based creoles and pidgins"}, ["cpf"] = {"French-based creoles and pidgins"}, ["cpg"] = {"Cappadocian Greek"}, ["cpi"] = {"Chinese Pidgin English"}, ["cpn"] = {"Cherepon"}, ["cpo"] = {"Kpeego"}, ["cpp"] = {"Portuguese-based creoles and pidgins"}, ["cps"] = {"Capiznon"}, ["cpu"] = {"Pichis Ashéninka"}, ["cpx"] = {"Pu-Xian Chinese"}, ["cpy"] = {"South Ucayali Ashéninka"}, ["cqd"] = {"Chuanqiandian Cluster Miao"}, ["cra"] = {"Chara"}, ["crb"] = {"Island Carib"}, ["crc"] = {"Lonwolwol"}, ["crd"] = {"Coeur d'Alene"}, ["crf"] = {"Caramanta"}, ["crg"] = {"Michif"}, ["crh"] = {"Крымын татар"}, ["cri"] = {"Sãotomense"}, ["crj"] = {"Southern East Cree"}, ["crk"] = {"Plains Cree"}, ["crl"] = {"Northern East Cree"}, ["crm"] = {"Moose Cree"}, ["crn"] = {"El Nayar Cora"}, ["cro"] = {"Crow"}, ["crp"] = {"Creoles and pidgins"}, ["crq"] = {"Iyo'wujwa Chorote"}, ["crr"] = {"Carolina Algonquian"}, ["crs"] = {"Seselwa Creole French"}, ["crt"] = {"Iyojwa'ja Chorote"}, ["crv"] = {"Chaura"}, ["crw"] = {"Chrau"}, ["crx"] = {"Carrier"}, ["cry"] = {"Cori"}, ["crz"] = {"Cruzeño"}, ["csa"] = {"Chiltepec Chinantec"}, ["csb"] = {"Kashubian"}, ["csc"] = {"Catalan Sign Language", "Lengua de señas catalana", "Llengua de Signes Catalana"}, ["csd"] = {"Chiangmai Sign Language"}, ["cse"] = {"Czech Sign Language"}, ["csf"] = {"Cuba Sign Language"}, ["csg"] = {"Chilean Sign Language"}, ["csh"] = {"Asho Chin"}, ["csi"] = {"Coast Miwok"}, ["csj"] = {"Songlai Chin"}, ["csk"] = {"Jola-Kasa"}, ["csl"] = {"Chinese Sign Language"}, ["csm"] = {"Central Sierra Miwok"}, ["csn"] = {"Colombian Sign Language"}, ["cso"] = {"Sochiapam Chinantec", "Sochiapan Chinantec"}, ["csp"] = {"Southern Ping Chinese", "Southern Pinghua"}, ["csq"] = {"Croatia Sign Language"}, ["csr"] = {"Costa Rican Sign Language"}, ["css"] = {"Southern Ohlone"}, ["cst"] = {"Northern Ohlone"}, ["csu"] = {"Central Sudanic languages"}, ["csv"] = {"Sumtu Chin"}, ["csw"] = {"Swampy Cree"}, ["csx"] = {"Cambodian Sign Language"}, ["csy"] = {"Siyin Chin"}, ["csz"] = {"Coos"}, ["cta"] = {"Tataltepec Chatino"}, ["ctc"] = {"Chetco"}, ["ctd"] = {"Tedim Chin"}, ["cte"] = {"Tepinapa Chinantec"}, ["ctg"] = {"Chittagonian"}, ["cth"] = {"Thaiphum Chin"}, ["ctl"] = {"Tlacoatzintepec Chinantec"}, ["ctm"] = {"Chitimacha"}, ["ctn"] = {"Chhintange"}, ["cto"] = {"Emberá-Catío"}, ["ctp"] = {"Western Highland Chatino"}, ["cts"] = {"Northern Catanduanes Bikol"}, ["ctt"] = {"Wayanad Chetti"}, ["ctu"] = {"Chol"}, ["cty"] = {"Moundadan Chetty"}, ["ctz"] = {"Zacatepec Chatino"}, ["cua"] = {"Cua"}, ["cub"] = {"Cubeo"}, ["cuc"] = {"Usila Chinantec"}, ["cug"] = {"Chungmboko", "Cung"}, ["cuh"] = {"Chuka", "Gichuka"}, ["cui"] = {"Cuiba"}, ["cuj"] = {"Mashco Piro"}, ["cuk"] = {"San Blas Kuna"}, ["cul"] = {"Culina", "Kulina"}, ["cuo"] = {"Cumanagoto"}, ["cup"] = {"Cupeño"}, ["cuq"] = {"Cun"}, ["cur"] = {"Chhulung"}, ["cus"] = {"Cushitic languages"}, ["cut"] = {"Teutila Cuicatec"}, ["cuu"] = {"Tai Ya"}, ["cuv"] = {"Cuvok"}, ["cuw"] = {"Chukwa"}, ["cux"] = {"Tepeuxila Cuicatec"}, ["cuy"] = {"Cuitlatec"}, ["cvg"] = {"Chug"}, ["cvn"] = {"Valle Nacional Chinantec"}, ["cwa"] = {"Kabwa"}, ["cwb"] = {"Maindo"}, ["cwd"] = {"Woods Cree"}, ["cwe"] = {"Kwere"}, ["cwg"] = {"Chewong", "Cheq Wong"}, ["cwt"] = {"Kuwaataay"}, ["cya"] = {"Nopala Chatino"}, ["cyb"] = {"Cayubaba"}, ["cyo"] = {"Cuyonon"}, ["czh"] = {"Huizhou Chinese"}, ["czk"] = {"Knaanic"}, ["czn"] = {"Zenzontepec Chatino"}, ["czo"] = {"Min Zhong Chinese"}, ["czt"] = {"Zotung Chin"}, ["daa"] = {"Dangaléat"}, ["dac"] = {"Dambi"}, ["dad"] = {"Marik"}, ["dae"] = {"Duupa"}, ["dag"] = {"Dagbani"}, ["dah"] = {"Gwahatike"}, ["dai"] = {"Day"}, ["daj"] = {"Dar Fur Daju"}, ["dak"] = {"Dakota"}, ["dal"] = {"Dahalo"}, ["dam"] = {"Damakawa"}, ["dao"] = {"Daai Chin"}, ["daq"] = {"Dandami Maria"}, ["dar"] = {"Дарган"}, ["das"] = {"Daho-Doo"}, ["dau"] = {"Dar Sila Daju"}, ["dav"] = {"Taita", "Dawida"}, ["daw"] = {"Davawenyo"}, ["dax"] = {"Dayi"}, ["day"] = {"Land Dayak languages"}, ["daz"] = {"Dao"}, ["dba"] = {"Bangime"}, ["dbb"] = {"Deno"}, ["dbd"] = {"Dadiya"}, ["dbe"] = {"Dabe"}, ["dbf"] = {"Edopi"}, ["dbg"] = {"Dogul Dom Dogon"}, ["dbi"] = {"Doka"}, ["dbj"] = {"Ida'an"}, ["dbl"] = {"Dyirbal"}, ["dbm"] = {"Duguri"}, ["dbn"] = {"Duriankere"}, ["dbo"] = {"Dulbu"}, ["dbp"] = {"Duwai"}, ["dbq"] = {"Daba"}, ["dbr"] = {"Dabarre"}, ["dbt"] = {"Ben Tey Dogon"}, ["dbu"] = {"Bondum Dom Dogon"}, ["dbv"] = {"Dungu"}, ["dbw"] = {"Bankan Tey Dogon"}, ["dby"] = {"Dibiyaso"}, ["dcc"] = {"Deccan"}, ["dcr"] = {"Negerhollands"}, ["dda"] = {"Dadi Dadi"}, ["ddd"] = {"Dongotono"}, ["dde"] = {"Doondo"}, ["ddg"] = {"Fataluku"}, ["ddi"] = {"West Goodenough"}, ["ddj"] = {"Jaru"}, ["ddn"] = {"Dendi (Benin)"}, ["ddo"] = {"Dido"}, ["ddr"] = {"Dhudhuroa"}, ["dds"] = {"Donno So Dogon"}, ["ddw"] = {"Dawera-Daweloor"}, ["dec"] = {"Dagik"}, ["ded"] = {"Dedua"}, ["dee"] = {"Dewoin"}, ["def"] = {"Dezfuli"}, ["deg"] = {"Degema"}, ["deh"] = {"Dehwari"}, ["dei"] = {"Demisa"}, ["dek"] = {"Dek"}, ["del"] = {"Delaware"}, ["dem"] = {"Dem"}, ["den"] = {"Слави (Атабаска)"}, ["dep"] = {"Pidgin Delaware"}, ["deq"] = {"Dendi (Central African Republic)"}, ["der"] = {"Deori"}, ["des"] = {"Desano"}, ["dev"] = {"Domung"}, ["dez"] = {"Dengese"}, ["dga"] = {"Southern Dagaare"}, ["dgb"] = {"Bunoge Dogon"}, ["dgc"] = {"Casiguran Dumagat Agta"}, ["dgd"] = {"Dagaari Dioula"}, ["dge"] = {"Degenan"}, ["dgg"] = {"Doga"}, ["dgh"] = {"Dghwede"}, ["dgi"] = {"Northern Dagara"}, ["dgk"] = {"Dagba"}, ["dgl"] = {"Andaandi", "Dongolawi"}, ["dgn"] = {"Dagoman"}, ["dgo"] = {"Dogri (individual language)"}, ["dgr"] = {"Dogrib", "Tłı̨chǫ"}, ["dgs"] = {"Dogoso"}, ["dgt"] = {"Ndra'ngith"}, ["dgw"] = {"Daungwurrung"}, ["dgx"] = {"Doghoro"}, ["dgz"] = {"Daga"}, ["dhd"] = {"Dhundari"}, ["dhg"] = {"Dhangu-Djangu", "Dhangu", "Djangu"}, ["dhi"] = {"Dhimal"}, ["dhl"] = {"Dhalandji"}, ["dhm"] = {"Zemba"}, ["dhn"] = {"Dhanki"}, ["dho"] = {"Dhodia"}, ["dhr"] = {"Dhargari"}, ["dhs"] = {"Dhaiso"}, ["dhu"] = {"Dhurga"}, ["dhv"] = {"Dehu", "Drehu"}, ["dhw"] = {"Dhanwar (Nepal)"}, ["dhx"] = {"Dhungaloo"}, ["dia"] = {"Dia"}, ["dib"] = {"South Central Dinka"}, ["dic"] = {"Lakota Dida"}, ["did"] = {"Didinga"}, ["dif"] = {"Dieri", "Diyari"}, ["dig"] = {"Digo", "Chidigo"}, ["dih"] = {"Kumiai"}, ["dii"] = {"Dimbong"}, ["dij"] = {"Dai"}, ["dik"] = {"Southwestern Dinka"}, ["dil"] = {"Dilling"}, ["dim"] = {"Dime"}, ["din"] = {"Dinka"}, ["dio"] = {"Dibo"}, ["dip"] = {"Northeastern Dinka"}, ["diq"] = {"Dimli (individual language)"}, ["dir"] = {"Dirim"}, ["dis"] = {"Dimasa"}, ["diu"] = {"Diriku"}, ["diw"] = {"Northwestern Dinka"}, ["dix"] = {"Dixon Reef"}, ["diy"] = {"Diuwe"}, ["diz"] = {"Ding"}, ["dja"] = {"Djadjawurrung"}, ["djb"] = {"Djinba"}, ["djc"] = {"Dar Daju Daju"}, ["djd"] = {"Djamindjung", "Ngaliwurru"}, ["dje"] = {"Zarma"}, ["djf"] = {"Djangun"}, ["dji"] = {"Djinang"}, ["djj"] = {"Djeebbana"}, ["djk"] = {"Eastern Maroon Creole", "Businenge Tongo", "Nenge"}, ["djm"] = {"Jamsay Dogon"}, ["djn"] = {"Jawoyn", "Djauan"}, ["djo"] = {"Jangkang"}, ["djr"] = {"Djambarrpuyngu"}, ["dju"] = {"Kapriman"}, ["djw"] = {"Djawi"}, ["dka"] = {"Dakpakha"}, ["dkg"] = {"Kadung"}, ["dkk"] = {"Dakka"}, ["dkr"] = {"Kuijau"}, ["dks"] = {"Southeastern Dinka"}, ["dkx"] = {"Mazagway"}, ["dlg"] = {"Dolgan"}, ["dlk"] = {"Dahalik"}, ["dlm"] = {"Dalmatian"}, ["dln"] = {"Darlong"}, ["dma"] = {"Duma"}, ["dmb"] = {"Mombo Dogon"}, ["dmc"] = {"Gavak"}, ["dmd"] = {"Madhi Madhi"}, ["dme"] = {"Dugwor"}, ["dmf"] = {"Medefaidrin"}, ["dmg"] = {"Upper Kinabatangan"}, ["dmk"] = {"Domaaki"}, ["dml"] = {"Dameli"}, ["dmm"] = {"Dama"}, ["dmn"] = {"Mande languages"}, ["dmo"] = {"Kemedzung"}, ["dmr"] = {"East Damar"}, ["dms"] = {"Dampelas"}, ["dmu"] = {"Dubu", "Tebi"}, ["dmv"] = {"Dumpas"}, ["dmw"] = {"Mudburra"}, ["dmx"] = {"Dema"}, ["dmy"] = {"Demta", "Sowari"}, ["dna"] = {"Upper Grand Valley Dani"}, ["dnd"] = {"Daonda"}, ["dne"] = {"Ndendeule"}, ["dng"] = {"Dungan"}, ["dni"] = {"Lower Grand Valley Dani"}, ["dnj"] = {"Dan"}, ["dnk"] = {"Dengka"}, ["dnn"] = {"Dzùùngoo"}, ["dno"] = {"Ndrulo", "Northern Lendu"}, ["dnr"] = {"Danaru"}, ["dnt"] = {"Mid Grand Valley Dani"}, ["dnu"] = {"Danau"}, ["dnv"] = {"Danu"}, ["dnw"] = {"Western Dani"}, ["dny"] = {"Dení"}, ["doa"] = {"Dom"}, ["dob"] = {"Dobu"}, ["doc"] = {"Northern Dong"}, ["doe"] = {"Doe"}, ["dof"] = {"Domu"}, ["doh"] = {"Dong"}, ["doi"] = {"Dogri (macrolanguage)"}, ["dok"] = {"Dondo"}, ["dol"] = {"Doso"}, ["don"] = {"Toura (Papua New Guinea)"}, ["doo"] = {"Dongo"}, ["dop"] = {"Lukpa"}, ["doq"] = {"Dominican Sign Language"}, ["dor"] = {"Dori'o"}, ["dos"] = {"Dogosé"}, ["dot"] = {"Dass"}, ["dov"] = {"Dombe"}, ["dow"] = {"Doyayo"}, ["dox"] = {"Bussa"}, ["doy"] = {"Dompo"}, ["doz"] = {"Dorze"}, ["dpp"] = {"Papar"}, ["dra"] = {"Dravidian languages"}, ["drb"] = {"Dair"}, ["drc"] = {"Minderico"}, ["drd"] = {"Darmiya"}, ["dre"] = {"Dolpo"}, ["drg"] = {"Rungus"}, ["dri"] = {"C'Lela"}, ["drl"] = {"Paakantyi"}, ["drn"] = {"West Damar"}, ["dro"] = {"Daro-Matu Melanau"}, ["drq"] = {"Dura"}, ["drs"] = {"Gedeo"}, ["drt"] = {"Drents"}, ["dru"] = {"Rukai"}, ["dry"] = {"Darai"}, ["dsb"] = {"Доод Сорб"}, ["dse"] = {"Dutch Sign Language"}, ["dsh"] = {"Daasanach"}, ["dsi"] = {"Disa"}, ["dsl"] = {"Danish Sign Language"}, ["dsn"] = {"Dusner"}, ["dso"] = {"Desiya"}, ["dsq"] = {"Tadaksahak"}, ["dta"] = {"Дагуур"}, ["dtb"] = {"Labuk-Kinabatangan Kadazan"}, ["dtd"] = {"Ditidaht"}, ["dth"] = {"Adithinngithigh"}, ["dti"] = {"Ana Tinga Dogon"}, ["dtk"] = {"Tene Kan Dogon"}, ["dtm"] = {"Tomo Kan Dogon"}, ["dtn"] = {"Daatsʼíin"}, ["dto"] = {"Tommo So Dogon"}, ["dtp"] = {"Kadazan Dusun", "Central Dusun"}, ["dtr"] = {"Lotud"}, ["dts"] = {"Toro So Dogon"}, ["dtt"] = {"Toro Tegu Dogon"}, ["dtu"] = {"Tebul Ure Dogon"}, ["dty"] = {"Dotyali"}, ["dua"] = {"Duala"}, ["dub"] = {"Dubli"}, ["duc"] = {"Duna"}, ["due"] = {"Umiray Dumaget Agta"}, ["duf"] = {"Dumbea", "Drubea"}, ["dug"] = {"Duruma", "Chiduruma"}, ["duh"] = {"Dungra Bhil"}, ["dui"] = {"Dumun"}, ["duk"] = {"Uyajitaya"}, ["dul"] = {"Alabat Island Agta"}, ["dum"] = {"Middle Dutch (ca. 1050-1350)"}, ["dun"] = {"Dusun Deyah"}, ["duo"] = {"Dupaninan Agta"}, ["dup"] = {"Duano"}, ["duq"] = {"Dusun Malang"}, ["dur"] = {"Dii"}, ["dus"] = {"Dumi"}, ["duu"] = {"Drung"}, ["duv"] = {"Duvle"}, ["duw"] = {"Dusun Witu"}, ["dux"] = {"Duungooma"}, ["duy"] = {"Dicamay Agta"}, ["duz"] = {"Duli-Gey"}, ["dva"] = {"Duau"}, ["dwa"] = {"Diri"}, ["dwk"] = {"Dawik Kui"}, ["dwr"] = {"Dawro"}, ["dws"] = {"Dutton World Speedwords"}, ["dwu"] = {"Dhuwal"}, ["dww"] = {"Dawawa"}, ["dwy"] = {"Dhuwaya"}, ["dwz"] = {"Dewas Rai"}, ["dya"] = {"Dyan"}, ["dyb"] = {"Dyaberdyaber"}, ["dyd"] = {"Dyugun"}, ["dyg"] = {"Villa Viciosa Agta"}, ["dyi"] = {"Djimini Senoufo"}, ["dym"] = {"Yanda Dom Dogon"}, ["dyn"] = {"Dyangadi", "Dhanggatti"}, ["dyo"] = {"Jola-Fonyi"}, ["dyu"] = {"Дьюла"}, ["dyy"] = {"Djabugay", "Dyaabugay"}, ["dza"] = {"Tunzu"}, ["dze"] = {"Djiwarli"}, ["dzg"] = {"Dazaga"}, ["dzl"] = {"Dzalakha"}, ["dzn"] = {"Dzando"}, ["eaa"] = {"Karenggapa"}, ["ebc"] = {"Beginci"}, ["ebg"] = {"Ebughu"}, ["ebk"] = {"Eastern Bontok"}, ["ebo"] = {"Teke-Ebo"}, ["ebr"] = {"Ebrié"}, ["ebu"] = {"Embu", "Kiembu"}, ["ecr"] = {"Eteocretan"}, ["ecs"] = {"Ecuadorian Sign Language"}, ["ecy"] = {"Eteocypriot"}, ["eee"] = {"E"}, ["efa"] = {"Efai"}, ["efe"] = {"Efe"}, ["efi"] = {"Efik"}, ["ega"] = {"Ega"}, ["egl"] = {"Эмиль"}, ["ego"] = {"Eggon"}, ["egx"] = {"Egyptian languages"}, ["egy"] = {"Egyptian (Ancient)"}, ["ehs"] = {"Miyakubo Sign Language"}, ["ehu"] = {"Ehueun"}, ["eip"] = {"Eipomek"}, ["eit"] = {"Eitiep"}, ["eiv"] = {"Askopan"}, ["eja"] = {"Ejamat"}, ["eka"] = {"Ekajuk"}, ["eke"] = {"Ekit"}, ["ekg"] = {"Ekari"}, ["eki"] = {"Eki"}, ["ekk"] = {"Standard Estonian"}, ["ekl"] = {"Kol (Bangladesh)", "Kol"}, ["ekm"] = {"Elip"}, ["eko"] = {"Koti"}, ["ekp"] = {"Ekpeye"}, ["ekr"] = {"Yace"}, ["eky"] = {"Eastern Kayah"}, ["ele"] = {"Elepi"}, ["elh"] = {"El Hugeirat"}, ["eli"] = {"Nding"}, ["elk"] = {"Elkei"}, ["elm"] = {"Eleme"}, ["elo"] = {"El Molo"}, ["elu"] = {"Elu"}, ["elx"] = {"Elamite"}, ["ema"] = {"Emai-Iuleha-Ora"}, ["emb"] = {"Embaloh"}, ["eme"] = {"Emerillon"}, ["emg"] = {"Eastern Meohang"}, ["emi"] = {"Mussau-Emira"}, ["emk"] = {"Зүүн Манинкакан"}, ["emm"] = {"Mamulique"}, ["emn"] = {"Eman"}, ["emp"] = {"Northern Emberá"}, ["emq"] = {"Eastern Minyag"}, ["ems"] = {"Pacific Gulf Yupik"}, ["emu"] = {"Eastern Muria"}, ["emw"] = {"Emplawas"}, ["emx"] = {"Erromintxela"}, ["emy"] = {"Epigraphic Mayan"}, ["emz"] = {"Mbessa"}, ["ena"] = {"Apali"}, ["enb"] = {"Markweeta"}, ["enc"] = {"En"}, ["end"] = {"Ende"}, ["enf"] = {"Forest Enets"}, ["enh"] = {"Tundra Enets"}, ["enl"] = {"Enlhet"}, ["enm"] = {"Middle English (1100-1500)"}, ["enn"] = {"Engenni"}, ["eno"] = {"Enggano"}, ["enq"] = {"Enga"}, ["enr"] = {"Emumu", "Emem"}, ["enu"] = {"Enu"}, ["env"] = {"Enwan (Edu State)"}, ["enw"] = {"Enwan (Akwa Ibom State)"}, ["enx"] = {"Enxet"}, ["eot"] = {"Beti (Côte d'Ivoire)"}, ["epi"] = {"Epie"}, ["era"] = {"Eravallan"}, ["erg"] = {"Sie"}, ["erh"] = {"Eruwa"}, ["eri"] = {"Ogea"}, ["erk"] = {"South Efate"}, ["ero"] = {"Horpa"}, ["err"] = {"Erre"}, ["ers"] = {"Ersu"}, ["ert"] = {"Eritai"}, ["erw"] = {"Erokwanas"}, ["ese"] = {"Ese Ejja"}, ["esg"] = {"Aheri Gondi"}, ["esh"] = {"Eshtehardi"}, ["esi"] = {"North Alaskan Inupiatun"}, ["esk"] = {"Northwest Alaska Inupiatun"}, ["esl"] = {"Egypt Sign Language"}, ["esm"] = {"Esuma"}, ["esn"] = {"Salvadoran Sign Language"}, ["eso"] = {"Estonian Sign Language"}, ["esq"] = {"Esselen"}, ["ess"] = {"Central Siberian Yupik"}, ["esu"] = {"Central Yupik"}, ["esx"] = {"Eskimo-Aleut languages"}, ["esy"] = {"Eskayan"}, ["etb"] = {"Etebi"}, ["etc"] = {"Etchemin"}, ["eth"] = {"Ethiopian Sign Language"}, ["etn"] = {"Eton (Vanuatu)"}, ["eto"] = {"Eton (Cameroon)"}, ["etr"] = {"Edolo"}, ["ets"] = {"Yekhee"}, ["ett"] = {"Etruscan"}, ["etu"] = {"Ejagham"}, ["etx"] = {"Eten"}, ["etz"] = {"Semimi"}, ["euq"] = {"Basque (family)"}, ["eve"] = {"Even"}, ["evh"] = {"Uvbie"}, ["evn"] = {"Хамниган"}, ["ewo"] = {"Ewondo"}, ["ext"] = {"Extremaduran"}, ["eya"] = {"Eyak"}, ["eyo"] = {"Keiyo"}, ["eza"] = {"Ezaa"}, ["eze"] = {"Uzekwe"}, ["faa"] = {"Fasu"}, ["fab"] = {"Fa d'Ambu"}, ["fad"] = {"Wagi"}, ["faf"] = {"Fagani"}, ["fag"] = {"Finongan"}, ["fah"] = {"Baissa Fali"}, ["fai"] = {"Faiwol"}, ["faj"] = {"Faita"}, ["fak"] = {"Fang (Cameroon)"}, ["fal"] = {"South Fali"}, ["fam"] = {"Fam"}, ["fan"] = {"Fang (Equatorial Guinea)"}, ["fap"] = {"Paloor"}, ["far"] = {"Fataleka"}, ["fat"] = {"Fanti"}, ["fau"] = {"Fayu"}, ["fax"] = {"Fala"}, ["fay"] = {"Southwestern Fars"}, ["faz"] = {"Northwestern Fars"}, ["fbl"] = {"West Albay Bikol"}, ["fcs"] = {"Quebec Sign Language"}, ["fer"] = {"Feroge"}, ["ffi"] = {"Foia Foia"}, ["ffm"] = {"Maasina Fulfulde"}, ["fgr"] = {"Fongoro"}, ["fia"] = {"Nobiin"}, ["fie"] = {"Fyer"}, ["fif"] = {"Faifi"}, ["fil"] = {"Филиппин", "Пилипино"}, ["fip"] = {"Fipa"}, ["fir"] = {"Firan"}, ["fit"] = {"Tornedalen Finnish"}, ["fiu"] = {"Finno-Ugrian languages"}, ["fiw"] = {"Fiwaga"}, ["fkk"] = {"Kirya-Konzəl"}, ["fkv"] = {"Kven Finnish"}, ["fla"] = {"Kalispel-Pend d'Oreille"}, ["flh"] = {"Foau"}, ["fli"] = {"Fali"}, ["fll"] = {"North Fali"}, ["fln"] = {"Flinders Island"}, ["flr"] = {"Fuliiru"}, ["fly"] = {"Flaaitaal", "Tsotsitaal"}, ["fmp"] = {"Fe'fe'"}, ["fmu"] = {"Far Western Muria"}, ["fnb"] = {"Fanbak"}, ["fng"] = {"Fanagalo"}, ["fni"] = {"Fania"}, ["fod"] = {"Foodo"}, ["foi"] = {"Foi"}, ["fom"] = {"Foma"}, ["fon"] = {"Fon"}, ["for"] = {"Fore"}, ["fos"] = {"Siraya"}, ["fox"] = {"Formosan languages"}, ["fpe"] = {"Fernando Po Creole English"}, ["fqs"] = {"Fas"}, ["frc"] = {"Cajun French"}, ["frd"] = {"Fordata"}, ["frk"] = {"Frankish"}, ["frm"] = {"Middle French (ca. 1400-1600)"}, ["fro"] = {"Old French (842-ca. 1400)"}, ["frp"] = {"Arpitan", "Francoprovençal"}, ["frq"] = {"Forak"}, ["frr"] = {"Хойд Фриз"}, ["frs"] = {"Зүүн Фриз"}, ["frt"] = {"Fortsenal"}, ["fse"] = {"Finnish Sign Language"}, ["fsl"] = {"French Sign Language"}, ["fss"] = {"Finland-Swedish Sign Language", "finlandssvenskt teckenspråk", "suomenruotsalainen viittomakieli"}, ["fub"] = {"Adamawa Fulfulde"}, ["fuc"] = {"Pulaar"}, ["fud"] = {"East Futuna"}, ["fue"] = {"Borgu Fulfulde"}, ["fuf"] = {"Пулар"}, ["fuh"] = {"Western Niger Fulfulde"}, ["fui"] = {"Bagirmi Fulfulde"}, ["fuj"] = {"Ko"}, ["fum"] = {"Fum"}, ["fun"] = {"Fulniô"}, ["fuq"] = {"Central-Eastern Niger Fulfulde"}, ["fur"] = {"Friulian"}, ["fut"] = {"Futuna-Aniwa"}, ["fuu"] = {"Furu"}, ["fuv"] = {"Nigerian Fulfulde"}, ["fuy"] = {"Fuyug"}, ["fvr"] = {"Fur"}, ["fwa"] = {"Fwâi"}, ["fwe"] = {"Fwe"}, ["gaa"] = {"Ga"}, ["gab"] = {"Gabri"}, ["gac"] = {"Mixed Great Andamanese"}, ["gad"] = {"Gaddang"}, ["gae"] = {"Guarequena"}, ["gaf"] = {"Gende"}, ["gag"] = {"Гагауз"}, ["gah"] = {"Alekano"}, ["gai"] = {"Borei"}, ["gaj"] = {"Gadsup"}, ["gak"] = {"Gamkonora"}, ["gal"] = {"Galolen"}, ["gam"] = {"Kandawo"}, ["gan"] = {"Gan Chinese"}, ["gao"] = {"Gants"}, ["gap"] = {"Gal"}, ["gaq"] = {"Gata'"}, ["gar"] = {"Galeya"}, ["gas"] = {"Adiwasi Garasia"}, ["gat"] = {"Kenati"}, ["gau"] = {"Mudhili Gadaba"}, ["gaw"] = {"Nobonob"}, ["gax"] = {"Borana-Arsi-Guji Oromo"}, ["gay"] = {"Gayo"}, ["gaz"] = {"West Central Oromo"}, ["gba"] = {"Gbaya (Central African Republic)"}, ["gbb"] = {"Kaytetye"}, ["gbd"] = {"Karajarri"}, ["gbe"] = {"Niksek"}, ["gbf"] = {"Gaikundi"}, ["gbg"] = {"Gbanziri"}, ["gbh"] = {"Defi Gbe"}, ["gbi"] = {"Galela"}, ["gbj"] = {"Bodo Gadaba"}, ["gbk"] = {"Gaddi"}, ["gbl"] = {"Gamit"}, ["gbm"] = {"Garhwali"}, ["gbn"] = {"Mo'da"}, ["gbo"] = {"Northern Grebo"}, ["gbp"] = {"Gbaya-Bossangoa"}, ["gbq"] = {"Gbaya-Bozoum"}, ["gbr"] = {"Gbagyi"}, ["gbs"] = {"Gbesi Gbe"}, ["gbu"] = {"Gagadu"}, ["gbv"] = {"Gbanu"}, ["gbw"] = {"Gabi-Gabi"}, ["gbx"] = {"Eastern Xwla Gbe"}, ["gby"] = {"Gbari"}, ["gbz"] = {"Zoroastrian Dari"}, ["gcc"] = {"Mali"}, ["gcd"] = {"Ganggalida"}, ["gce"] = {"Galice"}, ["gcf"] = {"Guadeloupean Creole French"}, ["gcl"] = {"Grenadian Creole English"}, ["gcn"] = {"Gaina"}, ["gcr"] = {"Guianese Creole French"}, ["gct"] = {"Colonia Tovar German"}, ["gda"] = {"Gade Lohar"}, ["gdb"] = {"Pottangi Ollar Gadaba"}, ["gdc"] = {"Gugu Badhun"}, ["gdd"] = {"Gedaged"}, ["gde"] = {"Gude"}, ["gdf"] = {"Guduf-Gava"}, ["gdg"] = {"Ga'dang"}, ["gdh"] = {"Gadjerawang", "Gajirrabeng"}, ["gdi"] = {"Gundi"}, ["gdj"] = {"Gurdjar"}, ["gdk"] = {"Gadang"}, ["gdl"] = {"Dirasha"}, ["gdm"] = {"Laal"}, ["gdn"] = {"Umanakaina"}, ["gdo"] = {"Ghodoberi"}, ["gdq"] = {"Mehri"}, ["gdr"] = {"Wipi"}, ["gds"] = {"Ghandruk Sign Language"}, ["gdt"] = {"Kungardutyi"}, ["gdu"] = {"Gudu"}, ["gdx"] = {"Godwari"}, ["gea"] = {"Geruma"}, ["geb"] = {"Kire"}, ["gec"] = {"Gboloo Grebo"}, ["ged"] = {"Gade"}, ["gef"] = {"Gerai"}, ["geg"] = {"Gengle"}, ["geh"] = {"Hutterite German", "Hutterisch"}, ["gei"] = {"Gebe"}, ["gej"] = {"Gen"}, ["gek"] = {"Ywom"}, ["gel"] = {"ut-Ma'in"}, ["gem"] = {"Germanic languages"}, ["geq"] = {"Geme"}, ["ges"] = {"Geser-Gorom"}, ["gev"] = {"Eviya"}, ["gew"] = {"Gera"}, ["gex"] = {"Garre"}, ["gey"] = {"Enya"}, ["gez"] = {"Geez"}, ["gfk"] = {"Patpatar"}, ["gft"] = {"Gafat"}, ["gga"] = {"Gao"}, ["ggb"] = {"Gbii"}, ["ggd"] = {"Gugadj"}, ["gge"] = {"Gurr-goni"}, ["ggg"] = {"Gurgula"}, ["ggk"] = {"Kungarakany"}, ["ggl"] = {"Ganglau"}, ["ggt"] = {"Gitua"}, ["ggu"] = {"Gagu", "Gban"}, ["ggw"] = {"Gogodala"}, ["gha"] = {"Ghadamès"}, ["ghc"] = {"Hiberno-Scottish Gaelic"}, ["ghe"] = {"Southern Ghale"}, ["ghh"] = {"Northern Ghale"}, ["ghk"] = {"Geko Karen"}, ["ghl"] = {"Ghulfan"}, ["ghn"] = {"Ghanongga"}, ["gho"] = {"Ghomara"}, ["ghr"] = {"Ghera"}, ["ghs"] = {"Guhu-Samane"}, ["ght"] = {"Kuke", "Kutang Ghale"}, ["gia"] = {"Kija"}, ["gib"] = {"Gibanawa"}, ["gic"] = {"Gail"}, ["gid"] = {"Gidar"}, ["gie"] = {"Gaɓogbo", "Guébie"}, ["gig"] = {"Goaria"}, ["gih"] = {"Githabul"}, ["gii"] = {"Girirra"}, ["gil"] = {"Гильберт"}, ["gim"] = {"Gimi (Eastern Highlands)"}, ["gin"] = {"Hinukh"}, ["gip"] = {"Gimi (West New Britain)"}, ["giq"] = {"Green Gelao"}, ["gir"] = {"Red Gelao"}, ["gis"] = {"North Giziga"}, ["git"] = {"Gitxsan"}, ["giu"] = {"Mulao"}, ["giw"] = {"White Gelao"}, ["gix"] = {"Gilima"}, ["giy"] = {"Giyug"}, ["giz"] = {"South Giziga"}, ["gjk"] = {"Kachi Koli"}, ["gjm"] = {"Gunditjmara"}, ["gjn"] = {"Gonja"}, ["gjr"] = {"Gurindji Kriol"}, ["gju"] = {"Gujari"}, ["gka"] = {"Guya"}, ["gkd"] = {"Magɨ (Madang Province)"}, ["gke"] = {"Ndai"}, ["gkn"] = {"Gokana"}, ["gko"] = {"Kok-Nar"}, ["gkp"] = {"Guinea Kpelle"}, ["gku"] = {"ǂUngkue"}, ["glb"] = {"Belning"}, ["glc"] = {"Bon Gula"}, ["gld"] = {"Nanai"}, ["glh"] = {"Northwest Pashai", "Northwest Pashayi"}, ["glj"] = {"Gula Iro"}, ["glk"] = {"Gilaki"}, ["gll"] = {"Garlali"}, ["glo"] = {"Galambu"}, ["glr"] = {"Glaro-Twabo"}, ["glu"] = {"Gula (Chad)"}, ["glw"] = {"Glavda"}, ["gly"] = {"Gule"}, ["gma"] = {"Gambera"}, ["gmb"] = {"Gula'alaa"}, ["gmd"] = {"Mághdì"}, ["gme"] = {"East Germanic languages"}, ["gmg"] = {"Magɨyi"}, ["gmh"] = {"Middle High German (ca. 1050-1500)"}, ["gml"] = {"Middle Low German"}, ["gmm"] = {"Gbaya-Mbodomo"}, ["gmn"] = {"Gimnime"}, ["gmq"] = {"North Germanic languages"}, ["gmr"] = {"Mirning", "Mirniny"}, ["gmu"] = {"Gumalu"}, ["gmv"] = {"Gamo"}, ["gmw"] = {"West Germanic languages"}, ["gmx"] = {"Magoma"}, ["gmy"] = {"Mycenaean Greek"}, ["gmz"] = {"Mgbolizhia"}, ["gna"] = {"Kaansa"}, ["gnb"] = {"Gangte"}, ["gnc"] = {"Guanche"}, ["gnd"] = {"Zulgo-Gemzek"}, ["gne"] = {"Ganang"}, ["gng"] = {"Ngangam"}, ["gnh"] = {"Lere"}, ["gni"] = {"Gooniyandi"}, ["gnj"] = {"Ngen"}, ["gnk"] = {"ǁGana"}, ["gnl"] = {"Gangulu"}, ["gnm"] = {"Ginuman"}, ["gnn"] = {"Gumatj"}, ["gno"] = {"Northern Gondi"}, ["gnq"] = {"Gana"}, ["gnr"] = {"Gureng Gureng"}, ["gnt"] = {"Guntai"}, ["gnu"] = {"Gnau"}, ["gnw"] = {"Western Bolivian Guaraní"}, ["gnz"] = {"Ganzi"}, ["goa"] = {"Guro"}, ["gob"] = {"Playero"}, ["goc"] = {"Gorakor"}, ["god"] = {"Godié"}, ["goe"] = {"Gongduk"}, ["gof"] = {"Gofa"}, ["gog"] = {"Gogo"}, ["goh"] = {"Old High German (ca. 750-1050)"}, ["goi"] = {"Gobasi"}, ["goj"] = {"Gowlan"}, ["gok"] = {"Gowli"}, ["gol"] = {"Gola"}, ["gom"] = {"Goan Konkani"}, ["gon"] = {"Gondi"}, ["goo"] = {"Gone Dau"}, ["gop"] = {"Yeretuar"}, ["goq"] = {"Gorap"}, ["gor"] = {"Gorontalo"}, ["gos"] = {"Gronings"}, ["got"] = {"Gothic"}, ["gou"] = {"Gavar"}, ["gow"] = {"Gorowa"}, ["gox"] = {"Gobu"}, ["goy"] = {"Goundo"}, ["goz"] = {"Gozarkhani"}, ["gpa"] = {"Gupa-Abawa"}, ["gpe"] = {"Ghanaian Pidgin English"}, ["gpn"] = {"Taiap"}, ["gqa"] = {"Ga'anda"}, ["gqi"] = {"Guiqiong"}, ["gqn"] = {"Guana (Brazil)"}, ["gqr"] = {"Gor"}, ["gqu"] = {"Qau"}, ["gra"] = {"Rajput Garasia"}, ["grb"] = {"Grebo"}, ["grc"] = {"Эртний Грек"}, ["grd"] = {"Guruntum-Mbaaru"}, ["grg"] = {"Madi"}, ["grh"] = {"Gbiri-Niragu"}, ["gri"] = {"Ghari"}, ["grj"] = {"Southern Grebo"}, ["grk"] = {"Greek languages"}, ["grm"] = {"Kota Marudu Talantang"}, ["gro"] = {"Groma"}, ["grq"] = {"Gorovu"}, ["grr"] = {"Taznatit"}, ["grs"] = {"Gresi"}, ["grt"] = {"Garo"}, ["gru"] = {"Kistane"}, ["grv"] = {"Central Grebo"}, ["grw"] = {"Gweda"}, ["grx"] = {"Guriaso"}, ["gry"] = {"Barclayville Grebo"}, ["grz"] = {"Guramalum"}, ["gse"] = {"Ghanaian Sign Language"}, ["gsg"] = {"German Sign Language"}, ["gsl"] = {"Gusilay"}, ["gsm"] = {"Guatemalan Sign Language"}, ["gsn"] = {"Nema", "Gusan"}, ["gso"] = {"Southwest Gbaya"}, ["gsp"] = {"Wasembo"}, ["gss"] = {"Greek Sign Language"}, ["gsw"] = {"Swiss German", "Alemannic", "Alsatian"}, ["gta"] = {"Guató"}, ["gtu"] = {"Aghu-Tharnggala"}, ["gua"] = {"Shiki"}, ["gub"] = {"Guajajára"}, ["guc"] = {"Wayuu"}, ["gud"] = {"Yocoboué Dida"}, ["gue"] = {"Gurindji"}, ["guf"] = {"Gupapuyngu"}, ["gug"] = {"Paraguayan Guaraní"}, ["guh"] = {"Guahibo"}, ["gui"] = {"Eastern Bolivian Guaraní"}, ["guk"] = {"Gumuz"}, ["gul"] = {"Sea Island Creole English"}, ["gum"] = {"Guambiano"}, ["gun"] = {"Mbyá Guaraní"}, ["guo"] = {"Guayabero"}, ["gup"] = {"Gunwinggu"}, ["guq"] = {"Aché"}, ["gur"] = {"Farefare"}, ["gus"] = {"Guinean Sign Language"}, ["gut"] = {"Maléku Jaíka"}, ["guu"] = {"Yanomamö"}, ["guw"] = {"Gun"}, ["gux"] = {"Gourmanchéma"}, ["guz"] = {"Gusii", "Ekegusii"}, ["gva"] = {"Guana (Paraguay)"}, ["gvc"] = {"Guanano"}, ["gve"] = {"Duwet"}, ["gvf"] = {"Golin"}, ["gvj"] = {"Guajá"}, ["gvl"] = {"Gulay"}, ["gvm"] = {"Gurmana"}, ["gvn"] = {"Kuku-Yalanji"}, ["gvo"] = {"Gavião Do Jiparaná"}, ["gvp"] = {"Pará Gavião"}, ["gvr"] = {"Gurung"}, ["gvs"] = {"Gumawana"}, ["gvy"] = {"Guyani"}, ["gwa"] = {"Mbato"}, ["gwb"] = {"Gwa"}, ["gwc"] = {"Gawri", "Kalami"}, ["gwd"] = {"Gawwada"}, ["gwe"] = {"Gweno"}, ["gwf"] = {"Gowro"}, ["gwg"] = {"Moo"}, ["gwi"] = {"Gwichʼin"}, ["gwj"] = {"ǀGwi"}, ["gwm"] = {"Awngthim"}, ["gwn"] = {"Gwandara"}, ["gwr"] = {"Gwere"}, ["gwt"] = {"Gawar-Bati"}, ["gwu"] = {"Guwamu"}, ["gww"] = {"Kwini"}, ["gwx"] = {"Gua"}, ["gxx"] = {"Wè Southern"}, ["gya"] = {"Northwest Gbaya"}, ["gyb"] = {"Garus"}, ["gyd"] = {"Kayardild"}, ["gye"] = {"Gyem"}, ["gyf"] = {"Gungabula"}, ["gyg"] = {"Gbayi"}, ["gyi"] = {"Gyele"}, ["gyl"] = {"Gayil"}, ["gym"] = {"Ngäbere"}, ["gyn"] = {"Guyanese Creole English"}, ["gyo"] = {"Gyalsumdo"}, ["gyr"] = {"Guarayu"}, ["gyy"] = {"Gunya"}, ["gyz"] = {"Geji", "Gyaazi"}, ["gza"] = {"Ganza"}, ["gzi"] = {"Gazi"}, ["gzn"] = {"Gane"}, ["haa"] = {"Han"}, ["hab"] = {"Hanoi Sign Language"}, ["hac"] = {"Gurani"}, ["had"] = {"Hatam"}, ["hae"] = {"Eastern Oromo"}, ["haf"] = {"Haiphong Sign Language"}, ["hag"] = {"Hanga"}, ["hah"] = {"Hahon"}, ["hai"] = {"Haida"}, ["haj"] = {"Hajong"}, ["hak"] = {"Hakka Chinese"}, ["hal"] = {"Halang"}, ["ham"] = {"Hewa"}, ["han"] = {"Hangaza"}, ["hao"] = {"Hakö"}, ["hap"] = {"Hupla"}, ["haq"] = {"Ha"}, ["har"] = {"Harari"}, ["has"] = {"Haisla"}, ["hav"] = {"Havu"}, ["haw"] = {"Hawaiian"}, ["hax"] = {"Southern Haida"}, ["hay"] = {"Haya"}, ["haz"] = {"Hazaragi"}, ["hba"] = {"Hamba"}, ["hbb"] = {"Huba"}, ["hbn"] = {"Heiban"}, ["hbo"] = {"Ancient Hebrew"}, ["hbu"] = {"Habu"}, ["hca"] = {"Andaman Creole Hindi"}, ["hch"] = {"Huichol"}, ["hdn"] = {"Northern Haida"}, ["hds"] = {"Honduras Sign Language"}, ["hdy"] = {"Hadiyya"}, ["hea"] = {"Northern Qiandong Miao"}, ["hed"] = {"Herdé"}, ["heg"] = {"Helong"}, ["heh"] = {"Hehe"}, ["hei"] = {"Heiltsuk"}, ["hem"] = {"Hemba"}, ["hgm"] = {"Haiǁom"}, ["hgw"] = {"Haigwai"}, ["hhi"] = {"Hoia Hoia"}, ["hhr"] = {"Kerak"}, ["hhy"] = {"Hoyahoya"}, ["hia"] = {"Lamang"}, ["hib"] = {"Hibito"}, ["hid"] = {"Hidatsa"}, ["hif"] = {"Фижи Хинди"}, ["hig"] = {"Kamwe"}, ["hih"] = {"Pamosu"}, ["hii"] = {"Hinduri"}, ["hij"] = {"Hijuk"}, ["hik"] = {"Seit-Kaitetu"}, ["hil"] = {"Hiligaynon"}, ["him"] = {"Himachali languages", "Western Pahari languages"}, ["hio"] = {"Tsoa"}, ["hir"] = {"Himarimã"}, ["hit"] = {"Hittite"}, ["hiw"] = {"Hiw"}, ["hix"] = {"Hixkaryána"}, ["hji"] = {"Haji"}, ["hka"] = {"Kahe"}, ["hke"] = {"Hunde"}, ["hkh"] = {"Khah", "Poguli"}, ["hkk"] = {"Hunjara-Kaina Ke"}, ["hkn"] = {"Mel-Khaonh"}, ["hks"] = {"Hong Kong Sign Language", "Heung Kong Sau Yue"}, ["hla"] = {"Halia"}, ["hlb"] = {"Halbi"}, ["hld"] = {"Halang Doan"}, ["hle"] = {"Hlersu"}, ["hlt"] = {"Matu Chin"}, ["hlu"] = {"Hieroglyphic Luwian"}, ["hma"] = {"Southern Mashan Hmong", "Southern Mashan Miao"}, ["hmb"] = {"Humburi Senni Songhay"}, ["hmc"] = {"Central Huishui Hmong", "Central Huishui Miao"}, ["hmd"] = {"Large Flowery Miao", "A-hmaos", "Da-Hua Miao"}, ["hme"] = {"Eastern Huishui Hmong", "Eastern Huishui Miao"}, ["hmf"] = {"Hmong Don"}, ["hmg"] = {"Southwestern Guiyang Hmong"}, ["hmh"] = {"Southwestern Huishui Hmong", "Southwestern Huishui Miao"}, ["hmi"] = {"Northern Huishui Hmong", "Northern Huishui Miao"}, ["hmj"] = {"Ge", "Gejia"}, ["hmk"] = {"Maek"}, ["hml"] = {"Luopohe Hmong", "Luopohe Miao"}, ["hmm"] = {"Central Mashan Hmong", "Central Mashan Miao"}, ["hmn"] = {"Хмонг", "Монг"}, ["hmp"] = {"Northern Mashan Hmong", "Northern Mashan Miao"}, ["hmq"] = {"Eastern Qiandong Miao"}, ["hmr"] = {"Hmar"}, ["hms"] = {"Southern Qiandong Miao"}, ["hmt"] = {"Hamtai"}, ["hmu"] = {"Hamap"}, ["hmv"] = {"Hmong Dô"}, ["hmw"] = {"Western Mashan Hmong", "Western Mashan Miao"}, ["hmx"] = {"Hmong-Mien languages"}, ["hmy"] = {"Southern Guiyang Hmong", "Southern Guiyang Miao"}, ["hmz"] = {"Hmong Shua", "Sinicized Miao"}, ["hna"] = {"Mina (Cameroon)"}, ["hnd"] = {"Southern Hindko"}, ["hne"] = {"Chhattisgarhi"}, ["hng"] = {"Hungu"}, ["hnh"] = {"ǁAni"}, ["hni"] = {"Hani"}, ["hnj"] = {"Hmong Njua", "Mong Leng", "Mong Njua"}, ["hnn"] = {"Hanunoo"}, ["hno"] = {"Northern Hindko"}, ["hns"] = {"Карибын Хиндустани"}, ["hnu"] = {"Hung"}, ["hoa"] = {"Hoava"}, ["hob"] = {"Mari (Madang Province)"}, ["hoc"] = {"Ho"}, ["hod"] = {"Holma"}, ["hoe"] = {"Horom"}, ["hoh"] = {"Hobyót"}, ["hoi"] = {"Holikachuk"}, ["hoj"] = {"Hadothi", "Haroti"}, ["hok"] = {"Hokan languages"}, ["hol"] = {"Holu"}, ["hom"] = {"Homa"}, ["hoo"] = {"Holoholo"}, ["hop"] = {"Hopi"}, ["hor"] = {"Horo"}, ["hos"] = {"Ho Chi Minh City Sign Language"}, ["hot"] = {"Hote", "Malê"}, ["hov"] = {"Hovongan"}, ["how"] = {"Honi"}, ["hoy"] = {"Holiya"}, ["hoz"] = {"Hozo"}, ["hpo"] = {"Hpon"}, ["hps"] = {"Hawai'i Sign Language (HSL)", "Hawai'i Pidgin Sign Language"}, ["hra"] = {"Hrangkhol"}, ["hrc"] = {"Niwer Mil"}, ["hre"] = {"Hre"}, ["hrk"] = {"Haruku"}, ["hrm"] = {"Horned Miao"}, ["hro"] = {"Haroi"}, ["hrp"] = {"Nhirrpi"}, ["hrt"] = {"Hértevin"}, ["hru"] = {"Hruso"}, ["hrw"] = {"Warwar Feni"}, ["hrx"] = {"Hunsrik"}, ["hrz"] = {"Harzani"}, ["hsb"] = {"Дээд Сорб"}, ["hsh"] = {"Hungarian Sign Language"}, ["hsl"] = {"Hausa Sign Language"}, ["hsn"] = {"Xiang Chinese"}, ["hss"] = {"Harsusi"}, ["hti"] = {"Hoti"}, ["hto"] = {"Minica Huitoto"}, ["hts"] = {"Hadza"}, ["htu"] = {"Hitu"}, ["htx"] = {"Middle Hittite"}, ["hub"] = {"Huambisa"}, ["huc"] = {"ǂHua", "ǂʼAmkhoe"}, ["hud"] = {"Huaulu"}, ["hue"] = {"San Francisco Del Mar Huave"}, ["huf"] = {"Humene"}, ["hug"] = {"Huachipaeri"}, ["huh"] = {"Huilliche"}, ["hui"] = {"Huli"}, ["huj"] = {"Northern Guiyang Hmong", "Northern Guiyang Miao"}, ["huk"] = {"Hulung"}, ["hul"] = {"Hula"}, ["hum"] = {"Hungana"}, ["huo"] = {"Hu"}, ["hup"] = {"Hupa"}, ["huq"] = {"Tsat"}, ["hur"] = {"Halkomelem"}, ["hus"] = {"Huastec"}, ["hut"] = {"Humla"}, ["huu"] = {"Murui Huitoto"}, ["huv"] = {"San Mateo Del Mar Huave"}, ["huw"] = {"Hukumina"}, ["hux"] = {"Nüpode Huitoto"}, ["huy"] = {"Hulaulá"}, ["huz"] = {"Hunzib"}, ["hvc"] = {"Haitian Vodoun Culture Language"}, ["hve"] = {"San Dionisio Del Mar Huave"}, ["hvk"] = {"Haveke"}, ["hvn"] = {"Sabu"}, ["hvv"] = {"Santa María Del Mar Huave"}, ["hwa"] = {"Wané"}, ["hwc"] = {"Hawai'i Creole English", "Hawai'i Pidgin"}, ["hwo"] = {"Hwana"}, ["hya"] = {"Hya"}, ["hyw"] = {"Western Armenian"}, ["hyx"] = {"Armenian (family)"}, ["iai"] = {"Iaai"}, ["ian"] = {"Iatmul"}, ["iar"] = {"Purari"}, ["iba"] = {"Iban"}, ["ibb"] = {"Ibibio"}, ["ibd"] = {"Iwaidja"}, ["ibe"] = {"Akpes"}, ["ibg"] = {"Ibanag"}, ["ibh"] = {"Bih"}, ["ibl"] = {"Ibaloi"}, ["ibm"] = {"Agoi"}, ["ibn"] = {"Ibino"}, ["ibr"] = {"Ibuoro"}, ["ibu"] = {"Ibu"}, ["iby"] = {"Ibani"}, ["ica"] = {"Ede Ica"}, ["ich"] = {"Etkywan"}, ["icl"] = {"Icelandic Sign Language"}, ["icr"] = {"Islander Creole English"}, ["ida"] = {"Idakho-Isukha-Tiriki", "Luidakho-Luisukha-Lutirichi"}, ["idb"] = {"Indo-Portuguese"}, ["idc"] = {"Idon", "Ajiya"}, ["idd"] = {"Ede Idaca"}, ["ide"] = {"Idere"}, ["idi"] = {"Idi"}, ["idr"] = {"Indri"}, ["ids"] = {"Idesa"}, ["idt"] = {"Idaté"}, ["idu"] = {"Idoma"}, ["ifa"] = {"Amganad Ifugao"}, ["ifb"] = {"Batad Ifugao", "Ayangan Ifugao"}, ["ife"] = {"Ifè"}, ["iff"] = {"Ifo"}, ["ifk"] = {"Tuwali Ifugao"}, ["ifm"] = {"Teke-Fuumu"}, ["ifu"] = {"Mayoyao Ifugao"}, ["ify"] = {"Keley-I Kallahan"}, ["igb"] = {"Ebira"}, ["ige"] = {"Igede"}, ["igg"] = {"Igana"}, ["igl"] = {"Igala"}, ["igm"] = {"Kanggape"}, ["ign"] = {"Ignaciano"}, ["igo"] = {"Isebe"}, ["igs"] = {"Interglossa"}, ["igw"] = {"Igwe"}, ["ihb"] = {"Iha Based Pidgin"}, ["ihi"] = {"Ihievbe"}, ["ihp"] = {"Iha"}, ["ihw"] = {"Bidhawal"}, ["iin"] = {"Thiin"}, ["iir"] = {"Indo-Iranian languages"}, ["ijc"] = {"Izon"}, ["ije"] = {"Biseni"}, ["ijj"] = {"Ede Ije"}, ["ijn"] = {"Kalabari"}, ["ijo"] = {"Ijo languages"}, ["ijs"] = {"Southeast Ijo"}, ["ike"] = {"Eastern Canadian Inuktitut"}, ["iki"] = {"Iko"}, ["ikk"] = {"Ika"}, ["ikl"] = {"Ikulu"}, ["iko"] = {"Olulumo-Ikom"}, ["ikp"] = {"Ikpeshi"}, ["ikr"] = {"Ikaranggal"}, ["iks"] = {"Inuit Sign Language"}, ["ikt"] = {"Inuinnaqtun", "Western Canadian Inuktitut"}, ["ikv"] = {"Iku-Gora-Ankwa"}, ["ikw"] = {"Ikwere"}, ["ikx"] = {"Ik"}, ["ikz"] = {"Ikizu"}, ["ila"] = {"Ile Ape"}, ["ilb"] = {"Ila"}, ["ilg"] = {"Garig-Ilgar"}, ["ili"] = {"Ili Turki"}, ["ilk"] = {"Ilongot"}, ["ilm"] = {"Iranun (Malaysia)"}, ["ilo"] = {"Iloko"}, ["ilp"] = {"Iranun (Philippines)"}, ["ils"] = {"International Sign"}, ["ilu"] = {"Ili'uun"}, ["ilv"] = {"Ilue"}, ["ima"] = {"Mala Malasar"}, ["imi"] = {"Anamgura"}, ["iml"] = {"Miluk"}, ["imn"] = {"Imonda"}, ["imo"] = {"Imbongu"}, ["imr"] = {"Imroing"}, ["ims"] = {"Marsian"}, ["imy"] = {"Milyan"}, ["inb"] = {"Inga"}, ["inc"] = {"Indic languages"}, ["ine"] = {"Indo-European languages"}, ["ing"] = {"Degexit'an"}, ["inh"] = {"Ингуш"}, ["inj"] = {"Jungle Inga"}, ["inl"] = {"Indonesian Sign Language"}, ["inm"] = {"Minaean"}, ["inn"] = {"Isinai"}, ["ino"] = {"Inoke-Yate"}, ["inp"] = {"Iñapari"}, ["ins"] = {"Indian Sign Language"}, ["int"] = {"Intha"}, ["inz"] = {"Ineseño"}, ["ior"] = {"Inor"}, ["iou"] = {"Tuma-Irumu"}, ["iow"] = {"Iowa-Oto"}, ["ipi"] = {"Ipili"}, ["ipo"] = {"Ipiko"}, ["iqu"] = {"Iquito"}, ["iqw"] = {"Ikwo"}, ["ira"] = {"Iranian languages"}, ["ire"] = {"Iresim"}, ["irh"] = {"Irarutu"}, ["iri"] = {"Rigwe", "Irigwe"}, ["irk"] = {"Iraqw"}, ["irn"] = {"Irántxe"}, ["iro"] = {"Iroquoian languages"}, ["irr"] = {"Ir"}, ["iru"] = {"Irula"}, ["irx"] = {"Kamberau"}, ["iry"] = {"Iraya"}, ["isa"] = {"Isabi"}, ["isc"] = {"Isconahua"}, ["isd"] = {"Isnag"}, ["ise"] = {"Italian Sign Language"}, ["isg"] = {"Irish Sign Language"}, ["ish"] = {"Esan"}, ["isi"] = {"Nkem-Nkum"}, ["isk"] = {"Ishkashimi"}, ["ism"] = {"Masimasi"}, ["isn"] = {"Isanzu"}, ["iso"] = {"Isoko"}, ["isr"] = {"Israeli Sign Language"}, ["ist"] = {"Istriot"}, ["isu"] = {"Isu (Menchum Division)"}, ["itb"] = {"Binongan Itneg"}, ["itc"] = {"Italic languages"}, ["itd"] = {"Southern Tidung"}, ["ite"] = {"Itene"}, ["iti"] = {"Inlaod Itneg"}, ["itk"] = {"Judeo-Italian"}, ["itl"] = {"Itelmen"}, ["itm"] = {"Itu Mbon Uzo"}, ["ito"] = {"Itonama"}, ["itr"] = {"Iteri"}, ["its"] = {"Isekiri"}, ["itt"] = {"Maeng Itneg"}, ["itv"] = {"Itawit"}, ["itw"] = {"Ito"}, ["itx"] = {"Itik"}, ["ity"] = {"Moyadan Itneg"}, ["itz"] = {"Itzá"}, ["ium"] = {"Iu Mien"}, ["ivb"] = {"Ibatan"}, ["ivv"] = {"Ivatan"}, ["iwk"] = {"I-Wak"}, ["iwm"] = {"Iwam"}, ["iwo"] = {"Iwur"}, ["iws"] = {"Sepik Iwam"}, ["ixc"] = {"Ixcatec"}, ["ixl"] = {"Ixil"}, ["iya"] = {"Iyayu"}, ["iyo"] = {"Mesaka"}, ["iyx"] = {"Yaka (Congo)"}, ["izh"] = {"Ingrian"}, ["izr"] = {"Izere"}, ["izz"] = {"Izii"}, ["jaa"] = {"Jamamadí"}, ["jab"] = {"Hyam"}, ["jac"] = {"Popti'", "Jakalteko"}, ["jad"] = {"Jahanka"}, ["jae"] = {"Yabem"}, ["jaf"] = {"Jara"}, ["jah"] = {"Jah Hut"}, ["jaj"] = {"Zazao"}, ["jak"] = {"Jakun"}, ["jal"] = {"Yalahatan"}, ["jam"] = {"Ямайкын Креол"}, ["jan"] = {"Jandai"}, ["jao"] = {"Yanyuwa"}, ["jaq"] = {"Yaqay"}, ["jas"] = {"New Caledonian Javanese"}, ["jat"] = {"Jakati"}, ["jau"] = {"Yaur"}, ["jax"] = {"Jambi Malay"}, ["jay"] = {"Yan-nhangu", "Nhangu"}, ["jaz"] = {"Jawe"}, ["jbe"] = {"Judeo-Berber"}, ["jbi"] = {"Badjiri"}, ["jbj"] = {"Arandai"}, ["jbk"] = {"Barikewa"}, ["jbm"] = {"Bijim"}, ["jbn"] = {"Nafusi"}, ["jbo"] = {"Lojban"}, ["jbr"] = {"Jofotek-Bromnya"}, ["jbt"] = {"Jabutí"}, ["jbu"] = {"Jukun Takum"}, ["jbw"] = {"Yawijibaya"}, ["jcs"] = {"Jamaican Country Sign Language"}, ["jct"] = {"Krymchak"}, ["jda"] = {"Jad"}, ["jdg"] = {"Jadgali"}, ["jdt"] = {"Judeo-Tat"}, ["jeb"] = {"Jebero"}, ["jee"] = {"Jerung"}, ["jeh"] = {"Jeh"}, ["jei"] = {"Yei"}, ["jek"] = {"Jeri Kuo"}, ["jel"] = {"Yelmek"}, ["jen"] = {"Dza"}, ["jer"] = {"Jere"}, ["jet"] = {"Manem"}, ["jeu"] = {"Jonkor Bourmataguil"}, ["jgb"] = {"Ngbee"}, ["jge"] = {"Judeo-Georgian"}, ["jgk"] = {"Gwak"}, ["jgo"] = {"Ngomba"}, ["jhi"] = {"Jehai"}, ["jhs"] = {"Jhankot Sign Language"}, ["jia"] = {"Jina"}, ["jib"] = {"Jibu"}, ["jic"] = {"Tol"}, ["jid"] = {"Bu (Kaduna State)"}, ["jie"] = {"Jilbe"}, ["jig"] = {"Jingulu", "Djingili"}, ["jih"] = {"sTodsde", "Shangzhai"}, ["jii"] = {"Jiiddu"}, ["jil"] = {"Jilim"}, ["jim"] = {"Jimi (Cameroon)"}, ["jio"] = {"Jiamao"}, ["jiq"] = {"Guanyinqiao", "Lavrung"}, ["jit"] = {"Jita"}, ["jiu"] = {"Youle Jinuo"}, ["jiv"] = {"Shuar"}, ["jiy"] = {"Buyuan Jinuo"}, ["jje"] = {"Jejueo"}, ["jjr"] = {"Bankal"}, ["jka"] = {"Kaera"}, ["jkm"] = {"Mobwa Karen"}, ["jko"] = {"Kubo"}, ["jkp"] = {"Paku Karen"}, ["jkr"] = {"Koro (India)"}, ["jks"] = {"Amami Koniya Sign Language"}, ["jku"] = {"Labir"}, ["jle"] = {"Ngile"}, ["jls"] = {"Jamaican Sign Language"}, ["jma"] = {"Dima"}, ["jmb"] = {"Zumbun"}, ["jmc"] = {"Machame"}, ["jmd"] = {"Yamdena"}, ["jmi"] = {"Jimi (Nigeria)"}, ["jml"] = {"Jumli"}, ["jmn"] = {"Makuri Naga"}, ["jmr"] = {"Kamara"}, ["jms"] = {"Mashi (Nigeria)"}, ["jmw"] = {"Mouwase"}, ["jmx"] = {"Western Juxtlahuaca Mixtec"}, ["jna"] = {"Jangshung"}, ["jnd"] = {"Jandavra"}, ["jng"] = {"Yangman"}, ["jni"] = {"Janji"}, ["jnj"] = {"Yemsa"}, ["jnl"] = {"Rawat"}, ["jns"] = {"Jaunsari"}, ["job"] = {"Joba"}, ["jod"] = {"Wojenaka"}, ["jog"] = {"Jogi"}, ["jor"] = {"Jorá"}, ["jos"] = {"Jordanian Sign Language"}, ["jow"] = {"Jowulu"}, ["jpa"] = {"Jewish Palestinian Aramaic"}, ["jpr"] = {"Judeo-Persian"}, ["jpx"] = {"Japanese (family)"}, ["jqr"] = {"Jaqaru"}, ["jra"] = {"Jarai"}, ["jrb"] = {"Judeo-Arabic"}, ["jrr"] = {"Jiru"}, ["jrt"] = {"Jakattoe"}, ["jru"] = {"Japrería"}, ["jsl"] = {"Japanese Sign Language"}, ["jua"] = {"Júma"}, ["jub"] = {"Wannu"}, ["juc"] = {"Jurchen"}, ["jud"] = {"Worodougou"}, ["juh"] = {"Hõne"}, ["jui"] = {"Ngadjuri"}, ["juk"] = {"Wapan"}, ["jul"] = {"Jirel"}, ["jum"] = {"Jumjum"}, ["jun"] = {"Juang"}, ["juo"] = {"Jiba"}, ["jup"] = {"Hupdë"}, ["jur"] = {"Jurúna"}, ["jus"] = {"Jumla Sign Language"}, ["jut"] = {"Jutish"}, ["juu"] = {"Ju"}, ["juw"] = {"Wãpha"}, ["juy"] = {"Juray"}, ["jvd"] = {"Javindo"}, ["jvn"] = {"Caribbean Javanese"}, ["jwi"] = {"Jwira-Pepesa"}, ["jya"] = {"Jiarong"}, ["jye"] = {"Judeo-Yemeni Arabic"}, ["jyy"] = {"Jaya"}, ["kaa"] = {"Кара-Калпак", "Каракалпак"}, ["kab"] = {"Kabyle"}, ["kac"] = {"Kachin", "Jingpho"}, ["kad"] = {"Adara"}, ["kae"] = {"Ketangalan"}, ["kaf"] = {"Katso"}, ["kag"] = {"Kajaman"}, ["kah"] = {"Kara (Central African Republic)"}, ["kai"] = {"Karekare"}, ["kaj"] = {"Jju"}, ["kak"] = {"Kalanguya", "Kayapa Kallahan"}, ["kam"] = {"Kamba (Kenya)"}, ["kao"] = {"Xaasongaxango"}, ["kap"] = {"Bezhta"}, ["kaq"] = {"Capanahua"}, ["kar"] = {"Karen languages"}, ["kav"] = {"Katukína"}, ["kaw"] = {"Кави"}, ["kax"] = {"Kao"}, ["kay"] = {"Kamayurá"}, ["kba"] = {"Kalarko"}, ["kbb"] = {"Kaxuiâna"}, ["kbc"] = {"Kadiwéu"}, ["kbd"] = {"Кабард"}, ["kbe"] = {"Kanju"}, ["kbg"] = {"Khamba"}, ["kbh"] = {"Camsá"}, ["kbi"] = {"Kaptiau"}, ["kbj"] = {"Kari"}, ["kbk"] = {"Grass Koiari"}, ["kbl"] = {"Kanembu"}, ["kbm"] = {"Iwal"}, ["kbn"] = {"Kare (Central African Republic)"}, ["kbo"] = {"Keliko"}, ["kbp"] = {"Kabiyè"}, ["kbq"] = {"Kamano"}, ["kbr"] = {"Kafa"}, ["kbs"] = {"Kande"}, ["kbt"] = {"Abadi"}, ["kbu"] = {"Kabutra"}, ["kbv"] = {"Dera (Indonesia)"}, ["kbw"] = {"Kaiep"}, ["kbx"] = {"Ap Ma"}, ["kby"] = {"Manga Kanuri"}, ["kbz"] = {"Duhwa"}, ["kca"] = {"Khanty"}, ["kcb"] = {"Kawacha"}, ["kcc"] = {"Lubila"}, ["kcd"] = {"Ngkâlmpw Kanum"}, ["kce"] = {"Kaivi"}, ["kcf"] = {"Ukaan"}, ["kcg"] = {"Tyap"}, ["kch"] = {"Vono"}, ["kci"] = {"Kamantan"}, ["kcj"] = {"Kobiana"}, ["kck"] = {"Kalanga"}, ["kcl"] = {"Kela (Papua New Guinea)", "Kala"}, ["kcm"] = {"Gula (Central African Republic)"}, ["kcn"] = {"Nubi"}, ["kco"] = {"Kinalakna"}, ["kcp"] = {"Kanga"}, ["kcq"] = {"Kamo"}, ["kcr"] = {"Katla"}, ["kcs"] = {"Koenoem"}, ["kct"] = {"Kaian"}, ["kcu"] = {"Kami (Tanzania)"}, ["kcv"] = {"Kete"}, ["kcw"] = {"Kabwari"}, ["kcx"] = {"Kachama-Ganjule"}, ["kcy"] = {"Korandje"}, ["kcz"] = {"Konongo"}, ["kda"] = {"Worimi"}, ["kdc"] = {"Kutu"}, ["kdd"] = {"Yankunytjatjara"}, ["kde"] = {"Makonde"}, ["kdf"] = {"Mamusi"}, ["kdg"] = {"Seba"}, ["kdh"] = {"Tem"}, ["kdi"] = {"Kumam"}, ["kdj"] = {"Karamojong"}, ["kdk"] = {"Numèè", "Kwényi"}, ["kdl"] = {"Tsikimba"}, ["kdm"] = {"Kagoma"}, ["kdn"] = {"Kunda"}, ["kdo"] = {"Kordofanian languages"}, ["kdp"] = {"Kaningdon-Nindem"}, ["kdq"] = {"Koch"}, ["kdr"] = {"Karaim"}, ["kdt"] = {"Kuy"}, ["kdu"] = {"Kadaru"}, ["kdw"] = {"Koneraw"}, ["kdx"] = {"Kam"}, ["kdy"] = {"Keder", "Keijar"}, ["kdz"] = {"Kwaja"}, ["kea"] = {"Kabuverdianu"}, ["keb"] = {"Kélé"}, ["kec"] = {"Keiga"}, ["ked"] = {"Kerewe"}, ["kee"] = {"Eastern Keres"}, ["kef"] = {"Kpessi"}, ["keg"] = {"Tese"}, ["keh"] = {"Keak"}, ["kei"] = {"Kei"}, ["kej"] = {"Kadar"}, ["kek"] = {"Kekchí"}, ["kel"] = {"Kela (Democratic Republic of Congo)"}, ["kem"] = {"Kemak"}, ["ken"] = {"Kenyang"}, ["keo"] = {"Kakwa"}, ["kep"] = {"Kaikadi"}, ["keq"] = {"Kamar"}, ["ker"] = {"Kera"}, ["kes"] = {"Kugbo"}, ["ket"] = {"Ket"}, ["keu"] = {"Akebu"}, ["kev"] = {"Kanikkaran"}, ["kew"] = {"West Kewa"}, ["kex"] = {"Kukna"}, ["key"] = {"Kupia"}, ["kez"] = {"Kukele"}, ["kfa"] = {"Kodava"}, ["kfb"] = {"Northwestern Kolami"}, ["kfc"] = {"Konda-Dora"}, ["kfd"] = {"Korra Koraga"}, ["kfe"] = {"Kota (India)"}, ["kff"] = {"Koya"}, ["kfg"] = {"Kudiya"}, ["kfh"] = {"Kurichiya"}, ["kfi"] = {"Kannada Kurumba"}, ["kfj"] = {"Kemiehua"}, ["kfk"] = {"Kinnauri"}, ["kfl"] = {"Kung"}, ["kfm"] = {"Khunsari"}, ["kfn"] = {"Kuk"}, ["kfo"] = {"Koro (Côte d'Ivoire)"}, ["kfp"] = {"Korwa"}, ["kfq"] = {"Korku"}, ["kfr"] = {"Kachhi", "Kutchi"}, ["kfs"] = {"Bilaspuri"}, ["kft"] = {"Kanjari"}, ["kfu"] = {"Katkari"}, ["kfv"] = {"Kurmukar"}, ["kfw"] = {"Kharam Naga"}, ["kfx"] = {"Kullu Pahari"}, ["kfy"] = {"Kumaoni"}, ["kfz"] = {"Koromfé"}, ["kga"] = {"Koyaga"}, ["kgb"] = {"Kawe"}, ["kge"] = {"Komering"}, ["kgf"] = {"Kube"}, ["kgg"] = {"Kusunda"}, ["kgi"] = {"Selangor Sign Language"}, ["kgj"] = {"Gamale Kham"}, ["kgk"] = {"Kaiwá"}, ["kgl"] = {"Kunggari"}, ["kgm"] = {"Karipúna"}, ["kgn"] = {"Karingani"}, ["kgo"] = {"Krongo"}, ["kgp"] = {"Kaingang"}, ["kgq"] = {"Kamoro"}, ["kgr"] = {"Abun"}, ["kgs"] = {"Kumbainggar"}, ["kgt"] = {"Somyev"}, ["kgu"] = {"Kobol"}, ["kgv"] = {"Karas"}, ["kgw"] = {"Karon Dori"}, ["kgx"] = {"Kamaru"}, ["kgy"] = {"Kyerung"}, ["kha"] = {"Khasi"}, ["khb"] = {"Lü"}, ["khc"] = {"Tukang Besi North"}, ["khd"] = {"Bädi Kanum"}, ["khe"] = {"Korowai"}, ["khf"] = {"Khuen"}, ["khg"] = {"Khams Tibetan"}, ["khh"] = {"Kehu"}, ["khi"] = {"Khoisan languages"}, ["khj"] = {"Kuturmi"}, ["khk"] = {"Halh Mongolian"}, ["khl"] = {"Lusi"}, ["khn"] = {"Khandesi"}, ["kho"] = {"Khotanese", "Sakan"}, ["khp"] = {"Kapori", "Kapauri"}, ["khq"] = {"Koyra Chiini Songhay"}, ["khr"] = {"Kharia"}, ["khs"] = {"Kasua"}, ["kht"] = {"Khamti"}, ["khu"] = {"Nkhumbi"}, ["khv"] = {"Khvarshi"}, ["khw"] = {"Ховар"}, ["khx"] = {"Kanu"}, ["khy"] = {"Kele (Democratic Republic of Congo)"}, ["khz"] = {"Keapara"}, ["kia"] = {"Kim"}, ["kib"] = {"Koalib"}, ["kic"] = {"Kickapoo"}, ["kid"] = {"Koshin"}, ["kie"] = {"Kibet"}, ["kif"] = {"Eastern Parbate Kham"}, ["kig"] = {"Kimaama", "Kimaghima"}, ["kih"] = {"Kilmeri"}, ["kii"] = {"Kitsai"}, ["kij"] = {"Kilivila"}, ["kil"] = {"Kariya"}, ["kim"] = {"Karagas"}, ["kio"] = {"Kiowa"}, ["kip"] = {"Sheshi Kham"}, ["kiq"] = {"Kosadle", "Kosare"}, ["kis"] = {"Kis"}, ["kit"] = {"Agob"}, ["kiu"] = {"Kirmanjki (individual language)"}, ["kiv"] = {"Kimbu"}, ["kiw"] = {"Northeast Kiwai"}, ["kix"] = {"Khiamniungan Naga"}, ["kiy"] = {"Kirikiri"}, ["kiz"] = {"Kisi"}, ["kja"] = {"Mlap"}, ["kjb"] = {"Q'anjob'al", "Kanjobal"}, ["kjc"] = {"Coastal Konjo"}, ["kjd"] = {"Southern Kiwai"}, ["kje"] = {"Kisar"}, ["kjg"] = {"Khmu"}, ["kjh"] = {"Khakas"}, ["kji"] = {"Zabana"}, ["kjj"] = {"Khinalugh"}, ["kjk"] = {"Highland Konjo"}, ["kjl"] = {"Western Parbate Kham"}, ["kjm"] = {"Kháng"}, ["kjn"] = {"Kunjen"}, ["kjo"] = {"Harijan Kinnauri"}, ["kjp"] = {"Pwo Eastern Karen"}, ["kjq"] = {"Western Keres"}, ["kjr"] = {"Kurudu"}, ["kjs"] = {"East Kewa"}, ["kjt"] = {"Phrae Pwo Karen"}, ["kju"] = {"Kashaya"}, ["kjv"] = {"Kaikavian Literary Language"}, ["kjx"] = {"Ramopa"}, ["kjy"] = {"Erave"}, ["kjz"] = {"Bumthangkha"}, ["kka"] = {"Kakanda"}, ["kkb"] = {"Kwerisa"}, ["kkc"] = {"Odoodee"}, ["kkd"] = {"Kinuku"}, ["kke"] = {"Kakabe"}, ["kkf"] = {"Kalaktang Monpa"}, ["kkg"] = {"Mabaka Valley Kalinga"}, ["kkh"] = {"Khün"}, ["kki"] = {"Kagulu"}, ["kkj"] = {"Kako"}, ["kkk"] = {"Kokota"}, ["kkl"] = {"Kosarek Yale"}, ["kkm"] = {"Kiong"}, ["kkn"] = {"Kon Keu"}, ["kko"] = {"Karko"}, ["kkp"] = {"Gugubera", "Koko-Bera"}, ["kkq"] = {"Kaeku"}, ["kkr"] = {"Kir-Balar"}, ["kks"] = {"Giiwo"}, ["kkt"] = {"Koi"}, ["kku"] = {"Tumi"}, ["kkv"] = {"Kangean"}, ["kkw"] = {"Teke-Kukuya"}, ["kkx"] = {"Kohin"}, ["kky"] = {"Guugu Yimidhirr", "Guguyimidjir"}, ["kkz"] = {"Kaska"}, ["kla"] = {"Klamath-Modoc"}, ["klb"] = {"Kiliwa"}, ["klc"] = {"Kolbila"}, ["kld"] = {"Gamilaraay"}, ["kle"] = {"Kulung (Nepal)"}, ["klf"] = {"Kendeje"}, ["klg"] = {"Tagakaulo"}, ["klh"] = {"Weliki"}, ["kli"] = {"Kalumpang"}, ["klj"] = {"Khalaj"}, ["klk"] = {"Kono (Nigeria)"}, ["kll"] = {"Kagan Kalagan"}, ["klm"] = {"Migum"}, ["kln"] = {"Kalenjin"}, ["klo"] = {"Kapya"}, ["klp"] = {"Kamasa"}, ["klq"] = {"Rumu"}, ["klr"] = {"Khaling"}, ["kls"] = {"Kalasha"}, ["klt"] = {"Nukna"}, ["klu"] = {"Klao"}, ["klv"] = {"Maskelynes"}, ["klw"] = {"Tado", "Lindu"}, ["klx"] = {"Koluwawa"}, ["kly"] = {"Kalao"}, ["klz"] = {"Kabola"}, ["kma"] = {"Konni"}, ["kmb"] = {"Kimbundu"}, ["kmc"] = {"Southern Dong"}, ["kmd"] = {"Majukayang Kalinga"}, ["kme"] = {"Bakole"}, ["kmf"] = {"Kare (Papua New Guinea)"}, ["kmg"] = {"Kâte"}, ["kmh"] = {"Kalam"}, ["kmi"] = {"Kami (Nigeria)"}, ["kmj"] = {"Kumarbhag Paharia"}, ["kmk"] = {"Limos Kalinga"}, ["kml"] = {"Tanudan Kalinga"}, ["kmm"] = {"Kom (India)"}, ["kmn"] = {"Awtuw"}, ["kmo"] = {"Kwoma"}, ["kmp"] = {"Gimme"}, ["kmq"] = {"Kwama"}, ["kmr"] = {"Northern Kurdish"}, ["kms"] = {"Kamasau"}, ["kmt"] = {"Kemtuik"}, ["kmu"] = {"Kanite"}, ["kmv"] = {"Karipúna Creole French"}, ["kmw"] = {"Komo (Democratic Republic of Congo)"}, ["kmx"] = {"Waboda"}, ["kmy"] = {"Koma"}, ["kmz"] = {"Khorasani Turkish"}, ["kna"] = {"Dera (Nigeria)"}, ["knb"] = {"Lubuagan Kalinga"}, ["knc"] = {"Central Kanuri"}, ["knd"] = {"Konda"}, ["kne"] = {"Kankanaey"}, ["knf"] = {"Mankanya"}, ["kng"] = {"Koongo"}, ["kni"] = {"Kanufi"}, ["knj"] = {"Western Kanjobal"}, ["knk"] = {"Kuranko"}, ["knl"] = {"Keninjal"}, ["knm"] = {"Kanamarí"}, ["knn"] = {"Konkani (individual language)"}, ["kno"] = {"Kono (Sierra Leone)"}, ["knp"] = {"Kwanja"}, ["knq"] = {"Kintaq"}, ["knr"] = {"Kaningra"}, ["kns"] = {"Kensiu"}, ["knt"] = {"Panoan Katukína"}, ["knu"] = {"Kono (Guinea)"}, ["knv"] = {"Tabo"}, ["knw"] = {"Kung-Ekoka"}, ["knx"] = {"Kendayan", "Salako"}, ["kny"] = {"Kanyok"}, ["knz"] = {"Kalamsé"}, ["koa"] = {"Konomala"}, ["koc"] = {"Kpati"}, ["kod"] = {"Kodi"}, ["koe"] = {"Kacipo-Bale Suri"}, ["kof"] = {"Kubi"}, ["kog"] = {"Cogui", "Kogi"}, ["koh"] = {"Koyo"}, ["koi"] = {"Komi-Permyak"}, ["kok"] = {"Konkani (macrolanguage)"}, ["kol"] = {"Kol (Papua New Guinea)"}, ["koo"] = {"Konzo"}, ["kop"] = {"Waube"}, ["koq"] = {"Kota (Gabon)"}, ["kos"] = {"Kosraean"}, ["kot"] = {"Lagwan"}, ["kou"] = {"Koke"}, ["kov"] = {"Kudu-Camo"}, ["kow"] = {"Kugama"}, ["koy"] = {"Koyukon"}, ["koz"] = {"Korak"}, ["kpa"] = {"Kutto"}, ["kpb"] = {"Mullu Kurumba"}, ["kpc"] = {"Curripaco"}, ["kpd"] = {"Koba"}, ["kpe"] = {"Kpelle"}, ["kpf"] = {"Komba"}, ["kpg"] = {"Kapingamarangi"}, ["kph"] = {"Kplang"}, ["kpi"] = {"Kofei"}, ["kpj"] = {"Karajá"}, ["kpk"] = {"Kpan"}, ["kpl"] = {"Kpala"}, ["kpm"] = {"Koho"}, ["kpn"] = {"Kepkiriwát"}, ["kpo"] = {"Ikposo"}, ["kpq"] = {"Korupun-Sela"}, ["kpr"] = {"Korafe-Yegha"}, ["kps"] = {"Tehit"}, ["kpt"] = {"Karata"}, ["kpu"] = {"Kafoa"}, ["kpv"] = {"Komi-Zyrian"}, ["kpw"] = {"Kobon"}, ["kpx"] = {"Mountain Koiali"}, ["kpy"] = {"Koryak"}, ["kpz"] = {"Kupsabiny"}, ["kqa"] = {"Mum"}, ["kqb"] = {"Kovai"}, ["kqc"] = {"Doromu-Koki"}, ["kqd"] = {"Koy Sanjaq Surat"}, ["kqe"] = {"Kalagan"}, ["kqf"] = {"Kakabai"}, ["kqg"] = {"Khe"}, ["kqh"] = {"Kisankasa"}, ["kqi"] = {"Koitabu"}, ["kqj"] = {"Koromira"}, ["kqk"] = {"Kotafon Gbe"}, ["kql"] = {"Kyenele"}, ["kqm"] = {"Khisa"}, ["kqn"] = {"Kaonde"}, ["kqo"] = {"Eastern Krahn"}, ["kqp"] = {"Kimré"}, ["kqq"] = {"Krenak"}, ["kqr"] = {"Kimaragang"}, ["kqs"] = {"Northern Kissi"}, ["kqt"] = {"Klias River Kadazan"}, ["kqu"] = {"Seroa"}, ["kqv"] = {"Okolod"}, ["kqw"] = {"Kandas"}, ["kqx"] = {"Mser"}, ["kqy"] = {"Koorete"}, ["kqz"] = {"Korana"}, ["kra"] = {"Kumhali"}, ["krb"] = {"Karkin"}, ["krc"] = {"Карачай-Балкар"}, ["krd"] = {"Kairui-Midiki"}, ["kre"] = {"Panará"}, ["krf"] = {"Koro (Vanuatu)"}, ["krh"] = {"Kurama"}, ["kri"] = {"Krio"}, ["krj"] = {"Kinaray-A"}, ["krk"] = {"Kerek"}, ["krl"] = {"Karelian"}, ["krn"] = {"Sapo"}, ["kro"] = {"Kru languages"}, ["krp"] = {"Korop"}, ["krr"] = {"Krung"}, ["krs"] = {"Gbaya (Sudan)"}, ["krt"] = {"Tumari Kanuri"}, ["kru"] = {"Kurukh"}, ["krv"] = {"Kavet"}, ["krw"] = {"Western Krahn"}, ["krx"] = {"Karon"}, ["kry"] = {"Kryts"}, ["krz"] = {"Sota Kanum"}, ["ksa"] = {"Shuwa-Zamani"}, ["ksb"] = {"Shambala"}, ["ksc"] = {"Southern Kalinga"}, ["ksd"] = {"Kuanua"}, ["kse"] = {"Kuni"}, ["ksf"] = {"Bafia"}, ["ksg"] = {"Kusaghe"}, ["ksh"] = {"Кёльн"}, ["ksi"] = {"Krisa", "I'saka"}, ["ksj"] = {"Uare"}, ["ksk"] = {"Kansa"}, ["ksl"] = {"Kumalu"}, ["ksm"] = {"Kumba"}, ["ksn"] = {"Kasiguranin"}, ["kso"] = {"Kofa"}, ["ksp"] = {"Kaba"}, ["ksq"] = {"Kwaami"}, ["ksr"] = {"Borong"}, ["kss"] = {"Southern Kisi"}, ["kst"] = {"Winyé"}, ["ksu"] = {"Khamyang"}, ["ksv"] = {"Kusu"}, ["ksw"] = {"S'gaw Karen"}, ["ksx"] = {"Kedang"}, ["ksy"] = {"Kharia Thar"}, ["ksz"] = {"Kodaku"}, ["kta"] = {"Katua"}, ["ktb"] = {"Kambaata"}, ["ktc"] = {"Kholok"}, ["ktd"] = {"Kokata", "Kukatha"}, ["kte"] = {"Nubri"}, ["ktf"] = {"Kwami"}, ["ktg"] = {"Kalkutung"}, ["kth"] = {"Karanga"}, ["kti"] = {"North Muyu"}, ["ktj"] = {"Plapo Krumen"}, ["ktk"] = {"Kaniet"}, ["ktl"] = {"Koroshi"}, ["ktm"] = {"Kurti"}, ["ktn"] = {"Karitiâna"}, ["kto"] = {"Kuot"}, ["ktp"] = {"Kaduo"}, ["ktq"] = {"Katabaga"}, ["kts"] = {"South Muyu"}, ["ktt"] = {"Ketum"}, ["ktu"] = {"Kituba (Democratic Republic of Congo)"}, ["ktv"] = {"Eastern Katu"}, ["ktw"] = {"Kato"}, ["ktx"] = {"Kaxararí"}, ["kty"] = {"Kango (Bas-Uélé District)"}, ["ktz"] = {"Juǀʼhoan", "Juǀʼhoansi"}, ["kub"] = {"Kutep"}, ["kuc"] = {"Kwinsu"}, ["kud"] = {"'Auhelawa"}, ["kue"] = {"Kuman (Papua New Guinea)"}, ["kuf"] = {"Western Katu"}, ["kug"] = {"Kupa"}, ["kuh"] = {"Kushi"}, ["kui"] = {"Kuikúro-Kalapálo", "Kalapalo"}, ["kuj"] = {"Kuria"}, ["kuk"] = {"Kepo'"}, ["kul"] = {"Kulere"}, ["kum"] = {"Кумык"}, ["kun"] = {"Kunama"}, ["kuo"] = {"Kumukio"}, ["kup"] = {"Kunimaipa"}, ["kuq"] = {"Karipuna"}, ["kus"] = {"Kusaal"}, ["kut"] = {"Kutenai"}, ["kuu"] = {"Upper Kuskokwim"}, ["kuv"] = {"Kur"}, ["kuw"] = {"Kpagua"}, ["kux"] = {"Kukatja"}, ["kuy"] = {"Kuuku-Ya'u"}, ["kuz"] = {"Kunza"}, ["kva"] = {"Bagvalal"}, ["kvb"] = {"Kubu"}, ["kvc"] = {"Kove"}, ["kvd"] = {"Kui (Indonesia)"}, ["kve"] = {"Kalabakan"}, ["kvf"] = {"Kabalai"}, ["kvg"] = {"Kuni-Boazi"}, ["kvh"] = {"Komodo"}, ["kvi"] = {"Kwang"}, ["kvj"] = {"Psikye"}, ["kvk"] = {"Korean Sign Language"}, ["kvl"] = {"Kayaw"}, ["kvm"] = {"Kendem"}, ["kvn"] = {"Border Kuna"}, ["kvo"] = {"Dobel"}, ["kvp"] = {"Kompane"}, ["kvq"] = {"Geba Karen"}, ["kvr"] = {"Kerinci"}, ["kvt"] = {"Lahta Karen", "Lahta"}, ["kvu"] = {"Yinbaw Karen"}, ["kvv"] = {"Kola"}, ["kvw"] = {"Wersing"}, ["kvx"] = {"Parkari Koli"}, ["kvy"] = {"Yintale Karen", "Yintale"}, ["kvz"] = {"Tsakwambo", "Tsaukambo"}, ["kwa"] = {"Dâw"}, ["kwb"] = {"Kwa"}, ["kwc"] = {"Likwala"}, ["kwd"] = {"Kwaio"}, ["kwe"] = {"Kwerba"}, ["kwf"] = {"Kwara'ae"}, ["kwg"] = {"Sara Kaba Deme"}, ["kwh"] = {"Kowiai"}, ["kwi"] = {"Awa-Cuaiquer"}, ["kwj"] = {"Kwanga"}, ["kwk"] = {"Kwakiutl"}, ["kwl"] = {"Kofyar"}, ["kwm"] = {"Kwambi"}, ["kwn"] = {"Квангали"}, ["kwo"] = {"Kwomtari"}, ["kwp"] = {"Kodia"}, ["kwr"] = {"Kwer"}, ["kws"] = {"Kwese"}, ["kwt"] = {"Kwesten"}, ["kwu"] = {"Kwakum"}, ["kwv"] = {"Sara Kaba Náà"}, ["kww"] = {"Kwinti"}, ["kwx"] = {"Khirwar"}, ["kwy"] = {"San Salvador Kongo"}, ["kwz"] = {"Kwadi"}, ["kxa"] = {"Kairiru"}, ["kxb"] = {"Krobu"}, ["kxc"] = {"Konso", "Khonso"}, ["kxd"] = {"Brunei"}, ["kxf"] = {"Manumanaw Karen", "Manumanaw"}, ["kxh"] = {"Karo (Ethiopia)"}, ["kxi"] = {"Keningau Murut"}, ["kxj"] = {"Kulfa"}, ["kxk"] = {"Zayein Karen"}, ["kxm"] = {"Northern Khmer"}, ["kxn"] = {"Kanowit-Tanjong Melanau"}, ["kxo"] = {"Kanoé"}, ["kxp"] = {"Wadiyara Koli"}, ["kxq"] = {"Smärky Kanum"}, ["kxr"] = {"Koro (Papua New Guinea)"}, ["kxs"] = {"Kangjia"}, ["kxt"] = {"Koiwat"}, ["kxv"] = {"Kuvi"}, ["kxw"] = {"Konai"}, ["kxx"] = {"Likuba"}, ["kxy"] = {"Kayong"}, ["kxz"] = {"Kerewo"}, ["kya"] = {"Kwaya"}, ["kyb"] = {"Butbut Kalinga"}, ["kyc"] = {"Kyaka"}, ["kyd"] = {"Karey"}, ["kye"] = {"Krache"}, ["kyf"] = {"Kouya"}, ["kyg"] = {"Keyagana"}, ["kyh"] = {"Karok"}, ["kyi"] = {"Kiput"}, ["kyj"] = {"Karao"}, ["kyk"] = {"Kamayo"}, ["kyl"] = {"Kalapuya"}, ["kym"] = {"Kpatili"}, ["kyn"] = {"Northern Binukidnon"}, ["kyo"] = {"Kelon"}, ["kyp"] = {"Kang"}, ["kyq"] = {"Kenga"}, ["kyr"] = {"Kuruáya"}, ["kys"] = {"Baram Kayan"}, ["kyt"] = {"Kayagar"}, ["kyu"] = {"Western Kayah"}, ["kyv"] = {"Kayort"}, ["kyw"] = {"Kudmali"}, ["kyx"] = {"Rapoisi"}, ["kyy"] = {"Kambaira"}, ["kyz"] = {"Kayabí"}, ["kza"] = {"Western Karaboro"}, ["kzb"] = {"Kaibobo"}, ["kzc"] = {"Bondoukou Kulango"}, ["kzd"] = {"Kadai"}, ["kze"] = {"Kosena"}, ["kzf"] = {"Da'a Kaili"}, ["kzg"] = {"Kikai"}, ["kzi"] = {"Kelabit"}, ["kzk"] = {"Kazukuru"}, ["kzl"] = {"Kayeli"}, ["kzm"] = {"Kais"}, ["kzn"] = {"Kokola"}, ["kzo"] = {"Kaningi"}, ["kzp"] = {"Kaidipang"}, ["kzq"] = {"Kaike"}, ["kzr"] = {"Karang"}, ["kzs"] = {"Sugut Dusun"}, ["kzu"] = {"Kayupulau"}, ["kzv"] = {"Komyandaret"}, ["kzw"] = {"Karirí-Xocó"}, ["kzx"] = {"Kamarian"}, ["kzy"] = {"Kango (Tshopo District)"}, ["kzz"] = {"Kalabra"}, ["laa"] = {"Southern Subanen"}, ["lab"] = {"Linear A"}, ["lac"] = {"Lacandon"}, ["lad"] = {"Ladino"}, ["lae"] = {"Pattani"}, ["laf"] = {"Lafofa"}, ["lag"] = {"Langi"}, ["lah"] = {"Lahnda"}, ["lai"] = {"Lambya"}, ["laj"] = {"Lango (Uganda)"}, ["lak"] = {"Laka (Nigeria)"}, ["lal"] = {"Lalia"}, ["lam"] = {"Lamba"}, ["lan"] = {"Laru"}, ["lap"] = {"Laka (Chad)"}, ["laq"] = {"Qabiao"}, ["lar"] = {"Larteh"}, ["las"] = {"Lama (Togo)"}, ["lau"] = {"Laba"}, ["law"] = {"Lauje"}, ["lax"] = {"Tiwa"}, ["lay"] = {"Lama Bai"}, ["laz"] = {"Aribwatsa"}, ["lbb"] = {"Label"}, ["lbc"] = {"Lakkia"}, ["lbe"] = {"Лак"}, ["lbf"] = {"Tinani"}, ["lbg"] = {"Laopang"}, ["lbi"] = {"La'bi"}, ["lbj"] = {"Ladakhi"}, ["lbk"] = {"Central Bontok"}, ["lbl"] = {"Libon Bikol"}, ["lbm"] = {"Lodhi"}, ["lbn"] = {"Rmeet"}, ["lbo"] = {"Laven"}, ["lbq"] = {"Wampar"}, ["lbr"] = {"Lohorung"}, ["lbs"] = {"Libyan Sign Language"}, ["lbt"] = {"Lachi"}, ["lbu"] = {"Labu"}, ["lbv"] = {"Lavatbura-Lamusong"}, ["lbw"] = {"Tolaki"}, ["lbx"] = {"Lawangan"}, ["lby"] = {"Lamalama", "Lamu-Lamu"}, ["lbz"] = {"Lardil"}, ["lcc"] = {"Legenyem"}, ["lcd"] = {"Lola"}, ["lce"] = {"Loncong", "Sekak"}, ["lcf"] = {"Lubu"}, ["lch"] = {"Luchazi"}, ["lcl"] = {"Lisela"}, ["lcm"] = {"Tungag"}, ["lcp"] = {"Western Lawa"}, ["lcq"] = {"Luhu"}, ["lcs"] = {"Lisabata-Nuniali"}, ["lda"] = {"Kla-Dan"}, ["ldb"] = {"Dũya"}, ["ldd"] = {"Luri"}, ["ldg"] = {"Lenyima"}, ["ldh"] = {"Lamja-Dengsa-Tola"}, ["ldi"] = {"Laari"}, ["ldj"] = {"Lemoro"}, ["ldk"] = {"Leelau"}, ["ldl"] = {"Kaan"}, ["ldm"] = {"Landoma"}, ["ldn"] = {"Láadan"}, ["ldo"] = {"Loo"}, ["ldp"] = {"Tso"}, ["ldq"] = {"Lufu"}, ["lea"] = {"Lega-Shabunda"}, ["leb"] = {"Lala-Bisa"}, ["lec"] = {"Leco"}, ["led"] = {"Lendu"}, ["lee"] = {"Lyélé"}, ["lef"] = {"Lelemi"}, ["leh"] = {"Lenje"}, ["lei"] = {"Lemio"}, ["lej"] = {"Lengola"}, ["lek"] = {"Leipon"}, ["lel"] = {"Lele (Democratic Republic of Congo)"}, ["lem"] = {"Nomaande"}, ["len"] = {"Lenca"}, ["leo"] = {"Leti (Cameroon)"}, ["lep"] = {"Lepcha"}, ["leq"] = {"Lembena"}, ["ler"] = {"Lenkau"}, ["les"] = {"Lese"}, ["let"] = {"Lesing-Gelimi", "Amio-Gelimi"}, ["leu"] = {"Kara (Papua New Guinea)"}, ["lev"] = {"Lamma"}, ["lew"] = {"Ledo Kaili"}, ["lex"] = {"Luang"}, ["ley"] = {"Lemolang"}, ["lez"] = {"Лезги"}, ["lfa"] = {"Lefa"}, ["lfn"] = {"Lingua Franca Nova"}, ["lga"] = {"Lungga"}, ["lgb"] = {"Laghu"}, ["lgg"] = {"Lugbara"}, ["lgh"] = {"Laghuu"}, ["lgi"] = {"Lengilu"}, ["lgk"] = {"Lingarak", "Neverver"}, ["lgl"] = {"Wala"}, ["lgm"] = {"Lega-Mwenga"}, ["lgn"] = {"T'apo", "Opuuo"}, ["lgq"] = {"Logba"}, ["lgr"] = {"Lengo"}, ["lgt"] = {"Pahi"}, ["lgu"] = {"Longgu"}, ["lgz"] = {"Ligenza"}, ["lha"] = {"Laha (Viet Nam)"}, ["lhh"] = {"Laha (Indonesia)"}, ["lhi"] = {"Lahu Shi"}, ["lhl"] = {"Lahul Lohar"}, ["lhm"] = {"Lhomi"}, ["lhn"] = {"Lahanan"}, ["lhp"] = {"Lhokpu"}, ["lhs"] = {"Mlahsö"}, ["lht"] = {"Lo-Toga"}, ["lhu"] = {"Lahu"}, ["lia"] = {"West-Central Limba"}, ["lib"] = {"Likum"}, ["lic"] = {"Hlai"}, ["lid"] = {"Nyindrou"}, ["lie"] = {"Likila"}, ["lif"] = {"Limbu"}, ["lig"] = {"Ligbi"}, ["lih"] = {"Lihir"}, ["lij"] = {"Лигур"}, ["lik"] = {"Lika"}, ["lil"] = {"Lillooet"}, ["lio"] = {"Liki"}, ["lip"] = {"Sekpele"}, ["liq"] = {"Libido"}, ["lir"] = {"Liberian English"}, ["lis"] = {"Lisu"}, ["liu"] = {"Logorik"}, ["liv"] = {"Liv"}, ["liw"] = {"Col"}, ["lix"] = {"Liabuku"}, ["liy"] = {"Banda-Bambari"}, ["liz"] = {"Libinza"}, ["lja"] = {"Golpa"}, ["lje"] = {"Rampi"}, ["lji"] = {"Laiyolo"}, ["ljl"] = {"Li'o"}, ["ljp"] = {"Lampung Api"}, ["ljw"] = {"Yirandali"}, ["ljx"] = {"Yuru"}, ["lka"] = {"Lakalei"}, ["lkb"] = {"Kabras", "Lukabaras"}, ["lkc"] = {"Kucong"}, ["lkd"] = {"Lakondê"}, ["lke"] = {"Kenyi"}, ["lkh"] = {"Lakha"}, ["lki"] = {"Laki"}, ["lkj"] = {"Remun"}, ["lkl"] = {"Laeko-Libuat"}, ["lkm"] = {"Kalaamaya"}, ["lkn"] = {"Lakon", "Vure"}, ["lko"] = {"Khayo", "Olukhayo"}, ["lkr"] = {"Päri"}, ["lks"] = {"Kisa", "Olushisa"}, ["lkt"] = {"Lakota"}, ["lku"] = {"Kungkari"}, ["lky"] = {"Lokoya"}, ["lla"] = {"Lala-Roba"}, ["llb"] = {"Lolo"}, ["llc"] = {"Lele (Guinea)"}, ["lld"] = {"Ladin"}, ["lle"] = {"Lele (Papua New Guinea)"}, ["llf"] = {"Hermit"}, ["llg"] = {"Lole"}, ["llh"] = {"Lamu"}, ["lli"] = {"Teke-Laali"}, ["llj"] = {"Ladji Ladji"}, ["llk"] = {"Lelak"}, ["lll"] = {"Lilau"}, ["llm"] = {"Lasalimu"}, ["lln"] = {"Lele (Chad)"}, ["llp"] = {"North Efate"}, ["llq"] = {"Lolak"}, ["lls"] = {"Lithuanian Sign Language"}, ["llu"] = {"Lau"}, ["llx"] = {"Lauan"}, ["lma"] = {"East Limba"}, ["lmb"] = {"Merei"}, ["lmc"] = {"Limilngan"}, ["lmd"] = {"Lumun"}, ["lme"] = {"Pévé"}, ["lmf"] = {"South Lembata"}, ["lmg"] = {"Lamogai"}, ["lmh"] = {"Lambichhong"}, ["lmi"] = {"Lombi"}, ["lmj"] = {"West Lembata"}, ["lmk"] = {"Lamkang"}, ["lml"] = {"Hano"}, ["lmn"] = {"Lambadi"}, ["lmo"] = {"Ломбард"}, ["lmp"] = {"Limbum"}, ["lmq"] = {"Lamatuka"}, ["lmr"] = {"Lamalera"}, ["lmu"] = {"Lamenu"}, ["lmv"] = {"Lomaiviti"}, ["lmw"] = {"Lake Miwok"}, ["lmx"] = {"Laimbue"}, ["lmy"] = {"Lamboya"}, ["lna"] = {"Langbashe"}, ["lnb"] = {"Mbalanhu"}, ["lnd"] = {"Lundayeh", "Lun Bawang"}, ["lng"] = {"Langobardic"}, ["lnh"] = {"Lanoh"}, ["lni"] = {"Daantanai'"}, ["lnj"] = {"Leningitij"}, ["lnl"] = {"South Central Banda"}, ["lnm"] = {"Langam"}, ["lnn"] = {"Lorediakarkar"}, ["lno"] = {"Lango (South Sudan)"}, ["lns"] = {"Lamnso'"}, ["lnu"] = {"Longuda"}, ["lnw"] = {"Lanima"}, ["lnz"] = {"Lonzo"}, ["loa"] = {"Loloda"}, ["lob"] = {"Lobi"}, ["loc"] = {"Inonhan"}, ["loe"] = {"Saluan"}, ["lof"] = {"Logol"}, ["log"] = {"Logo"}, ["loh"] = {"Narim"}, ["loi"] = {"Loma (Côte d'Ivoire)"}, ["loj"] = {"Lou"}, ["lok"] = {"Loko"}, ["lol"] = {"Mongo"}, ["lom"] = {"Loma (Liberia)"}, ["lon"] = {"Malawi Lomwe"}, ["loo"] = {"Lombo"}, ["lop"] = {"Lopa"}, ["loq"] = {"Lobala"}, ["lor"] = {"Téén"}, ["los"] = {"Loniu"}, ["lot"] = {"Otuho"}, ["lou"] = {"Louisiana Creole"}, ["lov"] = {"Lopi"}, ["low"] = {"Tampias Lobu"}, ["lox"] = {"Loun"}, ["loy"] = {"Loke"}, ["loz"] = {"Лози"}, ["lpa"] = {"Lelepa"}, ["lpe"] = {"Lepki"}, ["lpn"] = {"Long Phuri Naga"}, ["lpo"] = {"Lipo"}, ["lpx"] = {"Lopit"}, ["lra"] = {"Rara Bakati'"}, ["lrc"] = {"Northern Luri"}, ["lre"] = {"Laurentian"}, ["lrg"] = {"Laragia"}, ["lri"] = {"Marachi", "Olumarachi"}, ["lrk"] = {"Loarki"}, ["lrl"] = {"Lari"}, ["lrm"] = {"Marama", "Olumarama"}, ["lrn"] = {"Lorang"}, ["lro"] = {"Laro"}, ["lrr"] = {"Southern Yamphu"}, ["lrt"] = {"Larantuka Malay"}, ["lrv"] = {"Larevat"}, ["lrz"] = {"Lemerig"}, ["lsa"] = {"Lasgerdi"}, ["lsb"] = {"Burundian Sign Language", "Langue des Signes Burundaise"}, ["lsd"] = {"Lishana Deni"}, ["lse"] = {"Lusengo"}, ["lsh"] = {"Lish"}, ["lsi"] = {"Lashi"}, ["lsl"] = {"Latvian Sign Language"}, ["lsm"] = {"Saamia", "Olusamia"}, ["lsn"] = {"Tibetan Sign Language"}, ["lso"] = {"Laos Sign Language"}, ["lsp"] = {"Panamanian Sign Language", "Lengua de Señas Panameñas"}, ["lsr"] = {"Aruop"}, ["lss"] = {"Lasi"}, ["lst"] = {"Trinidad and Tobago Sign Language"}, ["lsv"] = {"Sivia Sign Language"}, ["lsy"] = {"Mauritian Sign Language"}, ["ltc"] = {"Late Middle Chinese"}, ["ltg"] = {"Латгал"}, ["lth"] = {"Thur"}, ["lti"] = {"Leti (Indonesia)"}, ["ltn"] = {"Latundê"}, ["lto"] = {"Tsotso", "Olutsotso"}, ["lts"] = {"Tachoni", "Lutachoni"}, ["ltu"] = {"Latu"}, ["lua"] = {"Luba-Lulua"}, ["luc"] = {"Aringa"}, ["lud"] = {"Ludian"}, ["lue"] = {"Luvale"}, ["luf"] = {"Laua"}, ["lui"] = {"Luiseno"}, ["luj"] = {"Luna"}, ["luk"] = {"Lunanakha"}, ["lul"] = {"Olu'bo"}, ["lum"] = {"Luimbi"}, ["lun"] = {"Lunda"}, ["luo"] = {"Luo (Kenya and Tanzania)", "Dholuo"}, ["lup"] = {"Lumbu"}, ["luq"] = {"Lucumi"}, ["lur"] = {"Laura"}, ["lus"] = {"Lushai"}, ["lut"] = {"Лушуцид"}, ["luu"] = {"Lumba-Yakkha"}, ["luv"] = {"Luwati"}, ["luw"] = {"Luo (Cameroon)"}, ["luy"] = {"Luyia", "Oluluyia"}, ["luz"] = {"Southern Luri"}, ["lva"] = {"Maku'a"}, ["lvi"] = {"Lavi"}, ["lvk"] = {"Lavukaleve"}, ["lvs"] = {"Standard Latvian"}, ["lvu"] = {"Levuka"}, ["lwa"] = {"Lwalu"}, ["lwe"] = {"Lewo Eleng"}, ["lwg"] = {"Wanga", "Oluwanga"}, ["lwh"] = {"White Lachi"}, ["lwl"] = {"Eastern Lawa"}, ["lwm"] = {"Laomian"}, ["lwo"] = {"Luwo"}, ["lws"] = {"Malawian Sign Language"}, ["lwt"] = {"Lewotobi"}, ["lwu"] = {"Lawu"}, ["lww"] = {"Lewo"}, ["lxm"] = {"Lakurumau"}, ["lya"] = {"Layakha"}, ["lyg"] = {"Lyngngam"}, ["lyn"] = {"Luyana"}, ["lzh"] = {"Literary Chinese"}, ["lzl"] = {"Litzlitz"}, ["lzn"] = {"Leinong Naga"}, ["lzz"] = {"Laz"}, ["maa"] = {"San Jerónimo Tecóatl Mazatec"}, ["mab"] = {"Yutanduchi Mixtec"}, ["mad"] = {"Madurese"}, ["mae"] = {"Bo-Rukul"}, ["maf"] = {"Mafa"}, ["mag"] = {"Magahi"}, ["mai"] = {"Maithili"}, ["maj"] = {"Jalapa De Díaz Mazatec"}, ["mak"] = {"Makasar"}, ["mam"] = {"Mam"}, ["man"] = {"Mandingo", "Manding"}, ["map"] = {"Austronesian languages"}, ["maq"] = {"Chiquihuitlán Mazatec"}, ["mas"] = {"Masai"}, ["mat"] = {"San Francisco Matlatzinca"}, ["mau"] = {"Huautla Mazatec"}, ["mav"] = {"Sateré-Mawé"}, ["maw"] = {"Mampruli"}, ["max"] = {"North Moluccan Malay"}, ["maz"] = {"Central Mazahua"}, ["mba"] = {"Higaonon"}, ["mbb"] = {"Western Bukidnon Manobo"}, ["mbc"] = {"Macushi"}, ["mbd"] = {"Dibabawon Manobo"}, ["mbe"] = {"Molale"}, ["mbf"] = {"Baba Malay"}, ["mbh"] = {"Mangseng"}, ["mbi"] = {"Ilianen Manobo"}, ["mbj"] = {"Nadëb"}, ["mbk"] = {"Malol"}, ["mbl"] = {"Maxakalí"}, ["mbm"] = {"Ombamba"}, ["mbn"] = {"Macaguán"}, ["mbo"] = {"Mbo (Cameroon)"}, ["mbp"] = {"Malayo"}, ["mbq"] = {"Maisin"}, ["mbr"] = {"Nukak Makú"}, ["mbs"] = {"Sarangani Manobo"}, ["mbt"] = {"Matigsalug Manobo"}, ["mbu"] = {"Mbula-Bwazza"}, ["mbv"] = {"Mbulungish"}, ["mbw"] = {"Maring"}, ["mbx"] = {"Mari (East Sepik Province)"}, ["mby"] = {"Memoni"}, ["mbz"] = {"Amoltepec Mixtec"}, ["mca"] = {"Maca"}, ["mcb"] = {"Machiguenga"}, ["mcc"] = {"Bitur"}, ["mcd"] = {"Sharanahua"}, ["mce"] = {"Itundujia Mixtec"}, ["mcf"] = {"Matsés"}, ["mcg"] = {"Mapoyo"}, ["mch"] = {"Maquiritari"}, ["mci"] = {"Mese"}, ["mcj"] = {"Mvanip"}, ["mck"] = {"Mbunda"}, ["mcl"] = {"Macaguaje"}, ["mcm"] = {"Malaccan Creole Portuguese"}, ["mcn"] = {"Masana"}, ["mco"] = {"Coatlán Mixe"}, ["mcp"] = {"Makaa"}, ["mcq"] = {"Ese"}, ["mcr"] = {"Menya"}, ["mcs"] = {"Mambai"}, ["mct"] = {"Mengisa"}, ["mcu"] = {"Cameroon Mambila"}, ["mcv"] = {"Minanibai"}, ["mcw"] = {"Mawa (Chad)"}, ["mcx"] = {"Mpiemo"}, ["mcy"] = {"South Watut"}, ["mcz"] = {"Mawan"}, ["mda"] = {"Mada (Nigeria)"}, ["mdb"] = {"Morigi"}, ["mdc"] = {"Male (Papua New Guinea)"}, ["mdd"] = {"Mbum"}, ["mde"] = {"Maba (Chad)"}, ["mdf"] = {"Moksha"}, ["mdg"] = {"Massalat"}, ["mdh"] = {"Maguindanaon"}, ["mdi"] = {"Mamvu"}, ["mdj"] = {"Mangbetu"}, ["mdk"] = {"Mangbutu"}, ["mdl"] = {"Maltese Sign Language"}, ["mdm"] = {"Mayogo"}, ["mdn"] = {"Mbati"}, ["mdp"] = {"Mbala"}, ["mdq"] = {"Mbole"}, ["mdr"] = {"Mandar"}, ["mds"] = {"Maria (Papua New Guinea)"}, ["mdt"] = {"Mbere"}, ["mdu"] = {"Mboko"}, ["mdv"] = {"Santa Lucía Monteverde Mixtec"}, ["mdw"] = {"Mbosi"}, ["mdx"] = {"Dizin"}, ["mdy"] = {"Male (Ethiopia)"}, ["mdz"] = {"Suruí Do Pará"}, ["mea"] = {"Menka"}, ["meb"] = {"Ikobi"}, ["mec"] = {"Marra"}, ["med"] = {"Melpa"}, ["mee"] = {"Mengen"}, ["mef"] = {"Megam"}, ["meh"] = {"Southwestern Tlaxiaco Mixtec"}, ["mei"] = {"Midob"}, ["mej"] = {"Meyah"}, ["mek"] = {"Mekeo"}, ["mel"] = {"Central Melanau"}, ["mem"] = {"Mangala"}, ["men"] = {"Mende (Sierra Leone)"}, ["meo"] = {"Kedah Malay"}, ["mep"] = {"Miriwoong"}, ["meq"] = {"Merey"}, ["mer"] = {"Meru"}, ["mes"] = {"Masmaje"}, ["met"] = {"Mato"}, ["meu"] = {"Motu"}, ["mev"] = {"Mano"}, ["mew"] = {"Maaka"}, ["mey"] = {"Хассания"}, ["mez"] = {"Menominee"}, ["mfa"] = {"Pattani Malay"}, ["mfb"] = {"Bangka"}, ["mfc"] = {"Mba"}, ["mfd"] = {"Mendankwe-Nkwen"}, ["mfe"] = {"Маврикийн Креол"}, ["mff"] = {"Naki"}, ["mfg"] = {"Mogofin"}, ["mfh"] = {"Matal"}, ["mfi"] = {"Wandala"}, ["mfj"] = {"Mefele"}, ["mfk"] = {"North Mofu"}, ["mfl"] = {"Putai"}, ["mfm"] = {"Marghi South"}, ["mfn"] = {"Cross River Mbembe"}, ["mfo"] = {"Mbe"}, ["mfp"] = {"Makassar Malay"}, ["mfq"] = {"Moba"}, ["mfr"] = {"Marrithiyel"}, ["mfs"] = {"Mexican Sign Language"}, ["mft"] = {"Mokerang"}, ["mfu"] = {"Mbwela"}, ["mfv"] = {"Mandjak"}, ["mfw"] = {"Mulaha"}, ["mfx"] = {"Melo"}, ["mfy"] = {"Mayo"}, ["mfz"] = {"Mabaan"}, ["mga"] = {"Middle Irish (900-1200)"}, ["mgb"] = {"Mararit"}, ["mgc"] = {"Morokodo"}, ["mgd"] = {"Moru"}, ["mge"] = {"Mango"}, ["mgf"] = {"Maklew"}, ["mgg"] = {"Mpumpong"}, ["mgh"] = {"Makhuwa-Meetto"}, ["mgi"] = {"Lijili"}, ["mgj"] = {"Abureni"}, ["mgk"] = {"Mawes"}, ["mgl"] = {"Maleu-Kilenge"}, ["mgm"] = {"Mambae"}, ["mgn"] = {"Mbangi"}, ["mgo"] = {"Meta'"}, ["mgp"] = {"Eastern Magar"}, ["mgq"] = {"Malila"}, ["mgr"] = {"Mambwe-Lungu"}, ["mgs"] = {"Manda (Tanzania)"}, ["mgt"] = {"Mongol"}, ["mgu"] = {"Mailu"}, ["mgv"] = {"Matengo"}, ["mgw"] = {"Matumbi"}, ["mgy"] = {"Mbunga"}, ["mgz"] = {"Mbugwe"}, ["mha"] = {"Manda (India)"}, ["mhb"] = {"Mahongwe"}, ["mhc"] = {"Mocho"}, ["mhd"] = {"Mbugu"}, ["mhe"] = {"Besisi", "Mah Meri"}, ["mhf"] = {"Mamaa"}, ["mhg"] = {"Margu"}, ["mhi"] = {"Ma'di"}, ["mhj"] = {"Mogholi"}, ["mhk"] = {"Mungaka"}, ["mhl"] = {"Mauwake"}, ["mhm"] = {"Makhuwa-Moniga"}, ["mhn"] = {"Mócheno"}, ["mho"] = {"Mashi (Zambia)"}, ["mhp"] = {"Balinese Malay"}, ["mhq"] = {"Mandan"}, ["mhr"] = {"Eastern Mari"}, ["mhs"] = {"Buru (Indonesia)"}, ["mht"] = {"Mandahuaca"}, ["mhu"] = {"Digaro-Mishmi", "Darang Deng"}, ["mhw"] = {"Mbukushu"}, ["mhx"] = {"Maru", "Lhaovo"}, ["mhy"] = {"Ma'anyan"}, ["mhz"] = {"Mor (Mor Islands)"}, ["mia"] = {"Майами"}, ["mib"] = {"Atatláhuca Mixtec"}, ["mic"] = {"Mi'kmaq", "Micmac"}, ["mid"] = {"Mandaic"}, ["mie"] = {"Ocotepec Mixtec"}, ["mif"] = {"Mofu-Gudur"}, ["mig"] = {"San Miguel El Grande Mixtec"}, ["mih"] = {"Chayuco Mixtec"}, ["mii"] = {"Chigmecatitlán Mixtec"}, ["mij"] = {"Abar", "Mungbam"}, ["mik"] = {"Mikasuki"}, ["mil"] = {"Peñoles Mixtec"}, ["mim"] = {"Alacatlatzala Mixtec"}, ["min"] = {"Minangkabau"}, ["mio"] = {"Pinotepa Nacional Mixtec"}, ["mip"] = {"Apasco-Apoala Mixtec"}, ["miq"] = {"Mískito"}, ["mir"] = {"Isthmus Mixe"}, ["mis"] = {"Кодлогдоогүй хэлнүүд"}, ["mit"] = {"Southern Puebla Mixtec"}, ["miu"] = {"Cacaloxtepec Mixtec"}, ["miw"] = {"Akoye"}, ["mix"] = {"Mixtepec Mixtec"}, ["miy"] = {"Ayutla Mixtec"}, ["miz"] = {"Coatzospan Mixtec"}, ["mjb"] = {"Makalero"}, ["mjc"] = {"San Juan Colorado Mixtec"}, ["mjd"] = {"Northwest Maidu"}, ["mje"] = {"Muskum"}, ["mjg"] = {"Tu"}, ["mjh"] = {"Mwera (Nyasa)"}, ["mji"] = {"Kim Mun"}, ["mjj"] = {"Mawak"}, ["mjk"] = {"Matukar"}, ["mjl"] = {"Mandeali"}, ["mjm"] = {"Medebur"}, ["mjn"] = {"Ma (Papua New Guinea)"}, ["mjo"] = {"Malankuravan"}, ["mjp"] = {"Malapandaram"}, ["mjq"] = {"Malaryan"}, ["mjr"] = {"Malavedan"}, ["mjs"] = {"Miship"}, ["mjt"] = {"Sauria Paharia"}, ["mju"] = {"Manna-Dora"}, ["mjv"] = {"Mannan"}, ["mjw"] = {"Karbi"}, ["mjx"] = {"Mahali"}, ["mjy"] = {"Mahican"}, ["mjz"] = {"Majhi"}, ["mka"] = {"Mbre"}, ["mkb"] = {"Mal Paharia"}, ["mkc"] = {"Siliput"}, ["mke"] = {"Mawchi"}, ["mkf"] = {"Miya"}, ["mkg"] = {"Mak (China)"}, ["mkh"] = {"Mon-Khmer languages"}, ["mki"] = {"Dhatki"}, ["mkj"] = {"Mokilese"}, ["mkk"] = {"Byep"}, ["mkl"] = {"Mokole"}, ["mkm"] = {"Moklen"}, ["mkn"] = {"Kupang Malay"}, ["mko"] = {"Mingang Doso"}, ["mkp"] = {"Moikodi"}, ["mkq"] = {"Bay Miwok"}, ["mkr"] = {"Malas"}, ["mks"] = {"Silacayoapan Mixtec"}, ["mkt"] = {"Vamale"}, ["mku"] = {"Konyanka Maninka"}, ["mkv"] = {"Mafea"}, ["mkw"] = {"Китуба (Конго)"}, ["mkx"] = {"Kinamiging Manobo"}, ["mky"] = {"East Makian"}, ["mkz"] = {"Makasae"}, ["mla"] = {"Malo"}, ["mlb"] = {"Mbule"}, ["mlc"] = {"Cao Lan"}, ["mle"] = {"Manambu"}, ["mlf"] = {"Mal"}, ["mlh"] = {"Mape"}, ["mli"] = {"Malimpung"}, ["mlj"] = {"Miltu"}, ["mlk"] = {"Ilwana", "Kiwilwana"}, ["mll"] = {"Malua Bay"}, ["mlm"] = {"Mulam"}, ["mln"] = {"Malango"}, ["mlo"] = {"Mlomp"}, ["mlp"] = {"Bargam"}, ["mlq"] = {"Western Maninkakan"}, ["mlr"] = {"Vame"}, ["mls"] = {"Masalit"}, ["mlu"] = {"To'abaita"}, ["mlv"] = {"Motlav", "Mwotlap"}, ["mlw"] = {"Moloko"}, ["mlx"] = {"Malfaxal", "Naha'ai"}, ["mlz"] = {"Malaynon"}, ["mma"] = {"Mama"}, ["mmb"] = {"Momina"}, ["mmc"] = {"Michoacán Mazahua"}, ["mmd"] = {"Maonan"}, ["mme"] = {"Mae"}, ["mmf"] = {"Mundat"}, ["mmg"] = {"North Ambrym"}, ["mmh"] = {"Mehináku"}, ["mmi"] = {"Musar"}, ["mmj"] = {"Majhwar"}, ["mmk"] = {"Mukha-Dora"}, ["mml"] = {"Man Met"}, ["mmm"] = {"Maii"}, ["mmn"] = {"Mamanwa"}, ["mmo"] = {"Mangga Buang"}, ["mmp"] = {"Siawi"}, ["mmq"] = {"Musak"}, ["mmr"] = {"Western Xiangxi Miao"}, ["mmt"] = {"Malalamai"}, ["mmu"] = {"Mmaala"}, ["mmv"] = {"Miriti"}, ["mmw"] = {"Emae"}, ["mmx"] = {"Madak"}, ["mmy"] = {"Migaama"}, ["mmz"] = {"Mabaale"}, ["mna"] = {"Mbula"}, ["mnb"] = {"Muna"}, ["mnc"] = {"Манж"}, ["mnd"] = {"Mondé"}, ["mne"] = {"Naba"}, ["mnf"] = {"Mundani"}, ["mng"] = {"Eastern Mnong"}, ["mnh"] = {"Mono (Democratic Republic of Congo)"}, ["mni"] = {"Манипури"}, ["mnj"] = {"Munji"}, ["mnk"] = {"Мандинка"}, ["mnl"] = {"Tiale"}, ["mnm"] = {"Mapena"}, ["mnn"] = {"Southern Mnong"}, ["mno"] = {"Manobo languages"}, ["mnp"] = {"Min Bei Chinese"}, ["mnq"] = {"Minriq"}, ["mnr"] = {"Mono (USA)"}, ["mns"] = {"Mansi"}, ["mnu"] = {"Mer"}, ["mnv"] = {"Rennell-Bellona"}, ["mnw"] = {"Mon"}, ["mnx"] = {"Manikion"}, ["mny"] = {"Manyawa"}, ["mnz"] = {"Moni"}, ["moa"] = {"Mwan"}, ["moc"] = {"Mocoví"}, ["mod"] = {"Mobilian"}, ["moe"] = {"Innu", "Montagnais"}, ["mog"] = {"Mongondow"}, ["moh"] = {"Mohawk"}, ["moi"] = {"Mboi"}, ["moj"] = {"Monzombo"}, ["mok"] = {"Morori"}, ["mom"] = {"Mangue"}, ["moo"] = {"Monom"}, ["mop"] = {"Mopán Maya"}, ["moq"] = {"Mor (Bomberai Peninsula)"}, ["mor"] = {"Moro"}, ["mos"] = {"Мооре"}, ["mot"] = {"Barí"}, ["mou"] = {"Mogum"}, ["mov"] = {"Mohave"}, ["mow"] = {"Moi (Congo)"}, ["mox"] = {"Molima"}, ["moy"] = {"Shekkacho"}, ["moz"] = {"Mukulu", "Gergiko"}, ["mpa"] = {"Mpoto"}, ["mpb"] = {"Malak Malak", "Mullukmulluk"}, ["mpc"] = {"Mangarrayi"}, ["mpd"] = {"Machinere"}, ["mpe"] = {"Majang"}, ["mpg"] = {"Marba"}, ["mph"] = {"Maung"}, ["mpi"] = {"Mpade"}, ["mpj"] = {"Martu Wangka", "Wangkajunga"}, ["mpk"] = {"Mbara (Chad)"}, ["mpl"] = {"Middle Watut"}, ["mpm"] = {"Yosondúa Mixtec"}, ["mpn"] = {"Mindiri"}, ["mpo"] = {"Miu"}, ["mpp"] = {"Migabac"}, ["mpq"] = {"Matís"}, ["mpr"] = {"Vangunu"}, ["mps"] = {"Dadibi"}, ["mpt"] = {"Mian"}, ["mpu"] = {"Makuráp"}, ["mpv"] = {"Mungkip"}, ["mpw"] = {"Mapidian"}, ["mpx"] = {"Misima-Panaeati"}, ["mpy"] = {"Mapia"}, ["mpz"] = {"Mpi"}, ["mqa"] = {"Maba (Indonesia)"}, ["mqb"] = {"Mbuko"}, ["mqc"] = {"Mangole"}, ["mqe"] = {"Matepi"}, ["mqf"] = {"Momuna"}, ["mqg"] = {"Kota Bangun Kutai Malay"}, ["mqh"] = {"Tlazoyaltepec Mixtec"}, ["mqi"] = {"Mariri"}, ["mqj"] = {"Mamasa"}, ["mqk"] = {"Rajah Kabunsuwan Manobo"}, ["mql"] = {"Mbelime"}, ["mqm"] = {"South Marquesan"}, ["mqn"] = {"Moronene"}, ["mqo"] = {"Modole"}, ["mqp"] = {"Manipa"}, ["mqq"] = {"Minokok"}, ["mqr"] = {"Mander"}, ["mqs"] = {"West Makian"}, ["mqt"] = {"Mok"}, ["mqu"] = {"Mandari"}, ["mqv"] = {"Mosimo"}, ["mqw"] = {"Murupi"}, ["mqx"] = {"Mamuju"}, ["mqy"] = {"Manggarai"}, ["mqz"] = {"Pano"}, ["mra"] = {"Mlabri"}, ["mrb"] = {"Marino"}, ["mrc"] = {"Maricopa"}, ["mrd"] = {"Western Magar"}, ["mre"] = {"Martha's Vineyard Sign Language"}, ["mrf"] = {"Elseng"}, ["mrg"] = {"Mising"}, ["mrh"] = {"Mara Chin"}, ["mrj"] = {"Western Mari"}, ["mrk"] = {"Hmwaveke"}, ["mrl"] = {"Mortlockese"}, ["mrm"] = {"Merlav", "Mwerlap"}, ["mrn"] = {"Cheke Holo"}, ["mro"] = {"Mru"}, ["mrp"] = {"Morouas"}, ["mrq"] = {"North Marquesan"}, ["mrr"] = {"Maria (India)"}, ["mrs"] = {"Maragus"}, ["mrt"] = {"Marghi Central"}, ["mru"] = {"Mono (Cameroon)"}, ["mrv"] = {"Mangareva"}, ["mrw"] = {"Maranao"}, ["mrx"] = {"Maremgi", "Dineor"}, ["mry"] = {"Mandaya"}, ["mrz"] = {"Marind"}, ["msb"] = {"Masbatenyo"}, ["msc"] = {"Sankaran Maninka"}, ["msd"] = {"Yucatec Maya Sign Language"}, ["mse"] = {"Musey"}, ["msf"] = {"Mekwei"}, ["msg"] = {"Moraid"}, ["msh"] = {"Masikoro Malagasy"}, ["msi"] = {"Sabah Malay"}, ["msj"] = {"Ma (Democratic Republic of Congo)"}, ["msk"] = {"Mansaka"}, ["msl"] = {"Molof", "Poule"}, ["msm"] = {"Agusan Manobo"}, ["msn"] = {"Vurës"}, ["mso"] = {"Mombum"}, ["msp"] = {"Maritsauá"}, ["msq"] = {"Caac"}, ["msr"] = {"Mongolian Sign Language"}, ["mss"] = {"West Masela"}, ["msu"] = {"Musom"}, ["msv"] = {"Maslam"}, ["msw"] = {"Mansoanka"}, ["msx"] = {"Moresada"}, ["msy"] = {"Aruamu"}, ["msz"] = {"Momare"}, ["mta"] = {"Cotabato Manobo"}, ["mtb"] = {"Anyin Morofo"}, ["mtc"] = {"Munit"}, ["mtd"] = {"Mualang"}, ["mte"] = {"Mono (Solomon Islands)"}, ["mtf"] = {"Murik (Papua New Guinea)"}, ["mtg"] = {"Una"}, ["mth"] = {"Munggui"}, ["mti"] = {"Maiwa (Papua New Guinea)"}, ["mtj"] = {"Moskona"}, ["mtk"] = {"Mbe'"}, ["mtl"] = {"Montol"}, ["mtm"] = {"Mator"}, ["mtn"] = {"Matagalpa"}, ["mto"] = {"Totontepec Mixe"}, ["mtp"] = {"Wichí Lhamtés Nocten"}, ["mtq"] = {"Muong"}, ["mtr"] = {"Mewari"}, ["mts"] = {"Yora"}, ["mtt"] = {"Mota"}, ["mtu"] = {"Tututepec Mixtec"}, ["mtv"] = {"Asaro'o"}, ["mtw"] = {"Southern Binukidnon"}, ["mtx"] = {"Tidaá Mixtec"}, ["mty"] = {"Nabi"}, ["mua"] = {"Mundang"}, ["mub"] = {"Mubi"}, ["muc"] = {"Ajumbu"}, ["mud"] = {"Mednyj Aleut"}, ["mue"] = {"Media Lengua"}, ["mug"] = {"Musgu"}, ["muh"] = {"Mündü"}, ["mui"] = {"Musi"}, ["muj"] = {"Mabire"}, ["muk"] = {"Mugom"}, ["mul"] = {"Multiple languages"}, ["mum"] = {"Maiwala"}, ["mun"] = {"Munda languages"}, ["muo"] = {"Nyong"}, ["mup"] = {"Malvi"}, ["muq"] = {"Eastern Xiangxi Miao"}, ["mur"] = {"Murle"}, ["mus"] = {"Creek"}, ["mut"] = {"Western Muria"}, ["muu"] = {"Yaaku"}, ["muv"] = {"Muthuvan"}, ["mux"] = {"Bo-Ung"}, ["muy"] = {"Muyang"}, ["muz"] = {"Mursi"}, ["mva"] = {"Manam"}, ["mvb"] = {"Mattole"}, ["mvd"] = {"Mamboru"}, ["mve"] = {"Marwari (Pakistan)"}, ["mvf"] = {"Peripheral Mongolian"}, ["mvg"] = {"Yucuañe Mixtec"}, ["mvh"] = {"Mulgi"}, ["mvi"] = {"Miyako"}, ["mvk"] = {"Mekmek"}, ["mvl"] = {"Mbara (Australia)"}, ["mvn"] = {"Minaveha"}, ["mvo"] = {"Marovo"}, ["mvp"] = {"Duri"}, ["mvq"] = {"Moere"}, ["mvr"] = {"Marau"}, ["mvs"] = {"Massep"}, ["mvt"] = {"Mpotovoro"}, ["mvu"] = {"Marfa"}, ["mvv"] = {"Tagal Murut"}, ["mvw"] = {"Machinga"}, ["mvx"] = {"Meoswar"}, ["mvy"] = {"Indus Kohistani"}, ["mvz"] = {"Mesqan"}, ["mwa"] = {"Mwatebu"}, ["mwb"] = {"Juwal"}, ["mwc"] = {"Are"}, ["mwe"] = {"Mwera (Chimwera)"}, ["mwf"] = {"Murrinh-Patha"}, ["mwg"] = {"Aiklep"}, ["mwh"] = {"Mouk-Aria"}, ["mwi"] = {"Labo", "Ninde"}, ["mwk"] = {"Kita Maninkakan"}, ["mwl"] = {"Mirandese"}, ["mwm"] = {"Sar"}, ["mwn"] = {"Nyamwanga"}, ["mwo"] = {"Central Maewo"}, ["mwp"] = {"Kala Lagaw Ya"}, ["mwq"] = {"Mün Chin"}, ["mwr"] = {"Marwari"}, ["mws"] = {"Mwimbi-Muthambi"}, ["mwt"] = {"Moken"}, ["mwu"] = {"Mittu"}, ["mwv"] = {"Mentawai"}, ["mww"] = {"Hmong Daw"}, ["mwz"] = {"Moingi"}, ["mxa"] = {"Northwest Oaxaca Mixtec"}, ["mxb"] = {"Tezoatlán Mixtec"}, ["mxc"] = {"Manyika"}, ["mxd"] = {"Modang"}, ["mxe"] = {"Mele-Fila"}, ["mxf"] = {"Malgbe"}, ["mxg"] = {"Mbangala"}, ["mxh"] = {"Mvuba"}, ["mxi"] = {"Mozarabic"}, ["mxj"] = {"Miju-Mishmi", "Geman Deng"}, ["mxk"] = {"Monumbo"}, ["mxl"] = {"Maxi Gbe"}, ["mxm"] = {"Meramera"}, ["mxn"] = {"Moi (Indonesia)"}, ["mxo"] = {"Mbowe"}, ["mxp"] = {"Tlahuitoltepec Mixe"}, ["mxq"] = {"Juquila Mixe"}, ["mxr"] = {"Murik (Malaysia)"}, ["mxs"] = {"Huitepec Mixtec"}, ["mxt"] = {"Jamiltepec Mixtec"}, ["mxu"] = {"Mada (Cameroon)"}, ["mxv"] = {"Metlatónoc Mixtec"}, ["mxw"] = {"Namo"}, ["mxx"] = {"Mahou", "Mawukakan"}, ["mxy"] = {"Southeastern Nochixtlán Mixtec"}, ["mxz"] = {"Central Masela"}, ["myb"] = {"Mbay"}, ["myc"] = {"Mayeka"}, ["mye"] = {"Myene"}, ["myf"] = {"Bambassi"}, ["myg"] = {"Manta"}, ["myh"] = {"Makah"}, ["myj"] = {"Mangayat"}, ["myk"] = {"Mamara Senoufo"}, ["myl"] = {"Moma"}, ["mym"] = {"Me'en"}, ["myn"] = {"Mayan languages"}, ["myo"] = {"Anfillo"}, ["myp"] = {"Pirahã"}, ["myr"] = {"Muniche"}, ["mys"] = {"Mesmes"}, ["myu"] = {"Mundurukú"}, ["myv"] = {"Erzya"}, ["myw"] = {"Muyuw"}, ["myx"] = {"Масаба"}, ["myy"] = {"Macuna"}, ["myz"] = {"Classical Mandaic"}, ["mza"] = {"Santa María Zacatepec Mixtec"}, ["mzb"] = {"Tumzabt"}, ["mzc"] = {"Madagascar Sign Language"}, ["mzd"] = {"Malimba"}, ["mze"] = {"Morawa"}, ["mzg"] = {"Monastic Sign Language"}, ["mzh"] = {"Wichí Lhamtés Güisnay"}, ["mzi"] = {"Ixcatlán Mazatec"}, ["mzj"] = {"Manya"}, ["mzk"] = {"Nigeria Mambila"}, ["mzl"] = {"Mazatlán Mixe"}, ["mzm"] = {"Mumuye"}, ["mzn"] = {"Mazanderani"}, ["mzo"] = {"Matipuhy"}, ["mzp"] = {"Movima"}, ["mzq"] = {"Mori Atas"}, ["mzr"] = {"Marúbo"}, ["mzs"] = {"Macanese"}, ["mzt"] = {"Mintil"}, ["mzu"] = {"Inapang"}, ["mzv"] = {"Manza"}, ["mzw"] = {"Deg"}, ["mzx"] = {"Mawayana"}, ["mzy"] = {"Mozambican Sign Language"}, ["mzz"] = {"Maiadomu"}, ["naa"] = {"Namla"}, ["nab"] = {"Southern Nambikuára"}, ["nac"] = {"Narak"}, ["nae"] = {"Naka'ela"}, ["naf"] = {"Nabak"}, ["nag"] = {"Naga Pidgin"}, ["nah"] = {"Nahuatl languages"}, ["nai"] = {"North American Indian languages"}, ["naj"] = {"Nalu"}, ["nak"] = {"Nakanai"}, ["nal"] = {"Nalik"}, ["nam"] = {"Ngan'gityemerri"}, ["nan"] = {"Min Nan Chinese"}, ["nao"] = {"Naaba"}, ["nap"] = {"Neapolitan"}, ["naq"] = {"Хоехое", "Нама (Намиби)"}, ["nar"] = {"Iguta"}, ["nas"] = {"Naasioi"}, ["nat"] = {"Ca̱hungwa̱rya̱", "Hungworo"}, ["naw"] = {"Nawuri"}, ["nax"] = {"Nakwi"}, ["nay"] = {"Ngarrindjeri"}, ["naz"] = {"Coatepec Nahuatl"}, ["nba"] = {"Nyemba"}, ["nbb"] = {"Ndoe"}, ["nbc"] = {"Chang Naga"}, ["nbd"] = {"Ngbinda"}, ["nbe"] = {"Konyak Naga"}, ["nbg"] = {"Nagarchal"}, ["nbh"] = {"Ngamo"}, ["nbi"] = {"Mao Naga"}, ["nbj"] = {"Ngarinyman"}, ["nbk"] = {"Nake"}, ["nbm"] = {"Ngbaka Ma'bo"}, ["nbn"] = {"Kuri"}, ["nbo"] = {"Nkukoli"}, ["nbp"] = {"Nnam"}, ["nbq"] = {"Nggem"}, ["nbr"] = {"Numana"}, ["nbs"] = {"Namibian Sign Language"}, ["nbt"] = {"Na"}, ["nbu"] = {"Rongmei Naga"}, ["nbv"] = {"Ngamambo"}, ["nbw"] = {"Southern Ngbandi"}, ["nby"] = {"Ningera"}, ["nca"] = {"Iyo"}, ["ncb"] = {"Central Nicobarese"}, ["ncc"] = {"Ponam"}, ["ncd"] = {"Nachering"}, ["nce"] = {"Yale"}, ["ncf"] = {"Notsi"}, ["ncg"] = {"Nisga'a"}, ["nch"] = {"Central Huasteca Nahuatl"}, ["nci"] = {"Classical Nahuatl"}, ["ncj"] = {"Northern Puebla Nahuatl"}, ["nck"] = {"Na-kara"}, ["ncl"] = {"Michoacán Nahuatl"}, ["ncm"] = {"Nambo"}, ["ncn"] = {"Nauna"}, ["nco"] = {"Sibe"}, ["ncq"] = {"Northern Katang"}, ["ncr"] = {"Ncane"}, ["ncs"] = {"Nicaraguan Sign Language"}, ["nct"] = {"Chothe Naga"}, ["ncu"] = {"Chumburung"}, ["ncx"] = {"Central Puebla Nahuatl"}, ["ncz"] = {"Natchez"}, ["nda"] = {"Ndasa"}, ["ndb"] = {"Kenswei Nsei"}, ["ndc"] = {"Ndau"}, ["ndd"] = {"Nde-Nsele-Nta"}, ["ndf"] = {"Nadruvian"}, ["ndg"] = {"Ndengereko"}, ["ndh"] = {"Ndali"}, ["ndi"] = {"Samba Leko"}, ["ndj"] = {"Ndamba"}, ["ndk"] = {"Ndaka"}, ["ndl"] = {"Ndolo"}, ["ndm"] = {"Ndam"}, ["ndn"] = {"Ngundi"}, ["ndp"] = {"Ndo"}, ["ndq"] = {"Ndombe"}, ["ndr"] = {"Ndoola"}, ["nds"] = {"Доод Герман", "Доод Саксон"}, ["ndt"] = {"Ndunga"}, ["ndu"] = {"Dugun"}, ["ndv"] = {"Ndut"}, ["ndw"] = {"Ndobo"}, ["ndx"] = {"Nduga"}, ["ndy"] = {"Lutos"}, ["ndz"] = {"Ndogo"}, ["nea"] = {"Eastern Ngad'a"}, ["neb"] = {"Toura (Côte d'Ivoire)"}, ["nec"] = {"Nedebang"}, ["ned"] = {"Nde-Gbite"}, ["nee"] = {"Nêlêmwa-Nixumwak"}, ["nef"] = {"Nefamese"}, ["neg"] = {"Negidal"}, ["neh"] = {"Nyenkha"}, ["nei"] = {"Neo-Hittite"}, ["nej"] = {"Neko"}, ["nek"] = {"Neku"}, ["nem"] = {"Nemi"}, ["nen"] = {"Nengone"}, ["neo"] = {"Ná-Meo"}, ["neq"] = {"North Central Mixe"}, ["ner"] = {"Yahadian"}, ["nes"] = {"Bhoti Kinnauri"}, ["net"] = {"Nete"}, ["neu"] = {"Neo"}, ["nev"] = {"Nyaheun"}, ["new"] = {"Невар", "Непал Бхаса"}, ["nex"] = {"Neme"}, ["ney"] = {"Neyo"}, ["nez"] = {"Nez Perce"}, ["nfa"] = {"Dhao"}, ["nfd"] = {"Ahwai"}, ["nfl"] = {"Ayiwo", "Äiwoo"}, ["nfr"] = {"Nafaanra"}, ["nfu"] = {"Mfumte"}, ["nga"] = {"Ngbaka"}, ["ngb"] = {"Northern Ngbandi"}, ["ngc"] = {"Ngombe (Democratic Republic of Congo)"}, ["ngd"] = {"Ngando (Central African Republic)"}, ["nge"] = {"Ngemba"}, ["ngf"] = {"Trans-New Guinea languages"}, ["ngg"] = {"Ngbaka Manza"}, ["ngh"] = {"Nǁng"}, ["ngi"] = {"Ngizim"}, ["ngj"] = {"Ngie"}, ["ngk"] = {"Dalabon"}, ["ngl"] = {"Lomwe"}, ["ngm"] = {"Ngatik Men's Creole"}, ["ngn"] = {"Ngwo"}, ["ngp"] = {"Ngulu"}, ["ngq"] = {"Ngurimi", "Ngoreme"}, ["ngr"] = {"Engdewu"}, ["ngs"] = {"Gvoko"}, ["ngt"] = {"Kriang", "Ngeq"}, ["ngu"] = {"Guerrero Nahuatl"}, ["ngv"] = {"Nagumi"}, ["ngw"] = {"Ngwaba"}, ["ngx"] = {"Nggwahyi"}, ["ngy"] = {"Tibea"}, ["ngz"] = {"Ngungwel"}, ["nha"] = {"Nhanda"}, ["nhb"] = {"Beng"}, ["nhc"] = {"Tabasco Nahuatl"}, ["nhd"] = {"Chiripá", "Ava Guaraní"}, ["nhe"] = {"Eastern Huasteca Nahuatl"}, ["nhf"] = {"Nhuwala"}, ["nhg"] = {"Tetelcingo Nahuatl"}, ["nhh"] = {"Nahari"}, ["nhi"] = {"Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl"}, ["nhk"] = {"Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl"}, ["nhm"] = {"Morelos Nahuatl"}, ["nhn"] = {"Төв Нахуатл"}, ["nho"] = {"Takuu"}, ["nhp"] = {"Isthmus-Pajapan Nahuatl"}, ["nhq"] = {"Huaxcaleca Nahuatl"}, ["nhr"] = {"Naro"}, ["nht"] = {"Ometepec Nahuatl"}, ["nhu"] = {"Noone"}, ["nhv"] = {"Temascaltepec Nahuatl"}, ["nhw"] = {"Western Huasteca Nahuatl"}, ["nhx"] = {"Isthmus-Mecayapan Nahuatl"}, ["nhy"] = {"Northern Oaxaca Nahuatl"}, ["nhz"] = {"Santa María La Alta Nahuatl"}, ["nia"] = {"Nias"}, ["nib"] = {"Nakame"}, ["nic"] = {"Niger-Kordofanian languages"}, ["nid"] = {"Ngandi"}, ["nie"] = {"Niellim"}, ["nif"] = {"Nek"}, ["nig"] = {"Ngalakgan"}, ["nih"] = {"Nyiha (Tanzania)"}, ["nii"] = {"Nii"}, ["nij"] = {"Ngaju"}, ["nik"] = {"Southern Nicobarese"}, ["nil"] = {"Nila"}, ["nim"] = {"Nilamba"}, ["nin"] = {"Ninzo"}, ["nio"] = {"Nganasan"}, ["niq"] = {"Nandi"}, ["nir"] = {"Nimboran"}, ["nis"] = {"Nimi"}, ["nit"] = {"Southeastern Kolami"}, ["niu"] = {"Ниуэ"}, ["niv"] = {"Gilyak"}, ["niw"] = {"Nimo"}, ["nix"] = {"Hema"}, ["niy"] = {"Ngiti"}, ["niz"] = {"Ningil"}, ["nja"] = {"Nzanyi"}, ["njb"] = {"Nocte Naga"}, ["njd"] = {"Ndonde Hamba"}, ["njh"] = {"Lotha Naga"}, ["nji"] = {"Gudanji"}, ["njj"] = {"Njen"}, ["njl"] = {"Njalgulgule"}, ["njm"] = {"Angami Naga"}, ["njn"] = {"Liangmai Naga"}, ["njo"] = {"Ao Naga"}, ["njr"] = {"Njerep"}, ["njs"] = {"Nisa"}, ["njt"] = {"Ndyuka-Trio Pidgin"}, ["nju"] = {"Ngadjunmaya"}, ["njx"] = {"Kunyi"}, ["njy"] = {"Njyem"}, ["njz"] = {"Nyishi"}, ["nka"] = {"Nkoya"}, ["nkb"] = {"Khoibu Naga"}, ["nkc"] = {"Nkongho"}, ["nkd"] = {"Koireng"}, ["nke"] = {"Duke"}, ["nkf"] = {"Inpui Naga"}, ["nkg"] = {"Nekgini"}, ["nkh"] = {"Khezha Naga"}, ["nki"] = {"Thangal Naga"}, ["nkj"] = {"Nakai"}, ["nkk"] = {"Nokuku"}, ["nkm"] = {"Namat"}, ["nkn"] = {"Nkangala"}, ["nko"] = {"Nkonya"}, ["nkp"] = {"Niuatoputapu"}, ["nkq"] = {"Nkami"}, ["nkr"] = {"Nukuoro"}, ["nks"] = {"North Asmat"}, ["nkt"] = {"Nyika (Tanzania)"}, ["nku"] = {"Bouna Kulango"}, ["nkv"] = {"Nyika (Malawi and Zambia)"}, ["nkw"] = {"Nkutu"}, ["nkx"] = {"Nkoroo"}, ["nkz"] = {"Nkari"}, ["nla"] = {"Ngombale"}, ["nlc"] = {"Nalca"}, ["nle"] = {"East Nyala"}, ["nlg"] = {"Gela"}, ["nli"] = {"Grangali"}, ["nlj"] = {"Nyali"}, ["nlk"] = {"Ninia Yali"}, ["nll"] = {"Nihali"}, ["nlm"] = {"Mankiyali"}, ["nlo"] = {"Ngul"}, ["nlq"] = {"Lao Naga"}, ["nlu"] = {"Nchumbulu"}, ["nlv"] = {"Orizaba Nahuatl"}, ["nlw"] = {"Walangama"}, ["nlx"] = {"Nahali"}, ["nly"] = {"Nyamal"}, ["nlz"] = {"Nalögo"}, ["nma"] = {"Maram Naga"}, ["nmb"] = {"Big Nambas", "V'ënen Taut"}, ["nmc"] = {"Ngam"}, ["nmd"] = {"Ndumu"}, ["nme"] = {"Mzieme Naga"}, ["nmf"] = {"Tangkhul Naga (India)"}, ["nmg"] = {"Kwasio"}, ["nmh"] = {"Monsang Naga"}, ["nmi"] = {"Nyam"}, ["nmj"] = {"Ngombe (Central African Republic)"}, ["nmk"] = {"Namakura"}, ["nml"] = {"Ndemli"}, ["nmm"] = {"Manangba"}, ["nmn"] = {"ǃXóõ"}, ["nmo"] = {"Moyon Naga"}, ["nmp"] = {"Nimanbur"}, ["nmq"] = {"Nambya"}, ["nmr"] = {"Nimbari"}, ["nms"] = {"Letemboi"}, ["nmt"] = {"Namonuito"}, ["nmu"] = {"Northeast Maidu"}, ["nmv"] = {"Ngamini"}, ["nmw"] = {"Nimoa", "Rifao"}, ["nmx"] = {"Nama (Papua New Guinea)"}, ["nmy"] = {"Namuyi"}, ["nmz"] = {"Nawdm"}, ["nna"] = {"Nyangumarta"}, ["nnb"] = {"Nande"}, ["nnc"] = {"Nancere"}, ["nnd"] = {"West Ambae"}, ["nne"] = {"Ngandyera"}, ["nnf"] = {"Ngaing"}, ["nng"] = {"Maring Naga"}, ["nnh"] = {"Ngiemboon"}, ["nni"] = {"North Nuaulu"}, ["nnj"] = {"Nyangatom"}, ["nnk"] = {"Nankina"}, ["nnl"] = {"Northern Rengma Naga"}, ["nnm"] = {"Namia"}, ["nnn"] = {"Ngete"}, ["nnp"] = {"Wancho Naga"}, ["nnq"] = {"Ngindo"}, ["nnr"] = {"Narungga"}, ["nnt"] = {"Nanticoke"}, ["nnu"] = {"Dwang"}, ["nnv"] = {"Nugunu (Australia)"}, ["nnw"] = {"Southern Nuni"}, ["nny"] = {"Nyangga"}, ["nnz"] = {"Nda'nda'"}, ["noa"] = {"Woun Meu"}, ["noc"] = {"Nuk"}, ["nod"] = {"Northern Thai"}, ["noe"] = {"Nimadi"}, ["nof"] = {"Nomane"}, ["nog"] = {"Ногай"}, ["noh"] = {"Nomu"}, ["noi"] = {"Noiri"}, ["noj"] = {"Nonuya"}, ["nok"] = {"Nooksack"}, ["nol"] = {"Nomlaki"}, ["nom"] = {"Nocamán"}, ["non"] = {"Эртний Скандинав"}, ["nop"] = {"Numanggang"}, ["noq"] = {"Ngongo"}, ["nos"] = {"Eastern Nisu"}, ["not"] = {"Nomatsiguenga"}, ["nou"] = {"Ewage-Notu"}, ["nov"] = {"Novial"}, ["now"] = {"Nyambo"}, ["noy"] = {"Noy"}, ["noz"] = {"Nayi"}, ["npa"] = {"Nar Phu"}, ["npb"] = {"Nupbikha"}, ["npg"] = {"Ponyo-Gongwang Naga"}, ["nph"] = {"Phom Naga"}, ["npi"] = {"Nepali (individual language)"}, ["npl"] = {"Southeastern Puebla Nahuatl"}, ["npn"] = {"Mondropolon"}, ["npo"] = {"Pochuri Naga"}, ["nps"] = {"Nipsan"}, ["npu"] = {"Puimei Naga"}, ["npx"] = {"Noipx"}, ["npy"] = {"Napu"}, ["nqg"] = {"Southern Nago"}, ["nqk"] = {"Kura Ede Nago"}, ["nql"] = {"Ngendelengo"}, ["nqm"] = {"Ndom"}, ["nqn"] = {"Nen"}, ["nqo"] = {"Нко", "Нко"}, ["nqq"] = {"Kyan-Karyaw Naga"}, ["nqt"] = {"Nteng"}, ["nqy"] = {"Akyaung Ari Naga"}, ["nra"] = {"Ngom"}, ["nrb"] = {"Nara"}, ["nrc"] = {"Noric"}, ["nre"] = {"Southern Rengma Naga"}, ["nrf"] = {"Jèrriais", "Guernésiais"}, ["nrg"] = {"Narango"}, ["nri"] = {"Chokri Naga"}, ["nrk"] = {"Ngarla"}, ["nrl"] = {"Ngarluma"}, ["nrm"] = {"Narom"}, ["nrn"] = {"Norn"}, ["nrp"] = {"North Picene"}, ["nrr"] = {"Norra", "Nora"}, ["nrt"] = {"Northern Kalapuya"}, ["nru"] = {"Narua"}, ["nrx"] = {"Ngurmbur"}, ["nrz"] = {"Lala"}, ["nsa"] = {"Sangtam Naga"}, ["nsb"] = {"Lower Nossob"}, ["nsc"] = {"Nshi"}, ["nsd"] = {"Southern Nisu"}, ["nse"] = {"Nsenga"}, ["nsf"] = {"Northwestern Nisu"}, ["nsg"] = {"Ngasa"}, ["nsh"] = {"Ngoshie"}, ["nsi"] = {"Nigerian Sign Language"}, ["nsk"] = {"Naskapi"}, ["nsl"] = {"Norwegian Sign Language"}, ["nsm"] = {"Sumi Naga"}, ["nsn"] = {"Nehan"}, ["nso"] = {"Педи", "Хойд Сото", "Сепеди"}, ["nsp"] = {"Nepalese Sign Language"}, ["nsq"] = {"Northern Sierra Miwok"}, ["nsr"] = {"Maritime Sign Language"}, ["nss"] = {"Nali"}, ["nst"] = {"Tase Naga"}, ["nsu"] = {"Sierra Negra Nahuatl"}, ["nsv"] = {"Southwestern Nisu"}, ["nsw"] = {"Navut"}, ["nsx"] = {"Nsongo"}, ["nsy"] = {"Nasal"}, ["nsz"] = {"Nisenan"}, ["ntd"] = {"Northern Tidung"}, ["nte"] = {"Nathembo"}, ["ntg"] = {"Ngantangarra"}, ["nti"] = {"Natioro"}, ["ntj"] = {"Ngaanyatjarra"}, ["ntk"] = {"Ikoma-Nata-Isenye"}, ["ntm"] = {"Nateni"}, ["nto"] = {"Ntomba"}, ["ntp"] = {"Northern Tepehuan"}, ["ntr"] = {"Delo"}, ["ntu"] = {"Natügu"}, ["ntw"] = {"Nottoway"}, ["ntx"] = {"Tangkhul Naga (Myanmar)"}, ["nty"] = {"Mantsi"}, ["ntz"] = {"Natanzi"}, ["nua"] = {"Yuanga"}, ["nub"] = {"Nubian languages"}, ["nuc"] = {"Nukuini"}, ["nud"] = {"Ngala"}, ["nue"] = {"Ngundu"}, ["nuf"] = {"Nusu"}, ["nug"] = {"Nungali"}, ["nuh"] = {"Ndunda"}, ["nui"] = {"Ngumbi"}, ["nuj"] = {"Nyole"}, ["nuk"] = {"Nuu-chah-nulth", "Nuuchahnulth"}, ["nul"] = {"Nusa Laut"}, ["num"] = {"Niuafo'ou"}, ["nun"] = {"Anong"}, ["nuo"] = {"Nguôn"}, ["nup"] = {"Nupe-Nupe-Tako"}, ["nuq"] = {"Nukumanu"}, ["nur"] = {"Nukuria"}, ["nus"] = {"Nuer"}, ["nut"] = {"Nung (Viet Nam)"}, ["nuu"] = {"Ngbundu"}, ["nuv"] = {"Northern Nuni"}, ["nuw"] = {"Nguluwan"}, ["nux"] = {"Mehek"}, ["nuy"] = {"Nunggubuyu"}, ["nuz"] = {"Tlamacazapa Nahuatl"}, ["nvh"] = {"Nasarian"}, ["nvm"] = {"Namiae"}, ["nvo"] = {"Nyokon"}, ["nwa"] = {"Nawathinehena"}, ["nwb"] = {"Nyabwa"}, ["nwc"] = {"Classical Newari", "Classical Nepal Bhasa", "Old Newari"}, ["nwe"] = {"Ngwe"}, ["nwg"] = {"Ngayawung"}, ["nwi"] = {"Southwest Tanna"}, ["nwm"] = {"Nyamusa-Molo"}, ["nwo"] = {"Nauo"}, ["nwr"] = {"Nawaru"}, ["nwx"] = {"Middle Newar"}, ["nwy"] = {"Nottoway-Meherrin"}, ["nxa"] = {"Nauete"}, ["nxd"] = {"Ngando (Democratic Republic of Congo)"}, ["nxe"] = {"Nage"}, ["nxg"] = {"Ngad'a"}, ["nxi"] = {"Nindi"}, ["nxk"] = {"Koki Naga"}, ["nxl"] = {"South Nuaulu"}, ["nxm"] = {"Numidian"}, ["nxn"] = {"Ngawun"}, ["nxo"] = {"Ndambomo"}, ["nxq"] = {"Naxi"}, ["nxr"] = {"Ninggerum"}, ["nxx"] = {"Nafri"}, ["nyb"] = {"Nyangbo"}, ["nyc"] = {"Nyanga-li"}, ["nyd"] = {"Nyore", "Olunyole"}, ["nye"] = {"Nyengo"}, ["nyf"] = {"Giryama", "Kigiryama"}, ["nyg"] = {"Nyindu"}, ["nyh"] = {"Nyikina"}, ["nyi"] = {"Ama (Sudan)"}, ["nyj"] = {"Nyanga"}, ["nyk"] = {"Nyaneka"}, ["nyl"] = {"Nyeu"}, ["nym"] = {"Nyamwezi"}, ["nyn"] = {"Nyankole"}, ["nyo"] = {"Nyoro"}, ["nyp"] = {"Nyang'i"}, ["nyq"] = {"Nayini"}, ["nyr"] = {"Nyiha (Malawi)"}, ["nys"] = {"Nyungar"}, ["nyt"] = {"Nyawaygi"}, ["nyu"] = {"Nyungwe"}, ["nyv"] = {"Nyulnyul"}, ["nyw"] = {"Nyaw"}, ["nyx"] = {"Nganyaywana"}, ["nyy"] = {"Nyakyusa-Ngonde"}, ["nza"] = {"Tigon Mbembe"}, ["nzb"] = {"Njebi"}, ["nzd"] = {"Nzadi"}, ["nzi"] = {"Nzima"}, ["nzk"] = {"Nzakara"}, ["nzm"] = {"Zeme Naga"}, ["nzs"] = {"New Zealand Sign Language"}, ["nzu"] = {"Teke-Nzikou"}, ["nzy"] = {"Nzakambay"}, ["nzz"] = {"Nanga Dama Dogon"}, ["oaa"] = {"Orok"}, ["oac"] = {"Oroch"}, ["oar"] = {"Old Aramaic (up to 700 BCE)", "Ancient Aramaic (up to 700 BCE)"}, ["oav"] = {"Old Avar"}, ["obi"] = {"Obispeño"}, ["obk"] = {"Southern Bontok"}, ["obl"] = {"Oblo"}, ["obm"] = {"Moabite"}, ["obo"] = {"Obo Manobo"}, ["obr"] = {"Old Burmese"}, ["obt"] = {"Old Breton"}, ["obu"] = {"Obulom"}, ["oca"] = {"Ocaina"}, ["och"] = {"Old Chinese"}, ["ocm"] = {"Old Cham"}, ["oco"] = {"Old Cornish"}, ["ocu"] = {"Atzingo Matlatzinca"}, ["oda"] = {"Odut"}, ["odk"] = {"Od"}, ["odt"] = {"Old Dutch"}, ["odu"] = {"Odual"}, ["ofo"] = {"Ofo"}, ["ofs"] = {"Old Frisian"}, ["ofu"] = {"Efutop"}, ["ogb"] = {"Ogbia"}, ["ogc"] = {"Ogbah"}, ["oge"] = {"Old Georgian"}, ["ogg"] = {"Ogbogolo"}, ["ogo"] = {"Khana"}, ["ogu"] = {"Ogbronuagum"}, ["oht"] = {"Old Hittite"}, ["ohu"] = {"Old Hungarian"}, ["oia"] = {"Oirata"}, ["oin"] = {"Inebu One"}, ["ojb"] = {"Northwestern Ojibwa"}, ["ojc"] = {"Central Ojibwa"}, ["ojg"] = {"Eastern Ojibwa"}, ["ojp"] = {"Old Japanese"}, ["ojs"] = {"Severn Ojibwa"}, ["ojv"] = {"Ontong Java"}, ["ojw"] = {"Western Ojibwa"}, ["oka"] = {"Okanagan"}, ["okb"] = {"Okobo"}, ["okc"] = {"Kobo"}, ["okd"] = {"Okodia"}, ["oke"] = {"Okpe (Southwestern Edo)"}, ["okg"] = {"Koko Babangk"}, ["okh"] = {"Koresh-e Rostam"}, ["oki"] = {"Okiek"}, ["okj"] = {"Oko-Juwoi"}, ["okk"] = {"Kwamtim One"}, ["okl"] = {"Old Kentish Sign Language"}, ["okm"] = {"Middle Korean (10th-16th cent.)"}, ["okn"] = {"Oki-No-Erabu"}, ["oko"] = {"Old Korean (3rd-9th cent.)"}, ["okr"] = {"Kirike"}, ["oks"] = {"Oko-Eni-Osayen"}, ["oku"] = {"Oku"}, ["okv"] = {"Orokaiva"}, ["okx"] = {"Okpe (Northwestern Edo)"}, ["okz"] = {"Old Khmer"}, ["ola"] = {"Walungge"}, ["old"] = {"Mochi"}, ["ole"] = {"Olekha"}, ["olk"] = {"Olkol"}, ["olm"] = {"Oloma"}, ["olo"] = {"Livvi"}, ["olr"] = {"Olrat"}, ["olt"] = {"Old Lithuanian"}, ["olu"] = {"Kuvale"}, ["oma"] = {"Omaha-Ponca"}, ["omb"] = {"East Ambae"}, ["omc"] = {"Mochica"}, ["omg"] = {"Omagua"}, ["omi"] = {"Omi"}, ["omk"] = {"Omok"}, ["oml"] = {"Ombo"}, ["omn"] = {"Minoan"}, ["omo"] = {"Utarmbung"}, ["omp"] = {"Old Manipuri"}, ["omq"] = {"Oto-Manguean languages"}, ["omr"] = {"Old Marathi"}, ["omt"] = {"Omotik"}, ["omu"] = {"Omurano"}, ["omv"] = {"Omotic languages"}, ["omw"] = {"South Tairora"}, ["omx"] = {"Old Mon"}, ["omy"] = {"Old Malay"}, ["ona"] = {"Ona"}, ["onb"] = {"Lingao"}, ["one"] = {"Oneida"}, ["ong"] = {"Olo"}, ["oni"] = {"Onin"}, ["onj"] = {"Onjob"}, ["onk"] = {"Kabore One"}, ["onn"] = {"Onobasulu"}, ["ono"] = {"Onondaga"}, ["onp"] = {"Sartang"}, ["onr"] = {"Northern One"}, ["ons"] = {"Ono"}, ["ont"] = {"Ontenu"}, ["onu"] = {"Unua"}, ["onw"] = {"Old Nubian"}, ["onx"] = {"Onin Based Pidgin"}, ["ood"] = {"Тохоно Оодхам"}, ["oog"] = {"Ong"}, ["oon"] = {"Önge"}, ["oor"] = {"Oorlams"}, ["oos"] = {"Old Ossetic"}, ["opa"] = {"Okpamheri"}, ["opk"] = {"Kopkaka"}, ["opm"] = {"Oksapmin"}, ["opo"] = {"Opao"}, ["opt"] = {"Opata"}, ["opy"] = {"Ofayé"}, ["ora"] = {"Oroha"}, ["orc"] = {"Orma"}, ["ore"] = {"Orejón"}, ["org"] = {"Oring"}, ["orh"] = {"Орчон"}, ["orn"] = {"Orang Kanaq"}, ["oro"] = {"Orokolo"}, ["orr"] = {"Oruma"}, ["ors"] = {"Orang Seletar"}, ["ort"] = {"Adivasi Oriya"}, ["oru"] = {"Ormuri"}, ["orv"] = {"Эртний Орос"}, ["orw"] = {"Oro Win"}, ["orx"] = {"Oro"}, ["ory"] = {"Odia (individual language)", "Oriya (individual language)"}, ["orz"] = {"Ormu"}, ["osa"] = {"Osage"}, ["osc"] = {"Oscan"}, ["osi"] = {"Osing"}, ["osn"] = {"Old Sundanese"}, ["oso"] = {"Ososo"}, ["osp"] = {"Old Spanish"}, ["ost"] = {"Osatu"}, ["osu"] = {"Southern One"}, ["osx"] = {"Old Saxon"}, ["ota"] = {"Османы Турк (1500-1928)"}, ["otb"] = {"Old Tibetan"}, ["otd"] = {"Ot Danum"}, ["ote"] = {"Mezquital Otomi"}, ["oti"] = {"Oti"}, ["otk"] = {"Эртний Түрэг"}, ["otl"] = {"Tilapa Otomi"}, ["otm"] = {"Eastern Highland Otomi"}, ["otn"] = {"Tenango Otomi"}, ["oto"] = {"Отоми хэлнүүд"}, ["otq"] = {"Querétaro Otomi"}, ["otr"] = {"Otoro"}, ["ots"] = {"Estado de México Otomi"}, ["ott"] = {"Temoaya Otomi"}, ["otu"] = {"Otuke"}, ["otw"] = {"Ottawa"}, ["otx"] = {"Texcatepec Otomi"}, ["oty"] = {"Old Tamil"}, ["otz"] = {"Ixtenco Otomi"}, ["oua"] = {"Tagargrent"}, ["oub"] = {"Glio-Oubi"}, ["oue"] = {"Oune"}, ["oui"] = {"Old Uighur"}, ["oum"] = {"Ouma"}, ["ovd"] = {"Elfdalian", "Övdalian"}, ["owi"] = {"Owiniga"}, ["owl"] = {"Old Welsh"}, ["oyb"] = {"Oy"}, ["oyd"] = {"Oyda"}, ["oym"] = {"Wayampi"}, ["oyy"] = {"Oya'oya"}, ["ozm"] = {"Koonzime"}, ["paa"] = {"Papuan languages"}, ["pab"] = {"Parecís"}, ["pac"] = {"Pacoh"}, ["pad"] = {"Paumarí"}, ["pae"] = {"Pagibete"}, ["paf"] = {"Paranawát"}, ["pag"] = {"Pangasinan"}, ["pah"] = {"Tenharim"}, ["pai"] = {"Pe"}, ["pak"] = {"Parakanã"}, ["pal"] = {"Pahlavi"}, ["pam"] = {"Пампанга", "Капампанган"}, ["pao"] = {"Northern Paiute"}, ["pap"] = {"Папиаменто"}, ["paq"] = {"Parya"}, ["par"] = {"Panamint", "Timbisha"}, ["pas"] = {"Papasena"}, ["pau"] = {"Палау"}, ["pav"] = {"Pakaásnovos"}, ["paw"] = {"Pawnee"}, ["pax"] = {"Pankararé"}, ["pay"] = {"Pech"}, ["paz"] = {"Pankararú"}, ["pbb"] = {"Páez"}, ["pbc"] = {"Patamona"}, ["pbe"] = {"Mezontla Popoloca"}, ["pbf"] = {"Coyotepec Popoloca"}, ["pbg"] = {"Paraujano"}, ["pbh"] = {"E'ñapa Woromaipu"}, ["pbi"] = {"Parkwa"}, ["pbl"] = {"Mak (Nigeria)"}, ["pbm"] = {"Puebla Mazatec"}, ["pbn"] = {"Kpasam"}, ["pbo"] = {"Papel"}, ["pbp"] = {"Badyara"}, ["pbr"] = {"Pangwa"}, ["pbs"] = {"Central Pame"}, ["pbt"] = {"Southern Pashto"}, ["pbu"] = {"Northern Pashto"}, ["pbv"] = {"Pnar"}, ["pby"] = {"Pyu (Papua New Guinea)"}, ["pca"] = {"Santa Inés Ahuatempan Popoloca"}, ["pcb"] = {"Pear"}, ["pcc"] = {"Bouyei"}, ["pcd"] = {"Picard"}, ["pce"] = {"Ruching Palaung"}, ["pcf"] = {"Paliyan"}, ["pcg"] = {"Paniya"}, ["pch"] = {"Pardhan"}, ["pci"] = {"Duruwa"}, ["pcj"] = {"Parenga"}, ["pck"] = {"Paite Chin"}, ["pcl"] = {"Pardhi"}, ["pcm"] = {"Nigerian Pidgin"}, ["pcn"] = {"Piti"}, ["pcp"] = {"Pacahuara"}, ["pcw"] = {"Pyapun"}, ["pda"] = {"Anam"}, ["pdc"] = {"Pennsylvania German"}, ["pdi"] = {"Pa Di"}, ["pdn"] = {"Podena", "Fedan"}, ["pdo"] = {"Padoe"}, ["pdt"] = {"Plautdietsch"}, ["pdu"] = {"Kayan"}, ["pea"] = {"Peranakan Indonesian"}, ["peb"] = {"Eastern Pomo"}, ["ped"] = {"Mala (Papua New Guinea)"}, ["pee"] = {"Taje"}, ["pef"] = {"Northeastern Pomo"}, ["peg"] = {"Pengo"}, ["peh"] = {"Баоань"}, ["pei"] = {"Chichimeca-Jonaz"}, ["pej"] = {"Northern Pomo"}, ["pek"] = {"Penchal"}, ["pel"] = {"Pekal"}, ["pem"] = {"Phende"}, ["peo"] = {"Old Persian (ca. 600-400 B.C.)"}, ["pep"] = {"Kunja"}, ["peq"] = {"Southern Pomo"}, ["pes"] = {"Iranian Persian"}, ["pev"] = {"Pémono"}, ["pex"] = {"Petats"}, ["pey"] = {"Petjo"}, ["pez"] = {"Eastern Penan"}, ["pfa"] = {"Pááfang"}, ["pfe"] = {"Pere"}, ["pfl"] = {"Пфальц"}, ["pga"] = {"Sudanese Creole Arabic"}, ["pgd"] = {"Gāndhārī"}, ["pgg"] = {"Pangwali"}, ["pgi"] = {"Pagi"}, ["pgk"] = {"Rerep"}, ["pgl"] = {"Primitive Irish"}, ["pgn"] = {"Paelignian"}, ["pgs"] = {"Pangseng"}, ["pgu"] = {"Pagu"}, ["pgz"] = {"Papua New Guinean Sign Language"}, ["pha"] = {"Pa-Hng"}, ["phd"] = {"Phudagi"}, ["phg"] = {"Phuong"}, ["phh"] = {"Phukha"}, ["phi"] = {"Philippine languages"}, ["phk"] = {"Phake"}, ["phl"] = {"Phalura", "Palula"}, ["phm"] = {"Phimbi"}, ["phn"] = {"Phoenician"}, ["pho"] = {"Phunoi"}, ["phq"] = {"Phana'"}, ["phr"] = {"Pahari-Potwari"}, ["pht"] = {"Phu Thai"}, ["phu"] = {"Phuan"}, ["phv"] = {"Pahlavani"}, ["phw"] = {"Phangduwali"}, ["pia"] = {"Pima Bajo"}, ["pib"] = {"Yine"}, ["pic"] = {"Pinji"}, ["pid"] = {"Piaroa"}, ["pie"] = {"Piro"}, ["pif"] = {"Pingelapese"}, ["pig"] = {"Pisabo"}, ["pih"] = {"Pitcairn-Norfolk"}, ["pii"] = {"Pini"}, ["pij"] = {"Pijao"}, ["pil"] = {"Yom"}, ["pim"] = {"Powhatan"}, ["pin"] = {"Piame"}, ["pio"] = {"Piapoco"}, ["pip"] = {"Pero"}, ["pir"] = {"Piratapuyo"}, ["pis"] = {"Pijin"}, ["pit"] = {"Pitta Pitta"}, ["piu"] = {"Pintupi-Luritja"}, ["piv"] = {"Pileni", "Vaeakau-Taumako"}, ["piw"] = {"Pimbwe"}, ["pix"] = {"Piu"}, ["piy"] = {"Piya-Kwonci"}, ["piz"] = {"Pije"}, ["pjt"] = {"Pitjantjatjara"}, ["pka"] = {"Ardhamāgadhī Prākrit"}, ["pkb"] = {"Pokomo", "Kipfokomo"}, ["pkc"] = {"Paekche"}, ["pkg"] = {"Pak-Tong"}, ["pkh"] = {"Pankhu"}, ["pkn"] = {"Pakanha"}, ["pko"] = {"Pökoot"}, ["pkp"] = {"Pukapuka"}, ["pkr"] = {"Attapady Kurumba"}, ["pks"] = {"Pakistan Sign Language"}, ["pkt"] = {"Maleng"}, ["pku"] = {"Paku"}, ["pla"] = {"Miani"}, ["plb"] = {"Polonombauk"}, ["plc"] = {"Central Palawano"}, ["pld"] = {"Polari"}, ["ple"] = {"Palu'e"}, ["plf"] = {"Central Malayo-Polynesian languages"}, ["plg"] = {"Pilagá"}, ["plh"] = {"Paulohi"}, ["plj"] = {"Polci"}, ["plk"] = {"Kohistani Shina"}, ["pll"] = {"Shwe Palaung"}, ["pln"] = {"Palenquero"}, ["plo"] = {"Oluta Popoluca"}, ["plq"] = {"Palaic"}, ["plr"] = {"Palaka Senoufo"}, ["pls"] = {"San Marcos Tlacoyalco Popoloca", "San Marcos Tlalcoyalco Popoloca"}, ["plt"] = {"Plateau Malagasy"}, ["plu"] = {"Palikúr"}, ["plv"] = {"Southwest Palawano"}, ["plw"] = {"Brooke's Point Palawano"}, ["ply"] = {"Bolyu"}, ["plz"] = {"Paluan"}, ["pma"] = {"Paama"}, ["pmb"] = {"Pambia"}, ["pmd"] = {"Pallanganmiddang"}, ["pme"] = {"Pwaamei"}, ["pmf"] = {"Pamona"}, ["pmh"] = {"Māhārāṣṭri Prākrit"}, ["pmi"] = {"Northern Pumi"}, ["pmj"] = {"Southern Pumi"}, ["pmk"] = {"Pamlico"}, ["pml"] = {"Lingua Franca"}, ["pmm"] = {"Pomo"}, ["pmn"] = {"Pam"}, ["pmo"] = {"Pom"}, ["pmq"] = {"Northern Pame"}, ["pmr"] = {"Paynamar"}, ["pms"] = {"Пьемонт"}, ["pmt"] = {"Tuamotuan"}, ["pmw"] = {"Plains Miwok"}, ["pmx"] = {"Poumei Naga"}, ["pmy"] = {"Papuan Malay"}, ["pmz"] = {"Southern Pame"}, ["pna"] = {"Punan Bah-Biau"}, ["pnb"] = {"Western Panjabi"}, ["pnc"] = {"Pannei"}, ["pnd"] = {"Mpinda"}, ["pne"] = {"Western Penan"}, ["png"] = {"Pangu", "Pongu"}, ["pnh"] = {"Пенрин"}, ["pni"] = {"Aoheng"}, ["pnj"] = {"Pinjarup"}, ["pnk"] = {"Paunaka"}, ["pnl"] = {"Paleni"}, ["pnm"] = {"Punan Batu 1"}, ["pnn"] = {"Pinai-Hagahai"}, ["pno"] = {"Panobo"}, ["pnp"] = {"Pancana"}, ["pnq"] = {"Pana (Burkina Faso)"}, ["pnr"] = {"Panim"}, ["pns"] = {"Ponosakan"}, ["pnt"] = {"Pontic"}, ["pnu"] = {"Jiongnai Bunu"}, ["pnv"] = {"Pinigura"}, ["pnw"] = {"Banyjima", "Panytyima"}, ["pnx"] = {"Phong-Kniang"}, ["pny"] = {"Pinyin"}, ["pnz"] = {"Pana (Central African Republic)"}, ["poc"] = {"Poqomam"}, ["poe"] = {"San Juan Atzingo Popoloca"}, ["pof"] = {"Poke"}, ["pog"] = {"Potiguára"}, ["poh"] = {"Poqomchi'"}, ["poi"] = {"Highland Popoluca"}, ["pok"] = {"Pokangá"}, ["pom"] = {"Southeastern Pomo"}, ["pon"] = {"Pohnpeian"}, ["poo"] = {"Central Pomo"}, ["pop"] = {"Pwapwâ"}, ["poq"] = {"Texistepec Popoluca"}, ["pos"] = {"Sayula Popoluca"}, ["pot"] = {"Potawatomi"}, ["pov"] = {"Upper Guinea Crioulo"}, ["pow"] = {"San Felipe Otlaltepec Popoloca"}, ["pox"] = {"Polabian"}, ["poy"] = {"Pogolo"}, ["poz"] = {"Malayo-Polynesian languages"}, ["ppe"] = {"Papi"}, ["ppi"] = {"Paipai"}, ["ppk"] = {"Uma"}, ["ppl"] = {"Pipil", "Nicarao"}, ["ppm"] = {"Papuma"}, ["ppn"] = {"Papapana"}, ["ppo"] = {"Folopa"}, ["ppp"] = {"Pelende"}, ["ppq"] = {"Pei"}, ["pps"] = {"San Luís Temalacayuca Popoloca"}, ["ppt"] = {"Pare"}, ["ppu"] = {"Papora"}, ["pqa"] = {"Pa'a"}, ["pqe"] = {"Eastern Malayo-Polynesian languages"}, ["pqm"] = {"Malecite-Passamaquoddy"}, ["pqw"] = {"Western Malayo-Polynesian languages"}, ["pra"] = {"Prakrit languages"}, ["prc"] = {"Parachi"}, ["prd"] = {"Parsi-Dari"}, ["pre"] = {"Principense"}, ["prf"] = {"Paranan"}, ["prg"] = {"Прусс"}, ["prh"] = {"Porohanon"}, ["pri"] = {"Paicî"}, ["prk"] = {"Parauk"}, ["prl"] = {"Peruvian Sign Language"}, ["prm"] = {"Kibiri"}, ["prn"] = {"Prasuni"}, ["pro"] = {"Old Provençal (to 1500)", "Old Occitan (to 1500)"}, ["prp"] = {"Parsi"}, ["prq"] = {"Ashéninka Perené"}, ["prr"] = {"Puri"}, ["prs"] = {"Дари", "Дари Перс"}, ["prt"] = {"Phai"}, ["pru"] = {"Puragi"}, ["prw"] = {"Parawen"}, ["prx"] = {"Purik"}, ["prz"] = {"Providencia Sign Language"}, ["psa"] = {"Asue Awyu"}, ["psc"] = {"Persian Sign Language"}, ["psd"] = {"Plains Indian Sign Language"}, ["pse"] = {"Central Malay"}, ["psg"] = {"Penang Sign Language"}, ["psh"] = {"Southwest Pashai", "Southwest Pashayi"}, ["psi"] = {"Southeast Pashai", "Southeast Pashayi"}, ["psl"] = {"Puerto Rican Sign Language"}, ["psm"] = {"Pauserna"}, ["psn"] = {"Panasuan"}, ["pso"] = {"Polish Sign Language"}, ["psp"] = {"Philippine Sign Language"}, ["psq"] = {"Pasi"}, ["psr"] = {"Portuguese Sign Language"}, ["pss"] = {"Kaulong"}, ["pst"] = {"Central Pashto"}, ["psu"] = {"Sauraseni Prākrit"}, ["psw"] = {"Port Sandwich"}, ["psy"] = {"Piscataway"}, ["pta"] = {"Pai Tavytera"}, ["pth"] = {"Pataxó Hã-Ha-Hãe"}, ["pti"] = {"Pindiini", "Wangkatha"}, ["ptn"] = {"Patani"}, ["pto"] = {"Zo'é"}, ["ptp"] = {"Patep"}, ["ptq"] = {"Pattapu"}, ["ptr"] = {"Piamatsina"}, ["ptt"] = {"Enrekang"}, ["ptu"] = {"Bambam"}, ["ptv"] = {"Port Vato"}, ["ptw"] = {"Pentlatch"}, ["pty"] = {"Pathiya"}, ["pua"] = {"Western Highland Purepecha"}, ["pub"] = {"Purum"}, ["puc"] = {"Punan Merap"}, ["pud"] = {"Punan Aput"}, ["pue"] = {"Puelche"}, ["puf"] = {"Punan Merah"}, ["pug"] = {"Phuie"}, ["pui"] = {"Puinave"}, ["puj"] = {"Punan Tubu"}, ["pum"] = {"Puma"}, ["puo"] = {"Puoc"}, ["pup"] = {"Pulabu"}, ["puq"] = {"Puquina"}, ["pur"] = {"Puruborá"}, ["put"] = {"Putoh"}, ["puu"] = {"Punu"}, ["puw"] = {"Puluwatese"}, ["pux"] = {"Puare"}, ["puy"] = {"Purisimeño"}, ["pwa"] = {"Pawaia"}, ["pwb"] = {"Panawa"}, ["pwg"] = {"Gapapaiwa"}, ["pwi"] = {"Patwin"}, ["pwm"] = {"Molbog"}, ["pwn"] = {"Paiwan"}, ["pwo"] = {"Pwo Western Karen"}, ["pwr"] = {"Powari"}, ["pww"] = {"Pwo Northern Karen"}, ["pxm"] = {"Quetzaltepec Mixe"}, ["pye"] = {"Pye Krumen"}, ["pym"] = {"Fyam"}, ["pyn"] = {"Poyanáwa"}, ["pys"] = {"Paraguayan Sign Language", "Lengua de Señas del Paraguay"}, ["pyu"] = {"Puyuma"}, ["pyx"] = {"Pyu (Myanmar)"}, ["pyy"] = {"Pyen"}, ["pzn"] = {"Para Naga"}, ["qua"] = {"Quapaw"}, ["qub"] = {"Huallaga Huánuco Quechua"}, ["quc"] = {"K'iche'", "Quiché"}, ["qud"] = {"Calderón Highland Quichua"}, ["quf"] = {"Lambayeque Quechua"}, ["qug"] = {"Chimborazo Highland Quichua"}, ["quh"] = {"South Bolivian Quechua"}, ["qui"] = {"Quileute"}, ["quk"] = {"Chachapoyas Quechua"}, ["qul"] = {"North Bolivian Quechua"}, ["qum"] = {"Sipacapense"}, ["qun"] = {"Quinault"}, ["qup"] = {"Southern Pastaza Quechua"}, ["quq"] = {"Quinqui"}, ["qur"] = {"Yanahuanca Pasco Quechua"}, ["qus"] = {"Santiago del Estero Quichua"}, ["quv"] = {"Sacapulteco"}, ["quw"] = {"Tena Lowland Quichua"}, ["qux"] = {"Yauyos Quechua"}, ["quy"] = {"Ayacucho Quechua"}, ["quz"] = {"Cusco Quechua"}, ["qva"] = {"Ambo-Pasco Quechua"}, ["qvc"] = {"Cajamarca Quechua"}, ["qve"] = {"Eastern Apurímac Quechua"}, ["qvh"] = {"Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua"}, ["qvi"] = {"Imbabura Highland Quichua"}, ["qvj"] = {"Loja Highland Quichua"}, ["qvl"] = {"Cajatambo North Lima Quechua"}, ["qvm"] = {"Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua"}, ["qvn"] = {"North Junín Quechua"}, ["qvo"] = {"Napo Lowland Quechua"}, ["qvp"] = {"Pacaraos Quechua"}, ["qvs"] = {"San Martín Quechua"}, ["qvw"] = {"Huaylla Wanca Quechua"}, ["qvy"] = {"Queyu"}, ["qvz"] = {"Northern Pastaza Quichua"}, ["qwa"] = {"Corongo Ancash Quechua"}, ["qwc"] = {"Classical Quechua"}, ["qwe"] = {"Quechuan (family)"}, ["qwh"] = {"Huaylas Ancash Quechua"}, ["qwm"] = {"Kuman (Russia)"}, ["qws"] = {"Sihuas Ancash Quechua"}, ["qwt"] = {"Kwalhioqua-Tlatskanai"}, ["qxa"] = {"Chiquián Ancash Quechua"}, ["qxc"] = {"Chincha Quechua"}, ["qxh"] = {"Panao Huánuco Quechua"}, ["qxl"] = {"Salasaca Highland Quichua"}, ["qxn"] = {"Northern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxo"] = {"Southern Conchucos Ancash Quechua"}, ["qxp"] = {"Puno Quechua"}, ["qxq"] = {"Qashqa'i"}, ["qxr"] = {"Cañar Highland Quichua"}, ["qxs"] = {"Southern Qiang"}, ["qxt"] = {"Santa Ana de Tusi Pasco Quechua"}, ["qxu"] = {"Arequipa-La Unión Quechua"}, ["qxw"] = {"Jauja Wanca Quechua"}, ["qya"] = {"Quenya"}, ["qyp"] = {"Quiripi"}, ["raa"] = {"Dungmali"}, ["rab"] = {"Camling"}, ["rac"] = {"Rasawa"}, ["rad"] = {"Rade"}, ["raf"] = {"Western Meohang"}, ["rag"] = {"Logooli", "Lulogooli"}, ["rah"] = {"Rabha"}, ["rai"] = {"Ramoaaina"}, ["raj"] = {"Rajasthani"}, ["rak"] = {"Tulu-Bohuai"}, ["ral"] = {"Ralte"}, ["ram"] = {"Canela"}, ["ran"] = {"Riantana"}, ["rao"] = {"Rao"}, ["rap"] = {"Rapanui"}, ["raq"] = {"Saam"}, ["rar"] = {"Rarotongan", "Маори"}, ["ras"] = {"Tegali"}, ["rat"] = {"Razajerdi"}, ["rau"] = {"Raute"}, ["rav"] = {"Sampang"}, ["raw"] = {"Rawang"}, ["rax"] = {"Rang"}, ["ray"] = {"Rapa"}, ["raz"] = {"Rahambuu"}, ["rbb"] = {"Rumai Palaung"}, ["rbk"] = {"Northern Bontok"}, ["rbl"] = {"Miraya Bikol"}, ["rbp"] = {"Barababaraba"}, ["rcf"] = {"Réunion Creole French"}, ["rdb"] = {"Rudbari"}, ["rea"] = {"Rerau"}, ["reb"] = {"Rembong"}, ["ree"] = {"Rejang Kayan"}, ["reg"] = {"Kara (Tanzania)"}, ["rei"] = {"Reli"}, ["rej"] = {"Rejang"}, ["rel"] = {"Rendille"}, ["rem"] = {"Remo"}, ["ren"] = {"Rengao"}, ["rer"] = {"Rer Bare"}, ["res"] = {"Reshe"}, ["ret"] = {"Retta"}, ["rey"] = {"Reyesano"}, ["rga"] = {"Roria"}, ["rge"] = {"Romano-Greek"}, ["rgk"] = {"Rangkas"}, ["rgn"] = {"Romagnol"}, ["rgr"] = {"Resígaro"}, ["rgs"] = {"Southern Roglai"}, ["rgu"] = {"Ringgou"}, ["rhg"] = {"Rohingya"}, ["rhp"] = {"Yahang"}, ["ria"] = {"Riang (India)"}, ["rif"] = {"Tarifit"}, ["ril"] = {"Riang Lang", "Riang (Myanmar)"}, ["rim"] = {"Nyaturu"}, ["rin"] = {"Nungu"}, ["rir"] = {"Ribun"}, ["rit"] = {"Ritharrngu"}, ["riu"] = {"Riung"}, ["rjg"] = {"Rajong"}, ["rji"] = {"Raji"}, ["rjs"] = {"Rajbanshi"}, ["rka"] = {"Kraol"}, ["rkb"] = {"Rikbaktsa"}, ["rkh"] = {"Rakahanga-Manihiki"}, ["rki"] = {"Rakhine"}, ["rkm"] = {"Marka"}, ["rkt"] = {"Rangpuri", "Kamta"}, ["rkw"] = {"Arakwal"}, ["rma"] = {"Rama"}, ["rmb"] = {"Rembarrnga"}, ["rmc"] = {"Carpathian Romani"}, ["rmd"] = {"Traveller Danish"}, ["rme"] = {"Angloromani"}, ["rmf"] = {"Kalo Finnish Romani"}, ["rmg"] = {"Traveller Norwegian"}, ["rmh"] = {"Murkim"}, ["rmi"] = {"Lomavren"}, ["rmk"] = {"Romkun"}, ["rml"] = {"Baltic Romani"}, ["rmm"] = {"Roma"}, ["rmn"] = {"Balkan Romani"}, ["rmo"] = {"Sinte Romani"}, ["rmp"] = {"Rempi"}, ["rmq"] = {"Caló"}, ["rms"] = {"Romanian Sign Language"}, ["rmt"] = {"Domari"}, ["rmu"] = {"Tavringer Romani"}, ["rmv"] = {"Romanova"}, ["rmw"] = {"Welsh Romani"}, ["rmx"] = {"Romam"}, ["rmy"] = {"Vlax Romani"}, ["rmz"] = {"Marma"}, ["rnd"] = {"Ruund"}, ["rng"] = {"Ronga"}, ["rnl"] = {"Ranglong"}, ["rnn"] = {"Roon"}, ["rnp"] = {"Rongpo"}, ["rnr"] = {"Nari Nari"}, ["rnw"] = {"Rungwa"}, ["roa"] = {"Romance languages"}, ["rob"] = {"Tae'"}, ["roc"] = {"Cacgia Roglai"}, ["rod"] = {"Rogo"}, ["roe"] = {"Ronji"}, ["rof"] = {"Rombo"}, ["rog"] = {"Northern Roglai"}, ["rol"] = {"Romblomanon"}, ["rom"] = {"Romany"}, ["roo"] = {"Rotokas"}, ["rop"] = {"Kriol"}, ["ror"] = {"Rongga"}, ["rou"] = {"Runga"}, ["row"] = {"Dela-Oenale"}, ["rpn"] = {"Repanbitip"}, ["rpt"] = {"Rapting"}, ["rri"] = {"Ririo"}, ["rro"] = {"Waima"}, ["rrt"] = {"Arritinngithigh"}, ["rsb"] = {"Romano-Serbian"}, ["rsl"] = {"Russian Sign Language"}, ["rsm"] = {"Miriwoong Sign Language"}, ["rtc"] = {"Rungtu Chin"}, ["rth"] = {"Ratahan"}, ["rtm"] = {"Rotuman"}, ["rts"] = {"Yurats"}, ["rtw"] = {"Rathawi"}, ["rub"] = {"Gungu"}, ["ruc"] = {"Ruuli"}, ["rue"] = {"Русин"}, ["ruf"] = {"Luguru"}, ["rug"] = {"Roviana"}, ["ruh"] = {"Ruga"}, ["rui"] = {"Rufiji"}, ["ruk"] = {"Che"}, ["ruo"] = {"Istro Romanian"}, ["rup"] = {"Macedo-Romanian", "Aromanian", "Arumanian"}, ["ruq"] = {"Megleno Romanian"}, ["rut"] = {"Рутуль"}, ["ruu"] = {"Lanas Lobu"}, ["ruy"] = {"Mala (Nigeria)"}, ["ruz"] = {"Ruma"}, ["rwa"] = {"Rawo"}, ["rwk"] = {"Rwa"}, ["rwl"] = {"Ruwila"}, ["rwm"] = {"Amba (Uganda)"}, ["rwo"] = {"Rawa"}, ["rwr"] = {"Marwari (India)"}, ["rxd"] = {"Ngardi"}, ["rxw"] = {"Karuwali", "Garuwali"}, ["ryn"] = {"Northern Amami-Oshima"}, ["rys"] = {"Yaeyama"}, ["ryu"] = {"Central Okinawan"}, ["rzh"] = {"Rāziḥī"}, ["saa"] = {"Saba"}, ["sab"] = {"Buglere"}, ["sac"] = {"Meskwaki"}, ["sad"] = {"Sandawe"}, ["sae"] = {"Sabanê"}, ["saf"] = {"Safaliba"}, ["sah"] = {"Якут"}, ["sai"] = {"South American Indian languages"}, ["saj"] = {"Sahu"}, ["sak"] = {"Sake"}, ["sal"] = {"Salishan languages"}, ["sam"] = {"Samaritan Aramaic"}, ["sao"] = {"Sause"}, ["saq"] = {"Samburu"}, ["sar"] = {"Saraveca"}, ["sas"] = {"Sasak"}, ["sat"] = {"Santali"}, ["sau"] = {"Saleman"}, ["sav"] = {"Saafi-Saafi"}, ["saw"] = {"Sawi"}, ["sax"] = {"Sa"}, ["say"] = {"Saya"}, ["saz"] = {"Saurashtra"}, ["sba"] = {"Ngambay"}, ["sbb"] = {"Simbo"}, ["sbc"] = {"Kele (Papua New Guinea)"}, ["sbd"] = {"Southern Samo"}, ["sbe"] = {"Saliba"}, ["sbf"] = {"Chabu", "Shabo"}, ["sbg"] = {"Seget"}, ["sbh"] = {"Sori-Harengan"}, ["sbi"] = {"Seti"}, ["sbj"] = {"Surbakhal"}, ["sbk"] = {"Safwa"}, ["sbl"] = {"Botolan Sambal"}, ["sbm"] = {"Sagala"}, ["sbn"] = {"Sindhi Bhil"}, ["sbo"] = {"Sabüm"}, ["sbp"] = {"Sangu (Tanzania)"}, ["sbq"] = {"Sileibi"}, ["sbr"] = {"Sembakung Murut"}, ["sbs"] = {"Subiya"}, ["sbt"] = {"Kimki"}, ["sbu"] = {"Stod Bhoti"}, ["sbv"] = {"Sabine"}, ["sbw"] = {"Simba"}, ["sbx"] = {"Seberuang"}, ["sby"] = {"Soli"}, ["sbz"] = {"Sara Kaba"}, ["scb"] = {"Chut"}, ["sce"] = {"Дуншян"}, ["scf"] = {"San Miguel Creole French"}, ["scg"] = {"Sanggau"}, ["sch"] = {"Sakachep"}, ["sci"] = {"Sri Lankan Creole Malay"}, ["sck"] = {"Sadri"}, ["scl"] = {"Shina"}, ["scn"] = {"Сицили"}, ["sco"] = {"Скот"}, ["scp"] = {"Hyolmo", "Helambu Sherpa"}, ["scq"] = {"Sa'och"}, ["scs"] = {"North Slavey"}, ["sct"] = {"Southern Katang"}, ["scu"] = {"Shumcho"}, ["scv"] = {"Sheni"}, ["scw"] = {"Sha"}, ["scx"] = {"Sicel"}, ["sda"] = {"Toraja-Sa'dan"}, ["sdb"] = {"Shabak"}, ["sdc"] = {"Sassarese Sardinian"}, ["sde"] = {"Surubu"}, ["sdf"] = {"Sarli"}, ["sdg"] = {"Savi"}, ["sdh"] = {"Southern Kurdish"}, ["sdj"] = {"Suundi"}, ["sdk"] = {"Sos Kundi"}, ["sdl"] = {"Saudi Arabian Sign Language"}, ["sdn"] = {"Gallurese Sardinian"}, ["sdo"] = {"Bukar-Sadung Bidayuh"}, ["sdp"] = {"Sherdukpen"}, ["sdq"] = {"Semandang"}, ["sdr"] = {"Oraon Sadri"}, ["sds"] = {"Sened"}, ["sdt"] = {"Shuadit"}, ["sdu"] = {"Sarudu"}, ["sdv"] = {"Eastern Sudanic languages"}, ["sdx"] = {"Sibu Melanau"}, ["sdz"] = {"Sallands"}, ["sea"] = {"Semai"}, ["seb"] = {"Shempire Senoufo"}, ["sec"] = {"Sechelt"}, ["sed"] = {"Sedang"}, ["see"] = {"Seneca"}, ["sef"] = {"Cebaara Senoufo"}, ["seg"] = {"Segeju"}, ["seh"] = {"Sena"}, ["sei"] = {"Seri"}, ["sej"] = {"Sene"}, ["sek"] = {"Sekani"}, ["sel"] = {"Selkup"}, ["sem"] = {"Semitic languages"}, ["sen"] = {"Nanerigé Sénoufo"}, ["seo"] = {"Suarmin"}, ["sep"] = {"Sìcìté Sénoufo"}, ["seq"] = {"Senara Sénoufo"}, ["ser"] = {"Serrano"}, ["ses"] = {"Koyraboro Senni Songhai"}, ["set"] = {"Sentani"}, ["seu"] = {"Serui-Laut"}, ["sev"] = {"Nyarafolo Senoufo"}, ["sew"] = {"Sewa Bay"}, ["sey"] = {"Secoya"}, ["sez"] = {"Senthang Chin"}, ["sfb"] = {"Langue des signes de Belgique Francophone", "French Belgian Sign Language"}, ["sfe"] = {"Eastern Subanen"}, ["sfm"] = {"Small Flowery Miao"}, ["sfs"] = {"South African Sign Language"}, ["sfw"] = {"Sehwi"}, ["sga"] = {"Old Irish (to 900)"}, ["sgb"] = {"Mag-antsi Ayta"}, ["sgc"] = {"Kipsigis"}, ["sgd"] = {"Surigaonon"}, ["sge"] = {"Segai"}, ["sgg"] = {"Swiss-German Sign Language"}, ["sgh"] = {"Shughni"}, ["sgi"] = {"Suga"}, ["sgj"] = {"Surgujia"}, ["sgk"] = {"Sangkong"}, ["sgm"] = {"Singa"}, ["sgn"] = {"Sign languages"}, ["sgp"] = {"Singpho"}, ["sgr"] = {"Sangisari"}, ["sgs"] = {"Жемайт"}, ["sgt"] = {"Brokpake"}, ["sgu"] = {"Salas"}, ["sgw"] = {"Sebat Bet Gurage"}, ["sgx"] = {"Sierra Leone Sign Language"}, ["sgy"] = {"Sanglechi"}, ["sgz"] = {"Sursurunga"}, ["sha"] = {"Shall-Zwall"}, ["shb"] = {"Ninam"}, ["shc"] = {"Sonde"}, ["shd"] = {"Kundal Shahi"}, ["she"] = {"Sheko"}, ["shg"] = {"Shua"}, ["shh"] = {"Shoshoni"}, ["shi"] = {"Tachelhit"}, ["shj"] = {"Shatt"}, ["shk"] = {"Shilluk"}, ["shl"] = {"Shendu"}, ["shm"] = {"Shahrudi"}, ["shn"] = {"Shan"}, ["sho"] = {"Shanga"}, ["shp"] = {"Shipibo-Conibo"}, ["shq"] = {"Sala"}, ["shr"] = {"Shi"}, ["shs"] = {"Shuswap"}, ["sht"] = {"Shasta"}, ["shu"] = {"Chadian Arabic"}, ["shv"] = {"Shehri"}, ["shw"] = {"Shwai"}, ["shx"] = {"She"}, ["shy"] = {"Tachawit"}, ["shz"] = {"Syenara Senoufo"}, ["sia"] = {"Akkala Sami"}, ["sib"] = {"Sebop"}, ["sid"] = {"Sidamo"}, ["sie"] = {"Simaa"}, ["sif"] = {"Siamou"}, ["sig"] = {"Paasaal"}, ["sih"] = {"Zire", "Sîshëë"}, ["sii"] = {"Shom Peng"}, ["sij"] = {"Numbami"}, ["sik"] = {"Sikiana"}, ["sil"] = {"Tumulung Sisaala"}, ["sim"] = {"Mende (Papua New Guinea)"}, ["sio"] = {"Siouan languages"}, ["sip"] = {"Sikkimese"}, ["siq"] = {"Sonia"}, ["sir"] = {"Siri"}, ["sis"] = {"Siuslaw"}, ["sit"] = {"Sino-Tibetan languages"}, ["siu"] = {"Sinagen"}, ["siv"] = {"Sumariup"}, ["siw"] = {"Siwai"}, ["six"] = {"Sumau"}, ["siy"] = {"Sivandi"}, ["siz"] = {"Siwi"}, ["sja"] = {"Epena"}, ["sjb"] = {"Sajau Basap"}, ["sjd"] = {"Kildin Sami"}, ["sje"] = {"Pite Sami"}, ["sjg"] = {"Assangori"}, ["sjk"] = {"Kemi Sami"}, ["sjl"] = {"Sajalong", "Miji"}, ["sjm"] = {"Mapun"}, ["sjn"] = {"Sindarin"}, ["sjo"] = {"Xibe"}, ["sjp"] = {"Surjapuri"}, ["sjr"] = {"Siar-Lak"}, ["sjs"] = {"Senhaja De Srair"}, ["sjt"] = {"Ter Sami"}, ["sju"] = {"Ume Sami"}, ["sjw"] = {"Shawnee"}, ["ska"] = {"Skagit"}, ["skb"] = {"Saek"}, ["skc"] = {"Ma Manda"}, ["skd"] = {"Southern Sierra Miwok"}, ["ske"] = {"Seke (Vanuatu)"}, ["skf"] = {"Sakirabiá"}, ["skg"] = {"Sakalava Malagasy"}, ["skh"] = {"Sikule"}, ["ski"] = {"Sika"}, ["skj"] = {"Seke (Nepal)"}, ["skm"] = {"Kutong"}, ["skn"] = {"Kolibugan Subanon"}, ["sko"] = {"Seko Tengah"}, ["skp"] = {"Sekapan"}, ["skq"] = {"Sininkere"}, ["skr"] = {"Saraiki", "Seraiki"}, ["sks"] = {"Maia"}, ["skt"] = {"Sakata"}, ["sku"] = {"Sakao"}, ["skv"] = {"Skou"}, ["skw"] = {"Skepi Creole Dutch"}, ["skx"] = {"Seko Padang"}, ["sky"] = {"Sikaiana"}, ["skz"] = {"Sekar"}, ["sla"] = {"Slavic languages"}, ["slc"] = {"Sáliba"}, ["sld"] = {"Sissala"}, ["sle"] = {"Sholaga"}, ["slf"] = {"Swiss-Italian Sign Language"}, ["slg"] = {"Selungai Murut"}, ["slh"] = {"Southern Puget Sound Salish"}, ["sli"] = {"Lower Silesian"}, ["slj"] = {"Salumá"}, ["sll"] = {"Salt-Yui"}, ["slm"] = {"Pangutaran Sama"}, ["sln"] = {"Salinan"}, ["slp"] = {"Lamaholot"}, ["slq"] = {"Salchuq"}, ["slr"] = {"Салар"}, ["sls"] = {"Singapore Sign Language"}, ["slt"] = {"Sila"}, ["slu"] = {"Selaru"}, ["slw"] = {"Sialum"}, ["slx"] = {"Salampasu"}, ["sly"] = {"Selayar"}, ["slz"] = {"Ma'ya"}, ["sma"] = {"Өмнөд Сами"}, ["smb"] = {"Simbari"}, ["smc"] = {"Som"}, ["smd"] = {"Sama"}, ["smf"] = {"Auwe"}, ["smg"] = {"Simbali"}, ["smh"] = {"Samei"}, ["smi"] = {"Sami languages"}, ["smj"] = {"Луле-Сами"}, ["smk"] = {"Bolinao"}, ["sml"] = {"Central Sama"}, ["smm"] = {"Musasa"}, ["smn"] = {"Inari Sami"}, ["smp"] = {"Samaritan"}, ["smq"] = {"Samo"}, ["smr"] = {"Simeulue"}, ["sms"] = {"Skolt Sami"}, ["smt"] = {"Simte"}, ["smu"] = {"Somray"}, ["smv"] = {"Samvedi"}, ["smw"] = {"Sumbawa"}, ["smx"] = {"Samba"}, ["smy"] = {"Semnani"}, ["smz"] = {"Simeku"}, ["snb"] = {"Sebuyau"}, ["snc"] = {"Sinaugoro"}, ["sne"] = {"Bau Bidayuh"}, ["snf"] = {"Noon"}, ["sng"] = {"Sanga (Democratic Republic of Congo)"}, ["sni"] = {"Sensi"}, ["snj"] = {"Riverain Sango"}, ["snk"] = {"Сонинке"}, ["snl"] = {"Sangil"}, ["snm"] = {"Southern Ma'di"}, ["snn"] = {"Siona"}, ["sno"] = {"Snohomish"}, ["snp"] = {"Siane"}, ["snq"] = {"Sangu (Gabon)"}, ["snr"] = {"Sihan"}, ["sns"] = {"South West Bay", "Nahavaq"}, ["snu"] = {"Senggi", "Viid"}, ["snv"] = {"Sa'ban"}, ["snw"] = {"Selee"}, ["snx"] = {"Sam"}, ["sny"] = {"Saniyo-Hiyewe"}, ["snz"] = {"Kou"}, ["soa"] = {"Thai Song"}, ["sob"] = {"Sobei"}, ["soc"] = {"So (Democratic Republic of Congo)"}, ["sod"] = {"Songoora"}, ["soe"] = {"Songomeno"}, ["sog"] = {"Sogdian"}, ["soh"] = {"Aka"}, ["soi"] = {"Sonha"}, ["soj"] = {"Soi"}, ["sok"] = {"Sokoro"}, ["sol"] = {"Solos"}, ["son"] = {"Songhai languages"}, ["soo"] = {"Songo"}, ["sop"] = {"Songe"}, ["soq"] = {"Kanasi"}, ["sor"] = {"Somrai"}, ["sos"] = {"Seeku"}, ["sou"] = {"Southern Thai"}, ["sov"] = {"Sonsorol"}, ["sow"] = {"Sowanda"}, ["sox"] = {"Swo"}, ["soy"] = {"Miyobe"}, ["soz"] = {"Temi"}, ["spb"] = {"Sepa (Indonesia)"}, ["spc"] = {"Sapé"}, ["spd"] = {"Saep"}, ["spe"] = {"Sepa (Papua New Guinea)"}, ["spg"] = {"Sian"}, ["spi"] = {"Saponi"}, ["spk"] = {"Sengo"}, ["spl"] = {"Selepet"}, ["spm"] = {"Akukem"}, ["spn"] = {"Sanapaná"}, ["spo"] = {"Spokane"}, ["spp"] = {"Supyire Senoufo"}, ["spq"] = {"Loreto-Ucayali Spanish"}, ["spr"] = {"Saparua"}, ["sps"] = {"Saposa"}, ["spt"] = {"Spiti Bhoti"}, ["spu"] = {"Sapuan"}, ["spv"] = {"Sambalpuri", "Kosli"}, ["spx"] = {"South Picene"}, ["spy"] = {"Sabaot"}, ["sqa"] = {"Shama-Sambuga"}, ["sqh"] = {"Shau"}, ["sqj"] = {"Albanian languages"}, ["sqk"] = {"Albanian Sign Language"}, ["sqm"] = {"Suma"}, ["sqn"] = {"Susquehannock"}, ["sqo"] = {"Sorkhei"}, ["sqq"] = {"Sou"}, ["sqr"] = {"Siculo Arabic"}, ["sqs"] = {"Sri Lankan Sign Language"}, ["sqt"] = {"Soqotri"}, ["squ"] = {"Squamish"}, ["sqx"] = {"Kufr Qassem Sign Language (KQSL)"}, ["sra"] = {"Saruga"}, ["srb"] = {"Sora"}, ["src"] = {"Logudorese Sardinian"}, ["sre"] = {"Sara"}, ["srf"] = {"Nafi"}, ["srg"] = {"Sulod"}, ["srh"] = {"Sarikoli"}, ["sri"] = {"Siriano"}, ["srk"] = {"Serudung Murut"}, ["srl"] = {"Isirawa"}, ["srm"] = {"Saramaccan"}, ["srn"] = {"Sranan Tongo"}, ["sro"] = {"Campidanese Sardinian"}, ["srq"] = {"Sirionó"}, ["srr"] = {"Serer"}, ["srs"] = {"Sarsi"}, ["srt"] = {"Sauri"}, ["sru"] = {"Suruí"}, ["srv"] = {"Southern Sorsoganon"}, ["srw"] = {"Serua"}, ["srx"] = {"Sirmauri"}, ["sry"] = {"Sera"}, ["srz"] = {"Shahmirzadi"}, ["ssa"] = {"Nilo-Saharan languages"}, ["ssb"] = {"Southern Sama"}, ["ssc"] = {"Suba-Simbiti"}, ["ssd"] = {"Siroi"}, ["sse"] = {"Balangingi", "Bangingih Sama"}, ["ssf"] = {"Thao"}, ["ssg"] = {"Seimat"}, ["ssh"] = {"Shihhi Arabic"}, ["ssi"] = {"Sansi"}, ["ssj"] = {"Sausi"}, ["ssk"] = {"Sunam"}, ["ssl"] = {"Western Sisaala"}, ["ssm"] = {"Semnam"}, ["ssn"] = {"Waata"}, ["sso"] = {"Sissano"}, ["ssp"] = {"Spanish Sign Language"}, ["ssq"] = {"So'a"}, ["ssr"] = {"Swiss-French Sign Language"}, ["sss"] = {"Sô"}, ["sst"] = {"Sinasina"}, ["ssu"] = {"Susuami"}, ["ssv"] = {"Shark Bay"}, ["ssx"] = {"Samberigi"}, ["ssy"] = {"Saho"}, ["ssz"] = {"Sengseng"}, ["sta"] = {"Settla"}, ["stb"] = {"Northern Subanen"}, ["std"] = {"Sentinel"}, ["ste"] = {"Liana-Seti"}, ["stf"] = {"Seta"}, ["stg"] = {"Trieng"}, ["sth"] = {"Shelta"}, ["sti"] = {"Bulo Stieng"}, ["stj"] = {"Matya Samo"}, ["stk"] = {"Arammba"}, ["stl"] = {"Stellingwerfs"}, ["stm"] = {"Setaman"}, ["stn"] = {"Owa"}, ["sto"] = {"Stoney"}, ["stp"] = {"Southeastern Tepehuan"}, ["stq"] = {"Saterfriesisch"}, ["str"] = {"Straits Salish"}, ["sts"] = {"Shumashti"}, ["stt"] = {"Budeh Stieng"}, ["stu"] = {"Samtao"}, ["stv"] = {"Silt'e"}, ["stw"] = {"Satawalese"}, ["sty"] = {"Siberian Tatar"}, ["sua"] = {"Sulka"}, ["sub"] = {"Suku"}, ["suc"] = {"Western Subanon"}, ["sue"] = {"Suena"}, ["sug"] = {"Suganga"}, ["sui"] = {"Suki"}, ["suj"] = {"Shubi"}, ["suk"] = {"Sukuma"}, ["suo"] = {"Bouni"}, ["suq"] = {"Tirmaga-Chai Suri", "Suri"}, ["sur"] = {"Mwaghavul"}, ["sus"] = {"Susu"}, ["sut"] = {"Subtiaba"}, ["suv"] = {"Puroik"}, ["suw"] = {"Sumbwa"}, ["sux"] = {"Sumerian"}, ["suy"] = {"Suyá"}, ["suz"] = {"Sunwar"}, ["sva"] = {"Svan"}, ["svb"] = {"Ulau-Suain"}, ["svc"] = {"Vincentian Creole English"}, ["sve"] = {"Serili"}, ["svk"] = {"Slovakian Sign Language"}, ["svm"] = {"Slavomolisano"}, ["svs"] = {"Savosavo"}, ["svx"] = {"Skalvian"}, ["swb"] = {"Maore Comorian"}, ["swc"] = {"Congo Swahili"}, ["swf"] = {"Sere"}, ["swg"] = {"Шваби"}, ["swh"] = {"Свахили", "Кисвахили"}, ["swi"] = {"Sui"}, ["swj"] = {"Sira"}, ["swk"] = {"Malawi Sena"}, ["swl"] = {"Swedish Sign Language"}, ["swm"] = {"Samosa"}, ["swn"] = {"Sawknah"}, ["swo"] = {"Shanenawa"}, ["swp"] = {"Suau"}, ["swq"] = {"Sharwa"}, ["swr"] = {"Saweru"}, ["sws"] = {"Seluwasan"}, ["swt"] = {"Sawila"}, ["swu"] = {"Suwawa"}, ["swv"] = {"Shekhawati"}, ["sww"] = {"Sowa"}, ["swx"] = {"Suruahá"}, ["swy"] = {"Sarua"}, ["sxb"] = {"Suba"}, ["sxc"] = {"Sicanian"}, ["sxe"] = {"Sighu"}, ["sxg"] = {"Shuhi", "Shixing"}, ["sxk"] = {"Southern Kalapuya"}, ["sxl"] = {"Selian"}, ["sxm"] = {"Samre"}, ["sxn"] = {"Sangir"}, ["sxo"] = {"Sorothaptic"}, ["sxr"] = {"Saaroa"}, ["sxs"] = {"Sasaru"}, ["sxu"] = {"Дээд Саксон"}, ["sxw"] = {"Saxwe Gbe"}, ["sya"] = {"Siang"}, ["syb"] = {"Central Subanen"}, ["syc"] = {"Сонгодог Сири"}, ["syd"] = {"Samoyedic languages"}, ["syi"] = {"Seki"}, ["syk"] = {"Sukur"}, ["syl"] = {"Sylheti"}, ["sym"] = {"Maya Samo"}, ["syn"] = {"Senaya"}, ["syo"] = {"Suoy"}, ["syr"] = {"Syriac"}, ["sys"] = {"Sinyar"}, ["syw"] = {"Kagate"}, ["syx"] = {"Samay"}, ["syy"] = {"Al-Sayyid Bedouin Sign Language"}, ["sza"] = {"Semelai"}, ["szb"] = {"Ngalum"}, ["szc"] = {"Semaq Beri"}, ["szd"] = {"Seru"}, ["sze"] = {"Seze"}, ["szg"] = {"Sengele"}, ["szl"] = {"Силези"}, ["szn"] = {"Sula"}, ["szp"] = {"Suabo"}, ["szs"] = {"Solomon Islands Sign Language"}, ["szv"] = {"Isu (Fako Division)"}, ["szw"] = {"Sawai"}, ["szy"] = {"Sakizaya"}, ["taa"] = {"Lower Tanana"}, ["tab"] = {"Табасаран"}, ["tac"] = {"Lowland Tarahumara"}, ["tad"] = {"Tause"}, ["tae"] = {"Tariana"}, ["taf"] = {"Tapirapé"}, ["tag"] = {"Tagoi"}, ["tai"] = {"Tai languages"}, ["taj"] = {"Eastern Tamang"}, ["tak"] = {"Tala"}, ["tal"] = {"Tal"}, ["tan"] = {"Tangale"}, ["tao"] = {"Yami"}, ["tap"] = {"Taabwa"}, ["taq"] = {"Tamasheq"}, ["tar"] = {"Central Tarahumara"}, ["tas"] = {"Tay Boi"}, ["tau"] = {"Upper Tanana"}, ["tav"] = {"Tatuyo"}, ["taw"] = {"Tai"}, ["tax"] = {"Tamki"}, ["tay"] = {"Atayal"}, ["taz"] = {"Tocho"}, ["tba"] = {"Aikanã"}, ["tbc"] = {"Takia"}, ["tbd"] = {"Kaki Ae"}, ["tbe"] = {"Tanimbili"}, ["tbf"] = {"Mandara"}, ["tbg"] = {"North Tairora"}, ["tbh"] = {"Dharawal", "Thurawal"}, ["tbi"] = {"Gaam"}, ["tbj"] = {"Tiang"}, ["tbk"] = {"Calamian Tagbanwa"}, ["tbl"] = {"Tboli"}, ["tbm"] = {"Tagbu"}, ["tbn"] = {"Barro Negro Tunebo"}, ["tbo"] = {"Tawala"}, ["tbp"] = {"Taworta", "Diebroud"}, ["tbq"] = {"Tibeto-Burman languages"}, ["tbr"] = {"Tumtum"}, ["tbs"] = {"Tanguat"}, ["tbt"] = {"Tembo (Kitembo)"}, ["tbu"] = {"Tubar"}, ["tbv"] = {"Tobo"}, ["tbw"] = {"Tagbanwa"}, ["tbx"] = {"Kapin"}, ["tby"] = {"Tabaru"}, ["tbz"] = {"Ditammari"}, ["tca"] = {"Ticuna"}, ["tcb"] = {"Tanacross"}, ["tcc"] = {"Datooga"}, ["tcd"] = {"Tafi"}, ["tce"] = {"Southern Tutchone"}, ["tcf"] = {"Malinaltepec Me'phaa", "Malinaltepec Tlapanec"}, ["tcg"] = {"Tamagario"}, ["tch"] = {"Turks And Caicos Creole English"}, ["tci"] = {"Wára"}, ["tck"] = {"Tchitchege"}, ["tcl"] = {"Taman (Myanmar)"}, ["tcm"] = {"Tanahmerah"}, ["tcn"] = {"Tichurong"}, ["tco"] = {"Taungyo"}, ["tcp"] = {"Tawr Chin"}, ["tcq"] = {"Kaiy"}, ["tcs"] = {"Torres Strait Creole", "Yumplatok"}, ["tct"] = {"T'en"}, ["tcu"] = {"Southeastern Tarahumara"}, ["tcw"] = {"Tecpatlán Totonac"}, ["tcx"] = {"Toda"}, ["tcy"] = {"Tulu"}, ["tcz"] = {"Thado Chin"}, ["tda"] = {"Tagdal"}, ["tdb"] = {"Panchpargania"}, ["tdc"] = {"Emberá-Tadó"}, ["tdd"] = {"Tai Nüa"}, ["tde"] = {"Tiranige Diga Dogon"}, ["tdf"] = {"Talieng"}, ["tdg"] = {"Western Tamang"}, ["tdh"] = {"Thulung"}, ["tdi"] = {"Tomadino"}, ["tdj"] = {"Tajio"}, ["tdk"] = {"Tambas"}, ["tdl"] = {"Sur"}, ["tdm"] = {"Taruma"}, ["tdn"] = {"Tondano"}, ["tdo"] = {"Teme"}, ["tdq"] = {"Tita"}, ["tdr"] = {"Todrah"}, ["tds"] = {"Doutai"}, ["tdt"] = {"Tetun Dili"}, ["tdv"] = {"Toro"}, ["tdx"] = {"Tandroy-Mahafaly Malagasy"}, ["tdy"] = {"Tadyawan"}, ["tea"] = {"Temiar"}, ["teb"] = {"Tetete"}, ["tec"] = {"Terik"}, ["ted"] = {"Tepo Krumen"}, ["tee"] = {"Huehuetla Tepehua"}, ["tef"] = {"Teressa"}, ["teg"] = {"Teke-Tege"}, ["teh"] = {"Tehuelche"}, ["tei"] = {"Torricelli"}, ["tek"] = {"Ibali Teke"}, ["tem"] = {"Timne"}, ["ten"] = {"Tama (Colombia)"}, ["teo"] = {"Teso"}, ["tep"] = {"Tepecano"}, ["teq"] = {"Temein"}, ["ter"] = {"Tereno"}, ["tes"] = {"Tengger"}, ["tet"] = {"Тетум"}, ["teu"] = {"Soo"}, ["tev"] = {"Teor"}, ["tew"] = {"Tewa (USA)"}, ["tex"] = {"Tennet"}, ["tey"] = {"Tulishi"}, ["tez"] = {"Tetserret"}, ["tfi"] = {"Tofin Gbe"}, ["tfn"] = {"Tanaina"}, ["tfo"] = {"Tefaro"}, ["tfr"] = {"Teribe"}, ["tft"] = {"Ternate"}, ["tga"] = {"Sagalla"}, ["tgb"] = {"Tobilung"}, ["tgc"] = {"Tigak"}, ["tgd"] = {"Ciwogai"}, ["tge"] = {"Eastern Gorkha Tamang"}, ["tgf"] = {"Chalikha"}, ["tgh"] = {"Tobagonian Creole English"}, ["tgi"] = {"Lawunuia"}, ["tgj"] = {"Tagin"}, ["tgn"] = {"Tandaganon"}, ["tgo"] = {"Sudest"}, ["tgp"] = {"Tangoa"}, ["tgq"] = {"Tring"}, ["tgr"] = {"Tareng"}, ["tgs"] = {"Nume"}, ["tgt"] = {"Central Tagbanwa"}, ["tgu"] = {"Tanggu"}, ["tgv"] = {"Tingui-Boto"}, ["tgw"] = {"Tagwana Senoufo"}, ["tgx"] = {"Tagish"}, ["tgy"] = {"Togoyo"}, ["tgz"] = {"Tagalaka"}, ["thd"] = {"Kuuk Thaayorre", "Thayore"}, ["the"] = {"Chitwania Tharu"}, ["thf"] = {"Thangmi"}, ["thh"] = {"Northern Tarahumara"}, ["thi"] = {"Tai Long"}, ["thk"] = {"Tharaka", "Kitharaka"}, ["thl"] = {"Dangaura Tharu"}, ["thm"] = {"Aheu"}, ["thn"] = {"Thachanadan"}, ["thp"] = {"Thompson"}, ["thq"] = {"Kochila Tharu"}, ["thr"] = {"Rana Tharu"}, ["ths"] = {"Thakali"}, ["tht"] = {"Tahltan"}, ["thu"] = {"Thuri"}, ["thv"] = {"Tahaggart Tamahaq"}, ["thy"] = {"Tha"}, ["thz"] = {"Tayart Tamajeq"}, ["tia"] = {"Tidikelt Tamazight"}, ["tic"] = {"Tira"}, ["tif"] = {"Tifal"}, ["tig"] = {"Tigre"}, ["tih"] = {"Timugon Murut"}, ["tii"] = {"Tiene"}, ["tij"] = {"Tilung"}, ["tik"] = {"Tikar"}, ["til"] = {"Tillamook"}, ["tim"] = {"Timbe"}, ["tin"] = {"Tindi"}, ["tio"] = {"Teop"}, ["tip"] = {"Trimuris"}, ["tiq"] = {"Tiéfo"}, ["tis"] = {"Masadiit Itneg"}, ["tit"] = {"Tinigua"}, ["tiu"] = {"Adasen"}, ["tiv"] = {"Tiv"}, ["tiw"] = {"Tiwi"}, ["tix"] = {"Southern Tiwa"}, ["tiy"] = {"Tiruray"}, ["tiz"] = {"Tai Hongjin"}, ["tja"] = {"Tajuasohn"}, ["tjg"] = {"Tunjung"}, ["tji"] = {"Northern Tujia"}, ["tjj"] = {"Tjungundji"}, ["tjl"] = {"Tai Laing"}, ["tjm"] = {"Timucua"}, ["tjn"] = {"Tonjon"}, ["tjo"] = {"Temacine Tamazight"}, ["tjp"] = {"Tjupany"}, ["tjs"] = {"Southern Tujia"}, ["tju"] = {"Tjurruru"}, ["tjw"] = {"Djabwurrung"}, ["tka"] = {"Truká"}, ["tkb"] = {"Buksa"}, ["tkd"] = {"Tukudede"}, ["tke"] = {"Takwane"}, ["tkf"] = {"Tukumanféd"}, ["tkg"] = {"Tesaka Malagasy"}, ["tkl"] = {"Tokelau"}, ["tkm"] = {"Takelma"}, ["tkn"] = {"Toku-No-Shima"}, ["tkp"] = {"Tikopia"}, ["tkq"] = {"Tee"}, ["tkr"] = {"Цахур"}, ["tks"] = {"Takestani"}, ["tkt"] = {"Kathoriya Tharu"}, ["tku"] = {"Upper Necaxa Totonac"}, ["tkv"] = {"Mur Pano"}, ["tkw"] = {"Teanu"}, ["tkx"] = {"Tangko"}, ["tkz"] = {"Takua"}, ["tla"] = {"Southwestern Tepehuan"}, ["tlb"] = {"Tobelo"}, ["tlc"] = {"Yecuatla Totonac"}, ["tld"] = {"Talaud"}, ["tlf"] = {"Telefol"}, ["tlg"] = {"Tofanma"}, ["tlh"] = {"Klingon", "tlhIngan Hol"}, ["tli"] = {"Tlingit"}, ["tlj"] = {"Talinga-Bwisi"}, ["tlk"] = {"Taloki"}, ["tll"] = {"Tetela"}, ["tlm"] = {"Tolomako"}, ["tln"] = {"Talondo'"}, ["tlo"] = {"Talodi"}, ["tlp"] = {"Filomena Mata-Coahuitlán Totonac"}, ["tlq"] = {"Tai Loi"}, ["tlr"] = {"Talise"}, ["tls"] = {"Tambotalo"}, ["tlt"] = {"Sou Nama", "Teluti"}, ["tlu"] = {"Tulehu"}, ["tlv"] = {"Taliabu"}, ["tlx"] = {"Khehek"}, ["tly"] = {"Talysh"}, ["tma"] = {"Tama (Chad)"}, ["tmb"] = {"Katbol", "Avava"}, ["tmc"] = {"Tumak"}, ["tmd"] = {"Haruai"}, ["tme"] = {"Tremembé"}, ["tmf"] = {"Toba-Maskoy"}, ["tmg"] = {"Ternateño"}, ["tmh"] = {"Tamashek"}, ["tmi"] = {"Tutuba"}, ["tmj"] = {"Samarokena"}, ["tmk"] = {"Northwestern Tamang"}, ["tml"] = {"Tamnim Citak"}, ["tmm"] = {"Tai Thanh"}, ["tmn"] = {"Taman (Indonesia)"}, ["tmo"] = {"Temoq"}, ["tmq"] = {"Tumleo"}, ["tmr"] = {"Вавилоны Еврей-Арамей"}, ["tms"] = {"Tima"}, ["tmt"] = {"Tasmate"}, ["tmu"] = {"Iau"}, ["tmv"] = {"Tembo (Motembo)"}, ["tmw"] = {"Temuan"}, ["tmy"] = {"Tami"}, ["tmz"] = {"Tamanaku"}, ["tna"] = {"Tacana"}, ["tnb"] = {"Western Tunebo"}, ["tnc"] = {"Tanimuca-Retuarã"}, ["tnd"] = {"Angosturas Tunebo"}, ["tng"] = {"Tobanga"}, ["tnh"] = {"Maiani"}, ["tni"] = {"Tandia"}, ["tnk"] = {"Kwamera"}, ["tnl"] = {"Lenakel"}, ["tnm"] = {"Tabla"}, ["tnn"] = {"North Tanna"}, ["tno"] = {"Toromono"}, ["tnp"] = {"Whitesands"}, ["tnq"] = {"Taino"}, ["tnr"] = {"Ménik"}, ["tns"] = {"Tenis"}, ["tnt"] = {"Tontemboan"}, ["tnu"] = {"Tay Khang"}, ["tnv"] = {"Tangchangya"}, ["tnw"] = {"Tonsawang"}, ["tnx"] = {"Tanema"}, ["tny"] = {"Tongwe"}, ["tnz"] = {"Ten'edn"}, ["tob"] = {"Toba"}, ["toc"] = {"Coyutla Totonac"}, ["tod"] = {"Toma"}, ["tof"] = {"Gizrra"}, ["tog"] = {"Tonga (Nyasa)"}, ["toh"] = {"Gitonga"}, ["toi"] = {"Tonga (Zambia)"}, ["toj"] = {"Tojolabal"}, ["tol"] = {"Tolowa"}, ["tom"] = {"Tombulu"}, ["too"] = {"Xicotepec De Juárez Totonac"}, ["top"] = {"Papantla Totonac"}, ["toq"] = {"Toposa"}, ["tor"] = {"Togbo-Vara Banda"}, ["tos"] = {"Highland Totonac"}, ["tou"] = {"Tho"}, ["tov"] = {"Upper Taromi"}, ["tow"] = {"Jemez"}, ["tox"] = {"Tobian"}, ["toy"] = {"Topoiyo"}, ["toz"] = {"To"}, ["tpa"] = {"Taupota"}, ["tpc"] = {"Azoyú Me'phaa", "Azoyú Tlapanec"}, ["tpe"] = {"Tippera"}, ["tpf"] = {"Tarpia"}, ["tpg"] = {"Kula"}, ["tpi"] = {"Ток Писин"}, ["tpj"] = {"Tapieté"}, ["tpk"] = {"Tupinikin"}, ["tpl"] = {"Tlacoapa Me'phaa", "Tlacoapa Tlapanec"}, ["tpm"] = {"Tampulma"}, ["tpn"] = {"Tupinambá"}, ["tpo"] = {"Tai Pao"}, ["tpp"] = {"Pisaflores Tepehua"}, ["tpq"] = {"Tukpa"}, ["tpr"] = {"Tuparí"}, ["tpt"] = {"Tlachichilco Tepehua"}, ["tpu"] = {"Tampuan"}, ["tpv"] = {"Tanapag"}, ["tpw"] = {"Tupí"}, ["tpx"] = {"Acatepec Me'phaa", "Acatepec Tlapanec"}, ["tpy"] = {"Trumai"}, ["tpz"] = {"Tinputz"}, ["tqb"] = {"Tembé"}, ["tql"] = {"Lehali"}, ["tqm"] = {"Turumsa"}, ["tqn"] = {"Tenino"}, ["tqo"] = {"Toaripi"}, ["tqp"] = {"Tomoip"}, ["tqq"] = {"Tunni"}, ["tqr"] = {"Torona"}, ["tqt"] = {"Western Totonac"}, ["tqu"] = {"Touo"}, ["tqw"] = {"Tonkawa"}, ["tra"] = {"Tirahi"}, ["trb"] = {"Terebu"}, ["trc"] = {"Copala Triqui"}, ["trd"] = {"Turi"}, ["tre"] = {"East Tarangan"}, ["trf"] = {"Trinidadian Creole English"}, ["trg"] = {"Lishán Didán"}, ["trh"] = {"Turaka"}, ["tri"] = {"Trió"}, ["trj"] = {"Toram"}, ["trk"] = {"Turkic languages"}, ["trl"] = {"Traveller Scottish"}, ["trm"] = {"Tregami"}, ["trn"] = {"Trinitario"}, ["tro"] = {"Tarao Naga"}, ["trp"] = {"Kok Borok"}, ["trq"] = {"San Martín Itunyoso Triqui"}, ["trr"] = {"Taushiro"}, ["trs"] = {"Chicahuaxtla Triqui"}, ["trt"] = {"Tunggare"}, ["tru"] = {"Turoyo", "Surayt"}, ["trv"] = {"Taroko"}, ["trw"] = {"Torwali"}, ["trx"] = {"Tringgus-Sembaan Bidayuh"}, ["try"] = {"Turung"}, ["trz"] = {"Torá"}, ["tsa"] = {"Tsaangi"}, ["tsb"] = {"Tsamai"}, ["tsc"] = {"Tswa"}, ["tsd"] = {"Tsakonian"}, ["tse"] = {"Tunisian Sign Language"}, ["tsg"] = {"Tausug"}, ["tsh"] = {"Tsuvan"}, ["tsi"] = {"Tsimshian"}, ["tsj"] = {"Tshangla"}, ["tsk"] = {"Tseku"}, ["tsl"] = {"Ts'ün-Lao"}, ["tsm"] = {"Turkish Sign Language", "Türk İşaret Dili"}, ["tsp"] = {"Northern Toussian"}, ["tsq"] = {"Thai Sign Language"}, ["tsr"] = {"Akei"}, ["tss"] = {"Taiwan Sign Language"}, ["tst"] = {"Tondi Songway Kiini"}, ["tsu"] = {"Tsou"}, ["tsv"] = {"Tsogo"}, ["tsw"] = {"Tsishingini"}, ["tsx"] = {"Mubami"}, ["tsy"] = {"Tebul Sign Language"}, ["tsz"] = {"Purepecha"}, ["tta"] = {"Tutelo"}, ["ttb"] = {"Gaa"}, ["ttc"] = {"Tektiteko"}, ["ttd"] = {"Tauade"}, ["tte"] = {"Bwanabwana"}, ["ttf"] = {"Tuotomb"}, ["ttg"] = {"Tutong"}, ["tth"] = {"Upper Ta'oih"}, ["tti"] = {"Tobati"}, ["ttj"] = {"Tooro"}, ["ttk"] = {"Totoro"}, ["ttl"] = {"Totela"}, ["ttm"] = {"Northern Tutchone"}, ["ttn"] = {"Towei"}, ["tto"] = {"Lower Ta'oih"}, ["ttp"] = {"Tombelala"}, ["ttq"] = {"Tawallammat Tamajaq"}, ["ttr"] = {"Tera"}, ["tts"] = {"Northeastern Thai"}, ["ttt"] = {"Лалын Тат"}, ["ttu"] = {"Torau"}, ["ttv"] = {"Titan"}, ["ttw"] = {"Long Wat"}, ["tty"] = {"Sikaritai"}, ["ttz"] = {"Tsum"}, ["tua"] = {"Wiarumus"}, ["tub"] = {"Tübatulabal"}, ["tuc"] = {"Mutu"}, ["tud"] = {"Tuxá"}, ["tue"] = {"Tuyuca"}, ["tuf"] = {"Central Tunebo"}, ["tug"] = {"Tunia"}, ["tuh"] = {"Taulil"}, ["tui"] = {"Tupuri"}, ["tuj"] = {"Tugutil"}, ["tul"] = {"Tula"}, ["tum"] = {"Тумбука"}, ["tun"] = {"Tunica"}, ["tuo"] = {"Tucano"}, ["tup"] = {"Tupi languages"}, ["tuq"] = {"Tedaga"}, ["tus"] = {"Tuscarora"}, ["tut"] = {"Altaic languages"}, ["tuu"] = {"Tututni"}, ["tuv"] = {"Turkana"}, ["tuw"] = {"Tungus languages"}, ["tux"] = {"Tuxináwa"}, ["tuy"] = {"Tugen"}, ["tuz"] = {"Turka"}, ["tva"] = {"Vaghua"}, ["tvd"] = {"Tsuvadi"}, ["tve"] = {"Te'un"}, ["tvk"] = {"Southeast Ambrym"}, ["tvl"] = {"Тувалу"}, ["tvm"] = {"Tela-Masbuar"}, ["tvn"] = {"Tavoyan"}, ["tvo"] = {"Tidore"}, ["tvs"] = {"Taveta"}, ["tvt"] = {"Tutsa Naga"}, ["tvu"] = {"Tunen"}, ["tvw"] = {"Sedoa"}, ["tvx"] = {"Taivoan"}, ["tvy"] = {"Timor Pidgin"}, ["twa"] = {"Twana"}, ["twb"] = {"Western Tawbuid"}, ["twc"] = {"Teshenawa"}, ["twd"] = {"Twents"}, ["twe"] = {"Tewa (Indonesia)"}, ["twf"] = {"Northern Tiwa"}, ["twg"] = {"Tereweng"}, ["twh"] = {"Tai Dón"}, ["twl"] = {"Tawara"}, ["twm"] = {"Tawang Monpa"}, ["twn"] = {"Twendi"}, ["two"] = {"Tswapong"}, ["twp"] = {"Ere"}, ["twq"] = {"Tasawaq"}, ["twr"] = {"Southwestern Tarahumara"}, ["twt"] = {"Turiwára"}, ["twu"] = {"Termanu"}, ["tww"] = {"Tuwari"}, ["twx"] = {"Tewe"}, ["twy"] = {"Tawoyan"}, ["txa"] = {"Tombonuo"}, ["txb"] = {"Tokharian B"}, ["txc"] = {"Tsetsaut"}, ["txe"] = {"Totoli"}, ["txg"] = {"Tangut"}, ["txh"] = {"Thracian"}, ["txi"] = {"Ikpeng"}, ["txj"] = {"Tarjumo"}, ["txm"] = {"Tomini"}, ["txn"] = {"West Tarangan"}, ["txo"] = {"Toto"}, ["txq"] = {"Tii"}, ["txr"] = {"Tartessian"}, ["txs"] = {"Tonsea"}, ["txt"] = {"Citak"}, ["txu"] = {"Kayapó"}, ["txx"] = {"Tatana"}, ["txy"] = {"Tanosy Malagasy"}, ["tya"] = {"Tauya"}, ["tye"] = {"Kyanga"}, ["tyh"] = {"O'du"}, ["tyi"] = {"Teke-Tsaayi"}, ["tyj"] = {"Tai Do", "Tai Yo"}, ["tyl"] = {"Thu Lao"}, ["tyn"] = {"Kombai"}, ["typ"] = {"Thaypan"}, ["tyr"] = {"Tai Daeng"}, ["tys"] = {"Tày Sa Pa"}, ["tyt"] = {"Tày Tac"}, ["tyu"] = {"Kua"}, ["tyv"] = {"Тува"}, ["tyx"] = {"Teke-Tyee"}, ["tyy"] = {"Tiyaa"}, ["tyz"] = {"Tày"}, ["tza"] = {"Tanzanian Sign Language"}, ["tzh"] = {"Tzeltal"}, ["tzj"] = {"Tz'utujil"}, ["tzl"] = {"Talossan"}, ["tzm"] = {"Central Atlas Tamazight"}, ["tzn"] = {"Tugun"}, ["tzo"] = {"Tzotzil"}, ["tzx"] = {"Tabriak"}, ["uam"] = {"Uamué"}, ["uan"] = {"Kuan"}, ["uar"] = {"Tairuma"}, ["uba"] = {"Ubang"}, ["ubi"] = {"Ubi"}, ["ubl"] = {"Buhi'non Bikol"}, ["ubr"] = {"Ubir"}, ["ubu"] = {"Umbu-Ungu"}, ["uby"] = {"Ubykh"}, ["uda"] = {"Uda"}, ["ude"] = {"Udihe"}, ["udg"] = {"Muduga"}, ["udi"] = {"Udi"}, ["udj"] = {"Ujir"}, ["udl"] = {"Wuzlam"}, ["udm"] = {"Удмурт"}, ["udu"] = {"Uduk"}, ["ues"] = {"Kioko"}, ["ufi"] = {"Ufim"}, ["uga"] = {"Ugaritic"}, ["ugb"] = {"Kuku-Ugbanh"}, ["uge"] = {"Ughele"}, ["ugn"] = {"Ugandan Sign Language"}, ["ugo"] = {"Ugong"}, ["ugy"] = {"Uruguayan Sign Language"}, ["uha"] = {"Uhami"}, ["uhn"] = {"Damal"}, ["uis"] = {"Uisai"}, ["uiv"] = {"Iyive"}, ["uji"] = {"Tanjijili"}, ["uka"] = {"Kaburi"}, ["ukg"] = {"Ukuriguma"}, ["ukh"] = {"Ukhwejo"}, ["uki"] = {"Kui (India)"}, ["ukk"] = {"Muak Sa-aak"}, ["ukl"] = {"Ukrainian Sign Language"}, ["ukp"] = {"Ukpe-Bayobiri"}, ["ukq"] = {"Ukwa"}, ["uks"] = {"Urubú-Kaapor Sign Language", "Kaapor Sign Language"}, ["uku"] = {"Ukue"}, ["ukv"] = {"Kuku"}, ["ukw"] = {"Ukwuani-Aboh-Ndoni"}, ["uky"] = {"Kuuk-Yak"}, ["ula"] = {"Fungwa"}, ["ulb"] = {"Ulukwumi"}, ["ulc"] = {"Ulch"}, ["ule"] = {"Lule"}, ["ulf"] = {"Usku", "Afra"}, ["uli"] = {"Ulithian"}, ["ulk"] = {"Meriam Mir"}, ["ull"] = {"Ullatan"}, ["ulm"] = {"Ulumanda'"}, ["uln"] = {"Unserdeutsch"}, ["ulu"] = {"Uma' Lung"}, ["ulw"] = {"Ulwa"}, ["uma"] = {"Umatilla"}, ["umb"] = {"Umbundu"}, ["umc"] = {"Marrucinian"}, ["umd"] = {"Umbindhamu"}, ["umg"] = {"Morrobalama", "Umbuygamu"}, ["umi"] = {"Ukit"}, ["umm"] = {"Umon"}, ["umn"] = {"Makyan Naga"}, ["umo"] = {"Umotína"}, ["ump"] = {"Umpila"}, ["umr"] = {"Umbugarla"}, ["ums"] = {"Pendau"}, ["umu"] = {"Munsee"}, ["una"] = {"North Watut"}, ["und"] = {"Тодорхойгүй"}, ["une"] = {"Uneme"}, ["ung"] = {"Ngarinyin"}, ["uni"] = {"Uni"}, ["unk"] = {"Enawené-Nawé"}, ["unm"] = {"Unami"}, ["unn"] = {"Kurnai"}, ["unr"] = {"Mundari"}, ["unu"] = {"Unubahe"}, ["unx"] = {"Munda"}, ["unz"] = {"Unde Kaili"}, ["upi"] = {"Umeda"}, ["upv"] = {"Uripiv-Wala-Rano-Atchin"}, ["ura"] = {"Urarina"}, ["urb"] = {"Urubú-Kaapor", "Kaapor"}, ["urc"] = {"Urningangg"}, ["ure"] = {"Uru"}, ["urf"] = {"Uradhi"}, ["urg"] = {"Urigina"}, ["urh"] = {"Urhobo"}, ["uri"] = {"Urim"}, ["urj"] = {"Uralic languages"}, ["urk"] = {"Urak Lawoi'"}, ["url"] = {"Urali"}, ["urm"] = {"Urapmin"}, ["urn"] = {"Uruangnirin"}, ["uro"] = {"Ura (Papua New Guinea)"}, ["urp"] = {"Uru-Pa-In"}, ["urr"] = {"Lehalurup", "Löyöp"}, ["urt"] = {"Urat"}, ["uru"] = {"Urumi"}, ["urv"] = {"Uruava"}, ["urw"] = {"Sop"}, ["urx"] = {"Urimo"}, ["ury"] = {"Orya"}, ["urz"] = {"Uru-Eu-Wau-Wau"}, ["usa"] = {"Usarufa"}, ["ush"] = {"Ushojo"}, ["usi"] = {"Usui"}, ["usk"] = {"Usaghade"}, ["usp"] = {"Uspanteco"}, ["uss"] = {"us-Saare"}, ["usu"] = {"Uya"}, ["uta"] = {"Otank"}, ["ute"] = {"Ute-Southern Paiute"}, ["uth"] = {"ut-Hun"}, ["utp"] = {"Amba (Solomon Islands)"}, ["utr"] = {"Etulo"}, ["utu"] = {"Utu"}, ["uum"] = {"Urum"}, ["uun"] = {"Kulon-Pazeh"}, ["uur"] = {"Ura (Vanuatu)"}, ["uuu"] = {"U"}, ["uve"] = {"West Uvean", "Fagauvea"}, ["uvh"] = {"Uri"}, ["uvl"] = {"Lote"}, ["uwa"] = {"Kuku-Uwanh"}, ["uya"] = {"Doko-Uyanga"}, ["uzn"] = {"Northern Uzbek"}, ["uzs"] = {"Southern Uzbek"}, ["vaa"] = {"Vaagri Booli"}, ["vae"] = {"Vale"}, ["vaf"] = {"Vafsi"}, ["vag"] = {"Vagla"}, ["vah"] = {"Varhadi-Nagpuri"}, ["vai"] = {"Vai"}, ["vaj"] = {"Sekele", "Northwestern ǃKung", "Vasekele"}, ["val"] = {"Vehes"}, ["vam"] = {"Vanimo"}, ["van"] = {"Valman"}, ["vao"] = {"Vao"}, ["vap"] = {"Vaiphei"}, ["var"] = {"Huarijio"}, ["vas"] = {"Vasavi"}, ["vau"] = {"Vanuma"}, ["vav"] = {"Varli"}, ["vay"] = {"Wayu"}, ["vbb"] = {"Southeast Babar"}, ["vbk"] = {"Southwestern Bontok"}, ["vec"] = {"Венец"}, ["ved"] = {"Veddah"}, ["vel"] = {"Veluws"}, ["vem"] = {"Vemgo-Mabas"}, ["veo"] = {"Ventureño"}, ["vep"] = {"Veps"}, ["ver"] = {"Mom Jango"}, ["vgr"] = {"Vaghri"}, ["vgt"] = {"Vlaamse Gebarentaal", "Flemish Sign Language"}, ["vic"] = {"Virgin Islands Creole English"}, ["vid"] = {"Vidunda"}, ["vif"] = {"Vili"}, ["vig"] = {"Viemo"}, ["vil"] = {"Vilela"}, ["vin"] = {"Vinza"}, ["vis"] = {"Vishavan"}, ["vit"] = {"Viti"}, ["viv"] = {"Iduna"}, ["vka"] = {"Kariyarra"}, ["vkj"] = {"Kujarge"}, ["vkk"] = {"Kaur"}, ["vkl"] = {"Kulisusu"}, ["vkm"] = {"Kamakan"}, ["vkn"] = {"Koro Nulu"}, ["vko"] = {"Kodeoha"}, ["vkp"] = {"Korlai Creole Portuguese"}, ["vkt"] = {"Tenggarong Kutai Malay"}, ["vku"] = {"Kurrama"}, ["vkz"] = {"Koro Zuba"}, ["vlp"] = {"Valpei"}, ["vls"] = {"Vlaams"}, ["vma"] = {"Martuyhunira"}, ["vmb"] = {"Barbaram"}, ["vmc"] = {"Juxtlahuaca Mixtec"}, ["vmd"] = {"Mudu Koraga"}, ["vme"] = {"East Masela"}, ["vmf"] = {"Майны Франк"}, ["vmg"] = {"Lungalunga"}, ["vmh"] = {"Maraghei"}, ["vmi"] = {"Miwa"}, ["vmj"] = {"Ixtayutla Mixtec"}, ["vmk"] = {"Makhuwa-Shirima"}, ["vml"] = {"Malgana"}, ["vmm"] = {"Mitlatongo Mixtec"}, ["vmp"] = {"Soyaltepec Mazatec"}, ["vmq"] = {"Soyaltepec Mixtec"}, ["vmr"] = {"Marenje"}, ["vms"] = {"Moksela"}, ["vmu"] = {"Muluridyi"}, ["vmv"] = {"Valley Maidu"}, ["vmw"] = {"Makhuwa"}, ["vmx"] = {"Tamazola Mixtec"}, ["vmy"] = {"Ayautla Mazatec"}, ["vmz"] = {"Mazatlán Mazatec"}, ["vnk"] = {"Vano", "Lovono"}, ["vnm"] = {"Vinmavis", "Neve'ei"}, ["vnp"] = {"Vunapu"}, ["vor"] = {"Voro"}, ["vot"] = {"Votic"}, ["vra"] = {"Vera'a"}, ["vro"] = {"Võro"}, ["vrs"] = {"Varisi"}, ["vrt"] = {"Burmbar", "Banam Bay"}, ["vsi"] = {"Moldova Sign Language"}, ["vsl"] = {"Venezuelan Sign Language"}, ["vsv"] = {"Valencian Sign Language", "Llengua de signes valenciana"}, ["vto"] = {"Vitou"}, ["vum"] = {"Vumbu"}, ["vun"] = {"Vunjo"}, ["vut"] = {"Vute"}, ["vwa"] = {"Awa (China)"}, ["waa"] = {"Walla Walla"}, ["wab"] = {"Wab"}, ["wac"] = {"Wasco-Wishram"}, ["wad"] = {"Wamesa", "Wondama"}, ["wae"] = {"Walser"}, ["waf"] = {"Wakoná"}, ["wag"] = {"Wa'ema"}, ["wah"] = {"Watubela"}, ["wai"] = {"Wares"}, ["waj"] = {"Waffa"}, ["wak"] = {"Wakashan languages"}, ["wal"] = {"Wolaytta", "Wolaitta"}, ["wam"] = {"Wampanoag"}, ["wan"] = {"Wan"}, ["wao"] = {"Wappo"}, ["wap"] = {"Wapishana"}, ["waq"] = {"Wagiman"}, ["war"] = {"Waray (Philippines)"}, ["was"] = {"Washo"}, ["wat"] = {"Kaninuwa"}, ["wau"] = {"Waurá"}, ["wav"] = {"Waka"}, ["waw"] = {"Waiwai"}, ["wax"] = {"Watam", "Marangis"}, ["way"] = {"Wayana"}, ["waz"] = {"Wampur"}, ["wba"] = {"Warao"}, ["wbb"] = {"Wabo"}, ["wbe"] = {"Waritai"}, ["wbf"] = {"Wara"}, ["wbh"] = {"Wanda"}, ["wbi"] = {"Vwanji"}, ["wbj"] = {"Alagwa"}, ["wbk"] = {"Waigali"}, ["wbl"] = {"Wakhi"}, ["wbm"] = {"Wa"}, ["wbp"] = {"Warlpiri"}, ["wbq"] = {"Waddar"}, ["wbr"] = {"Wagdi"}, ["wbs"] = {"West Bengal Sign Language"}, ["wbt"] = {"Warnman"}, ["wbv"] = {"Wajarri"}, ["wbw"] = {"Woi"}, ["wca"] = {"Yanomámi"}, ["wci"] = {"Waci Gbe"}, ["wdd"] = {"Wandji"}, ["wdg"] = {"Wadaginam"}, ["wdj"] = {"Wadjiginy"}, ["wdk"] = {"Wadikali"}, ["wdu"] = {"Wadjigu"}, ["wdy"] = {"Wadjabangayi"}, ["wea"] = {"Wewaw"}, ["wec"] = {"Wè Western"}, ["wed"] = {"Wedau"}, ["weg"] = {"Wergaia"}, ["weh"] = {"Weh"}, ["wei"] = {"Kiunum"}, ["wem"] = {"Weme Gbe"}, ["wen"] = {"Sorbian languages"}, ["weo"] = {"Wemale"}, ["wep"] = {"Вестфали"}, ["wer"] = {"Weri"}, ["wes"] = {"Cameroon Pidgin"}, ["wet"] = {"Perai"}, ["weu"] = {"Rawngtu Chin"}, ["wew"] = {"Wejewa"}, ["wfg"] = {"Yafi", "Zorop"}, ["wga"] = {"Wagaya"}, ["wgb"] = {"Wagawaga"}, ["wgg"] = {"Wangkangurru", "Wangganguru"}, ["wgi"] = {"Wahgi"}, ["wgo"] = {"Waigeo"}, ["wgu"] = {"Wirangu"}, ["wgy"] = {"Warrgamay"}, ["wha"] = {"Sou Upaa", "Manusela"}, ["whg"] = {"North Wahgi"}, ["whk"] = {"Wahau Kenyah"}, ["whu"] = {"Wahau Kayan"}, ["wib"] = {"Southern Toussian"}, ["wic"] = {"Wichita"}, ["wie"] = {"Wik-Epa"}, ["wif"] = {"Wik-Keyangan"}, ["wig"] = {"Wik Ngathan"}, ["wih"] = {"Wik-Me'anha"}, ["wii"] = {"Minidien"}, ["wij"] = {"Wik-Iiyanh"}, ["wik"] = {"Wikalkan"}, ["wil"] = {"Wilawila"}, ["wim"] = {"Wik-Mungkan"}, ["win"] = {"Ho-Chunk"}, ["wir"] = {"Wiraféd"}, ["wiu"] = {"Wiru"}, ["wiv"] = {"Vitu"}, ["wiy"] = {"Wiyot"}, ["wja"] = {"Waja"}, ["wji"] = {"Warji"}, ["wka"] = {"Kw'adza"}, ["wkb"] = {"Kumbaran"}, ["wkd"] = {"Wakde", "Mo"}, ["wkl"] = {"Kalanadi"}, ["wkr"] = {"Keerray-Woorroong"}, ["wku"] = {"Kunduvadi"}, ["wkw"] = {"Wakawaka"}, ["wky"] = {"Wangkayutyuru"}, ["wla"] = {"Walio"}, ["wlc"] = {"Mwali Comorian"}, ["wle"] = {"Wolane"}, ["wlg"] = {"Kunbarlang"}, ["wlh"] = {"Welaun"}, ["wli"] = {"Waioli"}, ["wlk"] = {"Wailaki"}, ["wll"] = {"Wali (Sudan)"}, ["wlm"] = {"Middle Welsh"}, ["wlo"] = {"Wolio"}, ["wlr"] = {"Wailapa"}, ["wls"] = {"Wallisian"}, ["wlu"] = {"Wuliwuli"}, ["wlv"] = {"Wichí Lhamtés Vejoz"}, ["wlw"] = {"Walak"}, ["wlx"] = {"Wali (Ghana)"}, ["wly"] = {"Waling"}, ["wma"] = {"Mawa (Nigeria)"}, ["wmb"] = {"Wambaya"}, ["wmc"] = {"Wamas"}, ["wmd"] = {"Mamaindé"}, ["wme"] = {"Wambule"}, ["wmg"] = {"Western Minyag"}, ["wmh"] = {"Waima'a"}, ["wmi"] = {"Wamin"}, ["wmm"] = {"Maiwa (Indonesia)"}, ["wmn"] = {"Waamwang"}, ["wmo"] = {"Wom (Papua New Guinea)"}, ["wms"] = {"Wambon"}, ["wmt"] = {"Walmajarri"}, ["wmw"] = {"Mwani"}, ["wmx"] = {"Womo"}, ["wnb"] = {"Wanambre"}, ["wnc"] = {"Wantoat"}, ["wnd"] = {"Wandarang"}, ["wne"] = {"Waneci"}, ["wng"] = {"Wanggom"}, ["wni"] = {"Ndzwani Comorian"}, ["wnk"] = {"Wanukaka"}, ["wnm"] = {"Wanggamala"}, ["wnn"] = {"Wunumara"}, ["wno"] = {"Wano"}, ["wnp"] = {"Wanap"}, ["wnu"] = {"Usan"}, ["wnw"] = {"Wintu"}, ["wny"] = {"Wanyi", "Waanyi"}, ["woa"] = {"Kuwema", "Tyaraity"}, ["wob"] = {"Wè Northern"}, ["woc"] = {"Wogeo"}, ["wod"] = {"Wolani"}, ["woe"] = {"Woleaian"}, ["wof"] = {"Gambian Wolof"}, ["wog"] = {"Wogamusin"}, ["woi"] = {"Kamang"}, ["wok"] = {"Longto"}, ["wom"] = {"Wom (Nigeria)"}, ["won"] = {"Wongo"}, ["woo"] = {"Manombai"}, ["wor"] = {"Woria"}, ["wos"] = {"Hanga Hundi"}, ["wow"] = {"Wawonii"}, ["woy"] = {"Weyto"}, ["wpc"] = {"Maco"}, ["wrb"] = {"Waluwarra", "Warluwara"}, ["wrd"] = {"Warduji"}, ["wrg"] = {"Warungu", "Gudjal"}, ["wrh"] = {"Wiradjuri"}, ["wri"] = {"Wariyangga"}, ["wrk"] = {"Garrwa"}, ["wrl"] = {"Warlmanpa"}, ["wrm"] = {"Warumungu"}, ["wrn"] = {"Warnang"}, ["wro"] = {"Worrorra"}, ["wrp"] = {"Waropen"}, ["wrr"] = {"Wardaman"}, ["wrs"] = {"Waris"}, ["wru"] = {"Waru"}, ["wrv"] = {"Waruna"}, ["wrw"] = {"Gugu Warra"}, ["wrx"] = {"Wae Rana"}, ["wry"] = {"Merwari"}, ["wrz"] = {"Waray (Australia)"}, ["wsa"] = {"Warembori"}, ["wsg"] = {"Adilabad Gondi"}, ["wsi"] = {"Wusi"}, ["wsk"] = {"Waskia"}, ["wsr"] = {"Owenia"}, ["wss"] = {"Wasa"}, ["wsu"] = {"Wasu"}, ["wsv"] = {"Wotapuri-Katarqalai"}, ["wtf"] = {"Watiwa"}, ["wth"] = {"Wathawurrung"}, ["wti"] = {"Berta"}, ["wtk"] = {"Watakataui"}, ["wtm"] = {"Mewati"}, ["wtw"] = {"Wotu"}, ["wua"] = {"Wikngenchera"}, ["wub"] = {"Wunambal"}, ["wud"] = {"Wudu"}, ["wuh"] = {"Wutunhua"}, ["wul"] = {"Silimo"}, ["wum"] = {"Wumbvu"}, ["wun"] = {"Bungu"}, ["wur"] = {"Wurrugu"}, ["wut"] = {"Wutung"}, ["wuu"] = {"Wu Chinese"}, ["wuv"] = {"Wuvulu-Aua"}, ["wux"] = {"Wulna"}, ["wuy"] = {"Wauyai"}, ["wwa"] = {"Waama"}, ["wwb"] = {"Wakabunga"}, ["wwo"] = {"Wetamut", "Dorig"}, ["wwr"] = {"Warrwa"}, ["www"] = {"Wawa"}, ["wxa"] = {"Waxianghua"}, ["wxw"] = {"Wardandi"}, ["wya"] = {"Wyandot"}, ["wyb"] = {"Wangaaybuwan-Ngiyambaa"}, ["wyi"] = {"Woiwurrung"}, ["wym"] = {"Wymysorys"}, ["wyr"] = {"Wayoró"}, ["wyy"] = {"Western Fijian"}, ["xaa"] = {"Andalusian Arabic"}, ["xab"] = {"Sambe"}, ["xac"] = {"Kachari"}, ["xad"] = {"Adai"}, ["xae"] = {"Aequian"}, ["xag"] = {"Aghwan"}, ["xai"] = {"Kaimbé"}, ["xaj"] = {"Ararandewára"}, ["xak"] = {"Máku"}, ["xal"] = {"Халимаг", "Ойрад"}, ["xam"] = {"Цъхам"}, ["xan"] = {"Xamtanga"}, ["xao"] = {"Khao"}, ["xap"] = {"Apalachee"}, ["xaq"] = {"Aquitanian"}, ["xar"] = {"Karami"}, ["xas"] = {"Kamas"}, ["xat"] = {"Katawixi"}, ["xau"] = {"Kauwera"}, ["xav"] = {"Xavánte"}, ["xaw"] = {"Kawaiisu"}, ["xay"] = {"Kayan Mahakam"}, ["xbb"] = {"Lower Burdekin"}, ["xbc"] = {"Bactrian"}, ["xbd"] = {"Bindal"}, ["xbe"] = {"Bigambal"}, ["xbg"] = {"Bunganditj"}, ["xbi"] = {"Kombio"}, ["xbj"] = {"Birrpayi"}, ["xbm"] = {"Middle Breton"}, ["xbn"] = {"Kenaboi"}, ["xbo"] = {"Bolgarian"}, ["xbp"] = {"Bibbulman"}, ["xbr"] = {"Kambera"}, ["xbw"] = {"Kambiwá"}, ["xby"] = {"Batjala", "Batyala"}, ["xcb"] = {"Cumbric"}, ["xcc"] = {"Camunic"}, ["xce"] = {"Celtiberian"}, ["xcg"] = {"Cisalpine Gaulish"}, ["xch"] = {"Chemakum", "Chimakum"}, ["xcl"] = {"Classical Armenian"}, ["xcm"] = {"Comecrudo"}, ["xcn"] = {"Cotoname"}, ["xco"] = {"Chorasmian"}, ["xcr"] = {"Carian"}, ["xct"] = {"Classical Tibetan"}, ["xcu"] = {"Curonian"}, ["xcv"] = {"Chuvantsy"}, ["xcw"] = {"Coahuilteco"}, ["xcy"] = {"Cayuse"}, ["xda"] = {"Darkinyung"}, ["xdc"] = {"Dacian"}, ["xdk"] = {"Dharuk"}, ["xdm"] = {"Edomite"}, ["xdo"] = {"Kwandu"}, ["xdy"] = {"Malayic Dayak"}, ["xeb"] = {"Eblan"}, ["xed"] = {"Hdi"}, ["xeg"] = {"ǁXegwi"}, ["xel"] = {"Kelo"}, ["xem"] = {"Kembayan"}, ["xep"] = {"Epi-Olmec"}, ["xer"] = {"Xerénte"}, ["xes"] = {"Kesawai"}, ["xet"] = {"Xetá"}, ["xeu"] = {"Keoru-Ahia"}, ["xfa"] = {"Faliscan"}, ["xga"] = {"Galatian"}, ["xgb"] = {"Gbin"}, ["xgd"] = {"Gudang"}, ["xgf"] = {"Gabrielino-Fernandeño"}, ["xgg"] = {"Goreng"}, ["xgi"] = {"Garingbal"}, ["xgl"] = {"Galindan"}, ["xgm"] = {"Dharumbal", "Guwinmal"}, ["xgn"] = {"Mongolian languages"}, ["xgr"] = {"Garza"}, ["xgu"] = {"Unggumi"}, ["xgw"] = {"Guwa"}, ["xha"] = {"Harami"}, ["xhc"] = {"Hunnic"}, ["xhd"] = {"Hadrami"}, ["xhe"] = {"Khetrani"}, ["xhr"] = {"Hernican"}, ["xht"] = {"Hattic"}, ["xhu"] = {"Hurrian"}, ["xhv"] = {"Khua"}, ["xib"] = {"Iberian"}, ["xii"] = {"Xiri"}, ["xil"] = {"Illyrian"}, ["xin"] = {"Xinca"}, ["xir"] = {"Xiriâna"}, ["xis"] = {"Kisan"}, ["xiv"] = {"Indus Valley Language"}, ["xiy"] = {"Xipaya"}, ["xjb"] = {"Minjungbal"}, ["xjt"] = {"Jaitmatang"}, ["xka"] = {"Kalkoti"}, ["xkb"] = {"Northern Nago"}, ["xkc"] = {"Kho'ini"}, ["xkd"] = {"Mendalam Kayan"}, ["xke"] = {"Kereho"}, ["xkf"] = {"Khengkha"}, ["xkg"] = {"Kagoro"}, ["xki"] = {"Kenyan Sign Language"}, ["xkj"] = {"Kajali"}, ["xkk"] = {"Kaco'"}, ["xkl"] = {"Mainstream Kenyah"}, ["xkn"] = {"Kayan River Kayan"}, ["xko"] = {"Kiorr"}, ["xkp"] = {"Kabatei"}, ["xkq"] = {"Koroni"}, ["xkr"] = {"Xakriabá"}, ["xks"] = {"Kumbewaha"}, ["xkt"] = {"Kantosi"}, ["xku"] = {"Kaamba"}, ["xkv"] = {"Kgalagadi"}, ["xkw"] = {"Kembra"}, ["xkx"] = {"Karore"}, ["xky"] = {"Uma' Lasan"}, ["xkz"] = {"Kurtokha"}, ["xla"] = {"Kamula"}, ["xlb"] = {"Loup B"}, ["xlc"] = {"Lycian"}, ["xld"] = {"Lydian"}, ["xle"] = {"Lemnian"}, ["xlg"] = {"Ligurian (Ancient)"}, ["xli"] = {"Liburnian"}, ["xln"] = {"Alanic"}, ["xlo"] = {"Loup A"}, ["xlp"] = {"Lepontic"}, ["xls"] = {"Lusitanian"}, ["xlu"] = {"Cuneiform Luwian"}, ["xly"] = {"Elymian"}, ["xma"] = {"Mushungulu"}, ["xmb"] = {"Mbonga"}, ["xmc"] = {"Makhuwa-Marrevone"}, ["xmd"] = {"Mbudum"}, ["xme"] = {"Median"}, ["xmf"] = {"Mingrelian"}, ["xmg"] = {"Mengaka"}, ["xmh"] = {"Kugu-Muminh"}, ["xmj"] = {"Majera"}, ["xmk"] = {"Ancient Macedonian"}, ["xml"] = {"Malaysian Sign Language"}, ["xmm"] = {"Manado Malay"}, ["xmn"] = {"Manichaean Middle Persian"}, ["xmo"] = {"Morerebi"}, ["xmp"] = {"Kuku-Mu'inh"}, ["xmq"] = {"Kuku-Mangk"}, ["xmr"] = {"Meroitic"}, ["xms"] = {"Moroccan Sign Language"}, ["xmt"] = {"Matbat"}, ["xmu"] = {"Kamu"}, ["xmv"] = {"Antankarana Malagasy", "Tankarana Malagasy"}, ["xmw"] = {"Tsimihety Malagasy"}, ["xmx"] = {"Maden"}, ["xmy"] = {"Mayaguduna"}, ["xmz"] = {"Mori Bawah"}, ["xna"] = {"Ancient North Arabian"}, ["xnb"] = {"Kanakanabu"}, ["xnd"] = {"Na-Dene languages"}, ["xng"] = {"Middle Mongolian"}, ["xnh"] = {"Kuanhua"}, ["xni"] = {"Ngarigu"}, ["xnj"] = {"Ngoni (Tanzania)"}, ["xnk"] = {"Nganakarti"}, ["xnm"] = {"Ngumbarl"}, ["xnn"] = {"Northern Kankanay"}, ["xno"] = {"Anglo-Norman"}, ["xnq"] = {"Ngoni (Mozambique)"}, ["xnr"] = {"Kangri"}, ["xns"] = {"Kanashi"}, ["xnt"] = {"Narragansett"}, ["xnu"] = {"Nukunul"}, ["xny"] = {"Nyiyaparli"}, ["xnz"] = {"Kenzi", "Mattoki"}, ["xoc"] = {"O'chi'chi'"}, ["xod"] = {"Kokoda"}, ["xog"] = {"Сога"}, ["xoi"] = {"Kominimung"}, ["xok"] = {"Xokleng"}, ["xom"] = {"Komo (Sudan)"}, ["xon"] = {"Konkomba"}, ["xoo"] = {"Xukurú"}, ["xop"] = {"Kopar"}, ["xor"] = {"Korubo"}, ["xow"] = {"Kowaki"}, ["xpa"] = {"Pirriya"}, ["xpb"] = {"Northeastern Tasmanian", "Pyemmairrener"}, ["xpc"] = {"Pecheneg"}, ["xpd"] = {"Oyster Bay Tasmanian"}, ["xpe"] = {"Liberia Kpelle"}, ["xpf"] = {"Southeast Tasmanian", "Nuenonne"}, ["xpg"] = {"Phrygian"}, ["xph"] = {"North Midlands Tasmanian", "Tyerrenoterpanner"}, ["xpi"] = {"Pictish"}, ["xpj"] = {"Mpalitjanh"}, ["xpk"] = {"Kulina Pano"}, ["xpl"] = {"Port Sorell Tasmanian"}, ["xpm"] = {"Pumpokol"}, ["xpn"] = {"Kapinawá"}, ["xpo"] = {"Pochutec"}, ["xpp"] = {"Puyo-Paekche"}, ["xpq"] = {"Mohegan-Pequot"}, ["xpr"] = {"Parthian"}, ["xps"] = {"Pisidian"}, ["xpt"] = {"Punthamara"}, ["xpu"] = {"Punic"}, ["xpv"] = {"Northern Tasmanian", "Tommeginne"}, ["xpw"] = {"Northwestern Tasmanian", "Peerapper"}, ["xpx"] = {"Southwestern Tasmanian", "Toogee"}, ["xpy"] = {"Puyo"}, ["xpz"] = {"Bruny Island Tasmanian"}, ["xqa"] = {"Karakhanid"}, ["xqt"] = {"Qatabanian"}, ["xra"] = {"Krahô"}, ["xrb"] = {"Eastern Karaboro"}, ["xrd"] = {"Gundungurra"}, ["xre"] = {"Kreye"}, ["xrg"] = {"Minang"}, ["xri"] = {"Krikati-Timbira"}, ["xrm"] = {"Armazic"}, ["xrn"] = {"Arin"}, ["xrr"] = {"Raetic"}, ["xrt"] = {"Aranama-Tamique"}, ["xru"] = {"Marriammu"}, ["xrw"] = {"Karawa"}, ["xsa"] = {"Sabaean"}, ["xsb"] = {"Sambal"}, ["xsc"] = {"Scythian"}, ["xsd"] = {"Sidetic"}, ["xse"] = {"Sempan"}, ["xsh"] = {"Shamang"}, ["xsi"] = {"Sio"}, ["xsj"] = {"Subi"}, ["xsl"] = {"South Slavey"}, ["xsm"] = {"Kasem"}, ["xsn"] = {"Sanga (Nigeria)"}, ["xso"] = {"Solano"}, ["xsp"] = {"Silopi"}, ["xsq"] = {"Makhuwa-Saka"}, ["xsr"] = {"Sherpa"}, ["xss"] = {"Assan"}, ["xsu"] = {"Sanumá"}, ["xsv"] = {"Sudovian"}, ["xsy"] = {"Saisiyat"}, ["xta"] = {"Alcozauca Mixtec"}, ["xtb"] = {"Chazumba Mixtec"}, ["xtc"] = {"Katcha-Kadugli-Miri"}, ["xtd"] = {"Diuxi-Tilantongo Mixtec"}, ["xte"] = {"Ketengban"}, ["xtg"] = {"Transalpine Gaulish"}, ["xth"] = {"Yitha Yitha"}, ["xti"] = {"Sinicahua Mixtec"}, ["xtj"] = {"San Juan Teita Mixtec"}, ["xtl"] = {"Tijaltepec Mixtec"}, ["xtm"] = {"Magdalena Peñasco Mixtec"}, ["xtn"] = {"Northern Tlaxiaco Mixtec"}, ["xto"] = {"Tokharian A"}, ["xtp"] = {"San Miguel Piedras Mixtec"}, ["xtq"] = {"Tumshuqese"}, ["xtr"] = {"Early Tripuri"}, ["xts"] = {"Sindihui Mixtec"}, ["xtt"] = {"Tacahua Mixtec"}, ["xtu"] = {"Cuyamecalco Mixtec"}, ["xtv"] = {"Thawa"}, ["xtw"] = {"Tawandê"}, ["xty"] = {"Yoloxochitl Mixtec"}, ["xua"] = {"Alu Kurumba"}, ["xub"] = {"Betta Kurumba"}, ["xud"] = {"Umiida"}, ["xug"] = {"Kunigami"}, ["xuj"] = {"Jennu Kurumba"}, ["xul"] = {"Нгунавал", "Нунукул"}, ["xum"] = {"Umbrian"}, ["xun"] = {"Unggaranggu"}, ["xuo"] = {"Kuo"}, ["xup"] = {"Upper Umpqua"}, ["xur"] = {"Urartian"}, ["xut"] = {"Kuthant"}, ["xuu"] = {"Kxoe", "Khwedam"}, ["xve"] = {"Venetic"}, ["xvi"] = {"Kamviri"}, ["xvn"] = {"Vandalic"}, ["xvo"] = {"Volscian"}, ["xvs"] = {"Vestinian"}, ["xwa"] = {"Kwaza"}, ["xwc"] = {"Woccon"}, ["xwd"] = {"Wadi Wadi"}, ["xwe"] = {"Xwela Gbe"}, ["xwg"] = {"Kwegu"}, ["xwj"] = {"Wajuk"}, ["xwk"] = {"Wangkumara"}, ["xwl"] = {"Western Xwla Gbe"}, ["xwo"] = {"Written Oirat"}, ["xwr"] = {"Kwerba Mamberamo"}, ["xwt"] = {"Wotjobaluk"}, ["xww"] = {"Wemba Wemba"}, ["xxb"] = {"Boro (Ghana)"}, ["xxk"] = {"Ke'o"}, ["xxm"] = {"Minkin"}, ["xxr"] = {"Koropó"}, ["xxt"] = {"Tambora"}, ["xya"] = {"Yaygir"}, ["xyb"] = {"Yandjibara"}, ["xyj"] = {"Mayi-Yapi"}, ["xyk"] = {"Mayi-Kulan"}, ["xyl"] = {"Yalakalore"}, ["xyt"] = {"Mayi-Thakurti"}, ["xyy"] = {"Yorta Yorta"}, ["xzh"] = {"Zhang-Zhung"}, ["xzm"] = {"Zemgalian"}, ["xzp"] = {"Ancient Zapotec"}, ["yaa"] = {"Yaminahua"}, ["yab"] = {"Yuhup"}, ["yac"] = {"Pass Valley Yali"}, ["yad"] = {"Yagua"}, ["yae"] = {"Pumé"}, ["yaf"] = {"Yaka (Democratic Republic of Congo)"}, ["yag"] = {"Yámana"}, ["yah"] = {"Yazgulyam"}, ["yai"] = {"Yagnobi"}, ["yaj"] = {"Banda-Yangere"}, ["yak"] = {"Yakama"}, ["yal"] = {"Yalunka"}, ["yam"] = {"Yamba"}, ["yan"] = {"Mayangna"}, ["yao"] = {"Yao"}, ["yap"] = {"Yapese"}, ["yaq"] = {"Yaqui"}, ["yar"] = {"Yabarana"}, ["yas"] = {"Nugunu (Cameroon)"}, ["yat"] = {"Yambeta"}, ["yau"] = {"Yuwana"}, ["yav"] = {"Yangben"}, ["yaw"] = {"Yawalapití"}, ["yax"] = {"Yauma"}, ["yay"] = {"Agwagwune"}, ["yaz"] = {"Lokaa"}, ["yba"] = {"Yala"}, ["ybb"] = {"Yemba"}, ["ybe"] = {"West Yugur"}, ["ybh"] = {"Yakha"}, ["ybi"] = {"Yamphu"}, ["ybj"] = {"Hasha"}, ["ybk"] = {"Bokha"}, ["ybl"] = {"Yukuben"}, ["ybm"] = {"Yaben"}, ["ybn"] = {"Yabaâna"}, ["ybo"] = {"Yabong"}, ["ybx"] = {"Yawiyo"}, ["yby"] = {"Yaweyuha"}, ["ych"] = {"Chesu"}, ["ycl"] = {"Lolopo"}, ["ycn"] = {"Yucuna"}, ["ycp"] = {"Chepya"}, ["yda"] = {"Yanda"}, ["ydd"] = {"Eastern Yiddish"}, ["yde"] = {"Yangum Dey"}, ["ydg"] = {"Yidgha"}, ["ydk"] = {"Yoidik"}, ["yea"] = {"Ravula"}, ["yec"] = {"Yeniche"}, ["yee"] = {"Yimas"}, ["yei"] = {"Yeni"}, ["yej"] = {"Yevanic"}, ["yel"] = {"Yela"}, ["yer"] = {"Tarok"}, ["yes"] = {"Nyankpa"}, ["yet"] = {"Yetfa"}, ["yeu"] = {"Yerukula"}, ["yev"] = {"Yapunda"}, ["yey"] = {"Yeyi"}, ["yga"] = {"Malyangapa"}, ["ygi"] = {"Yiningayi"}, ["ygl"] = {"Yangum Gel"}, ["ygm"] = {"Yagomi"}, ["ygp"] = {"Gepo"}, ["ygr"] = {"Yagaria"}, ["ygs"] = {"Yolŋu Sign Language"}, ["ygu"] = {"Yugul"}, ["ygw"] = {"Yagwoia"}, ["yha"] = {"Baha Buyang"}, ["yhd"] = {"Judeo-Iraqi Arabic"}, ["yhl"] = {"Hlepho Phowa"}, ["yhs"] = {"Yan-nhaŋu Sign Language"}, ["yia"] = {"Yinggarda"}, ["yif"] = {"Ache"}, ["yig"] = {"Wusa Nasu"}, ["yih"] = {"Western Yiddish"}, ["yii"] = {"Yidiny"}, ["yij"] = {"Yindjibarndi"}, ["yik"] = {"Dongshanba Lalo"}, ["yil"] = {"Yindjilandji"}, ["yim"] = {"Yimchungru Naga"}, ["yin"] = {"Riang Lai", "Yinchia"}, ["yip"] = {"Pholo"}, ["yiq"] = {"Miqie"}, ["yir"] = {"North Awyu"}, ["yis"] = {"Yis"}, ["yit"] = {"Eastern Lalu"}, ["yiu"] = {"Awu"}, ["yiv"] = {"Northern Nisu"}, ["yix"] = {"Axi Yi"}, ["yiz"] = {"Azhe"}, ["yka"] = {"Yakan"}, ["ykg"] = {"Northern Yukaghir"}, ["yki"] = {"Yoke"}, ["ykk"] = {"Yakaikeke"}, ["ykl"] = {"Khlula"}, ["ykm"] = {"Kap"}, ["ykn"] = {"Kua-nsi"}, ["yko"] = {"Yasa"}, ["ykr"] = {"Yekora"}, ["ykt"] = {"Kathu"}, ["yku"] = {"Kuamasi"}, ["yky"] = {"Yakoma"}, ["yla"] = {"Yaul"}, ["ylb"] = {"Yaleba"}, ["yle"] = {"Yele"}, ["ylg"] = {"Yelogu"}, ["yli"] = {"Angguruk Yali"}, ["yll"] = {"Yil"}, ["ylm"] = {"Limi"}, ["yln"] = {"Langnian Buyang"}, ["ylo"] = {"Naluo Yi"}, ["ylr"] = {"Yalarnnga"}, ["ylu"] = {"Aribwaung"}, ["yly"] = {"Nyâlayu", "Nyelâyu"}, ["ymb"] = {"Yambes"}, ["ymc"] = {"Southern Muji"}, ["ymd"] = {"Muda"}, ["yme"] = {"Yameo"}, ["ymg"] = {"Yamongeri"}, ["ymh"] = {"Mili"}, ["ymi"] = {"Moji"}, ["ymk"] = {"Makwe"}, ["yml"] = {"Iamalele"}, ["ymm"] = {"Maay"}, ["ymn"] = {"Yamna", "Sunum"}, ["ymo"] = {"Yangum Mon"}, ["ymp"] = {"Yamap"}, ["ymq"] = {"Qila Muji"}, ["ymr"] = {"Malasar"}, ["yms"] = {"Mysian"}, ["ymx"] = {"Northern Muji"}, ["ymz"] = {"Muzi"}, ["yna"] = {"Aluo"}, ["ynd"] = {"Yandruwandha"}, ["yne"] = {"Lang'e"}, ["yng"] = {"Yango"}, ["ynk"] = {"Naukan Yupik"}, ["ynl"] = {"Yangulam"}, ["ynn"] = {"Yana"}, ["yno"] = {"Yong"}, ["ynq"] = {"Yendang"}, ["yns"] = {"Yansi"}, ["ynu"] = {"Yahuna"}, ["yob"] = {"Yoba"}, ["yog"] = {"Yogad"}, ["yoi"] = {"Yonaguni"}, ["yok"] = {"Yokuts"}, ["yol"] = {"Yola"}, ["yom"] = {"Yombe"}, ["yon"] = {"Yongkom"}, ["yot"] = {"Yotti"}, ["yox"] = {"Yoron"}, ["yoy"] = {"Yoy"}, ["ypa"] = {"Phala"}, ["ypb"] = {"Labo Phowa"}, ["ypg"] = {"Phola"}, ["yph"] = {"Phupha"}, ["ypk"] = {"Yupik languages"}, ["ypm"] = {"Phuma"}, ["ypn"] = {"Ani Phowa"}, ["ypo"] = {"Alo Phola"}, ["ypp"] = {"Phupa"}, ["ypz"] = {"Phuza"}, ["yra"] = {"Yerakai"}, ["yrb"] = {"Yareba"}, ["yre"] = {"Yaouré"}, ["yrk"] = {"Ненец"}, ["yrl"] = {"Nhengatu"}, ["yrm"] = {"Yirrk-Mel"}, ["yrn"] = {"Yerong"}, ["yro"] = {"Yaroamë"}, ["yrs"] = {"Yarsun"}, ["yrw"] = {"Yarawata"}, ["yry"] = {"Yarluyandi"}, ["ysc"] = {"Yassic"}, ["ysd"] = {"Samatao"}, ["ysg"] = {"Sonaga"}, ["ysl"] = {"Yugoslavian Sign Language"}, ["ysm"] = {"Myanmar Sign Language"}, ["ysn"] = {"Sani"}, ["yso"] = {"Nisi (China)"}, ["ysp"] = {"Southern Lolopo"}, ["ysr"] = {"Sirenik Yupik"}, ["yss"] = {"Yessan-Mayo"}, ["ysy"] = {"Sanie"}, ["yta"] = {"Talu"}, ["ytl"] = {"Tanglang"}, ["ytp"] = {"Thopho"}, ["ytw"] = {"Yout Wam"}, ["yty"] = {"Yatay"}, ["yua"] = {"Юкатек", "Юкатек Маяа"}, ["yub"] = {"Yugambal"}, ["yuc"] = {"Yuchi"}, ["yud"] = {"Judeo-Tripolitanian Arabic"}, ["yue"] = {"Yue Chinese", "Cantonese"}, ["yuf"] = {"Havasupai-Walapai-Yavapai"}, ["yug"] = {"Yug"}, ["yui"] = {"Yurutí"}, ["yuj"] = {"Karkar-Yuri"}, ["yuk"] = {"Yuki"}, ["yul"] = {"Yulu"}, ["yum"] = {"Quechan"}, ["yun"] = {"Bena (Nigeria)"}, ["yup"] = {"Yukpa"}, ["yuq"] = {"Yuqui"}, ["yur"] = {"Yurok"}, ["yut"] = {"Yopno"}, ["yuw"] = {"Yau (Morobe Province)"}, ["yux"] = {"Southern Yukaghir"}, ["yuy"] = {"East Yugur"}, ["yuz"] = {"Yuracare"}, ["yva"] = {"Yawa"}, ["yvt"] = {"Yavitero"}, ["ywa"] = {"Kalou"}, ["ywg"] = {"Yinhawangka"}, ["ywl"] = {"Western Lalu"}, ["ywn"] = {"Yawanawa"}, ["ywq"] = {"Wuding-Luquan Yi"}, ["ywr"] = {"Yawuru"}, ["ywt"] = {"Xishanba Lalo", "Central Lalo"}, ["ywu"] = {"Wumeng Nasu"}, ["yww"] = {"Yawarawarga"}, ["yxa"] = {"Mayawali"}, ["yxg"] = {"Yagara"}, ["yxl"] = {"Yardliyawarra"}, ["yxm"] = {"Yinwum"}, ["yxu"] = {"Yuyu"}, ["yxy"] = {"Yabula Yabula"}, ["yyr"] = {"Yir Yoront"}, ["yyu"] = {"Yau (Sandaun Province)"}, ["yyz"] = {"Ayizi"}, ["yzg"] = {"E'ma Buyang"}, ["yzk"] = {"Zokhuo"}, ["zaa"] = {"Sierra de Juárez Zapotec"}, ["zab"] = {"Western Tlacolula Valley Zapotec", "San Juan Guelavía Zapotec"}, ["zac"] = {"Ocotlán Zapotec"}, ["zad"] = {"Cajonos Zapotec"}, ["zae"] = {"Yareni Zapotec"}, ["zaf"] = {"Ayoquesco Zapotec"}, ["zag"] = {"Zaghawa"}, ["zah"] = {"Zangwal"}, ["zai"] = {"Isthmus Zapotec"}, ["zaj"] = {"Zaramo"}, ["zak"] = {"Zanaki"}, ["zal"] = {"Zauzou"}, ["zam"] = {"Miahuatlán Zapotec"}, ["zao"] = {"Ozolotepec Zapotec"}, ["zap"] = {"Zapotec"}, ["zaq"] = {"Aloápam Zapotec"}, ["zar"] = {"Rincón Zapotec"}, ["zas"] = {"Santo Domingo Albarradas Zapotec"}, ["zat"] = {"Tabaa Zapotec"}, ["zau"] = {"Zangskari"}, ["zav"] = {"Yatzachi Zapotec"}, ["zaw"] = {"Mitla Zapotec"}, ["zax"] = {"Xadani Zapotec"}, ["zay"] = {"Zayse-Zergulla", "Zaysete"}, ["zaz"] = {"Zari"}, ["zba"] = {"Balaibalan"}, ["zbc"] = {"Central Berawan"}, ["zbe"] = {"East Berawan"}, ["zbl"] = {"Blissymbols", "Bliss", "Blissymbolics"}, ["zbt"] = {"Batui"}, ["zbu"] = {"Bu (Bauchi State)"}, ["zbw"] = {"West Berawan"}, ["zca"] = {"Coatecas Altas Zapotec"}, ["zch"] = {"Central Hongshuihe Zhuang"}, ["zdj"] = {"Комор"}, ["zea"] = {"Zeeuws"}, ["zeg"] = {"Zenag"}, ["zeh"] = {"Eastern Hongshuihe Zhuang"}, ["zen"] = {"Zenaga"}, ["zga"] = {"Kinga"}, ["zgb"] = {"Guibei Zhuang"}, ["zgh"] = {"Стандарт Мароккогийн Бербер"}, ["zgm"] = {"Minz Zhuang"}, ["zgn"] = {"Guibian Zhuang"}, ["zgr"] = {"Magori"}, ["zhb"] = {"Zhaba"}, ["zhd"] = {"Dai Zhuang"}, ["zhi"] = {"Zhire"}, ["zhn"] = {"Nong Zhuang"}, ["zhw"] = {"Zhoa"}, ["zhx"] = {"Chinese (family)"}, ["zia"] = {"Zia"}, ["zib"] = {"Zimbabwe Sign Language"}, ["zik"] = {"Zimakani"}, ["zil"] = {"Zialo"}, ["zim"] = {"Mesme"}, ["zin"] = {"Zinza"}, ["ziw"] = {"Zigula"}, ["ziz"] = {"Zizilivakan"}, ["zka"] = {"Kaimbulawa"}, ["zkb"] = {"Koibal"}, ["zkd"] = {"Kadu"}, ["zkg"] = {"Koguryo"}, ["zkh"] = {"Khorezmian"}, ["zkk"] = {"Karankawa"}, ["zkn"] = {"Kanan"}, ["zko"] = {"Kott"}, ["zkp"] = {"São Paulo Kaingáng"}, ["zkr"] = {"Zakhring"}, ["zkt"] = {"Kitan"}, ["zku"] = {"Kaurna"}, ["zkv"] = {"Krevinian"}, ["zkz"] = {"Khazar"}, ["zla"] = {"Zula"}, ["zle"] = {"Зүүн Слав хэлнүүд"}, ["zlj"] = {"Liujiang Zhuang"}, ["zlm"] = {"Malay (individual language)"}, ["zln"] = {"Lianshan Zhuang"}, ["zlq"] = {"Liuqian Zhuang"}, ["zls"] = {"South Slavic languages"}, ["zlw"] = {"West Slavic languages"}, ["zma"] = {"Manda (Australia)"}, ["zmb"] = {"Zimba"}, ["zmc"] = {"Margany"}, ["zmd"] = {"Maridan"}, ["zme"] = {"Mangerr"}, ["zmf"] = {"Mfinu"}, ["zmg"] = {"Marti Ke"}, ["zmh"] = {"Makolkol"}, ["zmi"] = {"Negeri Sembilan Malay"}, ["zmj"] = {"Maridjabin"}, ["zmk"] = {"Mandandanyi"}, ["zml"] = {"Matngala"}, ["zmm"] = {"Marimanindji", "Marramaninyshi"}, ["zmn"] = {"Mbangwe"}, ["zmo"] = {"Molo"}, ["zmp"] = {"Mpuono"}, ["zmq"] = {"Mituku"}, ["zmr"] = {"Maranunggu"}, ["zms"] = {"Mbesa"}, ["zmt"] = {"Maringarr"}, ["zmu"] = {"Muruwari"}, ["zmv"] = {"Mbariman-Gudhinma"}, ["zmw"] = {"Mbo (Democratic Republic of Congo)"}, ["zmx"] = {"Bomitaba"}, ["zmy"] = {"Mariyedi"}, ["zmz"] = {"Mbandja"}, ["zna"] = {"Zan Gula"}, ["znd"] = {"Zande languages"}, ["zne"] = {"Zande (individual language)"}, ["zng"] = {"Mang"}, ["znk"] = {"Manangkari"}, ["zns"] = {"Mangas"}, ["zoc"] = {"Copainalá Zoque"}, ["zoh"] = {"Chimalapa Zoque"}, ["zom"] = {"Zou"}, ["zoo"] = {"Asunción Mixtepec Zapotec"}, ["zoq"] = {"Tabasco Zoque"}, ["zor"] = {"Rayón Zoque"}, ["zos"] = {"Francisco León Zoque"}, ["zpa"] = {"Lachiguiri Zapotec"}, ["zpb"] = {"Yautepec Zapotec"}, ["zpc"] = {"Choapan Zapotec"}, ["zpd"] = {"Southeastern Ixtlán Zapotec"}, ["zpe"] = {"Petapa Zapotec"}, ["zpf"] = {"San Pedro Quiatoni Zapotec"}, ["zpg"] = {"Guevea De Humboldt Zapotec"}, ["zph"] = {"Totomachapan Zapotec"}, ["zpi"] = {"Santa María Quiegolani Zapotec"}, ["zpj"] = {"Quiavicuzas Zapotec"}, ["zpk"] = {"Tlacolulita Zapotec"}, ["zpl"] = {"Lachixío Zapotec"}, ["zpm"] = {"Mixtepec Zapotec"}, ["zpn"] = {"Santa Inés Yatzechi Zapotec"}, ["zpo"] = {"Amatlán Zapotec"}, ["zpp"] = {"El Alto Zapotec"}, ["zpq"] = {"Zoogocho Zapotec"}, ["zpr"] = {"Santiago Xanica Zapotec"}, ["zps"] = {"Coatlán Zapotec"}, ["zpt"] = {"San Vicente Coatlán Zapotec"}, ["zpu"] = {"Yalálag Zapotec"}, ["zpv"] = {"Chichicapan Zapotec"}, ["zpw"] = {"Zaniza Zapotec"}, ["zpx"] = {"San Baltazar Loxicha Zapotec"}, ["zpy"] = {"Mazaltepec Zapotec"}, ["zpz"] = {"Texmelucan Zapotec"}, ["zqe"] = {"Qiubei Zhuang"}, ["zra"] = {"Kara (Korea)"}, ["zrg"] = {"Mirgan"}, ["zrn"] = {"Zerenkel"}, ["zro"] = {"Záparo"}, ["zrp"] = {"Zarphatic"}, ["zrs"] = {"Mairasi"}, ["zsa"] = {"Sarasira"}, ["zsk"] = {"Kaskean"}, ["zsl"] = {"Zambian Sign Language"}, ["zsm"] = {"Standard Malay"}, ["zsr"] = {"Southern Rincon Zapotec"}, ["zsu"] = {"Sukurum"}, ["zte"] = {"Elotepec Zapotec"}, ["ztg"] = {"Xanaguía Zapotec"}, ["ztl"] = {"Lapaguía-Guivini Zapotec"}, ["ztm"] = {"San Agustín Mixtepec Zapotec"}, ["ztn"] = {"Santa Catarina Albarradas Zapotec"}, ["ztp"] = {"Loxicha Zapotec"}, ["ztq"] = {"Quioquitani-Quierí Zapotec"}, ["zts"] = {"Tilquiapan Zapotec"}, ["ztt"] = {"Tejalapan Zapotec"}, ["ztu"] = {"Güilá Zapotec"}, ["ztx"] = {"Zaachila Zapotec"}, ["zty"] = {"Yatee Zapotec"}, ["zua"] = {"Zeem"}, ["zuh"] = {"Tokano"}, ["zum"] = {"Kumzari"}, ["zun"] = {"Zuni"}, ["zuy"] = {"Zumaya"}, ["zwa"] = {"Zay"}, ["zxx"] = {"No linguistic content", "Not applicable"}, ["zyb"] = {"Yongbei Zhuang"}, ["zyg"] = {"Yang Zhuang"}, ["zyj"] = {"Youjiang Zhuang"}, ["zyn"] = {"Yongnan Zhuang"}, ["zyp"] = {"Zyphe Chin"}, ["zza"] = {"Zaza", "Dimili", "Dimli (macrolanguage)", "Kirdki", "Kirmanjki (macrolanguage)", "Zazaki"}, ["zzj"] = {"Zuojiang Zhuang"} } local deprecated = { ["in"] = {"Indonesian"}, ["iw"] = {"Еврей"}, ["ji"] = {"Yiddish"}, ["jw"] = {"Javanese"}, ["mo"] = {"Moldavian", "Moldovan"}, ["aam"] = {"Aramanik"}, ["adp"] = {"Adap"}, ["agp"] = {"Paranan"}, ["ais"] = {"Nataoran Amis"}, ["aoh"] = {"Arma"}, ["asd"] = {"Asas"}, ["aue"] = {"ǂKxʼauǁʼein"}, ["ayx"] = {"Ayi (China)"}, ["ayy"] = {"Tayabas Ayta"}, ["baz"] = {"Tunen"}, ["bbz"] = {"Babalia Creole Arabic"}, ["bgm"] = {"Baga Mboteni"}, ["bhk"] = {"Albay Bicolano"}, ["bic"] = {"Bikaru"}, ["bij"] = {"Vaghat-Ya-Bijim-Legeri"}, ["bjd"] = {"Bandjigali"}, ["bjq"] = {"Southern Betsimisaraka Malagasy"}, ["bkb"] = {"Finallig"}, ["blg"] = {"Balau"}, ["bmy"] = {"Bemba (Democratic Republic of Congo)"}, ["bpb"] = {"Barbacoas"}, ["btb"] = {"Beti (Cameroon)"}, ["btl"] = {"Bhatola"}, ["bxx"] = {"Borna (Democratic Republic of Congo)"}, ["byy"] = {"Buya"}, ["cbe"] = {"Chipiajes"}, ["cbh"] = {"Cagua"}, ["cca"] = {"Cauca"}, ["ccq"] = {"Chaungtha"}, ["cdg"] = {"Chamari"}, ["cjr"] = {"Chorotega"}, ["cka"] = {"Khumi Awa Chin"}, ["cmk"] = {"Chimakum"}, ["coy"] = {"Coyaima"}, ["cqu"] = {"Chilean Quechua"}, ["cum"] = {"Cumeral"}, ["daf"] = {"Dan"}, ["dap"] = {"Nisi (India)"}, ["dgu"] = {"Degaru"}, ["dha"] = {"Dhanwar (India)"}, ["dit"] = {"Dirari"}, ["djl"] = {"Djiwarli"}, ["dkl"] = {"Kolum So Dogon"}, ["drh"] = {"Darkhat"}, ["drr"] = {"Dororo"}, ["drw"] = {"Darwazi"}, ["dud"] = {"Hun-Saare"}, ["duj"] = {"Dhuwal"}, ["dwl"] = {"Walo Kumbe Dogon"}, ["dzd"] = {"Daza"}, ["ekc"] = {"Eastern Karnic"}, ["elp"] = {"Elpaputih"}, ["emo"] = {"Emok"}, ["gav"] = {"Gabutamon"}, ["gbc"] = {"Garawa"}, ["gfx"] = {"Mangetti Dune ǃXung"}, ["ggn"] = {"Eastern Gurung"}, ["ggo"] = {"Southern Gondi"}, ["ggr"] = {"Aghu Tharnggalu"}, ["gio"] = {"Gelao"}, ["gji"] = {"Geji"}, ["gli"] = {"Guliguli"}, ["gti"] = {"Gbati-ri"}, ["guv"] = {"Gey"}, ["hrr"] = {"Horuru"}, ["iap"] = {"Iapama"}, ["ibi"] = {"Ibilo"}, ["ill"] = {"Iranun"}, ["ilw"] = {"Talur"}, ["ime"] = {"Imeraguen"}, ["izi"] = {"Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo"}, ["jar"] = {"Jarawa (Nigeria)"}, ["jeg"] = {"Jeng"}, ["kbf"] = {"Kakauhua"}, ["kdv"] = {"Kado"}, ["kgc"] = {"Kasseng"}, ["kgd"] = {"Kataang"}, ["kgh"] = {"Upper Tanudan Kalinga"}, ["kjf"] = {"Khalaj [Indo-Iranian]"}, ["koj"] = {"Sara Dunjo"}, ["kox"] = {"Coxima"}, ["kpp"] = {"Paku Karen"}, ["krm"] = {"Krim"}, ["ktr"] = {"Kota Marudu Tinagas"}, ["kvs"] = {"Kunggara"}, ["kwq"] = {"Kwak"}, ["kxe"] = {"Kakihum"}, ["kxl"] = {"Nepali Kurux"}, ["kxu"] = {"Kui (India)"}, ["kzh"] = {"Kenuzi-Dongola"}, ["kzj"] = {"Coastal Kadazan"}, ["kzt"] = {"Tambunan Dusun"}, ["lba"] = {"Lui"}, ["leg"] = {"Lengua"}, ["lii"] = {"Lingkhim"}, ["llo"] = {"Khlor"}, ["lmm"] = {"Lamam"}, ["lmz"] = {"Lumbee"}, ["lsg"] = {"Lyons Sign Language"}, ["meg"] = {"Mea"}, ["mgx"] = {"Omati"}, ["mhh"] = {"Maskoy Pidgin"}, ["mja"] = {"Mahei"}, ["mld"] = {"Malakhel"}, ["mnt"] = {"Maykulan"}, ["mof"] = {"Mohegan-Montauk-Narragansett"}, ["mst"] = {"Cataelano Mandaya"}, ["mvm"] = {"Muya"}, ["mwd"] = {"Mudbura"}, ["mwj"] = {"Maligo"}, ["mwx"] = {"Mediak"}, ["mwy"] = {"Mosiro"}, ["myd"] = {"Maramba"}, ["myi"] = {"Mina (India)"}, ["myq"] = {"Forest Maninka"}, ["myt"] = {"Sangab Mandaya"}, ["nad"] = {"Nijadali"}, ["nbf"] = {"Naxi"}, ["nbx"] = {"Ngura"}, ["ncp"] = {"Ndaktup"}, ["ngo"] = {"Ngoni"}, ["nln"] = {"Durango Nahuatl"}, ["nlr"] = {"Ngarla"}, ["nns"] = {"Ningye"}, ["nnx"] = {"Ngong"}, ["noo"] = {"Nootka"}, ["nts"] = {"Natagaimas"}, ["nxu"] = {"Narau"}, ["ome"] = {"Omejes"}, ["oun"] = {"ǃOǃung"}, ["pat"] = {"Papitalai"}, ["pbz"] = {"Palu"}, ["pcr"] = {"Panang"}, ["pgy"] = {"Pongyong"}, ["plp"] = {"Palpa"}, ["pmc"] = {"Palumata"}, ["pmu"] = {"Mirpur Panjabi"}, ["pod"] = {"Ponares"}, ["ppa"] = {"Pao"}, ["ppr"] = {"Piru"}, ["prb"] = {"Lua'"}, ["pry"] = {"Pray 3"}, ["puk"] = {"Pu Ko"}, ["puz"] = {"Purum Naga"}, ["rie"] = {"Rien"}, ["rmr"] = {"Caló"}, ["rna"] = {"Runa"}, ["rsi"] = {"Rennellese Sign Language"}, ["sap"] = {"Sanapaná"}, ["sca"] = {"Sansu"}, ["sdm"] = {"Semandang"}, ["sgl"] = {"Sanglechi-Ishkashimi"}, ["sgo"] = {"Songa"}, ["skk"] = {"Sok"}, ["snh"] = {"Shinabo"}, ["sul"] = {"Surigaonon"}, ["sum"] = {"Sumo-Mayangna"}, ["svr"] = {"Savara"}, ["tbb"] = {"Tapeba"}, ["tdu"] = {"Tempasuk Dusun"}, ["tgg"] = {"Tangga"}, ["thc"] = {"Tai Hang Tong"}, ["thw"] = {"Thudam"}, ["thx"] = {"The"}, ["tid"] = {"Tidong"}, ["tie"] = {"Tingal"}, ["tkk"] = {"Takpa"}, ["tlw"] = {"South Wemale"}, ["tmp"] = {"Tai Mène"}, ["tne"] = {"Tinoc Kallahan"}, ["tnf"] = {"Tangshewi"}, ["toe"] = {"Tomedes"}, ["tsf"] = {"Southwestern Tamang"}, ["unp"] = {"Worora"}, ["uok"] = {"Uokha"}, ["vki"] = {"Ija-Zuba"}, ["wgw"] = {"Wagawaga"}, ["wit"] = {"Wintu"}, ["wiw"] = {"Wirangu"}, ["wra"] = {"Warapu"}, ["xba"] = {"Kamba (Brazil)"}, ["xbx"] = {"Kabixí"}, ["xia"] = {"Xiandao"}, ["xip"] = {"Xipináwa"}, ["xkh"] = {"Karahawyana"}, ["xrq"] = {"Karranga"}, ["xtz"] = {"Tasmanian"}, ["ybd"] = {"Yangbye"}, ["yds"] = {"Yiddish Sign Language"}, ["yen"] = {"Yendang"}, ["yiy"] = {"Yir Yoront"}, ["yma"] = {"Yamphe"}, ["ymt"] = {"Mator-Taygi-Karagas"}, ["ynh"] = {"Yangho"}, ["yos"] = {"Yos"}, ["yri"] = {"Yarí"}, ["yuu"] = {"Yugh"}, ["zir"] = {"Ziriya"} } return { active = active, deprecated = deprecated, } hhme8zkdw606wpol81c79hv3d7ckw6a 0 113934 852678 663514 2026-04-09T18:24:09Z Enkhsaihan2005 64429 852678 wikitext text/x-wiki {{Short description|2020-2025 онд Суринамын Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Чан Сантоки | native_name = {{nobold|{{lang|hns|चान संतोखी}}}} | image = Чандрикаперсад Сантохи (cropped).jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 2020 | order1 = 9 дэх | office1 = Суринамын ерөнхийлөгч | vice_president1 = [[Ронни Брансвейк]] | term_start1 = 2020 оны 7 сарын 16 | term_end1 = 2025 оны 7 сарын 16 | predecessor1 = [[Деси Баутэрсэ]] | successor1 = [[Женнифер Гирлингс-Саймонс]] | office2 = [[Дэвшилт Шинэчлэл Нам (Суринам)|Дэвшилт Шинэчлэл Намын]] дарга | term_start2 = 2011 оны 7 сарын 3 | term_end2 = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor2 = [[Рам Сарджу]] | successor2 = ''суд'' | office3 = [[Үндэсний Ассамблей (Суринам)|Үндэсний Ассамблейн]] гишүүн | term_start3 = 2025 оны 7 сарын 16 | term_end3 = 2026 оны 3 сарын 30 | term_start4 = 2010 оны 8 сарын 12 | term_end4 = 2020 оны 7 сарын 16 | constituency4 = [[Ваника тойрог]] | office5 = [[Хууль зүй, цагдан сэргийлэхийн сайдын жагсаалт (Суринам)|Хууль зүй, цагдан сэргийлэхийн сайд]] | president5 = [[Роналд Венетиан]] | term_start5 = 2005 оны 9 сарын 1 | term_end5 = 2010 оны 8 сарын 13 | predecessor5 = Зигфрид Гилдс | successor5 = Ламуре Латур (''завсрын'') <br /> Мартин Мисьеджан | office6 = [[Карибын Нийгэмлэг]]ийн дарга | term_start6 = 2022 оны 7 сарын 1<ref name="caricom.org">[https://caricom.org/wp-content/uploads/ROTATION-SCHEDULE-HGC.pdf Rotation schedule] caricom.org {{dead link|date=January 2024}}</ref> | term_end6 = 2022 оны 12 сарын 31 | successor6 = [[Филип Дэвис (Бахамын улс төрч)|Филип Дэвис]] | predecessor6 = [[Жонни Брисеньо]]<ref name="caricom.org"/> | 1blankname5 = | 1namedata5 = | birth_name = Чандрикаперсад Сантоки | birth_date = {{birth date|1959|2|3}} | birth_place = [[Лелидорп]], Суринам тойрог, Суринам (одоогийн [[Ваника тойрог]], Суринам) | death_date = {{death date and age|2026|3|30|1959|2|3}} | death_place = [[Парамарибо]], Суринам | children = 2 | party = [[Дэвшилт Шинэчлэл Нам (Суринам)|Дэвшилт Шинэчлэл Нам]] | spouse = {{marriage|[[Шарда Рамкисоен]]|end=салсан}}<br />{{marriage|[[Мелисса Сантоки-Сийначерри|Мелисса Сийначерри]]|2020}} | website = | awards = [[Шар Одны хүндэт одон]] (2010)<ref>{{cite web | url=http://suriname-energy.com/en/profile/he-chandrikapersad-santokhi | title=H.E. Chandrikapersad Santokhi | access-date=2026-04-09 | archive-date=2022-10-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221008095603/http://suriname-energy.com/en/profile/he-chandrikapersad-santokhi }}</ref><br />[[Гадаадын Энэтхэгийн одон]] (2023) | nickname = ''[[Sheriff]]'' | alma_mater = Нидерландын Цагдаагийн Академи, [[Апелдорн]] ([[Шинжлэх ухааны бакалавр|BS]]) }} '''Чандрикаперсад "Чан" Сантоки''' ({{lang-nl|Chandrikapersad "Chan" Santokhi}}; 1959 оны 2 сарын 3-нд төрсөн) нь [[Суринам]]ын улс төрч, цагдаагийн офицер. 2020 оны сонгуульд намаа удирдан ялсан түүнийг парламентаас 7 сарын 13-нд өрсөлдөгчгүйгээр ерөнхийлөгчийн албан тушаалд сонгосон бөгөөд 7 сарын 16-нд тус улсын 9 дэх ерөнхийлөгчийн албан тушаалдаа оржээ. {{DEFAULTSORT:Сантоки, Чан}} [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] [[Ангилал:Суринамын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Суринамын хууль зүй ба цагдан сэргийлэхийн сайд]] [[Ангилал:Суринамын цагдаа]] [[Ангилал:Намын дарга]] [[Ангилал:Суринамчууд]] n6mkpm2edtrwg5i1laneyfth75aanti 0 114306 852683 828244 2026-04-09T18:46:34Z Enkhsaihan2005 64429 852683 wikitext text/x-wiki {{Short description|1999 онд Оросын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Сергей Степашин | image = Сергей Степашин (10-09-2021).jpg | caption = Степашин 2021 онд | office = 2 дахь [[Оросын тооцооны танхим#Дарга|Тооцооны танхимын дарга]] | term_start = 2000 оны 4 сарын 19 | term_end = 2013 оны 9 сарын 20 | predecessor = [[Хачим Кармоков]] | successor = [[Татьяна Голикова]] | office1 = [[Төрийн Дум]]ын гишүүн | term_start1 = 2000 оны 1 сарын 18 | term_end1 = 2000 оны 4 сарын 26<ref>{{Cite web |title=Депутаты |url=http://duma.gov.ru/duma/deputies/3/ |access-date=2023-08-30 |website=Государственная Дума |language=ru}}</ref> | office2 = [[Оросын ерөнхий сайд]] | president2 = [[Борис Ельцин]] | deputy2 = ''Өөрөө''<br>[[Николай Аксёненко]]<br>[[Михаил Задорнов (улс төрч)|Михаил Задорнов]]<br>[[Виктор Христенко]] | term_start2 = 1999 оны 5 сарын 12 | term_end2 = 1999 оны 8 сарын 9<br />Үүрэг гүйцэтгэгч: 1999 оны 5 сарын 12–19 | predecessor2 = [[Евгений Примаков]] | successor2 = [[Владимир Путин]] | office3 = [[Оросын Холбооны Улсын Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч|Оросын Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч]] | term_start3 = 1999 оны 4 сарын 27 | term_end3 = 1999 оны 5 сарын 19 | predecessor3 = [[Вадим Густов]] | successor3 = [[Николай Аксёненко]] | prime_minister3 = [[Евгений Примаков]]<br />''Өөрөө'' (үүрэг гүйцэтгэгч) | office4 = [[Дотоод хэргийн сайд (Орос)|Дотоод хэргийн сайд]] | prime_minister4 = [[Сергей Кириенко]]<br />[[Евгений Примаков]] | term_start4 = 1998 оны 3 сарын 30 | term_end4 = 1999 оны 5 сарын 12<br />Үүрэг гүйцэтгэгч: 1998 оны 3 сарын 30 – 4 сарын 24 | predecessor4 = [[Анатолий Куликов]] | successor4 = [[Владимир Рушайло]] | office5 = [[Хууль зүйн яам (Орос)|Хууль зүйн сайд]] | prime_minister5 = [[Виктор Черномырдин]] | term_start5 = 1997 оны 7 сарын 2 | term_end5 = 1998 оны 3 сарын 30 | predecessor5 = [[Валентин Ковалёв]] | successor5 = [[Павел Крашенинников]] | office6 = [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба]]ны дарга | president6 = [[Борис Ельцин]] | term_start6 = 1995 оны 4 сарын 12 | term_end6 = 1995 оны 6 сарын 30 | predecessor6 = Өөрөө (Холбооны Сөрөг Тагнуулын Албаны дарга) | successor6 = Анатолий Сафонов | office7 = [[Холбооны Сөрөг Тагнуулын Алба]]ны дарга | term_start7 = 1994 оны 3 сарын 3 | term_end7 = 1995 оны 4 сарын 12 | predecessor7 = [[Николай Голушко]] | successor7 = Албан тушаал үгүй болсон | birth_name = Сергей Вадимович Степашин | birth_date = {{birth date and age|1952|3|2}} | birth_place = Порт-Артур, [[Квантуны түрээсийн нутаг дэвсгэр|Квантун муж]], [[ЗСБНХ Орос Улс]], [[ЗХУ]] (одоогийн [[Люйшүнькоу|Люйшүнькоу, Хятад]]) | death_date = | death_place = | spouse = Тамара Степашина | children = Владимир | party = | alma_mater = [[Лениний нэрэмжит цэрэг-улс төрийн академи]], [[Оросын Холбооны Улсын засгийн газрын харьяа Санхүүгийн Академи|Санхүүгийн Академи]] | awards = [[File:RUS Order of Courage ribbon.svg|22px|border|link=Эр зоригийн одон (Орос)]] [[Эр зоригийн одон (Орос)|Эр зоригийн одон]] | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Sergej Stepashin voice.oga|title=Сергей Степашины хоолой|type=speech|description=Степашины "Эхо Москва"-д өгсөн ярилцлага<br /> 2015 оны 3 сарын 16}} | rank = [[Хурандаа генерал]] | service_years = 1970–1999 | allegiance = {{flag|Зөвлөлт Холбоот Улс}} (1970–1991)<br>{{flag|Орос}} (1991–1999) | battles = [[Зөвлөлтийн 1991 оны төрийн эргэлт хийх оролдлого]]<br>[[1993 оны Оросын үндсэн хуулийн хямрал]]<br>[[Чеченийн нэгдүгээр дайн]]<br>[[Дагестаны дайн (1999)]] | branch = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын дотоод цэрэг|Дотоод цэрэг]]<br>[[Холбооны Сөрөг Тагнуулын Алба]]<br>[[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба]] }} '''Сергей Вадимович Степашин''' ({{lang-ru|Серге́й Вади́мович Степа́шин}}; 1952 оны 3 сарын 2-нд төрсөн) -Оросын төрийн зүтгэлтэн. 1999 онд богино хугацаанд [[Орос улсын ерөнхий сайд|Оросын ерөнхий сайдын]] албыг хашсан улс төрч юм. Холбооны аюулгүйн албаны даргаар ажиллаж байх үед нь [[Будённовскийн барьцаалалт]] гарч, энэ явдлын хариуцлагыг хүлээн огцорч байсан Степашин ерөнхий сайд болохоосоо өмнө 1997-1998 онд Хууль зүйн сайд, Дотоод хэргийн сайдын албуудыг хашиж байв. Улмаар Яблоко намд элсэн 1999 оны парламентын сонгуульд өрсөлдөж, [[Төрийн Дум|Төрийн Думын]] гишүүн болсон ч удалгүй гишүүний албаа больж, 2000-2013 онд Ерөнхий аудитороор ажиллажээ. 1994-1995, 1997-1998 онд ОХУ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн гишүүн. 1999 онд - ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн байнгын гишүүн. 1996-1998 он - ОХУ-ын Батлан ​​хамгаалах зөвлөлийн гишүүн. 2013 онд тэрээр ОХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн сурвалжлагч гишүүний сонгуульд дахин нэрээ дэвшүүлсэн боловч улсын шинжлэх ухааны академийн шинэчлэлийн улмаас сонгууль болоогүй юм. {{DEFAULTSORT:Степашин, Сергей}} [[Ангилал:Оросын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Оросын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Оросын хууль зүйн сайд]] [[Ангилал:Оросын тагнуулч]] [[Ангилал:Оросын хурандаа генерал]] [[Ангилал:Улсыг Аюулаас Хамгаалах Хорооны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Яблоко Намын гишүүн]] [[Ангилал:Александр Невскийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Аннагийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Украины Гавьяаны одон шагналтан (2-р зэрэг)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан (командлагч 1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн хүндэт профессор]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] 5p2px3g9hwplbq5k7248s8f1cbi4rq3 0 114377 852684 780208 2026-04-09T18:49:31Z Enkhsaihan2005 64429 852684 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Данзандаржаагийн Туяа | image = | caption = | office = [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Сайд]] | primeminister = [[Миеэгомбын Энхболд]] | term_start = 2006 оны 1 сар | term_end = 2007 оны 11 сар | predecessor = [[Төгсжаргалын Ганди]] | successor = [[Бямбаагийн Батсэрээдэнэ]] | birth_date = {{birth date and age|1954|11|19}} | birth_place = [[Сайншанд]], [[Дорноговь аймаг]], [[Монгол]] | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = Эрхүүгийн Анагаах ухааны дээд сургууль | profession = Эм зүйч | website = }} '''Данзандаржаагийн''' '''Туяа''' ([[1954 он|1954]] оны [[11 сарын 19|11-p сарын 19]]-нд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Сайншанд]] сум/хотод төрсөн) [[Монгол Улс|Монгол]] улсын Эрүүл мэндийн [[сайд]]<nowiki/>аар ажиллаж байсан, байгалийн ухааны доктор, [[улс төрч]] эмэгтэй. == Намтар == Д.Туяа нь [[1954 он|1954]] оны [[11 сарын 19]]-нд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Сайншанд]] сум/хотод Данзандаржаагийн хоёр дахь охин болж мэндэлжээ. Аав Дэндэвийн Данзандаржаа нь [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн нягтлан бодогч хүн байжээ. Ээж Чойжмаагийн Даримаа нь [[Сайхандулаан сум|Сайхандулаан]] суманд төрж өссөн сурган хүмүүжүүлэгч, бага ангийн [[багш]], Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан бөгөөд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын ахмад гишүүн хүн байжээ. === Боловсрол === * [[1972 он|1972]] онд Дорноговь аймгийн төвийн 10 жилийн сургуулийг төгссөн. Дунд сургуульд байхдаа онц сурч олон улсын [[Артек (олон улсын хүүхдийн зуслан)|Артек хүүхдийн зуслан]]<nowiki/>д амрах эрхээр шагнуулж байжээ. * [[1978 он|1978]] онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Эрхүү]] хотын Анагаах Ухааны Дээд Сургуульд эм зүйч мэргэжлээр суралцаж төгсөв. * [[1980 он|1980]] оноос ШУА-ын эрдэм шинжилгээний дэд ажилтан * [[1993 он|1993]] онд [[Герман|ХБНГУ]]-ын Гумбольдтын Их сургуулийн докторантур төгсөж, байгалийн ухааны доктор цол хүртжээ. [[Орос хэл|Орос]], [[Англи хэл|Англи]], [[Герман хэл]]<nowiki/>тэй. === Өндөр албан тушаал === * [[2006 он|2006]]-2007 онд Эрүүл мэндийн [[сайд]]<nowiki/>аар ажиллаж байв. * [[2001 он|2001]]-2008 онуудад [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын гишүүнээр ажиллаж байсан цөөн [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]] улс төрчдийн нэг билээ. == Гэр бүл == Д.Туяагийн нөхөр [[Шагдарын Отгонбилэг]] (2001 онд ослоор нас барсан) бөгөөд хүү [[Отгонбилэгийн Содбилэг]], охин [[Отгонбилэгийн Одмаа]] нартай. == Ажил хөдөлмөр == Д.Туяа нь улс төрч, төдийгүй бизнес эрхлэгч эмэгтэй юм. === Бизнест === Монгол ньюс групп, MN25 суваг, НИК группийн хувь эзэмшигч, амжилттай бизнес эрхлэгч. === Ажил эрхлэлт === Д.Туяагийн эрхэлсэн ажлуудаас дурдвал: * [[1978 он|1978]]-1981 онд [[Шинжлэх Ухааны Академи|ШУА]]-ийн Байгалийн нэгдлийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний дадлагажигч ажилтан * [[1981 он|1981]]-1989 онд ШУА-ын Ардын эмнэлгийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний дэд ажилтан, лабораторын эрхлэгч * [[1989 он|1989]]-1990 онд [[Эрдэнэт]] хотын I эмийн санд шалгагч * [[1998 он|1998]]-2000 онд [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэт]] группийн ерөнхий захирал * [[2000 он|2000]]-2001 онд Эрүүл мэндийн хяналтын албаны орлогч дарга * 2001 онд "Монгол 21" сангийн тэргүүн * 2012 онд [[Герман]] дахь элчин сайдын зөвлөх === Спортод === * 1996 онд [[Атлантын олимп]]<nowiki/>ын хүндэт зочин * 1998 онд [[Наганогийн олимп]]<nowiki/>ын хүндэт зочин * 2000 онд [[Сиднейн олимп]]<nowiki/>ын хүндэт зочин * 2001-2002 онд [[Монголын адал явдалт спорт аяллын холбоо]]<nowiki/>ны Ерөнхийлөгчөөр ажилласан. == Үйл явдал == * [[2024 он|2024]] оны [[5 сарын 21]]-нд Сайхандулаан сумын 100 жилийн ойн баяр наадмын үйл ажиллагаанд зориулж Улсын Их хурлын гишүүн асан, Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан Данзандаржаагийн Туяа 10 сая төгрөгөөр ивээн тэтгэж хандив өргөсөн байна. == Улс төрд == * [[2001 он|2001]]-2004 онд [[Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] * [[2004 он|2004]] -2008 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн === Намын харьяалал === [[1986 он|1986]] онд Д.Туяа анх [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д гишүүнээр элсэж байжээ. * [[Монгол Ардын Нам]] == Гавьяа Шагнал == * 2022 онд Эрүүлийг хамгаалах гавьяат ажилтан == Гадаад холбоос == [https://moh.gov.mn/news/6045 МУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар төрийн одон медаль гардуулав] [https://www.facebook.com/saikhandulaanzdtg/posts/pfbid02mxRztykemQPQhPrWE8PZgukjKKmJLea81r7CJhdNnWEe93NL8uAoASMHpdgiWuUGl?rdid=mc00tXrKaDMu1ozI Талархал: Д.Туяа] [https://toirog22.blogspot.com/2006/10/blog-post.html Данзандаржаагийн Туяа: Товч танилцуулга] {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Туяа, Данзандаржаагийн}} [[Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Эм зүйч]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1954 онд төрсөн]] 8p326u5ezd1dp42shnhz49btttncd5p 0 114599 852685 818623 2026-04-09T21:03:23Z Enkhsaihan2005 64429 852685 wikitext text/x-wiki {{Short description|1969-1974 оны АНУ-ын Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Ричард Никсон | native_name = {{nobold|Richard Nixon}} | image = Richard Nixon presidential portrait (1).jpg | alt = Ричард Никсоны ерөнхийлөгчийн хөрөг | caption = Албан ёсны хөрөг, 1972 | order = 37 дахь | office = Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч | vice_president = {{plainlist| * {{longitem|[[Спиро Агню]] {{nwr|(1969–1973)}}}} * {{longitem|Сул {{nwr|(1973 оны 10-12 сар)}}}} * {{longitem|[[Жеральд Форд]] {{nwr|(1973–1974)}}}} }} | term_start = 1969 оны 1 сарын 20 | term_end = 1974 оны 8 сарын 9 | predecessor = [[Линдон Жонсон]] | successor = Жеральд Форд | order1 = 36 дахь | office1 = Америкийн Нэгдсэн Улсын дэд ерөнхийлөгч | president1 = [[Дуайт Эйзенхауэр]] | term_start1 = 1953 оны 1 сарын 20 | term_end1 = 1961 оны 1 сарын 20 | predecessor1 = [[Албен Баркли]] | successor1 = Линдон Жонсон | jr/sr2 = United States senator | state2 = [[Калифорни]] | term_start2 = 1950 оны 12 сарын 1 | term_end2 = 1953 оны 1 сарын 1 | predecessor2 = [[Шеридан Дауни]] | successor2 = [[Томас Кучел]] | state3 = [[Калифорни]] | district3 = 12-р | term_start3 = 1947 оны 1 сарын 3 | term_end3 = 1950 оны 11 сарын 30 | predecessor3 = [[Жерри Воорхис]] | successor3 = [[Патрик Хиллингис]] | birth_date = {{birth date|1913|1|9}} | birth_place = [[Йорба Линда, Калифорни]], АНУ | death_date = {{death date and age|1994|4|22|1913|1|9}} | death_place = Нью-Йорк хот,<!-- Do not link this, see [[MOS:OVERLINK]]. --> АНУ | resting_place = [[Ричард Никсон Ерөнхийлөгчийн номын сан ба музей]] | party = [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|БНН]] | spouse = {{marriage|[[Пат Никсон|Пат Райан]]|1940|1993|end=нас барсан}} | children = {{flatlist| * [[Триша Никсон Кокс|Триша]] * [[Жюли Никсон Эйзенхауэр|Жюли]] }} | parents = {{plainlist| * [[Фрэнсис Никсон]] * [[Ханна Милхаус Никсон|Ханна Милхаус]] }} | occupation = {{hlist|Хуульч|зохиолч|улс төрч}} | education = {{plainlist| * [[Уиттиер коллеж]] ([[Бакалавр|BA]]) * [[Дюк их сургууль]] ([[Хуулийн доктор|JD]]) }} | signature = Richard Nixon Signature.svg | signature_alt = | allegiance = {{flag|АНУ|1912}} | branch = {{flag|АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин|1912}} | serviceyears = {{plainlist| * 1942–1946 (идэвхтэй) * 1946–1966 (бэлтгэл) }} | rank = [[File:US_Navy_O5_infobox.svg|30px]] [[Командлагч]] | battles = {{tree list}} * [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] ** [[Номхон далайн дайн]]<ref name="archives">Richard Nixon Presidential Library and Museum http://nixon.archives.gov/thelife/nixonbio.pdf {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150921204555/http://nixon.archives.gov/thelife/nixonbio.pdf |date=September 21, 2015 }}</ref> | mawards = }} '''Ричард Милхаус Никсон''' ({{lang-en|Richard Milhous Nixon}}; 1913 оны 1 дүгээр сарын 9-нд Калифорни муж улсын Йорба-Линдад төрж, 1994 оны 4 дүгээр сарын 22-нд Нью-Йорк хотод нас барсан) [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын 37 дахь [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] (1969—1974), 36 дахь Дэд ерөнхийлөгч (1953—1961). Хугацаанаасаа өмнө огцорсон цорын ганц АНУ-ын Ерөнхийлөгч юм. АНУ-ын Бүгд Найрамдах намын гишүүн. 1913 онд Калифорни муж улсад төрсөн. Хуульч болсныхоо дараа тэрбээр 1937 онд төрөлх муждаа ирж, хуульчийн мэргэжлээр ажиллаж байжээ. 1942 онд Холбооны засгийн газарт ажиллах саналыг хүлээн аваад эхнэрийн хамт Вашингтон руу нүүжээ. Дэлхийн 2 дугаар дайны үед АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчинд алба хааж байжээ. 1946 онд тэрбээр Калифорни муж улсаас АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимд, 1950 онд Сенатад сонгогдож байжээ. Зөвлөлтийн тагнуул Элжер Хиссийн хэргийн явцад Никсон коммунизмын эсрэг тэмцэгч нэр олж авч, үндэсний хэмжээнд нэр хүндтэй болсон. Дуайт Д.Айзенхауэр ялсан 1952 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараа Р.Никсон дэд ерөнхийлөгчийн албыг хашсан. Энэ суудалд найман жил болсоны дараа 1960 онд тэрбээр Ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцсон боловч тун бага зөрүүтэйгээр [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннедид]] ялагдав. 1962 онд тэрбээр Калифорни муж улсын захирагчийн сонгуульд мөн амжилтгүй оролцсон ажээ. 1968 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялж, 1972 онд улиран сонгогдсон ч 1974 онд Уотергейтийн дуулиант хэргийн улмаас огцорч, хугацаанаасаа өмнө албан тушаалаа өгсөн. Энэ бол АНУ-ын түүхэнд дээд удирдагч огцорсон анхны тохиолдол болж үлдсэн. == Намтар == 1913 оны 1 дүгээр сарын 9-нд Калифорнид хүнсний дэлгүүр эзэмшигч, фермерийн аж ахуйтан Фрэнсис Никсон (1878-1956), Ханна Милхаус Никсон (1885-1967) нарын хүү болж төрсөн. Түүний ээж нь шашны ажилтан байсан бөгөөд түүний хүмүүжил нь тухайн үеийн консерватив нөлөөн дор явагдсан байна. Түүний аав Фрэнсис ээжтэй нь гэрлэсний дараа мөн шашинтан болжээ. Фрэнсис Никсон бол шотланд угсаатай хүн юм. Ричард Никсон Харолд (1909-1933), Дональд (1914-1987), Артур (1918-1925), Эд (1930-2019) гэсэн 1 ах, 3 эрэгтэй дүүтэй байсан. Никсоны 5 хүүгийн дөрөв нь Их Британи, Английн хаадыг бэлгэдэн нэрлэгджээ. Эхэндээ Никсон Фуллертоны ахлах сургуульд сурч байсан боловч дараа нь Уиттиер дэх өөр сургуульд шилжиж, 1930 онд сурлагаараа хоёр дахь дээд амжилт үзүүлж төгссөн байна. Амжилттай төгссөн тул Харвардад сурах урилга ирсэн боловч хөрөнгө санхүүгийн боломжгүйгээс гэртээ үлдэж Уиттиер коллежид сурч дүүргээд Дюк их сургуулийн хуулийн сургуульд элсэн сурч 1937 онд төгссөн байна. Тэрээр 1937 оноос Калифорнид өмгөөлөгчөөр ажиллаж эхэлжээ. Никсон хууль эрх зүйн дадлыг сонирхолгүй гэж үзсэн боловч ирээдүйн улс төрийн карьертаа маш их хэрэгтэй туршлага хуримтлуулахад хэрэгтэй гэж ажилласан байна. 1938 онд Калифорнийн Ла Хабра хотод "Уингерт ба Бели" -гийн охин компаниа нээж, дараа жил нь тус компанийн бүрэн түнш болжээ. Япончууд Америкийн Перл Харбор руу дайрсны дараа тэрбээр АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчинд элсэн зүтгэсэн байна. Тэрээр 1942 оны 6 дугаар срын 21-нд дунд сургуулийн багш Тельма Пэт Райантай гэрлэсэн байна. 1942 оны 8 дугаар сард Никсон Тэнгисийн цэргийн дэслэгч цол хүртэж Номхон далайд нисэхийн газрын үйлчилгээний офицероор ажилласан. Дэлхийн 2 дугаар дайны төгсгөлд Никсон дэслэгч командлагчийн цолд хүрсэн байжээ. 1946 онд цэргээс халагдсан. [[Файл:President Richard Nixon and Mao Zedong.jpg|thumb|Р.Никсон, Мао Зэдун нар. 1973 он.]] 1946 онд түүнд Бүгд Найрамдах Намын Калифорни муж улсаас Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүний сонгуульд оролцох санал хүлээн авч ялалт байгуулжээ. 1948 онд дахин сонгогдсон байна. 1950 онд тэрбээр Сенатын гишүүнээр сонгогджээ. Р.Никсон 1952 оны сонгуульд Бүгд найрамдах намаас Ерөнхийлөгчид нэр дэвшсэн Дуайт Д.Айзенхауэрыг дэмжин хамтран ажиллаж, улмаар найман жил Дэд ерөнхийлөгчөөр нь ажилласан. Тэрбээр 1960 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд амжилтгүй оролцож, Жон Кеннедид ялагджээ. Үүний дараа Ричард Никсон 1962 онд Калифорни муж улсын захирагчийн төлөөх өрсөлдөөнд Пат Браунд ялагдсан байна. '''1968 онд дахин Ерөнхийлөгчийн сонгуульд''' өрсөлдөж Хуберт Хамфри, Жорж Уоллес нарыг ялж, сонгогджээ. Никсон 1973 онд Америкийн [[Вьетнамын дайн|Вьетнам дахь дайны]] оролцоогоо зогсоож, тэр жилдээ цэргээ татаж дуусгасан юм. Никсон 1972 оны 2 дугаар сард Хятадад айлчилж хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд мөн тэр жилийнхээ 3 дугаар сард Зөвлөлт Холбоот Улсад айлчилж баллистик пуужингийн эсрэг гэрээ байгуулсан юм. [[Файл:Richard M. Nixon and Leonid Brezhnev-1973.jpg|thumb|Р.Никсон, Л.Брежнев нар. 1973 он.]] Тэрбээр түүхэнд хугацаанаасаа өмнө огцорсон АНУ-ын цорын ганц Ерөнхийлөгч болсон юм. Алдарт "Уотергэйт"-ын хэрэгтэй холбоотой 1974 оны 8 дугаар сарын 9-нд огцорсон билээ. Ричард Никсон 81 насандаа 1994 оны 4 дүгээр сарын 22-нд Нью-Йорк хотод зүрхний шигдээсээр нас баржээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Никсон, Ричард}} [[Ангилал:Ричард Никсон| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын сенат дахь Калифорнийн сенатч]] [[Ангилал:АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхим дахь Калифорнийн гишүүн]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:Францын Дүрслэх Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:АНУ-ын хуульч]] [[Ангилал:АНУ-ын вьетнамын дайны хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1913 онд төрсөн]] [[Ангилал:1994 онд өнгөрсөн]] kausputeg2pu0ihl4ozpgom9bqkj385 0 114600 852686 818624 2026-04-09T21:27:45Z Enkhsaihan2005 64429 852686 wikitext text/x-wiki {{Short description|1974-1977 оны АНУ-ын Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Жеральд Форд | native_name = {{nobold|Gerald Ford}} | image = Gerald Ford presidential portrait (cropped).jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 1974 | order = 38 дахь | office = Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч | vice_president = {{plainlist| * Сул (1974 оны 8-12 сар) * [[Нельсон Рокфеллер]] (1974–1977) }} | term_start = 1974 оны 8 сарын 9 | term_end = 1977 оны 1 сарын 20 | predecessor = [[Ричард Никсон]] | successor = [[Жимми Картер]] | order1 = 40 дэх | office1 = Америкийн Нэгдсэн Улсын дэд ерөнхийлөгч | president1 = Ричард Никсон | term_start1 = 1973 оны 12 сарын 6 | term_end1 = 1974 оны 8 сарын 9 | predecessor1 = [[Спиро Агню]] | successor1 = Нельсон Рокфеллер | state5 = [[Мичиган]] | district5 = 5-р | term_start5 = 1949 оны 1 сарын 3 | term_end5 = 1973 оны 12 сарын 6 | predecessor5 = [[Бартел Ёнкман]] | successor5 = [[Ричард Вандер Вийн]] {{collapsed infobox section begin | cont = yes | Танхимын албан тушаал | titlestyle = border:1px dashed lightgrey; }} {{Инфобокс албан тушаалтан | embed = yes | office2 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын цөөнхийн удирдагч]] | term_start2 = 1965 оны 1 сарын 3 | term_end2 = 1973 оны 12 сарын 6 | 1blankname2 = Ташуур | 1namedata2 = [[Лесли Арендс]] | predecessor2 = [[Чарльз Халлек]] | successor2 = [[Жон Жэкоб Родес]] | office3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын Бүгд Найрамдах Намын бүлгийн удирдагч]] | term_start3 = 1965 оны 1 сарын 3 | term_end3 = 1973 оны 12 сарын 6 | predecessor3 = Чарльз Халлек | successor3 = Жон Жэкоб Родес | office4 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын Бүгд Найрамдах Намын бүлгийн дарга]] | leader4 = Чарльз Халлек | term_start4 = 1963 оны 1 сарын 3 | term_end4 = 1965 оны 1 сарын 3 | predecessor4 = [[Чарльз Хоэвэн]] | successor4 = [[Мэлвин Лайрд]] {{Collapsed infobox section end}} }} | birth_name = Бага Лесли Линч Кинг | birth_date = {{birth date|1913|7|14}} | birth_place = [[Омаха, Небраска]], АНУ | death_date = {{nowrap|{{death date and age|2006|12|26|1913|7|14}}}} | death_place = [[Ранчо Мираж, Калифорни]], АНУ | resting_place = [[Жеральд Форд ерөнхийлөгчийн музей]] | party = [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах]] | parents = {{ubl |[[Лесли Линч Кинг]] |[[Дороти Айэр Гарднер Форд]]}} | spouse = {{marriage|[[Бетти Блүүмер]]|1948}} | children = 4, үүнд [[Стивен Форд|Стивен]] ба [[Сюзан Форд|Сюзан]] | education = {{ubl |[[Мичиганы их сургууль]] ([[Бакалавр|BA]]) |[[Йелийн их сургууль]] ([[LLB]])}} | signature = Gerald Ford Signature.svg | allegiance = {{flagu|АНУ|1912}} | branch = {{flag|АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин|1864}} | rank = [[File:US Navy O4 infobox.svg|25px]] [[Дэслэгч командлагч]] | serviceyears = 1942–1946 | battles = [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] }} '''Бага Жеральд Рудольф Форд''' ({{lang-en|Gerald Rudolph Ford Jr.}}), төрөхдөө '''Бага Лесли Линч Кинг''' гэдэг байсан (англ. Leslie Lynch King Jr.); 1913 оны 7 дугаар сарын 14-нд Небраска муж улсын Омахад төрж, 2006 оны 12 дугаар сарын 26-нд Калифорни муж улсын Ранчо Миражид нас барсан) [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын 38 дахь [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] (1974-1977), 1973-1974 онуудад Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]]ы үед АНУ-ын 40 дүгээр Дэд Ерөнхийлөгчийн алба хашсан. == Намтар == Эх Дороти Айэр Гарднер нөхөр Лесли Линч Кинг нар хүү бага Лесли Линч Кингийг төрүүлжээ. Эцэг Кинг ноосны худалдаачин байсан бөгөөд хүүг төрснөөс хойш 16 хоногийн дараа хүнд амьдрал, хүчирхийллийн улмаас гэрлэлтээ цуцлуулжээ. Хатагтай Дороти хүүхдээ аваад Мичиганд очиж эцэг эхтэйгээ хамт хоёр жил хагас амьдарсан байна. Удалгүй түүний эх Дороти Гарднер нь 1917 оны 2 дугаар сарын 1-нд будаг борлуулагч Жеральд Фордтой гэрлэжээ. Эх нь хойд эцэгтэй нь гэрлээд Томас Гарднэр Форд (1918–1995), Ричард Адисон Форд (1924–2015), болон Жэймс Франсис Форд (1927–2001) хэмээх дүү нарыг төрүүлжээ. 1935 онд залуу Жеральд АНУ-ын Мичиганы Их сургуулийг эдийн засагч мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Мөн сайн америк хөлбөмбөгчин байжээ. Хэд хэдэн сургуульд орох урилга байсан хэдий ч 1937 оны зун Жеральд Иелд бэлтгэл сургалтад хамрагдаж, 1938 онд Иелийн их сургуулийн хөлбөмбөгийн дасгалжуулагчийн ажил хийнгээ давхар хуулийн ангийн оюутан болж 1941 онд төгсөж, Мичиган мужийн Өмгөөлөгчдийн холбоонд элссэн байна. Дэлхийн 2 дугаар дайны үед Жеральд Форд цэргийн зааварлагчийн дамжаанд сурч, дараа нь цэргийн албан хаагчдыг сургадаг байжээ. АНУ дайнд албан ёсоор орсны дараа залуу Фордыг Номхон далай дахь цэргийн ажиллагаанд оролцсон нисэх онгоц тээгч Монтеррей руу командлалын дагуу илгээв. Тодруулбал, Марианы арлуудын тулаанд оролцсон. 1946 оны 2 дугаар сард Фордыг дэслэгч командлагч цолтойгоор нөөцөд шилжүүлэв. Тэрээр Медаль, шагнал хүртсэн. == Улс төр == Цэргээс халагдаад Бүгд найрамдах намын эгнээнд орж, 1948 онд хийсэн анхны сонгуулийн сурталчилгаа гэнэтийн амжилттай болж, Форд Конгресст сонгогдсон юм. Форд бараг 25 жилийн турш Мичиганаас АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимд ажиллаж байснаас 8 жил нь Танхим дахь Бүгд найрамдах цөөнхийн удирдагч байжээ. == Ерөнхийлөгч == 1973 онд Спиро Агнюг огцорсны дараа Ричард Никсон Фордыг АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгчийн албан тушаалд томилов. Түүнийг 11 дүгээр сарын 27-нд Сенат, 12 дугаар сарын 6-нд Төлөөлөгчдийн Танхим баталсан байна. Жил хүрэхгүй хугацааны дараа 1974 оны 8 дугаар сарын 9-ний өдөр "Уотергейт"-ийн мөрдөн байцаалтын хэрэгтэй холбогдуулан Никсон өөрөө огцорсноор Жеральд Форд АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн албыг хүлээн авсан юм. Ийнхүү тэрбээр АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн болон дэд ерөнхийлөгчийн албан тушаалд ард түмнээс сонгогдож байгаагүй АНУ-ын цорын ганц Ерөнхийлөгч гэж түүхэнд үлдсэн байна. Фордын богино хугацааны засаглал нь ЗСБНХУ-тай харилцаагаа ойртуулан хэвийн болгох бодлогыг үргэлжлүүлэн явуулсан гэж үзэж болно. Тиймээс тэрбээр Хельсинкийн гэрээнд гарын үсэг зурж, ЗХУ-д айлчилж, Владивостокт [[Леонид Брежнев]]тэй уулзсан. [[Файл:Gerald Ford and Richard Nixon.jpg|thumb|Ж.Форд, Р.Никсон нар. ]] Вьетнамын дайныг дуусгавар болгосон Форд АНУ-ын дотоод эдийн засгийн байдал гүнзгий хямралд орсон байсан зэрэг олон хүнд асуудлыг шийдвэрлэж чадсан гэж үздэг. Түүнийг Ерөнхийлөгч байх хугацаанд амь насанд нь халдах оролдлого хоёр удаа гарч байсан. == Гэр бүл == 1948 оны 10 дугаар сарын 15-нд Форд Гранд Рапидс дахь Грейс Эпископал сүмд Элизабет Блүүмертэй (1918–2011) гэрлэсэн. Гранд Рапидсаас гаралтай Элизабет Нью Йорк хотод хэдэн жилийн турш амьдарч байсан бөгөөд Жон Роберт Пауэрсийн загвар өмсөгч, Марта Грэм бүжгийн компанийн туслах бүлэгт бүжигчнээр ажиллаж байжээ. Нью Йорк Таймс сонины 1974 оны Бетти Фордын танилцуулгад "Жерри Форд Конгресст нэр дэвшиж байсан бөгөөд түүнийг өмнөх нөхрөөсөө салсан бүжигчин эмэгтэйтэй гэрлэхэд сонгогчдод ямар сэтгэгдэл төрөхийг сайн мэдэхгүй байсан тул сонгуулийн өмнөхөн хуримыг хойшлуулсан" гэж бичжээ. Хосууд дөрвөн хүүхэдтэй байжээ. Үүнд: *Майкл Жеральд, 1950 онд төрсөн *Жон Гарднер, 1952 онд төрсөн, Жак гэж нэрлэгддэг *Стивен Мейгс, 1956 онд төрсөн *Сюзан Элизабет, 1957 онд төрсөн Форд 29 жилийн турш АНУ-ын экс ерөнхийлөгчийн статустай байсан боловч Херберт Хүүверийн амжилтыг эвдэж чадаагүй юм. 2006 оны 11 дүгээр сарын 12-нд тэрбээр [[Роналд Рейган]]ы эзэмшиж байсан дээд амжилтыг эвдэж, АНУ-ын хамгийн урт насалсан ерөнхийлөгч болжээ. Тэрбээр 2006 оны 12 дугаар сарын 26-нд Калифорни дахь Ранчо Миражид тархины [[Судасны хатуурал|судасны хатуурлын]] улмаас нас баржээ. {{DEFAULTSORT:Форд, Жеральд}} [[Ангилал:Жеральд Форд| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын төлөөлөгчдийн танхим дахь Мичиганы гишүүн]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:АНУ-ын хуульч]] [[Ангилал:АНУ-ын америк хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Жон Ф. Кеннедийн аллага]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:Марийн орны загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:20-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:21-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:АНУ-ын чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:Мичиган их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Иелийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Кэйо их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1913 онд төрсөн]] [[Ангилал:2006 онд өнгөрсөн]] s89opnd0mtlqch2nw98hqfeyti0b7l0 0 115033 852687 811019 2026-04-09T21:28:05Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Анастасия Ивановна Филатова]] to [[Анастасия Филатова]] 811019 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Анастасия Ивановна Цэдэнбал-Филатова | image = | image_size = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | office = [[Монголын тэргүүн хатагтай|БНМАУ-ын тэргүүн хатагтай]] | title = | term_start = 1952 оны 1 сарын 26 | term_end = 1984 оны 8 сарын 24 | predecessor = Б. Гүндэгмаа | successor = Авирмэдийн Даариймаа | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=yes|1920|2|4}} | birth_place = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс]], [[Рязань]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2001|10|21|1920|2|4}} | death_place = Орос, [[Москва]] | nationality = [[Орос үндэстэн|Орос]] | other_names = | citizenship = | education = | alma_mater = | occupation = Хүүхдийн төлөө фондын тэргүүн | known_for = | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | boards = | spouse = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | children = Владислав<br>Зориг | parents = | awards = | religion = }}'''Анастасия Ивановна Филатова''' (1920 оны 2-р сарын 4-нд ЗХУ-ын [[Рязань муж|Рязань]] мужийн Сапажок тосгонд төрж, 2001 оны 10-р сарын 21-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын төрийн тэргүүн [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]ын эхнэр, БНМАУ-ын тэргүүн хатагтай, орос үндэстэн бөгөөд Анастасия Ивановна Цэдэнбал-Филатова гэж албан ёсоор нэрлэгдэх болсон юм. == Намтар == Монголын удирдагчийн эхнэрийн хувьд Монголын улс төрд, ялангуяа нийгэм, боловсролын хөтөлбөрүүдэд их үүрэг гүйцэтгэсэн. Нөхрөө 1984 онд огцорсны дараа [[Москва|Москвад]] нөхөр хүүхдүүдийнхээ хамт амьдардаг байсан бөгөөд хэд хэдэн удаа ярилцлага өгч байжээ. Ю.Цэдэнбал А.Филатова хоёр 1940-өөд оны дундуур Х.Чойбалсангийн улс төрийн зөвлөх байсан [[Николай Важнов|Николай Важновын]] зуучлалаар уулзсан гэж "Известия" сонины сурвалжлагч [[Леонид Шинкарёв]] бичсэн байдаг. Тухайн үед ЗХУ-ын Худалдааны яамны Комсомолын хорооны нарийн бичгийн дарга байсан Анастасия Филатова Москвагийн нийтийн орон сууцанд Важновын хөршүүд байжээ. Важновын хүүгийн дурсамжаас үзэхэд Цэдэнбалд охин таалагдаж байна гэсний дараа ВКП(б)-ын Төв хороо Важновт тэдний харилцааг ойртуулахыг зөвлөжээ. Филатова БНМАУ-д олон жил "Хүүхдийн төлөө фонд"-ын тэргүүнээр ажилласан. Түүнийг 1970-80-аад онд Монгол Төрийн хэрэгт оролцож эхэлсэн гэж буруутгадаг. Анастасия Филатовагийн захиж гэрээсэлэл үлдээсэнээр түүнийг 2001 оны 10-р сарын 21-нд нас барахад Москвагийн Ваганковскийн оршуулгын газарт оршуулжээ. Ю.Цэдэнбал, Филатова нар гурван хүүхэд төрүүлсэн: ? (1948 онд төрөөд гурван өдрийн дараа эндсэн) Владислав ( 1949 онд төрсөн-2000 онд автомашины ослоор нас барсан) Зориг (биологч, Москва хотод охин Анастасия Цэдэнбалтай амьдардаг). === Цагаатгал === [[2021 он|2021]] оны [[6 сарын 7]]-нд А.И.Цэдэнбал-Филатоваг хэлмэгдсэнд тооцож, цагаатгуулах тухай иргэний хэргийг Сүхбаатар дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх хянан хэлэлцэж, Анастасия Ивановна Цэдэнбал Филатоваг цагаатгасан байна. А.И.Цэдэнбал Филатовад олгосон цол, одон медалийг хүчингүй болгохдоо үндэслэл болгосон үйл баримт нийцээгүй гэж үзжээ. Шүүх энэ үндэслэлээр Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчдийг цагаатгах, тэдэнд нөхөх олговор олгох тухай хуулийн 8 дугаар зүйлийн 8.4-т зааснаар БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1990 оны 4 сарын 18-ны өдрийн 98 дугаар зарлигийг хүчингүй болгож, Анастасия Ивановна Цэдэнбал Филатоваг цагаатгасан ажээ. == Цахим холбоос == *[https://www.shuurhai.mn/p/15825 Монголын шүүх Анастасия Ивановна Цэдэнбал Филатоваг цагаатгалаа] {{DEFAULTSORT:Филатова, Анастасия Ивановна}} [[Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын хүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1920 онд төрсөн]] [[Ангилал:2001 онд өнгөрсөн]] jh3ga8qv1kkrf21ev3ln5zo6lyrcs5h 852689 852687 2026-04-09T21:30:53Z Enkhsaihan2005 64429 852689 wikitext text/x-wiki {{Short description|1952-1984 оны Монголын тэргүүн хатагтай}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Анастасия Филатова-Цэдэнбал | native_name = {{Nobold|Анастасия Филaтова}} | image = Anastasia Filatova.jpeg | image_size = | alt = | caption = | native_name_lang = | pronunciation = | office = [[Монголын тэргүүн хатагтай|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын тэргүүн хатагтай]] | title = | term_start = 1952 оны 1 сарын 26 | term_end = 1984 оны 8 сарын 24 | predecessor = Б. Гүндэгмаа | successor = Авирмэдийн Даариймаа | birth_name = | birth_date = {{birth date|1920|2|4}} | birth_place = [[Сапожок, Рязань муж|Сапожок]], [[Рязань муж|Рязань]], [[ЗСБНХ Орос Улс]] | death_date = {{death date and age|2001|10|21|1920|2|4}} | death_place = [[Москва]], Орос | nationality = [[Орос үндэстэн|Орос]] | other_names = | citizenship = | education = | alma_mater = | occupation = Хүүхдийн төлөө фондын тэргүүн | known_for = | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | boards = | spouse = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | children = Владислав<br>Зориг | parents = | awards = }} '''Анастасия Ивановна Филатова''' (1920 оны 2-р сарын 4-нд ЗХУ-ын [[Рязань муж|Рязань]] мужийн Сапажок тосгонд төрж, 2001 оны 10-р сарын 21-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын төрийн тэргүүн [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]ын эхнэр, БНМАУ-ын тэргүүн хатагтай, орос үндэстэн бөгөөд Анастасия Ивановна Цэдэнбал-Филатова гэж албан ёсоор нэрлэгдэх болсон юм. == Намтар == Монголын удирдагчийн эхнэрийн хувьд Монголын улс төрд, ялангуяа нийгэм, боловсролын хөтөлбөрүүдэд их үүрэг гүйцэтгэсэн. Нөхрөө 1984 онд огцорсны дараа [[Москва|Москвад]] нөхөр хүүхдүүдийнхээ хамт амьдардаг байсан бөгөөд хэд хэдэн удаа ярилцлага өгч байжээ. Ю.Цэдэнбал А.Филатова хоёр 1940-өөд оны дундуур Х.Чойбалсангийн улс төрийн зөвлөх байсан [[Николай Важнов|Николай Важновын]] зуучлалаар уулзсан гэж "Известия" сонины сурвалжлагч [[Леонид Шинкарёв]] бичсэн байдаг. Тухайн үед ЗХУ-ын Худалдааны яамны Комсомолын хорооны нарийн бичгийн дарга байсан Анастасия Филатова Москвагийн нийтийн орон сууцанд Важновын хөршүүд байжээ. Важновын хүүгийн дурсамжаас үзэхэд Цэдэнбалд охин таалагдаж байна гэсний дараа ВКП(б)-ын Төв хороо Важновт тэдний харилцааг ойртуулахыг зөвлөжээ. Филатова БНМАУ-д олон жил "Хүүхдийн төлөө фонд"-ын тэргүүнээр ажилласан. Түүнийг 1970-80-аад онд Монгол Төрийн хэрэгт оролцож эхэлсэн гэж буруутгадаг. Анастасия Филатовагийн захиж гэрээсэлэл үлдээсэнээр түүнийг 2001 оны 10-р сарын 21-нд нас барахад Москвагийн Ваганковскийн оршуулгын газарт оршуулжээ. Ю.Цэдэнбал, Филатова нар гурван хүүхэд төрүүлсэн: ? (1948 онд төрөөд гурван өдрийн дараа эндсэн) Владислав ( 1949 онд төрсөн-2000 онд автомашины ослоор нас барсан) Зориг (биологч, Москва хотод охин Анастасия Цэдэнбалтай амьдардаг). === Цагаатгал === [[2021 он|2021]] оны [[6 сарын 7]]-нд А.И.Цэдэнбал-Филатоваг хэлмэгдсэнд тооцож, цагаатгуулах тухай иргэний хэргийг Сүхбаатар дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх хянан хэлэлцэж, Анастасия Ивановна Цэдэнбал Филатоваг цагаатгасан байна. А.И.Цэдэнбал Филатовад олгосон цол, одон медалийг хүчингүй болгохдоо үндэслэл болгосон үйл баримт нийцээгүй гэж үзжээ. Шүүх энэ үндэслэлээр Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчдийг цагаатгах, тэдэнд нөхөх олговор олгох тухай хуулийн 8 дугаар зүйлийн 8.4-т зааснаар БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1990 оны 4 сарын 18-ны өдрийн 98 дугаар зарлигийг хүчингүй болгож, Анастасия Ивановна Цэдэнбал Филатоваг цагаатгасан ажээ. == Цахим холбоос == *[https://www.shuurhai.mn/p/15825 Монголын шүүх Анастасия Ивановна Цэдэнбал Филатоваг цагаатгалаа] {{DEFAULTSORT:Филатова, Анастасия Ивановна}} [[Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын хүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1920 онд төрсөн]] [[Ангилал:2001 онд өнгөрсөн]] ffj66w4o2z2hk7jifpi4q6e7q58nq7s 852690 852689 2026-04-09T21:48:26Z Enkhsaihan2005 64429 852690 wikitext text/x-wiki {{Short description|1952-1984 оны Монголын тэргүүн хатагтай}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Анастасия Филатова-Цэдэнбал | native_name = {{Nobold|Анастасия Филaтова}} | image = Anastasia Filatova.jpeg | image_size = | alt = | caption = | native_name_lang = | pronunciation = | office = [[Монголын тэргүүн хатагтай|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын тэргүүн хатагтай]] | title = | term_start = 1952 оны 1 сарын 26 | term_end = 1984 оны 8 сарын 24 | predecessor = Б. Гүндэгмаа | successor = Авирмэдийн Даариймаа | birth_name = | birth_date = {{birth date|1920|2|4}} | birth_place = [[Сапожок, Рязань муж|Сапожок]], [[Рязань муж|Рязань]], [[ЗСБНХ Орос Улс]] | death_date = {{death date and age|2001|10|21|1920|2|4}} | death_place = [[Москва]], Орос | other_names = | citizenship = | education = | alma_mater = | occupation = Хүүхдийн төлөө фондын тэргүүн | known_for = | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | boards = | spouse = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | children = Владислав<br>Зориг | parents = | awards = }} '''Анастасия Ивановна Филатова''' (1920 оны 2-р сарын 4-нд ЗХУ-ын [[Рязань муж|Рязань]] мужийн Сапажок тосгонд төрж, 2001 оны 10-р сарын 21-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын төрийн тэргүүн [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]ын эхнэр, БНМАУ-ын тэргүүн хатагтай, орос үндэстэн бөгөөд Анастасия Ивановна Цэдэнбал-Филатова гэж албан ёсоор нэрлэгдэх болсон юм. == Намтар == Монголын удирдагчийн эхнэрийн хувьд Монголын улс төрд, ялангуяа нийгэм, боловсролын хөтөлбөрүүдэд их үүрэг гүйцэтгэсэн. Нөхрөө 1984 онд огцорсны дараа [[Москва|Москвад]] нөхөр хүүхдүүдийнхээ хамт амьдардаг байсан бөгөөд хэд хэдэн удаа ярилцлага өгч байжээ. Ю.Цэдэнбал А.Филатова хоёр 1940-өөд оны дундуур Х.Чойбалсангийн улс төрийн зөвлөх байсан [[Николай Важнов|Николай Важновын]] зуучлалаар уулзсан гэж "Известия" сонины сурвалжлагч [[Леонид Шинкарёв]] бичсэн байдаг. Тухайн үед ЗХУ-ын Худалдааны яамны Комсомолын хорооны нарийн бичгийн дарга байсан Анастасия Филатова Москвагийн нийтийн орон сууцанд Важновын хөршүүд байжээ. Важновын хүүгийн дурсамжаас үзэхэд Цэдэнбалд охин таалагдаж байна гэсний дараа ВКП(б)-ын Төв хороо Важновт тэдний харилцааг ойртуулахыг зөвлөжээ. Филатова БНМАУ-д олон жил "Хүүхдийн төлөө фонд"-ын тэргүүнээр ажилласан. Түүнийг 1970-80-аад онд Монгол Төрийн хэрэгт оролцож эхэлсэн гэж буруутгадаг. Анастасия Филатовагийн захиж гэрээсэлэл үлдээсэнээр түүнийг 2001 оны 10-р сарын 21-нд нас барахад Москвагийн Ваганковскийн оршуулгын газарт оршуулжээ. Ю.Цэдэнбал, Филатова нар гурван хүүхэд төрүүлсэн: ? (1948 онд төрөөд гурван өдрийн дараа эндсэн) Владислав ( 1949 онд төрсөн-2000 онд автомашины ослоор нас барсан) Зориг (биологч, Москва хотод охин Анастасия Цэдэнбалтай амьдардаг). === Цагаатгал === [[2021 он|2021]] оны [[6 сарын 7]]-нд А.И.Цэдэнбал-Филатоваг хэлмэгдсэнд тооцож, цагаатгуулах тухай иргэний хэргийг Сүхбаатар дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны шүүх хянан хэлэлцэж, Анастасия Ивановна Цэдэнбал Филатоваг цагаатгасан байна. А.И.Цэдэнбал Филатовад олгосон цол, одон медалийг хүчингүй болгохдоо үндэслэл болгосон үйл баримт нийцээгүй гэж үзжээ. Шүүх энэ үндэслэлээр Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчдийг цагаатгах, тэдэнд нөхөх олговор олгох тухай хуулийн 8 дугаар зүйлийн 8.4-т зааснаар БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1990 оны 4 сарын 18-ны өдрийн 98 дугаар зарлигийг хүчингүй болгож, Анастасия Ивановна Цэдэнбал Филатоваг цагаатгасан ажээ. == Цахим холбоос == *[https://www.shuurhai.mn/p/15825 Монголын шүүх Анастасия Ивановна Цэдэнбал Филатоваг цагаатгалаа] {{DEFAULTSORT:Филатова, Анастасия Ивановна}} [[Ангилал:Төрийн эсвэл засгийн газрын тэргүүний гэр бүлийн хүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын хүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1920 онд төрсөн]] [[Ангилал:2001 онд өнгөрсөн]] dolncqyee7652rlc7vi2fj5w6br4b3y 0 115242 852691 806437 2026-04-09T21:49:08Z Enkhsaihan2005 64429 852691 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Төгсжаргалын Ганди | image = T.Gandi.jpg | caption = | office = Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд | prime_minister = [[Санжаагийн Баяр]] | term_start = 2008 | term_end = 2012 | predecessor = [[Дамдины Дэмбэрэл]] | successor = [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] <small>(Хүний хөгжил, нийгмийн хамгааллын сайд)</small> | office1 = Улсын Их Хурлын Даргын зөвлөх | term_start1 = 2016 | term_end1 = 2018 | predecessor1 = | successor1 = | office2 = Улсын Их Хурлын гишүүн | term_start2 = 1992 | term_end2 = 2008 | office3 = Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын зөвлөх | term_start3 = 2018 | term_end3 = 2020 | predecessor3 = | successor3 = | office4 = Унгарт суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд | term_start4 = 2018 | term_end4 = 2020 | predecessor4 = | successor4 = | birth_date = 1963 он | birth_place = [[Улаанбаатар]], Монгол | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | profession = Улс төрч, сэтгүүлч, эдийн засагч, улс төрийн шинжлэх ухааны доктор (PhD) | website = [https://www.facebook.com/TugsjargalGandi/, https://gandi.mn] }} '''Төгсжаргалын Ганди''' нь 1963 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Улс төрч, сэтгүүлч, эдийн засагч. == Намтар == == Ажилласан байдал == * 1982-1983: МХЗЭ-ийн Төв хорооны ХЗХНР-д утга зохиолын ажилтан * 1983-1986: Улаанбаатар хотын ХЗЭ- ийн хороо, ерөнхий боловсролын 75 дугаар сургуульд ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга * 1986-1990: Бүхцэргийн төв хэвлэл “Улаан од” сонинд утга зохиолын ажилтан * 1990-1992: Төрийн төв хэвлэл “Ардын эрх” сонины коллегийн гишүүн, Мэдээллийн албаны дарга * 1992-2008: Улсын Их Хурлын гишүүн * 2000-2004: УИХ-ын Нийгмийн бодлого, боловсрол, шинжлэх ухааны байнгын хорооны дарга, * 2004-2006: УИХ-ын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Эрүүл мэндийн сайд * 2006-2008: УИХ-ын Нийгмийн бодлого, боловсрол, шинжлэх ухааны байнгын хорооны дарга * 2008-2012: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд * 2012-2014: Монгол Улсаас Унгар улсад суух, (Серби улсад хавсран суух) Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд * 2016-2018: УИХ-ын даргын зөвлөх * 2018 оноос МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын зөвлөх == Бага нас, боловсрол == Төгсжаргалын Ганди нь Улаанбаатар хотод Төгсжаргал, Эрдэнэ нарын гэрт 1963 онд мэндэлжээ. * Дээд, МУИС, ЭЗОДС төгссөн, сэтгүүлч, эдийн засагч. * 1999 онд ШУА-ийн ФСЭХ-нд “Улс төрийн сэтгэл зүй, чөлөөт хэвлэлийн төлөвшлийн хандлага, харилцан хамаарлууд” сэдвээр улс төрийн шинжлэх ухааны боловсролын докторын (PhD) зэрэг хамгаалсан. {{commonscat}} {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Ганди, Төгсжаргалын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын хөдөлмөр ба нийгмийн хамгааллын сайд]] [[Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Унгар дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Серби дэх Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] ozmahup0i5ixdqmdcuih7pyesqmdpo0 852692 852691 2026-04-09T21:49:57Z Enkhsaihan2005 64429 852692 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Төгсжаргалын Ганди | image = T.Gandi.jpg | caption = | office = Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд | prime_minister = [[Санжаагийн Баяр]] | term_start = 2008 | term_end = 2012 | predecessor = [[Дамдины Дэмбэрэл]] | successor = [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] <small>(Хүний хөгжил, нийгмийн хамгааллын сайд)</small> | office1 = [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] | term_start1 = 2004 | term_end1 = 2006 | predecessor1 = | successor1 = | office2 = Улсын Их Хурлын гишүүн | term_start2 = 1992 | term_end2 = 2008 | office3 = Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын зөвлөх | term_start3 = 2018 | term_end3 = 2020 | predecessor3 = | successor3 = | office4 = Унгарт суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд | term_start4 = 2018 | term_end4 = 2020 | predecessor4 = | successor4 = | birth_date = 1963 он | birth_place = [[Улаанбаатар]], Монгол | death_date = | death_place = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | profession = Улс төрч, сэтгүүлч, эдийн засагч, улс төрийн шинжлэх ухааны доктор (PhD) | website = [https://www.facebook.com/TugsjargalGandi/, https://gandi.mn] }} '''Төгсжаргалын Ганди''' нь 1963 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Улс төрч, сэтгүүлч, эдийн засагч. == Намтар == == Ажилласан байдал == * 1982-1983: МХЗЭ-ийн Төв хорооны ХЗХНР-д утга зохиолын ажилтан * 1983-1986: Улаанбаатар хотын ХЗЭ- ийн хороо, ерөнхий боловсролын 75 дугаар сургуульд ХЗЭ-ийн хорооны нарийн бичгийн дарга * 1986-1990: Бүхцэргийн төв хэвлэл “Улаан од” сонинд утга зохиолын ажилтан * 1990-1992: Төрийн төв хэвлэл “Ардын эрх” сонины коллегийн гишүүн, Мэдээллийн албаны дарга * 1992-2008: Улсын Их Хурлын гишүүн * 2000-2004: УИХ-ын Нийгмийн бодлого, боловсрол, шинжлэх ухааны байнгын хорооны дарга, * 2004-2006: УИХ-ын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Эрүүл мэндийн сайд * 2006-2008: УИХ-ын Нийгмийн бодлого, боловсрол, шинжлэх ухааны байнгын хорооны дарга * 2008-2012: Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайд * 2012-2014: Монгол Улсаас Унгар улсад суух, (Серби улсад хавсран суух) Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд * 2016-2018: УИХ-ын даргын зөвлөх * 2018 оноос МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын зөвлөх == Бага нас, боловсрол == Төгсжаргалын Ганди нь Улаанбаатар хотод Төгсжаргал, Эрдэнэ нарын гэрт 1963 онд мэндэлжээ. * Дээд, МУИС, ЭЗОДС төгссөн, сэтгүүлч, эдийн засагч. * 1999 онд ШУА-ийн ФСЭХ-нд “Улс төрийн сэтгэл зүй, чөлөөт хэвлэлийн төлөвшлийн хандлага, харилцан хамаарлууд” сэдвээр улс төрийн шинжлэх ухааны боловсролын докторын (PhD) зэрэг хамгаалсан. {{commonscat}} {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Ганди, Төгсжаргалын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын хөдөлмөр ба нийгмийн хамгааллын сайд]] [[Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Унгар дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Серби дэх Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] shrtuowkj0m7zd9lugtpcjfidqksv01 0 116591 852663 846419 2026-04-09T12:21:57Z ~2026-21833-74 103845 852663 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | name = Татар | image = | image_size = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = | caption = | background = **Mandatory** Use one: group_or_band, classical_ensemble, or temporary | alias = | origin = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | genre = [[Хип-хоп]] | years_active = <!-- {{start date|YYYY}}–{{end date|YYYY}} (or –present) --> | label = | associated_acts = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | current_members = [[Заяа]]</br> [[Жагаа]]</br> [[Мөөгий]] | past_members = }} '''Татар''' нь Монгол улсын гурван гишүүний бүрэлдэхүүнтэй [[хип-хоп]] хамтлаг юм. == Түүх == 1999 онд Заяа, Жагаа, Мөөгий нар нийлж 3 гишүүнтэйгээр хамтлаг бүрэлдсэн юм. Тухайн үедээ хөрш айлынхаа нэгэн эвдэрсэн аяны чиргүүлэн дотор бэлтгэлээ хийж эхэлсэн. 1999-2003 он хүртэл хамтлаг нь бүрэлдэж, анхны дуунуудаа дуу бичлэгийн студид бичүүлж байжээ. Хамтлаг байгуулах санааг анх Заяа, Жагаа хоёр гаргасан. 2003 оны 7 дугаар сарын 5 ны өдөр Монгол улс Улаанбаатар хотод Сонор рекордстой ([[Сонор Рекордс]]) албан ёсны гэрээ байгуулсанаар Татар хамтлаг албан ёсоор байгуулагдсан юм. Татар бол 2003 оноос хойш дэлхийн стандартад нийцсэн дуу хөгжмийн салбарын томоохон компаниудтай хамтран ажиллаж, Монголын орчин үеийн дуу хөгжим, тэр дундаа хип хоп хөгжмийн салбарт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан бөгөөд Монгол улсаас гадны зах зээлд уран бүтээлээ олон улсын худалдааны тухай хуулийн дагуу (TATAR album, Second album нь оюуны өмчийн [[Jasrac]]-аар баталгаажиж Япон улс цаашлаад дэлхийн зах зээлд борлуулагдаж байна) борлуулж чадсан анхны хип хоп хамтлаг юм. Монгол улсад хамгийн анхны [[enhanced cd]] (TATAR, SECOND ALBUM, ГАНЦААРАА, FREEDOM гэх цомгууд нь [[enhanced cd]] юм) гаргаж байжээ. Монгол улсдаа анхдагч фэн клуб, цомгийн өдөрлөг, гадаад зах зээлрүү чигэлсэн ажлууд, тухайн үедээ дууг дүрсжүүлж клипжүүлэн илэрхийлэх, утга илэрхийлэл дууны шүлэг райм, бүрэн хэмжээний уран сайхны кино, мянга мянган залуусыг хамруулсан сайн сайханд уриалсан нийгмийн ажлууд, бие даан хийсэн бүрэн хэмжээний амьд тоглолтуудаараа бусад хип хоп хамтлагуудаасаа ялгарч олон нийтэд хип хоп хөгжмийг хүлээн зөвшөөрүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж чадсан билээ. == Гишүүдийн товч танилцуулга == "Татар" хамтлаг Дамдинбазарын Батзаяа, Чулуунбатын Жаргалсайхан, === [[Дамдинбазарын Батзаяа|Дамдинбазар Батзаяа]] === Тайзны нэр: Заяа Овог нэр: Дамдинбазар Батзаяа Төрсөн он сар өдөр: 1984 оны [[4 сарын 8]] Орд: Хонь Үүрэг: Хамтлагийн ахлагч продюсер Боловсрол: 1991-2001 онд 39-р сургуульд суралцаж төгссөн Хайртай дуучин: JOEY STARR Хүндэлдэг хүн: Ээж, аав === [[Чулуунбатын Жаргалсайхан|Чулуунбат Жаргалсайхан]] === Тайзны нэр: Жагаа Овог нэр: Чулуунбат Жаргалсайхан Төрсөн он сар өдөр: 1984 оны [[5 сарын 8]] Орд: Үхэр Үүрэг: Rapper, хөгжмийн редактор Боловсрол: * 1991-2001 онд Нийслэлийн 39 дүгээр сургууль суралцаж төгссөн. * 2001-2002 МУИС-ийн лицей төгссөн, * 2002 МУИС-МКДС, 2007-2011 МУХУИС Олон улсын худалдаа бакалавр, * 2016-2020 БНХАУ Бээжингийн Багшийн Их Сургуулийн Урлагийн сургууль Урлагийн онол мэргэжлийг хятад хэл дээр магисрын зэрэг хамгаалсан. Зорилго: Маш олон хүний дуртай хамтлаг нь болох Дуртай хамтлаг: Ардын урлагаа дэмждэг Хүндэлдэг хүн: ээж, аав Хүсэл мөрөөдөл: Бид өөрсдийн гэсэн онцлогтой дахин давтагдашгүй стилтэй болсон байхыг хүсдэг === [[Дугарын Мөнхчулуун]] === Тайзны нэр: Мөөгий Овог нэр: Дугарын Мөнхчулуун Төрсөн он сар өдөр: 1984 оны [[11 сарын 16]] Орд: хилэнц Үүрэг: Rapper Боловсрол: 1991-2001 оны хооронд 39-р сургуульд суралцаж төгссөн. Санхүү эдийн засгийн дээд сургуульд бизнес удирдлагын чиглэлээр баклаврын зэрэгтэй болсон. Хүсэл мөрөөдөл: Хэнээс ч илүү бас бусдаас түрүүлж байхыг хүсдэг Дуртай хамтлаг: SUPREME-NTM, мөн монголынхоо зарим хамтлаг дуучдыг шүтдэг Хайртай дуучин: MACY GRAY Хүндэлдэг хүн: ээж, аав === Цомгийн танилцуулга === ==== “Tatar” ==== 2004 оны 1 сард TATAR /enhanced cd/ цомогийг худалдаанд гарсан. * Хайрыг хүндэл, * Чамдаа өгсөн хайр, * Нулимс дуссан хайр, * Love song, * Ардын багш гэх мэт олон дуунууд нь ФМ радионуудын шилдэг дууны жагсаалтыг тэргүүлж байсан. Тус хамтлагийн эхний цомгийн бүх дуунууд хит болж байсан. ===== Дууны жагсаалт: ===== # Хайрыг хүндэл # Нулимс дуссан хайр (хамт Цоомоо) # Ардын багш # Гүй жаалаа гүй # Хүн хүнээрээ бай # Хайрын дуу (хамт Минжинсор) # Хип хоп хүн # Нулимс дуссан хайр (remix) # Чамдаа өгсөн хайр # Энэ хүү # Үгээ гээж үү (хамт Tg) # Рок бэйби # Хунгийн дэгдээхэй (хамт Лумино) ==== “Хоёр дахь цомог” ==== Татар хамтлагийн Хоёр дахь цомог 2004 оны 12 сард худалдаанд гарсан бөгөөд гарсан өдрөөсөө борлуулалтаараа шилдэг арван цомгийн жагсаалтыг 8 долоо хоног тэргүүлсэн амжилт үзүүлж байв. Эхний 4 байрт 14 долоо хоног болж байлаа. Дууны жагсаалт: # Эхлэл (0:49) # Сүн сүн (4:12) # Нэргүй (4:37) # Хамтдаа (3:53) # Санадаг л санаа (3:17) # Ажил (3:42) # Энэ минийх (3:49) # Хайр яачихав аа (4:29) # Өөртөө (4:17) # Сак гунья (3:52) # Татар (4:26) # Том од ах хамт (4:34) хамт Лумино # Би чамд хайртай (3:49) # Ганц олдох нас (3:52) # Би чамд хайртай (ая) (3:48) ==== “Гурав дахь цомог Ганцаараа” ==== Татар хамтлагийн Гурав дахь цомог нь “Ганцаараа“; AP цомог 2005 оны 12 сард гарч байсан. Нийт 6 TRACK-тай 4 дуутай. Худалдаанд гарахаас өмнө “Бороо" дуу нь ФМ радиогийн шилдэг дууны жагсаалтыг 12 долоо хоног тэргүүлж байсан бас нэгэн амжилтыг үзүүлж байжээ. Энэхүү цомгийн онцлог нь Япон улсын алдарт реппер "AK-69" тэй хамтарсан Aint no stopping дуу юм. Энэ үеэрээ Татар хамтлаг нь Япон улсад аялан тоглолт хийж 2005 оны [[5 сарын 24]] нд Япон улсын "MS Entertainment " тай хамтран Япон даяар байрлах "Tower records" ын бүх салбаруудаар Татар цомгийг худалдаанд гаргаж байжээ. Мөн тухайн ондоо буюу 2005 оны [[9 сарын 21]]-нд "Ain't No Stoppin' feat.AK-69" cd гээ худалдаанд гаргаж байжээ. Za Дууны жагсаалт: # Хайрыг Хүндэл Remix # Aint no stopping (хамт AK-69) # Ганцаараа # Бороо (хамт Онон) # Ярилцлага (FM 105.5) ==== “Эрх чөлөө” ==== 2008 онд нийт 16 дуутайгаар Эрх чөлөө цомог гаргасан бөгөөд Татар хамтлагийн голлох хит дуунууд энэхүү цомогт багтсан байдаг. Дууны жагсаалт: # Эрх чөлөө (4:00) # Хорвоо (4:32) – видео (хамт TG) # Хэлж амжаагүй (4:11) (хамт Саран) # Хаягдал хүмүүс (4:23) (хамт TG) # Реклам (4:08) # Мессэж (4:37) – видео # Сгөб (4:21) # Жаргалтай хос (3:59) – видео (хамт Саран) # Яагаад (4:20) (хамт Онон) # Special (4:32) (хамт TG) # Эсрэг өдөр (3:33) – видео # Чамд зориулъя (4:01) (хамт Амраа, Төрөө) # Ганцаараа (4:23) – видео # Зүгээр (3:23) # Улаанбаатар (4:42) – видео # Бороо (4:41) – видео (хамт Онон) ==== "Нөлөөллөөс дээгүүрт" ==== 2013 онд Татар хамтлаг нь арван жилийнхээ ойгоор Нөлөөллөөс дээгүүрт нэртэй нийгэм залуучууд уруу хандсан төсөл хэрэгжүүлсэн ба 10 насны төрсөн өдрийн бэлэг болгож энэхүү цомгийг гаргасан юм. Муу бүх нөлөөллөөс дээгүүрт өөрийгөө байлгаж, сайн сайханруу тэмүүлье уриатай байв. Энэхүү хөдөлгөөнөөрөө Татар хамтлаг нь нийт 100000 гаруй дэмжигч залуучуудыг нэгдгэж нийгэмд дуу хоолойгоо хүргэсэн юм. Дууны жагсаалт: # Нөлөөллөөс дээгүүрт # Дуулах дуртай # Чинийх # Чат # Санахгүй юм байна (хамт Ука) # Би чиний хайр (хамт A-cool) # Салж амжаагүй хайр (хамт Хишигдалай, TG) # Электро охин # Үнэтэй (хамт A-cool) # Нэг удаа # I am so fly (хамт Aнхаа) === Уран сайхны кино === # Аз жаргал The bad boy (Sonor records, Big film, Unitel group 2006 он) # Татар УСК ( Aranjin pictures, Red point media, So media 2025 он # == Бүрэн хэмжээний тоглолтууд == # Хайрыг хүндэл (2004 оны 4 сарын 23, 24 Улаанбаатар хот Бөхийн Өргөө) # Lumino -той хамтарсан концерт, To Night (2005 оны 12 сарын 30,31 Улаанбаатар хот UB Palace) # Бороонд ганцаардах (2006 оны 6 сарын 16 Улаанбаатар хот UB Palace Opan air) # Nuluulluus deeguurt (2013 оны 7 сарын 05 Улаанбаатар хот UB Palace Opan air) # Арван таван жилийн ойн концерт (2018 оны 2 сарын 17 Улаанбаатар хот CROCUS EVENT HALL) # Бороо (2023 оны 8 сарын 19 нд) Төв цэнгэлдэх /20 жилийн ойн тоглолт/ == Шагналууд == # Алтан намар урлагийн наадам # Пентатоник хөгжмийн наадам # Хайфай мюзик авардс # Хит авардс # UBS Music авардс # Bravo super show == Дууны шүлгүүд == === Татар - Ганц олдох насандаа 2001он === Бид өөрсдийн амьдралийн тодорхой нэг хэсгийг тууллаа Тэгээд ч бид гурав бодсон санасанаа дууллаа Энэ дууг дуулсан бидний нэр ТАТАР Бидний дууг сонсоод үз, наашаа анхаар '''Нэгдүгээр бадаг:''' Ганц олдох насандаа сайхан амьдраад ухьe дээ тавь жаран жилийн дараа бидний нуруу бөхийнэдээ Биe биeдээ жаргал хүсч энэ хорвоог илээ гэлээч жам нь ирхээр нүд амар хорвоог орхих билээ Та бид хэзээ хорвоог орхин одхыг мэдэх аргагүй бүхнээсээ өөрийгөө хамгаалж сэргийлж явна гэдэг нь баараггүй Гэнэтийн осолд орлоо гэж хар дарж зүүдлээд сэрдэг цаг бусийн үхэл хагацал яг тэгээд ингээд ирдэг Үхэх цагаа мэднэ гэдэг нь тэр нь түүний ид шид нь цааз авсан ялтан тэд нь үхэх цагаа мэднэ Нэгэнт үхэл чам дээр ирсэн бол хүнд хар ачаа хөнгөрөө энэ хорвоод амьдарч сайн сайхныг үзхээсээ өнгөрөө Амьдарч чадахгуй нэг нь чадах нэгнээ доош нь зулгаана татна санаа муут яван хатна cарьсан багваахай наранд хатна Хайрлаж хайрлуулж амьдарч явсан хүмүүс яaхав харин хөөрхий санаа муут үхэхийн цагт өмхий амаа барина '''Дахилт''': Энэ амьдрал хатуу тоглоом энэ амьдрал хатуу тоглоом Зарим нэгэнд нь шоглоом Энэ амьдрал хатуу тоглоом энэ амьдрал хатуу тоглоом Зарим нэгэнд нь шоглоом '''Хоёрдугаар бадаг:''' Бид одоо юyны төлөө амьдарч байгаа юм бэ үхэн үхтлээ тэмцэж явдаг ямар сонин хүн бэ Түүний хэлсэн үгс амьдралд онол дээр тoгтддог гэлтэй хэлдээ амьдралийг тэр буруу ойлгожилдээ Жишээ нь гэрээс гараад авто машинд дайруулна дааруулна үхэлрүү яаруулна бие биенээ цааш нь нааш нь харуулна Ингээд нэгэн өдөр мөнх бусыг үзнэ амьд явах хоногийн тоо нэгэн өдөр гүйцнэ Ганц олдох насандаа сайхан амьдраад ухиe дээ 50 60н жилийн дараа бидний нуруу бөхийлээ Биe биeндээ жаргал хүсч энэ хорвоог элээ гэлээ жам ирхээр нүд амар хорвоог орхих билээ '''Дахилт:''' Энэ амьдрал хатуу тоглоом энэ амьдрал хатуу тоглоом Зарим нэгэнд нь шоглоом Энэ амьдрал хатуу тоглоом энэ амьдрал хатуу тоглоом Зарим нэгэнд нь шоглоом '''Гуравдугаар бадаг:''' Чамд ганц олдох насаа сайхан амьдраад үхэх ёстой сайхан амьдрал үзэхийн тулд хайр бас байх ёстой Өрөөл бусдийг хайрлаж хүндэл тэдний хайрийг хүлээ юyний өмнө хайрлаж сур өөрийн ээж аав гэр бүлээ Баян тансаг ядуу дорой амьдарч байж болно хамгийн гол нь бие биенээ хайрлаж сайхан амьдарч бас болно Биe биeндээ жаргал хүсч энэ хорвоог элээ гэлээ жам ирхээр нүд амар хорвоог орхих билээ Энэ бүгдийн эцэс хэзээ гэдгийг хэнч мэддэггүй энэ бүгдийн учрыг хэнч олно гэдэггүй Ямарч байсан сэтгэл хангалуун амьдрах л юмсан... '''Дахилт:''' Энэ амьдрал хатуу тоглоом энэ амьдрал хатуу тоглоом Зарим нэгэнд нь шоглоом Энэ амьдрал хатуу тоглоом энэ амьдрал хатуу тоглоом Зарим нэгэнд нь шоглоом === Татар - Хайрыг хүндэл 2003 он === '''Нэгдүгээр бадаг:''' Тэрээр хулгай сайн хийнэ өөрийн чадал хирээр Сантeхникч нэрээр хүний хөрөнгө орон гэрээр Yнэ цэнэтэй дэл сул юм үнэхээр их эрж хайдаг Тэр их айдаг тэр цагдаагаас эмээж байдаг Түүнд боломж гарвал айлын хаалгыг үлгэрийн юм шиг нээнэшд гээнэшд Ажлаа дуусгаад яг л тэнд ул мөр үлдээнэшд Тэр этгээд өөрийн ажлыг нэг иймэрхүү маш их сайн хийдэг Айлын үүдэнд ажлаа дуусгаад сүүлд нь нусаа нийдэг Зөв шударга амьдарч байна хэмээн мөрөөдөх дуртай Харамсалтай нь хулгай хийхдээ арай илүү уртай Бусдыг бодвол хүнлэг сэтгэл эелдэг даруу зантай ч Ганц сурсан юм нь энэ юм болохоор тэр хулгайч Өөрийн болчимгүй алдаа дутагдлын эрхээр Ийм нэгэн амьдарлаар амьдрах болсон хатуу бэрхээр Тэр муу нэртэй хүмүүс түүнийг хардаж сэрдэж гүтгэнэ Амьдрал хатуу болох тусам амьдарлын төлөө зүтгэнэ '''Дахилт:''' Бусдын хайрыг хүндэл Хайраа нээсэн сэтгэл шүүдээ зөвхөн хайртай хүндээ л Бусдын хайрыг хүндэл Хайртай гэсэн сэтгэлийг нь битгий гомдоо Бусдын хайрыг хүндэл Бусдаас хайрыг хүртэхэд гэмгүй учир үүнд л Бусдын хайрыг хүндэл Түүний хайрыг хүндэлсэн бол тэр шал ондоо '''Хоёр дугаар бадаг:''' Хөрш айлын хүмүүс ажилдаа явж байхад тэр ганцаар завтай Ийм амьдрал түүнд таалагдахгүй байгаа нь лавтай Ийм амьдрал нэгэн бодлын тэрүүхэн тэндээ давгүй Нөгөөтэйгүүр харамсалтай сэтгэл санаа тавгүй Тэр уг нь хөгшин болсон эжий аавдаа хайртай Тооны олимпиадын баярын бичиг хоёрдугаар байртай Дунд сургуульд байхдаа онц сурдаг л байсан Дурлаж явсан хайрлаж явсан найз охинтой байсан Гэтэл найз охиндоо хаягдаад бүгдийг дотроо бодсон Юу бодож тэгсэн юм бол бүгдийг орхиод одсон Тэр охиныг үнэн сэтгэлээсээ хайрладаг байждээ Хөвгүүн одоо ийм хүн охин яаж мэдэхэв дээ Түүний нулимс газар уналгүй хацартаа нэвчсэн Зөвхөн хайртай охин гэсэн сэтгэлээ тэвчсэн Тэр ингэж удаан тэвчиж чадахгүйгээ мэдсэн Иймээс бүгдийг орхиод явахаар шийдсэн '''Дахилт:''' Бусдын хайрыг хүндэл Хайраа нээсэн сэтгэл шүүдээ зөвхөн хайртай хүндээ л Бусдын хайрыг хүндэл Хайртай гэсэн сэтгэлийг нь битгий гомдоо Бусдын хайрыг хүндэл Бусдаас хайрыг хүртэхэд гэмгүй учир үүнд л Бусдын хайрыг хүндэл Түүний хайрыг хүндэлсэн бол тэр шал ондоо '''Гурав дугаар бадаг:''' Түүний сэтгэл санаа одоо дээсэн дөрөө Тэр өөрөө сайн муу үйлийн ялгаа зөрөө Тэр хөөрхий найз охиндоо хаягдлаа гээд хуруу гараа зүсээгүй Түүнийг ийм байдалд оруулахыг тэр охин хүсээгүй Төрсөн нутаг эх орон эжий ааваа голов уу Эсвэл түүний бүгдийг орхиод одсон нь охиноос болов уу Тэр уг нь ингэх ёсгүй байсан буруудсан Яаж ч хичээсэн зам нь уруу болохоор уруудсан Хүүгээ харсан эхийн зүрх улам бүр сэдэрсэн Эжий ааваа маш их санасанаа тэр сая мэдэрсэн Нүдэндээ нулимстай тэр хоёрыг харсан Өөрийн эрхгүй нулимс урсаад нүдээ алгаараа дарсан Харь хүний нутагт удаан байж чадалгүй зутарчээ Аав ээжээ орхисондоо өөрөө өөртөө гутаржээ Харийн нутагт ядарч туйлдаад хүрээд цуцсан Эжий аавтайгаа сайхан байсан цагаа санаад санагалзан буцсан Тэр охины төлөө зовж шаналаад юунд хүрэвдээ Охиноос болж хэний амьдрал сүйрэвдээ Үр минь хэмээн явсаар байсан эжий ааваа хүндэл Үүнд л учир бий бусдын хайрыг хүндэл '''Дахилт:''' == Гадаад холбоос == [https://sonin.mn/news/enews/139519 "Брейк"-ээс эхэлсэн 20 жилийн түүх “Татар”] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Дуучин]] [[Ангилал:Хамтлаг улс орноор]] hzjqchdkp9cuus3e9vxase1uxw94zb4 852664 852663 2026-04-09T12:23:26Z ~2026-21833-74 103845 852664 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | name = Татар | image = | image_size = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = | caption = | background = **Mandatory** Use one: group_or_band, classical_ensemble, or temporary | alias = | origin = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | genre = [[Хип-хоп]] | years_active = <!-- {{start date|YYYY}}–{{end date|YYYY}} (or –present) --> | label = | associated_acts = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | current_members = [[Заяа]]</br> [[Жагаа]]</br> [[Мөөгий]] | past_members = }} '''Татар''' нь Монгол улсын гурван гишүүний бүрэлдэхүүнтэй [[хип-хоп]] хамтлаг юм. == Түүх == 1999 онд Заяа, Жагаа, Мөөгий нар нийлж 3 гишүүнтэйгээр хамтлаг бүрэлдсэн юм. Тухайн үедээ хөрш айлынхаа нэгэн эвдэрсэн аяны чиргүүлэн дотор бэлтгэлээ хийж эхэлсэн. 1999-2003 он хүртэл хамтлаг нь бүрэлдэж, анхны дуунуудаа дуу бичлэгийн студид бичүүлж байжээ. Хамтлаг байгуулах санааг анх Заяа, Жагаа хоёр гаргасан. 2003 оны 7 дугаар сарын 5 ны өдөр Монгол улс Улаанбаатар хотод Сонор рекордстой ([[Сонор Рекордс]]) албан ёсны гэрээ байгуулсанаар Татар хамтлаг албан ёсоор байгуулагдсан юм. Татар бол 2003 оноос хойш дэлхийн стандартад нийцсэн дуу хөгжмийн салбарын томоохон компаниудтай хамтран ажиллаж, Монголын орчин үеийн дуу хөгжим, тэр дундаа хип хоп хөгжмийн салбарт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан бөгөөд Монгол улсаас гадны зах зээлд уран бүтээлээ олон улсын худалдааны тухай хуулийн дагуу (TATAR album, Second album нь оюуны өмчийн [[Jasrac]]-аар баталгаажиж Япон улс цаашлаад дэлхийн зах зээлд борлуулагдаж байна) борлуулж чадсан анхны хип хоп хамтлаг юм. Монгол улсад хамгийн анхны [[enhanced cd]] (TATAR, SECOND ALBUM, ГАНЦААРАА, FREEDOM гэх цомгууд нь [[enhanced cd]] юм) гаргаж байжээ. Монгол улсдаа анхдагч фэн клуб, цомгийн өдөрлөг, гадаад зах зээлрүү чигэлсэн ажлууд, тухайн үедээ дууг дүрсжүүлж клипжүүлэн илэрхийлэх, утга илэрхийлэл дууны шүлэг райм, бүрэн хэмжээний уран сайхны кино, мянга мянган залуусыг хамруулсан сайн сайханд уриалсан нийгмийн ажлууд, бие даан хийсэн бүрэн хэмжээний амьд тоглолтуудаараа бусад хип хоп хамтлагуудаасаа ялгарч олон нийтэд хип хоп хөгжмийг хүлээн зөвшөөрүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж чадсан билээ. == Гишүүдийн товч танилцуулга == "Татар" хамтлаг Дамдинбазарын Батзаяа, Чулуунбатын Жаргалсайхан, === [[Дамдинбазарын Батзаяа|Дамдинбазар Батзаяа]] === Тайзны нэр: Заяа Овог нэр: Дамдинбазар Батзаяа Төрсөн он сар өдөр: 1984 оны [[4 сарын 8]] Орд: Хонь Үүрэг: Хамтлагийн ахлагч продюсер Боловсрол: 1991-2001 онд 39-р сургуульд суралцаж төгссөн Хайртай дуучин: JOEY STARR Хүндэлдэг хүн: Ээж, аав === [[Чулуунбатын Жаргалсайхан|Чулуунбат Жаргалсайхан]] === Тайзны нэр: Жагаа Овог нэр: Чулуунбат Жаргалсайхан Төрсөн он сар өдөр: 1984 оны [[5 сарын 8]] Орд: Үхэр Үүрэг: Rapper, хөгжмийн редактор Боловсрол: * 1991-2001 онд Нийслэлийн 39 дүгээр сургууль суралцаж төгссөн. * 2001-2002 МУИС-ийн лицей төгссөн, * 2002 МУИС-МКДС, 2007-2011 МУХУИС Олон улсын худалдаа бакалавр, * 2016-2020 БНХАУ Бээжингийн Багшийн Их Сургуулийн Урлагийн сургууль Урлагийн онол мэргэжлийг хятад хэл дээр магисрын зэрэг хамгаалсан. Зорилго: Маш олон хүний дуртай хамтлаг нь болох Дуртай хамтлаг: Ардын урлагаа дэмждэг Хүндэлдэг хүн: ээж, аав Хүсэл мөрөөдөл: Бид өөрсдийн гэсэн онцлогтой дахин давтагдашгүй стилтэй болсон байхыг хүсдэг === [[Дугарын Мөнхчулуун]] === Тайзны нэр: Мөөгий Овог нэр: Дугарын Мөнхчулуун Төрсөн он сар өдөр: 1984 оны [[11 сарын 16]] Орд: хилэнц Үүрэг: Rapper Боловсрол: 1991-2001 оны хооронд 39-р сургуульд суралцаж төгссөн. Санхүү эдийн засгийн дээд сургуульд бизнес удирдлагын чиглэлээр баклаврын зэрэгтэй болсон. Хүсэл мөрөөдөл: Хэнээс ч илүү бас бусдаас түрүүлж байхыг хүсдэг Дуртай хамтлаг: SUPREME-NTM, мөн монголынхоо зарим хамтлаг дуучдыг шүтдэг Хайртай дуучин: MACY GRAY Хүндэлдэг хүн: ээж, аав === Цомгийн танилцуулга === ==== “Tatar” ==== 2004 оны 1 сард TATAR /enhanced cd/ цомогийг худалдаанд гарсан. * Хайрыг хүндэл, * Чамдаа өгсөн хайр, * Нулимс дуссан хайр, * Love song, * Ардын багш гэх мэт олон дуунууд нь ФМ радионуудын шилдэг дууны жагсаалтыг тэргүүлж байсан. Тус хамтлагийн эхний цомгийн бүх дуунууд хит болж байсан. ===== Дууны жагсаалт: ===== # Хайрыг хүндэл # Нулимс дуссан хайр (хамт Цоомоо) # Ардын багш # Гүй жаалаа гүй # Хүн хүнээрээ бай # Хайрын дуу (хамт Минжинсор) # Хип хоп хүн # Нулимс дуссан хайр (remix) # Чамдаа өгсөн хайр # Энэ хүү # Үгээ гээж үү (хамт Tg) # Рок бэйби # Хунгийн дэгдээхэй (хамт Лумино) ==== “Хоёр дахь цомог” ==== Татар хамтлагийн Хоёр дахь цомог 2004 оны 12 сард худалдаанд гарсан бөгөөд гарсан өдрөөсөө борлуулалтаараа шилдэг арван цомгийн жагсаалтыг 8 долоо хоног тэргүүлсэн амжилт үзүүлж байв. Эхний 4 байрт 14 долоо хоног болж байлаа. Дууны жагсаалт: # Эхлэл (0:49) # Сүн сүн (4:12) # Нэргүй (4:37) # Хамтдаа (3:53) # Санадаг л санаа (3:17) # Ажил (3:42) # Энэ минийх (3:49) # Хайр яачихав аа (4:29) # Өөртөө (4:17) # Сак гунья (3:52) # Татар (4:26) # Том од ах хамт (4:34) хамт Лумино # Би чамд хайртай (3:49) # Ганц олдох нас (3:52) # Би чамд хайртай (ая) (3:48) ==== “Гурав дахь цомог Ганцаараа” ==== Татар хамтлагийн Гурав дахь цомог нь “Ганцаараа“; AP цомог 2005 оны 12 сард гарч байсан. Нийт 6 TRACK-тай 4 дуутай. Худалдаанд гарахаас өмнө “Бороо" дуу нь ФМ радиогийн шилдэг дууны жагсаалтыг 12 долоо хоног тэргүүлж байсан бас нэгэн амжилтыг үзүүлж байжээ. Энэхүү цомгийн онцлог нь Япон улсын алдарт реппер "AK-69" тэй хамтарсан Aint no stopping дуу юм. Энэ үеэрээ Татар хамтлаг нь Япон улсад аялан тоглолт хийж 2005 оны [[5 сарын 24]] нд Япон улсын "MS Entertainment " тай хамтран Япон даяар байрлах "Tower records" ын бүх салбаруудаар Татар цомгийг худалдаанд гаргаж байжээ. Мөн тухайн ондоо буюу 2005 оны [[9 сарын 21]]-нд "Ain't No Stoppin' feat.AK-69" cd гээ худалдаанд гаргаж байжээ. Za Дууны жагсаалт: # Хайрыг Хүндэл Remix # Aint no stopping (хамт AK-69) # Ганцаараа # Бороо (хамт Онон) # Ярилцлага (FM 105.5) ==== “Эрх чөлөө” ==== 2008 онд нийт 16 дуутайгаар Эрх чөлөө цомог гаргасан бөгөөд Татар хамтлагийн голлох хит дуунууд энэхүү цомогт багтсан байдаг. Дууны жагсаалт: # Эрх чөлөө (4:00) # Хорвоо (4:32) – видео (хамт TG) # Хэлж амжаагүй (4:11) (хамт Саран) # Хаягдал хүмүүс (4:23) (хамт TG) # Реклам (4:08) # Мессэж (4:37) – видео # Сгөб (4:21) # Жаргалтай хос (3:59) – видео (хамт Саран) # Яагаад (4:20) (хамт Онон) # Special (4:32) (хамт TG) # Эсрэг өдөр (3:33) – видео # Чамд зориулъя (4:01) (хамт Амраа, Төрөө) # Ганцаараа (4:23) – видео # Зүгээр (3:23) # Улаанбаатар (4:42) – видео # Бороо (4:41) – видео (хамт Онон) ==== "Нөлөөллөөс дээгүүрт" ==== 2013 онд Татар хамтлаг нь арван жилийнхээ ойгоор Нөлөөллөөс дээгүүрт нэртэй нийгэм залуучууд уруу хандсан төсөл хэрэгжүүлсэн ба 10 насны төрсөн өдрийн бэлэг болгож энэхүү цомгийг гаргасан юм. Муу бүх нөлөөллөөс дээгүүрт өөрийгөө байлгаж, сайн сайханруу тэмүүлье уриатай байв. Энэхүү хөдөлгөөнөөрөө Татар хамтлаг нь нийт 100000 гаруй дэмжигч залуучуудыг нэгдгэж нийгэмд дуу хоолойгоо хүргэсэн юм. Дууны жагсаалт: # Нөлөөллөөс дээгүүрт # Дуулах дуртай # Чинийх # Чат # Санахгүй юм байна (хамт Ука) # Би чиний хайр (хамт A-cool) # Салж амжаагүй хайр (хамт Хишигдалай, TG) # Электро охин # Үнэтэй (хамт A-cool) # Нэг удаа # I am so fly (хамт Aнхаа) === Уран сайхны кино === # Аз жаргал The bad boy (Sonor records, Big film, Unitel group 2006 он) # Татар УСК ( Aranjin pictures, Red point media, So media 2025 он) # == Бүрэн хэмжээний тоглолтууд == # Хайрыг хүндэл (2004 оны 4 сарын 23, 24 Улаанбаатар хот Бөхийн Өргөө) # Lumino -той хамтарсан концерт, To Night (2005 оны 12 сарын 30,31 Улаанбаатар хот UB Palace) # Бороонд ганцаардах (2006 оны 6 сарын 16 Улаанбаатар хот UB Palace Opan air) # Nuluulluus deeguurt (2013 оны 7 сарын 05 Улаанбаатар хот UB Palace Opan air) # Арван таван жилийн ойн концерт (2018 оны 2 сарын 17 Улаанбаатар хот CROCUS EVENT HALL) # Бороо (2023 оны 8 сарын 19 нд) Төв цэнгэлдэх /20 жилийн ойн тоглолт/ == Шагналууд == # Алтан намар урлагийн наадам # Пентатоник хөгжмийн наадам # Хайфай мюзик авардс # Хит авардс # UBS Music авардс # Bravo super show == Дууны шүлгүүд == === Татар - Ганц олдох насандаа 2001он === Бид өөрсдийн амьдралийн тодорхой нэг хэсгийг тууллаа Тэгээд ч бид гурав бодсон санасанаа дууллаа Энэ дууг дуулсан бидний нэр ТАТАР Бидний дууг сонсоод үз, наашаа анхаар '''Нэгдүгээр бадаг:''' Ганц олдох насандаа сайхан амьдраад ухьe дээ тавь жаран жилийн дараа бидний нуруу бөхийнэдээ Биe биeдээ жаргал хүсч энэ хорвоог илээ гэлээч жам нь ирхээр нүд амар хорвоог орхих билээ Та бид хэзээ хорвоог орхин одхыг мэдэх аргагүй бүхнээсээ өөрийгөө хамгаалж сэргийлж явна гэдэг нь баараггүй Гэнэтийн осолд орлоо гэж хар дарж зүүдлээд сэрдэг цаг бусийн үхэл хагацал яг тэгээд ингээд ирдэг Үхэх цагаа мэднэ гэдэг нь тэр нь түүний ид шид нь цааз авсан ялтан тэд нь үхэх цагаа мэднэ Нэгэнт үхэл чам дээр ирсэн бол хүнд хар ачаа хөнгөрөө энэ хорвоод амьдарч сайн сайхныг үзхээсээ өнгөрөө Амьдарч чадахгуй нэг нь чадах нэгнээ доош нь зулгаана татна санаа муут яван хатна cарьсан багваахай наранд хатна Хайрлаж хайрлуулж амьдарч явсан хүмүүс яaхав харин хөөрхий санаа муут үхэхийн цагт өмхий амаа барина '''Дахилт''': Энэ амьдрал хатуу тоглоом энэ амьдрал хатуу тоглоом Зарим нэгэнд нь шоглоом Энэ амьдрал хатуу тоглоом энэ амьдрал хатуу тоглоом Зарим нэгэнд нь шоглоом '''Хоёрдугаар бадаг:''' Бид одоо юyны төлөө амьдарч байгаа юм бэ үхэн үхтлээ тэмцэж явдаг ямар сонин хүн бэ Түүний хэлсэн үгс амьдралд онол дээр тoгтддог гэлтэй хэлдээ амьдралийг тэр буруу ойлгожилдээ Жишээ нь гэрээс гараад авто машинд дайруулна дааруулна үхэлрүү яаруулна бие биенээ цааш нь нааш нь харуулна Ингээд нэгэн өдөр мөнх бусыг үзнэ амьд явах хоногийн тоо нэгэн өдөр гүйцнэ Ганц олдох насандаа сайхан амьдраад ухиe дээ 50 60н жилийн дараа бидний нуруу бөхийлээ Биe биeндээ жаргал хүсч энэ хорвоог элээ гэлээ жам ирхээр нүд амар хорвоог орхих билээ '''Дахилт:''' Энэ амьдрал хатуу тоглоом энэ амьдрал хатуу тоглоом Зарим нэгэнд нь шоглоом Энэ амьдрал хатуу тоглоом энэ амьдрал хатуу тоглоом Зарим нэгэнд нь шоглоом '''Гуравдугаар бадаг:''' Чамд ганц олдох насаа сайхан амьдраад үхэх ёстой сайхан амьдрал үзэхийн тулд хайр бас байх ёстой Өрөөл бусдийг хайрлаж хүндэл тэдний хайрийг хүлээ юyний өмнө хайрлаж сур өөрийн ээж аав гэр бүлээ Баян тансаг ядуу дорой амьдарч байж болно хамгийн гол нь бие биенээ хайрлаж сайхан амьдарч бас болно Биe биeндээ жаргал хүсч энэ хорвоог элээ гэлээ жам ирхээр нүд амар хорвоог орхих билээ Энэ бүгдийн эцэс хэзээ гэдгийг хэнч мэддэггүй энэ бүгдийн учрыг хэнч олно гэдэггүй Ямарч байсан сэтгэл хангалуун амьдрах л юмсан... '''Дахилт:''' Энэ амьдрал хатуу тоглоом энэ амьдрал хатуу тоглоом Зарим нэгэнд нь шоглоом Энэ амьдрал хатуу тоглоом энэ амьдрал хатуу тоглоом Зарим нэгэнд нь шоглоом === Татар - Хайрыг хүндэл 2003 он === '''Нэгдүгээр бадаг:''' Тэрээр хулгай сайн хийнэ өөрийн чадал хирээр Сантeхникч нэрээр хүний хөрөнгө орон гэрээр Yнэ цэнэтэй дэл сул юм үнэхээр их эрж хайдаг Тэр их айдаг тэр цагдаагаас эмээж байдаг Түүнд боломж гарвал айлын хаалгыг үлгэрийн юм шиг нээнэшд гээнэшд Ажлаа дуусгаад яг л тэнд ул мөр үлдээнэшд Тэр этгээд өөрийн ажлыг нэг иймэрхүү маш их сайн хийдэг Айлын үүдэнд ажлаа дуусгаад сүүлд нь нусаа нийдэг Зөв шударга амьдарч байна хэмээн мөрөөдөх дуртай Харамсалтай нь хулгай хийхдээ арай илүү уртай Бусдыг бодвол хүнлэг сэтгэл эелдэг даруу зантай ч Ганц сурсан юм нь энэ юм болохоор тэр хулгайч Өөрийн болчимгүй алдаа дутагдлын эрхээр Ийм нэгэн амьдарлаар амьдрах болсон хатуу бэрхээр Тэр муу нэртэй хүмүүс түүнийг хардаж сэрдэж гүтгэнэ Амьдрал хатуу болох тусам амьдарлын төлөө зүтгэнэ '''Дахилт:''' Бусдын хайрыг хүндэл Хайраа нээсэн сэтгэл шүүдээ зөвхөн хайртай хүндээ л Бусдын хайрыг хүндэл Хайртай гэсэн сэтгэлийг нь битгий гомдоо Бусдын хайрыг хүндэл Бусдаас хайрыг хүртэхэд гэмгүй учир үүнд л Бусдын хайрыг хүндэл Түүний хайрыг хүндэлсэн бол тэр шал ондоо '''Хоёр дугаар бадаг:''' Хөрш айлын хүмүүс ажилдаа явж байхад тэр ганцаар завтай Ийм амьдрал түүнд таалагдахгүй байгаа нь лавтай Ийм амьдрал нэгэн бодлын тэрүүхэн тэндээ давгүй Нөгөөтэйгүүр харамсалтай сэтгэл санаа тавгүй Тэр уг нь хөгшин болсон эжий аавдаа хайртай Тооны олимпиадын баярын бичиг хоёрдугаар байртай Дунд сургуульд байхдаа онц сурдаг л байсан Дурлаж явсан хайрлаж явсан найз охинтой байсан Гэтэл найз охиндоо хаягдаад бүгдийг дотроо бодсон Юу бодож тэгсэн юм бол бүгдийг орхиод одсон Тэр охиныг үнэн сэтгэлээсээ хайрладаг байждээ Хөвгүүн одоо ийм хүн охин яаж мэдэхэв дээ Түүний нулимс газар уналгүй хацартаа нэвчсэн Зөвхөн хайртай охин гэсэн сэтгэлээ тэвчсэн Тэр ингэж удаан тэвчиж чадахгүйгээ мэдсэн Иймээс бүгдийг орхиод явахаар шийдсэн '''Дахилт:''' Бусдын хайрыг хүндэл Хайраа нээсэн сэтгэл шүүдээ зөвхөн хайртай хүндээ л Бусдын хайрыг хүндэл Хайртай гэсэн сэтгэлийг нь битгий гомдоо Бусдын хайрыг хүндэл Бусдаас хайрыг хүртэхэд гэмгүй учир үүнд л Бусдын хайрыг хүндэл Түүний хайрыг хүндэлсэн бол тэр шал ондоо '''Гурав дугаар бадаг:''' Түүний сэтгэл санаа одоо дээсэн дөрөө Тэр өөрөө сайн муу үйлийн ялгаа зөрөө Тэр хөөрхий найз охиндоо хаягдлаа гээд хуруу гараа зүсээгүй Түүнийг ийм байдалд оруулахыг тэр охин хүсээгүй Төрсөн нутаг эх орон эжий ааваа голов уу Эсвэл түүний бүгдийг орхиод одсон нь охиноос болов уу Тэр уг нь ингэх ёсгүй байсан буруудсан Яаж ч хичээсэн зам нь уруу болохоор уруудсан Хүүгээ харсан эхийн зүрх улам бүр сэдэрсэн Эжий ааваа маш их санасанаа тэр сая мэдэрсэн Нүдэндээ нулимстай тэр хоёрыг харсан Өөрийн эрхгүй нулимс урсаад нүдээ алгаараа дарсан Харь хүний нутагт удаан байж чадалгүй зутарчээ Аав ээжээ орхисондоо өөрөө өөртөө гутаржээ Харийн нутагт ядарч туйлдаад хүрээд цуцсан Эжий аавтайгаа сайхан байсан цагаа санаад санагалзан буцсан Тэр охины төлөө зовж шаналаад юунд хүрэвдээ Охиноос болж хэний амьдрал сүйрэвдээ Үр минь хэмээн явсаар байсан эжий ааваа хүндэл Үүнд л учир бий бусдын хайрыг хүндэл '''Дахилт:''' == Гадаад холбоос == [https://sonin.mn/news/enews/139519 "Брейк"-ээс эхэлсэн 20 жилийн түүх “Татар”] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Дуучин]] [[Ангилал:Хамтлаг улс орноор]] gx1v08hw09sbct4lu2vc3lf7xq4gj09 0 117878 852693 846856 2026-04-09T21:53:29Z Enkhsaihan2005 64429 852693 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Баасанжавын Сэвжидмаа | image = Доктор Сэвжидмаа.jpg | caption = | birth_date = {{birth date and age|1977|11|21}} | birth_place = [[Зүүнхараа]], [[Сэлэнгэ аймаг]], Монгол | death_date = | death_place = | citizenship = | fields = Анагаах Ухааны Доктор, Хүний Их Эмч | workplaces = [[Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль|Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль]] | alma_mater = [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль|Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль]]<br>[[Хумбольдт Их Сургууль]] | known_for = | spouse = | children = | parents = | signature = <!--(filename only)--> | website = <!--{{URL|www.example.com}}--> }} '''Баасанжавын Сэвжидмаа''' ([[1977 он]]ы [[11 сарын 21|арваннэгдүгээр сарын 21]]-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Зүүнхараа]] [[хот]]од төрсөн) нь [[Монгол Улс|Монголын]] [[эмч|хүний их эмч]], хоёр улсын их сургуулийн багш, [[анагаах ухаан]]ы доктор юм. Б. Сэвжидмаа нь [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын]] [[Хумбольдт Их Сургууль|Хумбольдт Их Сургуулийн]] харьяаны их сургуулийн эмнэлэг болох [[Шарите]]д [[хүний цус ойртолт]]оос шалтгаалсан шинэ төрлийн синдром (өвчний янз бүрийн шинж тэмдэг) мөн уургийн өөрчлөлтийг нээн илрүүлсэн<ref name="Tusgal">{{Webarchiv|url=http://www.tusgal.mn/doktor-sudlaach-b-sewjidmaa-unuugiin-shu-d-uwchin-udamshdag-gedgiig-uguisgej-baina |wayback=20211107082259 |text=''Судлаач, доктор Б. Сэвжидмаа: Өнөөгийн шинжлэх ухаан өвчин удамшдагийг үгүйсгэж байна.'' |archiv-bot=2026-01-26 01:40:47 InternetArchiveBot }} tusgal.mn: цахим хуудаст нийтэлсэн Б. Батцэцэг, нийтлэгдсэн 2018 оны есдүгээр сарын 28, хандсан 2021 оны арваннэгдүгээр сарын 07</ref> эрдэмтэн юм. == Намтар == Б. Сэвжидмаа нь Сэлэнгэ аймгийн Зүүнхараа хотод гурван хүүхэдтэй айлын бага охин болон хорвоод мэндэлжээ. Түүний эцэг эх нь бас эмч бөгөөд ажлын шаардлагаар дөнгөж ой гарантай байхад нь [[Улаанбаатар]] хот руу шилжсэн байна. Хотод арван жилийн 6-р дунд сургуульд сурч байх хугацаандаа [[Нүцгэн уулын бэлд]] киноны гол дүр болох ''«Анужин»''-ы дүрийг бүтээжээ.<ref>[https://mongol-kino.mn/uranbuteel/%D0%BD%D2%AF%D1%86%D0%B3%D1%8D%D0%BD-%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D1%8D%D0%BB%D0%B4-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE ''Нүцгэн уулын бэлд''.] Монгол кино үйлдвэрийн мэдээллийн сан.</ref> Дараа нь [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль|Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургуулийг]] хүний их эмчийн мэргэжлээр дүүргээд, эндээс Герман Улсын [[Хумбольдт Их Сургууль]]д докторын ажлаа эхлүүлсэн байна. Тэрбээр докторын судалгааны ажлаа цус ойртолттой гэр бүлийн генийн өөрчлөлтийг судлан, түүнээс шинжлэх ухаанд мэдэгдээгүй байсан синдром, мөн уургийн нийлэгжлийн өөрчлөлтийг нээн илрүүлж, түүнээ олон улсын анагаах ухааны шинэ өвчний бүртгэлд бүртгүүлэн докторын ажлаа (''„magna cum laude“'' - онцсайн дүнтэй) хамгаалсан байна.<ref name="Tusgal" /> Үүний дараа Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургуульд физиологийн тэнхмийн багш болон тэнхмийн эрхлэгчийн ажлуудыг гүйцэтгэж байв. Өдгөө Герман Улсын [[Халле (Заале)|Халле]] хот дахь [[Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль]]д багшаар ажиллахын зэрэгцээ Монгол Улсад энэ жил ([[2021 он]]) ихээхэн газар авч байгаа Ковид-19 вирусийн халдварын бүтцийг тогтоох ажилд гар бие оролцон ажиллаж байгаа юм.<ref>{{Webarchiv|url=https://zaag.mn/archives/44104 |wayback=20211107193527 |text=''Б. Сэвжидмаа: Вирус байгаль дээр тарчихсан учраас устаж үгүй болоход хэцүү.'' |archiv-bot=2023-10-06 03:24:38 InternetArchiveBot }} нийтэлсэн Г. Жаргал, нийтлэгдсэн 2021 оны тавдугаар сарын 13, хандсан 2021 оны арваннэгдүгээр сарын 07.</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.control.mn/i/22764 |wayback=20211107193525 |text=''Комментатор шинэ дугаар: Б. Сэвжидмаа (ХБНГУ-ын Мартин Лютер их сургуулийн багш, анагаах ухааны доктор).'' |archiv-bot=2025-11-22 08:01:36 InternetArchiveBot }} хөтлөгч Энхбат, нийтлэгдсэн 2021 оны дөрөвдүгээр сарын 24, хандсан 2021 оны арваннэгдүгээр сарын 07.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MlpmlkGgBLE ''Эрүүл мэндийн яамны цаг үеийн байдлын шуурхай мэдээ'']</ref> Мөн түүнчлэн анагаах ухааны доктор, дэд профессор Н. Одонгуа, нийтийн эрүүл мэндийн хүний их эмч Э. Ундармаа нарын хамтаар [[Аз жаргал & стресс|Аз жаргал ба стресс]] хэмээх нийтийн эрүүл мэндэд зориулсан аз жаргалын дааврыг нэмэгдүүлэх, стрессийн дааврыг хорогдуулах, эрүүл хооллох зэргийн сэдвийг шинжлэх ухааны үүднээс тайлбарласан номыг зохиожээ.<ref>[https://www.peak.mn/news/unuudriin-nom-az-jargal-ba-stress ''Өнөөдрийн ном: "Аз жаргал ба Стресс"''.] peak.mn: нийтэлсэн Б. Болормаа, нийтлэгдсэн 2021 оны хоёрдугаар сарын 3, хандсан 2021 оны арваннэгдүгээр сарын 07.</ref> == Шагнал == * 2004-2006 он: [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн Газрын]] тэтгэлэг * 2009/01-2009/12 он: [[Герман|ХБНГУ-ын]] [[Берлин]] хотын [[Шарите|Шаритегийн]] анагаах ухааны факультетын докторын ажлын тэтгэлэг * 2021 он: [[Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Сэвжидмаа, Баасанжавын}} [[Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Генетикч]] [[Ангилал:Халле-Виттенбергийн Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Германы эмч]] [[Ангилал:Анагаах ухаан ба нийгмийн эрүүл мэндийн ном зохиогч]] [[Ангилал:Жүжигчин хүүхэд]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Анагаах Ухааны Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Хумбольдт Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан]] [[Ангилал:Халлегийн (Заале) хүн]] [[Ангилал:Зүүнхараагийн хүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] j9cnwyneu619egvz56mzhljbo1ekqrg 0 117912 852694 681077 2026-04-09T21:55:57Z Enkhsaihan2005 64429 852694 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Ганхуягийн Шийлэгдамба | image = | caption = | office1 = [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэнд, спортын сайд]] | primeminister1 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] | term_start1 = 2014 он | term_end1 = 2016 он | predecessor1 = [[Нацагийн Удвал]] <small>(Эрүүл мэндийн сайд)</small><br/>[[Цэдэвдамбын Оюунгэрэл]] <small>(Спорт, соёл, аялал жуулчлалын сайд)</small> | successor1 = [[Самбуугийн Ламбаа]] | office2 = [[Байгаль Орчин, Аялал Жуулчлалын Яам (Монгол)|Байгаль орчны сайд]] | primeminister2 = [[Санжаагийн Баяр]] | term_start2 = 2007 он | term_end2 = 2008 он | predecessor2 = [[Ичинхорлоогийн Эрдэнэбаатар]] | successor2 = [[Лүймэдийн Гансүх]] <small>(Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд)</small> | birth_date = {{birth date|1975|3|10}} | birth_place = [[Баруунбаян-Улаан сум]], [[Өвөрхангай аймаг]] [[Монгол]] | death_date = {{death date and age|2021|11|2|1975|3|10}} | death_place = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = [[Маастрихтын их сургууль]] | profession = | website = }} '''Ганхуягийн Шийлэгдамба''' (1975 оны 3 сарын 10-нд [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Баруунбаян-Улаан сум]]анд төрж, 2021 оны 11 сарын 2-нд нас барсан) нь Монгол Улсын Байгаль орчны, мөн Эрүүл мэнд, спортын сайдаар ажиллаж байсан улс төрч. ==Боловсрол== Шийлэгдамба нь 1982-1992 онд [[Арвайхээр]]т дунд сургууль, 1992-1996 онд ГХДС-ийн аялал жуулчлалын анги, 1997 онд [[Лондон]] хотын “Center London” коллеж, 1998 онд Удирдлагын хөгжлийн институт, 2004 онд Нидерландын Маастрихтын их сургууль, 2008-2010 онд Австрали улсын Мельбурн хот дахь Чарльз Старт их сургуулийг тус тус төгссөн. ==Ажилласан байдал== Тэрбээр 1996-1998 онд Монгол мэдлэг дээд сургуульд багш, 1998-2000 онд "Баянговь жуулчин" ХХК-ийн захирал, 2000-2004 онд Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Аялал жуулчлалын газрын дарга, 2004-2007 онд Зам тээвэр, аялал жуулчлалын дэд сайд, 2007-2008 онд Байгаль орчны сайд, 2012-2015 онд МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 2014-2016 онд Эрүүл мэнд, спортын сайд, 2018-2020 онд Өвөрхангай аймгийн МАХН-ын дарга, 2018 оноос "Эх нутаг" ТББ-ийн тэргүүн, “МОНРОС ЭКО” ХХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн даргаар ажиллаж байлаа. ==Албан тушаалын хэрэг== Эрүүл мэнд, спортын сайдаар ажиллаж байсан Шийлэгдамбыг 2015 оны 11 сарын 4-нд Авлигатай тэмцэх газар 500 сая төгрөгийн авлигын хэрэгт буруутган ажлын өрөөнөөс нь баривчилж саатуулсан. Энэ талаараа тэрбээр МАХН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргын хувьд намын санхүүжилтийг хариуцаж байсан гэж тайлбарлаж байв. Улмаар Анхан шатны шүүхийн захирамжаар 2015 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрөөс яллагдагчаар тооцон цагдан хорьсон юм. 2017 оны 8 сард Сүхбаатар дүүргийн Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх Г.Шийлэгдамбыг албан тушаалтан хээл хахууль өгөгчийн ашиг сонирхлын үүднээс гүйцэтгэх ёсгүй үйлдлийг хийхээр урьдчилан амлахгүйгээр давтан онц их хэмжээний хээл хахууль авсан гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцож, 2002 оны Эрүүгийн хуулийн 268 дугаар зүйлийн 268.2 дахь хэсэгт зааснаар 1 сая төгрөгийн эд хөрөнгө хурааж, 5 жил 1 сар хорих ялаар шийтгэсэн. Нийслэлийн Эрүүгийн хэргийн давж заалдах шатны шүүх уг хэргийг 2017 оны 11 дүгээр сарын 2-ны өдөр хянан хэлэлцээд анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хэвээр үлдээж шийдвэрлэсэн юм. 2018 оны 2 сарын 9-нд Улсын Дээд шүүхийн хяналтын шатны эрүүгийн хэргийн шүүх хуралдаанаас Г.Шийлэгдамбад оногдуулсан ялыг хөнгөрүүлэн, нийтийн албанд томилогдох эрхийг 4 жил хасаж, 4 жил 6 сар хорих болгон өөрчилжээ. {{DEFAULTSORT:Шийлэгдамба, Ганхуягийн}} [[Ангилал:Монголын эрүүл мэнд ба спортын сайд]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчны сайд]] [[Ангилал:Баруунбаян-Улааны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] 0loc7rp3i18wk7m7jvfsqx1gpvxwzp3 0 118556 852695 852369 2026-04-09T22:09:34Z Enkhsaihan2005 64429 852695 wikitext text/x-wiki {{Short description|2026 оноос Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэмсэг]] | name = Ням-Осорын Учрал | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | caption = Учрал 2025 онд | alt = | office = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] | term_start = 2026 оны 3 сарын 31 | predecessor = [[Гомбожавын Занданшатар]] | successor = | president = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office1 = [[Улсын Их Хурлын дарга]] | term_start1 = 2025 оны 11 сарын 20 | term_end1 = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor1 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor1 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office2 = [[Монгол Ардын Намын дарга]] | term_start2 = 2025 оны 11 сарын 15 | term_end2 = | predecessor2 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Сайдын албан тушаал |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office3 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | term_start3 = 2025 оны 6 сарын 18 | term_end3 = 2025 оны 11 сарын 20 | prime_minister3 = Гомбожавын Занданшатар | president3 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor3 = [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | successor3 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | office4 = [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Монголын сайд ба Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын дарга]] | term_start4 = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end4 = 2025 оны 6 сарын 17 | prime_minister4 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president4 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor4 = Дашзэгвийн Амарбаясгалан | successor4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office5 = [[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд]] | term_start5 = 2022 оны 8 сарын 30 | term_end5 = 2024 оны 7 сарын 10 | prime_minister5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president5 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor5 = [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor5 = [[Цэндийн Баатархүү]] {{Collapsed infobox section end}}}} | office6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start6 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end6 = | constituency6 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|72-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2016–2020)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024#Тойрог|28-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2020–2024)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|9-р, Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүрэг]] (2024–одоо) | birth_date = {{birth-date and age|1987|1|2}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]]<br>(2009 оноос) | spouse = Ч.Сэлэнгэ | children = | alma_mater = {{Plainlist| * [[Их Засаг Их сургууль]] (BA) * [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] (MA) * [[Глоустершер их сургууль]] (MBA) * [[Монгол, Төвөд ,Будда судлалын институт]] (Дэд эрдэмтэн) }} | website = {{URL|https://uchral.mn/}} }} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. 2025-2026 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргаар, 2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]], 2024-2025 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] даргаар, 2022-2024 онд Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайдаар тус тус ажиллаж байсан. 2016, 2020, 2024 онуудад Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * 2025 оны 11-р сараас 2026 оны 3-р сард Улсын Их Хурлын даргаар ажилласан. * Улмаар 2026 оны 3-р сарын 30-нд Ерөнхий сайдаар томилогдов. [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Гэр бүлийн байдал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд дөрвөн хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. == Шагнал == 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] tojdyqo74bext4b4l8xj2j3xi0k7u1u 0 118942 852696 825267 2026-04-09T22:14:56Z Enkhsaihan2005 64429 852696 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Сономын Аварзэд | image = | office1 = [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад явдлын яамны сайд]] | president1 = | term_start1 = 1957 | term_end1 = 1958 | predecessor1 = [[Дашийн Адилбиш]] | successor1 = [[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] | office2 = БНМАУ-ын Сайд Зөвлөлийн орлогч дарга | term_start2 = 1955 | term_end2 = 1957 | predecessor2 = | successor2 = | office3 = Бүгд Найрамдах [[Унгар]] Ард улсад суугаа Элчин сайд | term_start3 = 1959 он | term_end3 = 1960 он | predecessor3 = | successor3 = | birth_date = 1922 он | birth_place = Бишрэлт гүний хошуу, Засагт хаан аймаг, [[Монгол]] (одоогийн [[Цогт сум]], [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]]) | death_date = 1989 он | death_place = [[Улаанбаатар]], Монгол | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = | profession = Төрийн зүтгэлтэн, дипломат | allegiance = {{flag|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} | branch = | serviceyears = | rank = | awards = }} {{Unreferenced}} '''Содномын Аварзэд''' - (1922 онд Монгол Улсын Засагт хаан аймгийн Бишрэлт гүний хошуунд /өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Цогт сум]]<nowiki/>ын Баян-Өндөр хэмээх газар төрсөн- 1989 онд Улаанбаатар хотод нас барсан)- Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Гадаад явдлын яамны сайд, дипломат. == Намтар == С.Аварзэдийг 3 настай байхад эцэг эх нь мөнх бусыг үзүүлж тэрбээр ах, эгч нарынхаа асрамжид өсч Тайшир сумын бага сургуульд орж суралцсан байна. 1937-1941 онд ЗХУ-ын Эрхүү хотын Зоо мал эмнэлгийн техникумд сурч улмаар 1941-1944 онд Говь-Алтай аймагт малын бага эмч, 1944-1945 онд Мал аж ахуйн Яаманд малын бага эмч, орчуулагч зэрэг ажил хийж байжээ. 1946 онд Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] тушаалаар ЗХУ-ын Москва хотын Олон улсын харилцааны дээд сургуульд явсан анхны 6 оюутны ([[Мангалын Дүгэрсүрэн]], [[Шагдарын Бира]], Пүрэвжал, Лочин, [[Оюуны Хосбаяр]], [[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]) нэг бөгөөд 1952 онд тус сургуулийг Олон улсын эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн байна. 1952 оны зунаас ГЯЯ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн даргын туслахаар хагас жил ажилласан. 1953 оны 1-р сараас 1954 онд БНМАУ-ын Улсын прокурорын орлогч. 1954-1955 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн зохион зааварлах хэлтсийн дарга. 1955-1957 онд БНМАУ-ын Сайд Зөвлөлийн соёл гэгээрэл эрхэлсэн орлогч дарга. 1957-1958 онд БНМАУ-ын Гадаад Явдлын Яамны сайд. МАХН-ын Төв Хорооны VI бүгд хурлаар МАХН-ын Улс төрийн Товчооны орлогч гишүүнээр сонгогдсон. 1959 оны 2-р сараас 1960 оны 7-р сар хүртэл Монгол улсаас Бүгд Найрамдах [[Унгар]] Ард улсад суугаа Элчин сайд, 1960 оноос МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны орлогч гишүүнээр 9 сар ажиллаад дахин сонгогдоогүй байна. 1960 оноос 1962 онд Улсын прокурорын газарт хэлтсийн даргаар (Шүүх хяналтын) томилогдон ажиллажээ. 1962 оны намар Намын Төв Хорооны шийдвэрээр ажлаасаа чөлөөлөгдөн [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-д багш болж түүх-хуулийн факультетын Төр эрхийн тэнхимд хоёр жил орчим 1964 он хүртэл багшилжээ. Мөн хугацаанд МУИС-т франц хэлний багшаар ажилласан ажээ. 1965 онд нутаг заагдан Говь-Алтай аймгийн [[Цогт сум|Цогт сумандаа]] сум-нэгдлийн дарга хийсэн. 1967 оны 2-р сараас 9-р сард БНМАУ-ын ШУА-ийн Мэдээллийн тасгийн эрхлэгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллажээ. 1967 оны намраас Авто тээврийн 1-р баазад холын тээврийн цистерний жолооч. 1970 оноос Цалин хөлсний улсын хороонд Хууль-эрхийн хэлтсийн зөвлөх, жилийн дараа мөн хэлтсийн даргаар дэвшив. 1977 оны зунаас 1979 он хүртэл Авто тээврийн 22-р баазад жолооч. 1979-1980 онд Геологи уул уурхай яамны Олон улсын геологийн экспедицэд хуулийн зөвлөх-референтээр шилжиж ажиллав. 1980-1985 онд Зөвлөлтийн барилгын 3-р трестийн /СОТ-3/ зөвлөлтийн дарга нарын жолооч хийжээ. /1982 онд тэтгэвэрт суусан боловч үргэлжлүүлж ажиллажээ/. Тэрээр 1985-1987 онд Авто тээврийн 37-р баазад жолооч хийж байгаад 1989 онд нас барсан юм. == Хэлмэгдүүлэлт == МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны орлогч гишүүн, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга, ГЯЯ-ны сайд Содномын Аварзэд Монгол-Зөвлөлтийн хилийн хэлэлцээнд буулт хийгээгүйн улмаас Зөвлөлтийн Элчин сайд [[Вячеслав Молотов|В.М.Молотовтой]] хэлэлцэж олон улсын эрх зүйн үүднээс Молотовын нөхцөлүүдийг няцаасан, түүнээсээ болж Зөвлөлтийн эсрэг үзэлтэн гэж буруутгагдаад алжлаас нь чөлөөлж нутаг зааж дараа нь тээврийн жолооч хийлгүүлж байжээ. == БНМАУ-ЗХУ-ын 1958 оны хилийн хэлэлцээ == 1958 онд БНМАУ-ын Гадаад Явдлын сайд Содномын Аварзэд Зөвлөлт-Монголын хилийн хэлэлцээрийн монголын талыг тэргүүлж байв. С.Аварзэд бол Зөвлөлт улсад Москвагийн Олон Улсын харилцааны дээд сургуулийг төгссөн, орос франц хэлтэй, өндөр боловсрол, мэдлэгтэй, туршлагатай, эх оронч хүн байлаа. Монгол, Зөвлөлтийн хилийн хэлэлцээг ЗХУ-ын талаас тус улсаас БНМАУ-д суугаа Элчин сайд Вячеслав Молотов тэргүүлжээ. Зөвлөлтийн төлөөлөгчид Монгол, Зөвлөлтийн хилийн шугамыг тогтоох санал, гар зураг бэлтгэхдээ Увс аймгийн хойд хэсэг, Тэсийн голоос Тагнын нурууг давуулсан их хэмжээний газрыг Зөвлөлт улсын нутаг дэвсгэрт багтаасан байжээ. Энэ газар нь стратегийн ач холбогдол бүхий уран, гянт болдын нөөцтэй, монголын унаган нутаг байлаа. Зөвлөлтийн Элчин сайд В.Молотов “манай Тувагийн үлдсэн газар нутгийг өг. Энэ бол манай Зөвлөлт улсын нутаг”” хэмээн монголын талд хүчтэй тулгалт хийж байжээ. Зөвлөлтийн тал өмнө монголын Урианхай буюу Туваг 1944 онд өөртөө нэгтгээд одоо бас дахин ийм аргаар газар нэхэж эхэлжээ. С.Аварзэд хэлэлцээний үед унаган монгол газар нутгаа таслан өгөхгүй гэсэн хатуу байр суурьтай байсан тул В.М.Молотов “Тэр алгын чинээхэн газраас юунд тэгтлээ зууралдаад байгаа юм бэ. Тэгж яривал танай улс бүхлээрээ манайх байж байх тийм үе байсан юм чинь” хэмээн уурлаж, ” Танай монголын удирдагчид Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд нэгдэх хүсэлтээ хэд хэдэн удаа илэрхийлж байсан шүү” хэмээн сануулж байлаа. Гадаад явдлын яамны сайд С.Аварзэд “СССР-т монголын 2442 хавтгай дөрвөлжин км газар нутгаа өгөхгүй” хэмээн бүтэн таван сарын сарын турш Молотовтой халз үзэлцэж түүний балмал ажиллагааг эсэргүүцэж байлаа. “ЗХУ Монголын нутгийн хэсгийг авах гэж байгаа нь эзэрхэг түрэмгий хаант Орос улсын замаар замнаж буй хэрэг" хэмээн Аварзэд Молотовт сануулан хэлж байжээ. Тэр хэлэлцээний үеэр Аварзэд сайд Увс аймгаас нутгийн хоёр малчин хүнийг авчирч зөвлөлтийн авах гэж газар бол Монголын нутаг гэдгийг хичнээн ч удаа нотолж яриад ч зөвлөлтийн тал огт хүлээж авахгүй байлаа. Хэлэлцээ мухардмал байдалд орсон тул тэр үед Москвагаас [[Никита Хрущёв]] (ЗСБНХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга)-ын цахилгаан утас Монголын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоонд иржээ. Тэр цахилгаанд “Танай Гадаад явдлын яамны сайд Аварзэд Москвад хачирхал төрүүлж байна. Яаралтай арга хэмжээ ав” хэмээн тушаасан байжээ, Тэр үед [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] Москва явсан эзгүй байгаад удалгүй буцаж иржээ. Цэдэнбал: “Монгол, Зөвлөлтийн найрамдлын харилцаанд сэв суулгаж та нар муухай юм хийсэн байна. Нөхөр Аварзэд Улс төрийн товчоог төөрөгдөлд оруулжээ. Түүнд арга хэмжээ авах хэрэгтэй” хэмээн ихэд уурлан хилэгнэж байв. Энэхүү хэлэлцээний явцыг тухай бүрт нь Улс Төрийн Товчоонд илтгэж байсан тухайгаа Аварзэд Цэдэнбалд хэлжээ. Цааш нь Аварзэд “Ер нь улсын хилийг өөрчилнө гэдэг бол хэн нэгэн гадаад улсын төлөөлөгч, элчин сайдын саналаар болдог зүйл биш. Энэ асуудлыг монголын төрийн дээд байгууллага шийдэх ёстой. Миний ганц тулгуурладаг юм бол энэ” хэмээн Цэдэнбалд бодит үнэнийг хэлжээ. Гэвч Цэдэнбал Аварзэдийн эх орноо хамгаалсан зүтгэлийг үнэлсэнгүй. Харин эсрэгээр түүнийг буруутгаж арга хэмжээ авахаар зэхэж байв. Хамгийн хачирхалтай нь Цэдэнбалын төрсөн нутаг [[Увс аймаг]] дахь [[Давст уул|Давст уулыг]] нь зөвлөлтийн тал булаан авч байхад тэр бээр юу ч дуугараагүй өнгөрчээ. Удалгүй Цэдэнбал ГЯЯ-ны сайд С.Аварзэдийг буруутгаж ямар ч үндэслэлгүй ажлаас нь яаралтай чөлөөлж, зөвлөлт-монголын хэлэлцээнд оруулахаас зайлуулжээ. Цэдэнбал Аварзэдийг “Прокурорт өгч түүнийг яаралтай шийтгэж арга хэмжээ ав” хэмээн хууль хяналтын байгууллагад үүрэг өгч байжээ. Монгол, зөвлөлтийн хилийн хэлэлцээг үргэлжлүүлэн хийх Монголын төлөөлөгчдийн тэргүүнээр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга, зөвлөлтийнхөнд "өөрийн хүн" хэмээн тоогддог [[Лувсанцэрэнгийн Цэнд|Лувсанцэрэнгийн Цэндийг]] томилж, ийнхүү зөвлөлтийн талаас монголын талд шаардсан бүх газар нугийг өгөхөөр болжээ. == Гэр бүл == 1954 оны эхээр [[Ламжмаагийн Дугармаа]]<nowiki/>тай гэрэлсэн байна. 4 хүүхэдтэй- Алимаа (1956), Цогт (1958), Шихихутаг (1962), Мичидмаа (1965). == Дашрамд дурдахад == 2022 оны 9-р сард Төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд агсан Сономын Аварзэдийн 100 жилийн ойд зориулсан "Аварзэд-100" түүх ба орчин үе эрдэм шинжилгээний бага хурал [[Алтай (хот)|Алтай]] хотод зохион байгуулсан. С.Аварзэд жолооч хийж байхдаа хөдөө францын жуулчидтай тааралдаж [[Франц хэл|франц хэлээр]] нь цэвэрхэн ярихад цаад францууд нь ихэд гайхширч монголын захын таксины жолооч миний хэлээр ярьж байна гэж уулга алдаж байсан гэдэг. {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]] {{DEFAULTSORT:Аварзэд, Сономын}} [[Ангилал:Цогтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Унгар дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎]] [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]] j3i59f8yo3pml820pbs6jngtgc24pin 852697 852696 2026-04-09T22:15:24Z Enkhsaihan2005 64429 852697 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Сономын Аварзэд | image = | office1 = [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад явдлын яамны сайд]] | president1 = | term_start1 = 1957 | term_end1 = 1958 | predecessor1 = [[Дашийн Адилбиш]] | successor1 = [[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] | office2 = БНМАУ-ын Сайд Зөвлөлийн орлогч дарга | term_start2 = 1955 | term_end2 = 1957 | predecessor2 = | successor2 = | office3 = Бүгд Найрамдах [[Унгар]] Ард улсад суугаа Элчин сайд | term_start3 = 1959 он | term_end3 = 1960 он | predecessor3 = | successor3 = | birth_date = 1922 он | birth_place = Бишрэлт гүний хошуу, Засагт хаан аймаг, [[Монгол]] (одоогийн [[Цогт сум]], [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]]) | death_date = 1989 он | death_place = [[Улаанбаатар]], Монгол | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | spouse = [[Ламжмаагийн Дугармаа]] | children = 4 | alma_mater = | profession = Төрийн зүтгэлтэн, дипломат | allegiance = {{flag|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} | branch = | serviceyears = | rank = | awards = }} {{Unreferenced}} '''Содномын Аварзэд''' - (1922 онд Монгол Улсын Засагт хаан аймгийн Бишрэлт гүний хошуунд /өнөөгийн [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн [[Цогт сум]]<nowiki/>ын Баян-Өндөр хэмээх газар төрсөн- 1989 онд Улаанбаатар хотод нас барсан)- Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Гадаад явдлын яамны сайд, дипломат. == Намтар == С.Аварзэдийг 3 настай байхад эцэг эх нь мөнх бусыг үзүүлж тэрбээр ах, эгч нарынхаа асрамжид өсч Тайшир сумын бага сургуульд орж суралцсан байна. 1937-1941 онд ЗХУ-ын Эрхүү хотын Зоо мал эмнэлгийн техникумд сурч улмаар 1941-1944 онд Говь-Алтай аймагт малын бага эмч, 1944-1945 онд Мал аж ахуйн Яаманд малын бага эмч, орчуулагч зэрэг ажил хийж байжээ. 1946 онд Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] тушаалаар ЗХУ-ын Москва хотын Олон улсын харилцааны дээд сургуульд явсан анхны 6 оюутны ([[Мангалын Дүгэрсүрэн]], [[Шагдарын Бира]], Пүрэвжал, Лочин, [[Оюуны Хосбаяр]], [[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]) нэг бөгөөд 1952 онд тус сургуулийг Олон улсын эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн байна. 1952 оны зунаас ГЯЯ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн даргын туслахаар хагас жил ажилласан. 1953 оны 1-р сараас 1954 онд БНМАУ-ын Улсын прокурорын орлогч. 1954-1955 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн зохион зааварлах хэлтсийн дарга. 1955-1957 онд БНМАУ-ын Сайд Зөвлөлийн соёл гэгээрэл эрхэлсэн орлогч дарга. 1957-1958 онд БНМАУ-ын Гадаад Явдлын Яамны сайд. МАХН-ын Төв Хорооны VI бүгд хурлаар МАХН-ын Улс төрийн Товчооны орлогч гишүүнээр сонгогдсон. 1959 оны 2-р сараас 1960 оны 7-р сар хүртэл Монгол улсаас Бүгд Найрамдах [[Унгар]] Ард улсад суугаа Элчин сайд, 1960 оноос МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны орлогч гишүүнээр 9 сар ажиллаад дахин сонгогдоогүй байна. 1960 оноос 1962 онд Улсын прокурорын газарт хэлтсийн даргаар (Шүүх хяналтын) томилогдон ажиллажээ. 1962 оны намар Намын Төв Хорооны шийдвэрээр ажлаасаа чөлөөлөгдөн [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-д багш болж түүх-хуулийн факультетын Төр эрхийн тэнхимд хоёр жил орчим 1964 он хүртэл багшилжээ. Мөн хугацаанд МУИС-т франц хэлний багшаар ажилласан ажээ. 1965 онд нутаг заагдан Говь-Алтай аймгийн [[Цогт сум|Цогт сумандаа]] сум-нэгдлийн дарга хийсэн. 1967 оны 2-р сараас 9-р сард БНМАУ-ын ШУА-ийн Мэдээллийн тасгийн эрхлэгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллажээ. 1967 оны намраас Авто тээврийн 1-р баазад холын тээврийн цистерний жолооч. 1970 оноос Цалин хөлсний улсын хороонд Хууль-эрхийн хэлтсийн зөвлөх, жилийн дараа мөн хэлтсийн даргаар дэвшив. 1977 оны зунаас 1979 он хүртэл Авто тээврийн 22-р баазад жолооч. 1979-1980 онд Геологи уул уурхай яамны Олон улсын геологийн экспедицэд хуулийн зөвлөх-референтээр шилжиж ажиллав. 1980-1985 онд Зөвлөлтийн барилгын 3-р трестийн /СОТ-3/ зөвлөлтийн дарга нарын жолооч хийжээ. /1982 онд тэтгэвэрт суусан боловч үргэлжлүүлж ажиллажээ/. Тэрээр 1985-1987 онд Авто тээврийн 37-р баазад жолооч хийж байгаад 1989 онд нас барсан юм. == Хэлмэгдүүлэлт == МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны орлогч гишүүн, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга, ГЯЯ-ны сайд Содномын Аварзэд Монгол-Зөвлөлтийн хилийн хэлэлцээнд буулт хийгээгүйн улмаас Зөвлөлтийн Элчин сайд [[Вячеслав Молотов|В.М.Молотовтой]] хэлэлцэж олон улсын эрх зүйн үүднээс Молотовын нөхцөлүүдийг няцаасан, түүнээсээ болж Зөвлөлтийн эсрэг үзэлтэн гэж буруутгагдаад алжлаас нь чөлөөлж нутаг зааж дараа нь тээврийн жолооч хийлгүүлж байжээ. == БНМАУ-ЗХУ-ын 1958 оны хилийн хэлэлцээ == 1958 онд БНМАУ-ын Гадаад Явдлын сайд Содномын Аварзэд Зөвлөлт-Монголын хилийн хэлэлцээрийн монголын талыг тэргүүлж байв. С.Аварзэд бол Зөвлөлт улсад Москвагийн Олон Улсын харилцааны дээд сургуулийг төгссөн, орос франц хэлтэй, өндөр боловсрол, мэдлэгтэй, туршлагатай, эх оронч хүн байлаа. Монгол, Зөвлөлтийн хилийн хэлэлцээг ЗХУ-ын талаас тус улсаас БНМАУ-д суугаа Элчин сайд Вячеслав Молотов тэргүүлжээ. Зөвлөлтийн төлөөлөгчид Монгол, Зөвлөлтийн хилийн шугамыг тогтоох санал, гар зураг бэлтгэхдээ Увс аймгийн хойд хэсэг, Тэсийн голоос Тагнын нурууг давуулсан их хэмжээний газрыг Зөвлөлт улсын нутаг дэвсгэрт багтаасан байжээ. Энэ газар нь стратегийн ач холбогдол бүхий уран, гянт болдын нөөцтэй, монголын унаган нутаг байлаа. Зөвлөлтийн Элчин сайд В.Молотов “манай Тувагийн үлдсэн газар нутгийг өг. Энэ бол манай Зөвлөлт улсын нутаг”” хэмээн монголын талд хүчтэй тулгалт хийж байжээ. Зөвлөлтийн тал өмнө монголын Урианхай буюу Туваг 1944 онд өөртөө нэгтгээд одоо бас дахин ийм аргаар газар нэхэж эхэлжээ. С.Аварзэд хэлэлцээний үед унаган монгол газар нутгаа таслан өгөхгүй гэсэн хатуу байр суурьтай байсан тул В.М.Молотов “Тэр алгын чинээхэн газраас юунд тэгтлээ зууралдаад байгаа юм бэ. Тэгж яривал танай улс бүхлээрээ манайх байж байх тийм үе байсан юм чинь” хэмээн уурлаж, ” Танай монголын удирдагчид Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд нэгдэх хүсэлтээ хэд хэдэн удаа илэрхийлж байсан шүү” хэмээн сануулж байлаа. Гадаад явдлын яамны сайд С.Аварзэд “СССР-т монголын 2442 хавтгай дөрвөлжин км газар нутгаа өгөхгүй” хэмээн бүтэн таван сарын сарын турш Молотовтой халз үзэлцэж түүний балмал ажиллагааг эсэргүүцэж байлаа. “ЗХУ Монголын нутгийн хэсгийг авах гэж байгаа нь эзэрхэг түрэмгий хаант Орос улсын замаар замнаж буй хэрэг" хэмээн Аварзэд Молотовт сануулан хэлж байжээ. Тэр хэлэлцээний үеэр Аварзэд сайд Увс аймгаас нутгийн хоёр малчин хүнийг авчирч зөвлөлтийн авах гэж газар бол Монголын нутаг гэдгийг хичнээн ч удаа нотолж яриад ч зөвлөлтийн тал огт хүлээж авахгүй байлаа. Хэлэлцээ мухардмал байдалд орсон тул тэр үед Москвагаас [[Никита Хрущёв]] (ЗСБНХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга)-ын цахилгаан утас Монголын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоонд иржээ. Тэр цахилгаанд “Танай Гадаад явдлын яамны сайд Аварзэд Москвад хачирхал төрүүлж байна. Яаралтай арга хэмжээ ав” хэмээн тушаасан байжээ, Тэр үед [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] Москва явсан эзгүй байгаад удалгүй буцаж иржээ. Цэдэнбал: “Монгол, Зөвлөлтийн найрамдлын харилцаанд сэв суулгаж та нар муухай юм хийсэн байна. Нөхөр Аварзэд Улс төрийн товчоог төөрөгдөлд оруулжээ. Түүнд арга хэмжээ авах хэрэгтэй” хэмээн ихэд уурлан хилэгнэж байв. Энэхүү хэлэлцээний явцыг тухай бүрт нь Улс Төрийн Товчоонд илтгэж байсан тухайгаа Аварзэд Цэдэнбалд хэлжээ. Цааш нь Аварзэд “Ер нь улсын хилийг өөрчилнө гэдэг бол хэн нэгэн гадаад улсын төлөөлөгч, элчин сайдын саналаар болдог зүйл биш. Энэ асуудлыг монголын төрийн дээд байгууллага шийдэх ёстой. Миний ганц тулгуурладаг юм бол энэ” хэмээн Цэдэнбалд бодит үнэнийг хэлжээ. Гэвч Цэдэнбал Аварзэдийн эх орноо хамгаалсан зүтгэлийг үнэлсэнгүй. Харин эсрэгээр түүнийг буруутгаж арга хэмжээ авахаар зэхэж байв. Хамгийн хачирхалтай нь Цэдэнбалын төрсөн нутаг [[Увс аймаг]] дахь [[Давст уул|Давст уулыг]] нь зөвлөлтийн тал булаан авч байхад тэр бээр юу ч дуугараагүй өнгөрчээ. Удалгүй Цэдэнбал ГЯЯ-ны сайд С.Аварзэдийг буруутгаж ямар ч үндэслэлгүй ажлаас нь яаралтай чөлөөлж, зөвлөлт-монголын хэлэлцээнд оруулахаас зайлуулжээ. Цэдэнбал Аварзэдийг “Прокурорт өгч түүнийг яаралтай шийтгэж арга хэмжээ ав” хэмээн хууль хяналтын байгууллагад үүрэг өгч байжээ. Монгол, зөвлөлтийн хилийн хэлэлцээг үргэлжлүүлэн хийх Монголын төлөөлөгчдийн тэргүүнээр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга, зөвлөлтийнхөнд "өөрийн хүн" хэмээн тоогддог [[Лувсанцэрэнгийн Цэнд|Лувсанцэрэнгийн Цэндийг]] томилж, ийнхүү зөвлөлтийн талаас монголын талд шаардсан бүх газар нугийг өгөхөөр болжээ. == Гэр бүл == 1954 оны эхээр [[Ламжмаагийн Дугармаа]]<nowiki/>тай гэрэлсэн байна. 4 хүүхэдтэй- Алимаа (1956), Цогт (1958), Шихихутаг (1962), Мичидмаа (1965). == Дашрамд дурдахад == 2022 оны 9-р сард Төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд агсан Сономын Аварзэдийн 100 жилийн ойд зориулсан "Аварзэд-100" түүх ба орчин үе эрдэм шинжилгээний бага хурал [[Алтай (хот)|Алтай]] хотод зохион байгуулсан. С.Аварзэд жолооч хийж байхдаа хөдөө францын жуулчидтай тааралдаж [[Франц хэл|франц хэлээр]] нь цэвэрхэн ярихад цаад францууд нь ихэд гайхширч монголын захын таксины жолооч миний хэлээр ярьж байна гэж уулга алдаж байсан гэдэг. {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]] {{DEFAULTSORT:Аварзэд, Сономын}} [[Ангилал:Цогтын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Унгар дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн‎]] [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]] pxe2jucjw2th5xr9vsbojokedyyfmb6 0 121025 852698 846259 2026-04-09T22:24:05Z Enkhsaihan2005 64429 852698 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын сөрөг хүчний удирдагч, идэвхтэн (1976–2024)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Алексей Навальный | image = Alexey Navalny 2018 (cropped).png | image_size = | alt = Навальный 2018 онд | caption = Навальный 2018 онд | office = [[Ирээдүйн Орос Нам]]ын дарга{{efn|Өмнө нь Ардын Холбоо (2012–2014), Дэвшилтэт Нам (2014–2018) гэж нэрлэгддэг байсан.}} | term_start = 2019 оны 3 сарын 28 | term_end = 2021 оны 1 сарын 17{{efn|Баривчлагдаж, дараа нь шоронд хоригдсон}} | deputy = [[Леонид Волков (улс төрч)|Леонид Волков]] | predecessor = [[Иван Жданов]] | successor = [[Леонид Волков (улс төрч)|Леонид Волков]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | term_start1 = 2013 оны 11 сарын 17 | term_end1 = 2018 оны 5 сарын 19 | predecessor1 = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor1 = Иван Жданов | office2 = [[Оросын сөрөг хүчний зөвлөл]]ийн гишүүн | term_start2 = 2012 оны 10 сарын 22 | term_end2 = 2013 оны 10 сарын 19 | birth_date = {{Birth date|1976|06|04}} | birth_place = [[Бутынь, Орос|Бутынь]],<!--Please do NOT add "Odintsovsky District" or "Moscow Oblast" here, see [[MOS:INFOBOXPURPOSE]].--> ЗСБНХ Орос Улс<!--Please do NOT wikilink, see [[MOS:GEOLINK]].-->, ЗХУ | death_date = {{Death date and age|2024|02|16|1976|06|04}} | death_place = [[Харп]], Орос | resting_place = [[Борисовское оршуулгын газар]] | party = {{plainlist| * [[Ирээдүйн Орос Нам]]<br/>(2013–2021) * [[Бие даагч]] (2007–2013) * [[Яблоко]] (2000–2007) }} | other_party = {{plainlist| * [[Оросын Үндэсний Чөлөөлөх Хөдөлгөөн|НАРОД]] (2007–2011) * [[Навальныйгийн штаб]]<br/>(2017–2021) }} | spouse = {{Marriage|[[Юлия Навальная|Юлия Абросимова]]|2000}} | children = 2 | alma_mater = {{plainlist| * [[Улс Түмний Найрамдлын Их Сургууль]] * [[ОХУ-ын Засгийн Газрын дэргэдэх Санхүүгийн академи]]}} | occupation = {{hlist|Улс төрч|идэвхтэн|блогч}} | signature = Signature of Alexei Navalny.svg | signature_alt = | website = {{Official URL}}, [https://www.youtube.com/c/NavalnyLiveChannel NavalnyLiveChannel] | module = {{Инфобокс сошиал медиагийн хүн | child = yes | youtube_handle = NavalnyRu | youtube_display_name = Алексей Навальный | youtube_years_active = | youtube_genre = | youtube_subscribers = 6.17&nbsp;сая | youtube_views = 1.62&nbsp;тэрбум<!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --> | stats_update = 14 February 2026 }} | module2 = {{Listen|embed=yes|filename=Aleksej Naval'nyij voice.oga|title=Алексей Навальныйн хоолой (Оросоор)|description=2013 оны 8 сард бичсэн|type=speech}} }} '''Алексей Анатольевич Навальный''' (1976 оны 6-р сарын 4-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотын ойролцоох Одинцовын дүүргийн цэргийн Бутынь хотхонд төрсөн - 2024 оны 2-р сарын 16-нд <ref>[https://news.mail.ru/incident/59838905/ Алексей Навальный умер в колонии]</ref>) — Оросын улс төрийн болон олон нийтийн зүтгэлтэн, хуульч, видеоблог хөтлөгч. [[Орос|Оросын]] сөрөг хүчний удирдагчдын нэг байв. 1998 онд 22 настайдаа ОХУ-ын Улс Түмний Найрамдлын Их Сургуулийн ([[Орос хэл|орос]].- РУДН) Хууль зүйн ангийг төгссөн. Дараа жил нь тэрээр ОХУ-ын Засгийн газрын дэргэдэх Санхүүгийн академийн Санхүү зээлийн ангид ("Үнэт цаас, биржийн бизнес" мэргэжлээр) элсэн орж, 2001 онд төгссөн байна. 2010 онд [[Гарри Каспаров]], Евгения Албатс, Сергей Гурьев, Олег Цывинский нарын дэмжсэн тодорхойлолтын дагуу Йелийн Их Сургуульд "Йелийн Дэлхийн тэтгэлэгт хөтөлбөр"-ийн /«Yale World Fellows»/ хүрээнд зургаан сар суралцсан. Орос дахь авлигын хэргийг мөрдөж анх алдар цуутай болсон Навальный YouTube-суваг орос хэлээр «Алексей Навальный», «Навальный LIVE» болон «Популярная политика» зэрэг сувгуудыг хөтөлдөг байв. 2011 онд Алексей Навальный "Авлигатай тэмцэх сан" ([[Орос хэл|орос.]] Фонд борьбы с коррупцией) ашгийн бус сан үүсгэн байгуулсан бөгөөд үндсэн үйл ажиллагаа нь эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүй, авлигын схемийг илрүүлэх, Оросын төрийн дээд байгууллагууд дахь авлигыг таслан зогсоох явдал байсан юм. Тэрээр 2013 оны 9-р сарын 8-нд Оросын нийслэл [[Москва]] хотын даргын сонгуульд өрсөлдөж сонгогчдын 27,24 хувийн санал авч, [[Сергей Собянин|Сергей Собянины]] дараа хоёрдугаар байрт орсон. 2013 оны 11-р сараас хойш "Ирээдүйн Орос" ([[Орос хэл|орос]]: Россия будущего) улс төрийн намын Төв зөвлөлийн даргаар ажиллаж байлаа. 2016 оны 12-р сард тэрээр 2018 оны 3-р сард болох ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцохоо мэдэгдсэн. "Ведомости" сонины редакцын мэдээлснээр тэрээр үнэндээ 2017 онд сонгуулийн бүрэн хэмжээний кампанит ажил явуулсан цорын ганц улстөрч байсан боловч 2017 оны 12-р сарын 25-нд ОХУ-ын Сонгуулийн Ерөнхий хороо "Кировлес" эрүүгийн хэрэгт ялтай байсан гэж түүнийг сонгуульд нэр дэвшигчээр бүртгэхээс татгалзжээ. 2017-2018 онд тэрээр Орост болсон олон нийтийн эсэргүүцлийн хөдөлгөөний удирдагч байсан. 2010-аад оны эхэн үеэс түүнийг эрүүгийн, захиргааны, иргэний болон арбитрын хэд хэдэн хэрэгт яллагдагч, шүүгдэгч, гэрчээр оролцож байсныг олон улсын хүний ​​эрхийн байгууллагууд энэ бүхнийг улс төрийн зорилготой гэж үзсэн байна. Навальный "Новичок"-т хордож Германд эмчилгээ хийлгээд 2021 оны 1-р сарын 17-нд Орос руу буцаж ирэхэд түүнийг "Шереметьево" олон улсын нисэх онгоцны буудал дээр саатуулж, шүүхийн шийдвэрээр "Ив Роше"-гийн хэрэгт бодит хугацаагаар Покров дахь хорих анги руу илгээжээ. 2021 оны 2-р сарын 2-ны өдөр Москвагийн Симоновский дүүргийн шүүх Навальныйг 3 жил 6 сарын тэнсэн харгалзах ялаар сольж, Ив Рошегийн хэргийг 2 жил 8 сарын ерөнхий дэглэмтэй колонитой жинхэнэ ялаар сольсон. 2022 оны 3-р сарын 22-нд Оросын Владимир мужид болсон шүүх хурлаар Навальныйг онц их хэмжээний залилан мэхэлсэн, шүүхийг үл хүндэтгэсэн хэрэгт буруутай гэж үзэн, чанга дэглэмтэй колонид есөн жил хорих ял оноосон. Улстөрч өөрийгөө гэм буруугүй гэж мэдэгджээ. 2021 оны 10-р сард [[Европын парламент]] Алексей Навальныйд Европын хүний ​​эрхийн гол шагнал болох "[[Сахаровын шагнал|Сахаровын нэрэмжит шагнал]]"-ыг олгосон байна. Алексей Навальный нь Оросын Ямало Ненецийн автономит тойргийн нутагт, Умард Туйлын цагаригаас хойш 60 гаруй километр зайтай оршдог онцгой дэглэмтэй эрэгтэйчүүдийн хорих ангид 19 жилийн ял эдэлж байгаад 2024 оны 1-р сарын 16-нд нас баржээ. == Эх Сурвалж == <references responsive="" />{{commons category|Alexey Navalny}} {{DEFAULTSORT:Навальный, Алексей}} [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Оросын улс төрч]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:21-р зууны эрх зүйч]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:2024 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Блогчин]] [[Ангилал:Идэвхтэн]] kh7u8drnzuc7ul46h9ct3eiaq6awhgz 852699 852698 2026-04-09T22:24:41Z Enkhsaihan2005 64429 852699 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын сөрөг хүчний удирдагч, идэвхтэн (1976–2024)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Алексей Навальный | image = Alexey Navalny 2018 (cropped).png | image_size = | alt = Навальный 2018 онд | caption = Навальный 2018 онд | office = [[Ирээдүйн Орос Нам]]ын дарга{{efn|Өмнө нь Ардын Холбоо (2012–2014), Дэвшилтэт Нам (2014–2018) гэж нэрлэгддэг байсан.}} | term_start = 2019 оны 3 сарын 28 | term_end = 2021 оны 1 сарын 17{{efn|Баривчлагдаж, дараа нь шоронд хоригдсон}} | deputy = [[Леонид Волков (улс төрч)|Леонид Волков]] | predecessor = [[Иван Жданов]] | successor = [[Леонид Волков (улс төрч)|Леонид Волков]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | term_start1 = 2013 оны 11 сарын 17 | term_end1 = 2018 оны 5 сарын 19 | predecessor1 = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor1 = Иван Жданов | office2 = [[Оросын сөрөг хүчний зөвлөл]]ийн гишүүн | term_start2 = 2012 оны 10 сарын 22 | term_end2 = 2013 оны 10 сарын 19 | birth_date = {{Birth date|1976|06|04}} | birth_place = [[Бутынь, Орос|Бутынь]],<!--Please do NOT add "Odintsovsky District" or "Moscow Oblast" here, see [[MOS:INFOBOXPURPOSE]].--> ЗСБНХ Орос Улс<!--Please do NOT wikilink, see [[MOS:GEOLINK]].-->, ЗХУ | death_date = {{Death date and age|2024|02|16|1976|06|04}} | death_place = [[Харп]], Орос | resting_place = [[Борисовское оршуулгын газар]] | party = {{plainlist| * [[Ирээдүйн Орос Нам]]<br/>(2013–2021) * [[Бие даагч]] (2007–2013) * [[Яблоко]] (2000–2007) }} | other_party = {{plainlist| * [[Оросын Үндэсний Чөлөөлөх Хөдөлгөөн|НАРОД]] (2007–2011) * [[Навальныйгийн штаб]]<br/>(2017–2021) }} | spouse = {{Marriage|[[Юлия Навальная|Юлия Абросимова]]|2000}} | children = 2 | alma_mater = {{plainlist| * [[Улс Түмний Найрамдлын Их Сургууль]] * [[ОХУ-ын Засгийн Газрын дэргэдэх Санхүүгийн академи]]}} | occupation = {{hlist|Улс төрч|идэвхтэн|блогч}} | signature = Signature of Alexei Navalny.svg | signature_alt = | website = {{Official URL}}, [https://www.youtube.com/c/NavalnyLiveChannel NavalnyLiveChannel] | module = {{Инфобокс сошиал медиагийн хүн | child = yes | youtube_handle = NavalnyRu | youtube_display_name = Алексей Навальный | youtube_years_active = | youtube_genre = | youtube_subscribers = 6.17&nbsp;сая | youtube_views = 1.62&nbsp;тэрбум<!-- PLEASE DO NOT CHANGE WITHOUT UPDATING stats_update BELOW --> | stats_update = 14 February 2026 }} | module2 = {{Listen|embed=yes|filename=Aleksej Naval'nyij voice.oga|title=Алексей Навальныйн хоолой (Оросоор)|description=2013 оны 8 сард бичсэн|type=speech}} }} '''Алексей Анатольевич Навальный''' (1976 оны 6-р сарын 4-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотын ойролцоох Одинцовын дүүргийн цэргийн Бутынь хотхонд төрсөн - 2024 оны 2-р сарын 16-нд <ref>[https://news.mail.ru/incident/59838905/ Алексей Навальный умер в колонии]</ref>) — Оросын улс төрийн болон олон нийтийн зүтгэлтэн, хуульч, видеоблог хөтлөгч. [[Орос|Оросын]] сөрөг хүчний удирдагчдын нэг байв. 1998 онд 22 настайдаа ОХУ-ын Улс Түмний Найрамдлын Их Сургуулийн ([[Орос хэл|орос]].- РУДН) Хууль зүйн ангийг төгссөн. Дараа жил нь тэрээр ОХУ-ын Засгийн газрын дэргэдэх Санхүүгийн академийн Санхүү зээлийн ангид ("Үнэт цаас, биржийн бизнес" мэргэжлээр) элсэн орж, 2001 онд төгссөн байна. 2010 онд [[Гарри Каспаров]], Евгения Албатс, Сергей Гурьев, Олег Цывинский нарын дэмжсэн тодорхойлолтын дагуу Йелийн Их Сургуульд "Йелийн Дэлхийн тэтгэлэгт хөтөлбөр"-ийн /«Yale World Fellows»/ хүрээнд зургаан сар суралцсан. Орос дахь авлигын хэргийг мөрдөж анх алдар цуутай болсон Навальный YouTube-суваг орос хэлээр «Алексей Навальный», «Навальный LIVE» болон «Популярная политика» зэрэг сувгуудыг хөтөлдөг байв. 2011 онд Алексей Навальный "Авлигатай тэмцэх сан" ([[Орос хэл|орос.]] Фонд борьбы с коррупцией) ашгийн бус сан үүсгэн байгуулсан бөгөөд үндсэн үйл ажиллагаа нь эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүй, авлигын схемийг илрүүлэх, Оросын төрийн дээд байгууллагууд дахь авлигыг таслан зогсоох явдал байсан юм. Тэрээр 2013 оны 9-р сарын 8-нд Оросын нийслэл [[Москва]] хотын даргын сонгуульд өрсөлдөж сонгогчдын 27,24 хувийн санал авч, [[Сергей Собянин|Сергей Собянины]] дараа хоёрдугаар байрт орсон. 2013 оны 11-р сараас хойш "Ирээдүйн Орос" ([[Орос хэл|орос]]: Россия будущего) улс төрийн намын Төв зөвлөлийн даргаар ажиллаж байлаа. 2016 оны 12-р сард тэрээр 2018 оны 3-р сард болох ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцохоо мэдэгдсэн. "Ведомости" сонины редакцын мэдээлснээр тэрээр үнэндээ 2017 онд сонгуулийн бүрэн хэмжээний кампанит ажил явуулсан цорын ганц улстөрч байсан боловч 2017 оны 12-р сарын 25-нд ОХУ-ын Сонгуулийн Ерөнхий хороо "Кировлес" эрүүгийн хэрэгт ялтай байсан гэж түүнийг сонгуульд нэр дэвшигчээр бүртгэхээс татгалзжээ. 2017-2018 онд тэрээр Орост болсон олон нийтийн эсэргүүцлийн хөдөлгөөний удирдагч байсан. 2010-аад оны эхэн үеэс түүнийг эрүүгийн, захиргааны, иргэний болон арбитрын хэд хэдэн хэрэгт яллагдагч, шүүгдэгч, гэрчээр оролцож байсныг олон улсын хүний ​​эрхийн байгууллагууд энэ бүхнийг улс төрийн зорилготой гэж үзсэн байна. Навальный "Новичок"-т хордож Германд эмчилгээ хийлгээд 2021 оны 1-р сарын 17-нд Орос руу буцаж ирэхэд түүнийг "Шереметьево" олон улсын нисэх онгоцны буудал дээр саатуулж, шүүхийн шийдвэрээр "Ив Роше"-гийн хэрэгт бодит хугацаагаар Покров дахь хорих анги руу илгээжээ. 2021 оны 2-р сарын 2-ны өдөр Москвагийн Симоновский дүүргийн шүүх Навальныйг 3 жил 6 сарын тэнсэн харгалзах ялаар сольж, Ив Рошегийн хэргийг 2 жил 8 сарын ерөнхий дэглэмтэй колонитой жинхэнэ ялаар сольсон. 2022 оны 3-р сарын 22-нд Оросын Владимир мужид болсон шүүх хурлаар Навальныйг онц их хэмжээний залилан мэхэлсэн, шүүхийг үл хүндэтгэсэн хэрэгт буруутай гэж үзэн, чанга дэглэмтэй колонид есөн жил хорих ял оноосон. Улстөрч өөрийгөө гэм буруугүй гэж мэдэгджээ. 2021 оны 10-р сард [[Европын парламент]] Алексей Навальныйд Европын хүний ​​эрхийн гол шагнал болох "[[Сахаровын шагнал|Сахаровын нэрэмжит шагнал]]"-ыг олгосон байна. Алексей Навальный нь Оросын Ямало Ненецийн автономит тойргийн нутагт, Умард Туйлын цагаригаас хойш 60 гаруй километр зайтай оршдог онцгой дэглэмтэй эрэгтэйчүүдийн хорих ангид 19 жилийн ял эдэлж байгаад 2024 оны 1-р сарын 16-нд нас баржээ. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} {{commons category|Alexey Navalny}} {{DEFAULTSORT:Навальный, Алексей}} [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Оросын улс төрч]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:21-р зууны эрх зүйч]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:2024 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Блогчин]] [[Ангилал:Идэвхтэн]] 6zi79whq5boas70b9uq8bpza2pc67ng 0 125383 852733 772740 2026-04-10T11:07:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 852733 wikitext text/x-wiki '''Хорлоогийн Аюурзана'''- Монгол Улсын малын гавьяат эмч, Мал эмнэлгийн ухааны доктор (Ph.D.), Доцент Хэнтий аймгийн Баянхутаг суманд 1923 онд төрсөн. 1982 онд Улаанбаатарт нас барсан. Боловсрол: * 1939-1943       Эрхүү хотын ХАА-н техникум * 1943-1949       МУИС-ийг малын их эмч мэргэжлээр төгсөж * 1952-1956       Москва хотын К.И. Скрябины нэрэмжит мал эмнэлгийн академийн аспирантурт суралцаж төгссөн байна. * Ажилласан байдал: * 1949-1952       МУИС-д багш * 1956-1958       МУИС-д багш * 1958-1959       ХААДС-ийн микробиологийн тэнхимд ахлах багш, тэнхимийн эрхлэгч * 1959-1963       Биокомбинат ТӨҮГ-т ерөнхий эмч * 1963-1973       Биокомбинат ТӨҮГ-т штаммын тасгийн эрхлэгч * 1973-1983       Мал эмнэлгийн био бэлдмэлийг шалгах улсын нэгдсэн лабораторийн захирлаар ажиллаж байсан болно. Ажил, мэргэжлийн туршлага: Тэрээр  1956 оны 6-р сард “Боомын нянд харш үйлдэлтэй микробууд ба антибиотикийн үзүүлэх нөлөөлөл” гэдэг сэдвээр Москвагийн мал эмнэлгийн академид дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан. Х.Аюурзана агсан 1949-1982 онуудад тасралтгүй 33 жил мал эмнэлгийн сургалт, эрдэм инжилгээ, үйлдвэрлэлд өөрийн авьяас билгээ зориулан ажилласнаас 23 жилийн нөр их хөдөлмөрөө мал эмнэлгийн био бэлдмэлийн үйлдвэрлэл, шалгалтын ажилд зориулжээ. Түүний санаачилж, үүсгэн байгуулсан МЭБШУНЛаборатори нь зохион байгуулалтын хувьд бэхжиж, био үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний чанар сайжрах, хүмүүсийн хариуцлага дээшлүүлэхэд чухал түлхэц болсон байна. Малын халдварт бичил амь-судлалын нарийн мэргэжил эзэмшсэн эрдэмтний хувьд Х.Аюурзана агсан нь Монгол улсын нутаг дэвсгэрт гадаг малын гоц халдварт өвчнийг оношлох, тэмцэх арга хэмжээ авах, ялангуяа орон нутагт хэрэглэсний үр нөлөөг дээшлүүлэх үйл хэрэгт үнэхээр гавьяа байгуулан хөдөлмөрлөсөн юм. Х.Аюурзана агсан нь үхрийн цээж өвчнийг оношлох, урьдчилан сэргийлэх бэлдмэлүүдийн идэвхт чанар, хэрэглэх арга барилыг өөрчлөн сайжруулж, улмаар тус улсын нутагт уг өвчнийг бүрэн устгах ажилд зохих хувь нэмэр оруулсан юм. Төр засгаас түүний хөдөлмөрийн үр бүтээлийг өндрөөр үнэлж, “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон”, “Алтан гадас одон”, Ардын хувьсгалын 40, 50 жилийн ойн медаль зэргээр шагнагдсанаас гадна 1959 онд доцент, 1978 онд БНМАУ-н “Малын гавьяат эмч” цолоор тус тус шагнагджээ. == Эрдмийн зэрэг, хамгаалсан бүтээл: == 1956 онд “Боомын нянд харш үйлдэлтэй микробууд ба антибиотикийн үзүүлэх нөлөөлөл” сэдвээр мал эмнэлгийн академид дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалжээ. == Шагнал урамшуулал: == # 1957 онд дэд профессор цол, # 1978 онд Монгол Улсын малын гавьяат эмч цолоор тус тус шагнуулжээ. {{DEFAULTSORT:Аюурзана, Хорлоогийн}} [[Ангилал:Баянхутагийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Малын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:1923 онд төрсөн]] [[Ангилал:1982 онд өнгөрсөн]] teh3lxfssonyjmntl02ji9k31q77mcy 828 131171 852702 761222 2026-04-09T23:29:54Z ABreault (WMF) 95832 For [[phab:T419726 852702 Scribunto text/plain local p = {} local _ = {} _.separator = "&nbsp;•&nbsp;"; -- Utility functions _.flipTable = function(table) local flippedTable = {} for k, v in pairs(table) do flippedTable[v] = k end return flippedTable end _.sanitizeNum = function(num) return num <= 0 and "МЭӨ " .. math.abs(num) + 1 or num end _.sanitizeDecade = function(num) return num * 10 < 0 and "МЭӨ " .. math.abs(num) - 10 or num end -- Generate categoryLink for specific date unit _.generateCategory = function(dateUnit, typeOfLink, typeOfDate, topic) -- typeOfLink: startlink, endlink, currentlink, normallink -- typeOfDate: millennium, century, decade, year topic = topic or "" local dateSuffix = { millennium = { "-р мянган", "-р" }, century = { "-р зуун", "-р" }, decade = { "-д он", "-д" }, year = { " он", "" }, } local actualLink = dateUnit .. dateSuffix[typeOfDate][1] .. topic local visibleLink = { startlink = "◄", endlink = "►", currentlink = actualLink, normallink = dateUnit .. dateSuffix[typeOfDate][2], } local fullLink = (typeOfLink == "currentlink" and "'''" or "") .. "[[:Ангилал:" .. actualLink .. "|" .. visibleLink[typeOfLink] .. "]]" .. (typeOfLink == "currentlink" and "'''" or "") local greyLink = (typeOfLink == "currentlink" and "'''" or "") .. "<span style='color:#808080'>" .. visibleLink[typeOfLink] .. "</span>" .. (typeOfLink == "currentlink" and "'''" or "") if mw.title.new(actualLink, "Category").exists == true then return fullLink else return greyLink end end _.millennium = function(year, dateType, topic) local millennium = {} local val = math.floor((year < 0 and (year - 1) or year) / 1000) local indexes = { startlink = 0, endlink = 2, currentlink = 1, } if (dateType == "century" or dateType == "millennium") then indexes = { startlink = year >= 0 and -1 or 0, endlink = year >= 0 and 3 or 4, currentlink = year >= 0 and 1 or 2, } end local flippedIndexes = _.flipTable(indexes) for i = indexes.startlink, indexes.endlink do table.insert(millennium, _.generateCategory(_.sanitizeNum(val + i), flippedIndexes[i] or "normallink", "millennium", topic)) end return table.concat(millennium, _.separator) end _.century = function(year, dateType, topic) local century = {} local val = math.floor((year < 0 and (year + 1) or year) / 100) local indexes = { startlink = year >= 0 and -1 or -2, endlink = year >= 0 and 3 or 2, currentlink = year >= 0 and 1 or 0, } if (dateType == "millennium") then indexes = { startlink = 1, endlink = 10, } elseif (dateType == "century") then indexes = { startlink = -2, endlink = 4, currentlink = 1, } end local flippedIndexes = _.flipTable(indexes) for i = indexes.startlink, indexes.endlink do table.insert(century, _.generateCategory(_.sanitizeNum(val + i), dateType == "millennium" and "normallink" or (flippedIndexes[i] or "normallink"), "century", topic)) end return table.concat(century, _.separator) end _.decade = function(year, dateType, topic) local decade = {} local val = math.floor((year < 0 and (year - 1) or year) / 10) * 10 local indexes = { startlink = -40, endlink = 40, currentlink = 0, } if (dateType == "century") then indexes = { startlink = year >= 0 and 0 or 10, endlink = year >= 0 and 90 or 100, } end local flippedIndexes = _.flipTable(indexes) for i = indexes.startlink, indexes.endlink, 10 do table.insert(decade, _.generateCategory(_.sanitizeDecade(val + i), dateType == "century" and "normallink" or (flippedIndexes[i] or "normallink"), "decade", topic)) end return table.concat(decade, _.separator) end _.year = function(year, dateType, topic) local retYear = {} local tempnum = (year < 0 and (year + 1)) or year local val = tempnum local indexes = { startlink = -4, endlink = 4, currentlink = 0, } if (dateType == "decade") then val = math.floor(tempnum / 10) * 10 indexes = { startlink = year >= 0 and 0 or -8, endlink = year >= 0 and 9 or 1, } if year == 1 then indexes = { startlink = 1, endlink = 9, } end if year == -1 then indexes = { startlink = -8, endlink = 0, } end end local flippedIndexes = _.flipTable(indexes) for i = indexes.startlink, indexes.endlink, 1 do table.insert(retYear, _.generateCategory(_.sanitizeNum(val + i), dateType == "decade" and "normallink" or (flippedIndexes[i] or "normallink"), "year", topic)) end return table.concat(retYear, _.separator) end -- Generate the main category templates _.yearBox = function(num, topic, minimal) if num == 0 then error("Invalid date") end if minimal then if minimal == "cy" then return table.concat({ _.century(num, nil, topic), _.year(num, nil, topic) }, "\n<br />\n") elseif minimal == "cdy" then return table.concat({ _.century(num, nil, topic), _.decade(num, nil, topic), _.year(num, nil, topic) }, "\n<br />\n") elseif minimal == "y" then return table.concat({ _.year(num, nil, topic) }, "\n<br />\n") else error("Invalid 'minimal' type set for year category") end else return table.concat({ _.millennium(num, nil, topic), _.century(num, nil, topic), _.decade(num, nil, topic), _.year(num, nil, topic) }, "\n<br />\n") end end -- Instead of 0s AD, use 1 -- Instead of 0s BC use -1 -- For everything else use 10,-10, 1920, -1920 etc. _.decadeBox = function(num, topic, minimal) if math.abs(num) ~= 1 and math.abs(num % 10) ~= 0 then error("Invalid date") end if minimal then if minimal == "cdy" then return table.concat({ _.century(num, nil, topic), _.decade(num, "decade", topic), _.year(num, "decade", topic) }, "\n<br />\n") else error("Invalid 'minimal' type set for decade category") end else return table.concat({ _.millennium(num, nil, topic), _.century(num, nil, topic), _.decade(num, "decade", topic), _.year(num, "decade", topic) }, "\n<br />\n") end end _.centuryBox = function(num, topic, minimal) if num == 0 then error("Invalid date") end if (num < 0) then num = num * 100 else num = (num - 1) * 100 end if minimal then if minimal == "cy" or minimal == "c" then return table.concat({ _.century(num, "century", topic) }, "\n<br />\n") elseif minimal == "cdy" then return table.concat({ _.century(num, "century", topic), _.decade(num, "century", topic) }, "\n<br />\n") else error("Invalid 'minimal' type set for century category") end else return table.concat({ _.millennium(num, "century", topic), _.century(num, "century", topic), _.decade(num, "century", topic) }, "\n<br />\n") end end _.millenniumBox = function(num, topic, minimal) if num == 0 then error("Invalid date") end if (num < 0) then num = num * 1000 else num = (num - 1) * 1000 end if minimal then error("Invalid 'minimal' type set for millennium category") else return table.concat({ _.millennium(num, "millennium", topic), _.century(num, "millennium", topic) }, "\n<br />\n") end end _.getPageInfo = function(currentPage, minimal) local dateType = nil local topic = "" local bcOrAd = string.find(currentPage, "МЭӨ") and "МЭӨ" or "" local numFromPage = tonumber(string.match(currentPage, "%d+")) local signedNumFromPage = numFromPage if (bcOrAd == "МЭӨ") then signedNumFromPage = -signedNumFromPage end local categories = {} local fullDate = "" -- decade should be first due to pattern matching if string.match(currentPage, "%d+-д он") then -- decade dateType = "decade" topic = string.match(currentPage, '%d+-д он(.+)') or "" if numFromPage == 0 and bcOrAd == "МЭӨ" then signedNumFromPage = -1 end if numFromPage == 0 and bcOrAd == "" then signedNumFromPage = 1 end if minimal then if minimal == "cdy" then table.insert( categories, (bcOrAd == "МЭӨ" and "МЭӨ " or "") .. math.floor(numFromPage / 100) + 1 .. "-р зуун" .. topic ) else error("Invalid 'minimal' type set for decade category") end else table.insert( categories, (bcOrAd == "МЭӨ" and "МЭӨ " or "") .. math.floor(numFromPage / 100) + 1 .. "-р зуун" .. topic ) end fullDate = (bcOrAd == "МЭӨ" and "МЭӨ " or "") .. string.match(currentPage, "%d+-д он") elseif string.match(currentPage, "%d+ он") then -- year dateType = "year" topic = string.match(currentPage, '%d+ он(.+)') or "" if minimal then if minimal == "cy" then table.insert( categories, (bcOrAd == "МЭӨ" and "МЭӨ " or "") .. math.floor(numFromPage / 100) + 1 .. "-р зуун" .. topic ) elseif minimal == "cdy" then table.insert(categories, (bcOrAd == "МЭӨ" and "МЭӨ " or "") .. math.floor(numFromPage / 10) * 10 .. "-д он" .. topic) elseif minimal == "y" then -- do nothing else error("Invalid 'minimal' type set for year category") end else table.insert(categories, (bcOrAd == "МЭӨ" and "МЭӨ " or "") .. math.floor(numFromPage / 10) * 10 .. "-д он" .. topic) end fullDate = (bcOrAd == "МЭӨ" and "МЭӨ " or "") .. string.match(currentPage, "%d+ он") elseif string.match(currentPage, "%d+-р зуун") then -- century dateType = "century" topic = string.match(currentPage, '%d+-р зуун(.+)') or "" if not minimal then table.insert( categories, (bcOrAd == "МЭӨ" and "МЭӨ " or "") .. math.floor(numFromPage * 100 / 1000) + 1 .. "-р мянган" .. topic ) end fullDate = (bcOrAd == "МЭӨ" and "МЭӨ " or "") .. string.match(currentPage, "%d+-р зуун") elseif string.match(currentPage, "%d+-р мянган") then -- millennium dateType = "millennium" topic = string.match(currentPage, '%d+-р мянган(.+)') or "" fullDate = (bcOrAd == "МЭӨ" and "МЭӨ " or "") .. string.match(currentPage, "%d+-р мянган") else error("Invalid date: " .. currentPage) end return { ['numFromPage'] = signedNumFromPage, ['topic'] = topic, ['dateType'] = dateType, ['categories'] = categories, ['fullDate'] = fullDate } end -- Get sorting pipe suffix for dates p.categorySort = function() local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() local title = currentTitle.fullText local pageInfo = _.getPageInfo(title) if pageInfo['numFromPage'] < 0 then return "#a" .. 10000000 - math.abs(pageInfo['numFromPage']) end return "#b" .. string.format("%09d", math.abs(pageInfo['numFromPage'])) end -- Get the date type (year, decade, century, millennium) p.dateType = function() local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() local title = currentTitle.fullText local pageInfo = _.getPageInfo(title) return pageInfo['dateType'] end -- Get the full date (МЭӨ 2-р зуун, 1809 он etc.) p.fullDate = function() local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() local title = currentTitle.fullText local pageInfo = _.getPageInfo(title) return pageInfo['fullDate'] end -- Generate category date box p.generate = function(frame) local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() local ns = currentTitle.namespace local title = currentTitle.fullText local minimal = frame.args["minimal"] local pageInfo = _.getPageInfo(title, minimal) local categorySort = p.categorySort() local funcs = { year = function() return _.yearBox(pageInfo['numFromPage'], pageInfo['topic'], minimal) end, decade = function() return _.decadeBox(pageInfo['numFromPage'], pageInfo['topic'], minimal) end, century = function() return _.centuryBox(pageInfo['numFromPage'], pageInfo['topic'], minimal) end, millennium = function() return _.millenniumBox(pageInfo['numFromPage'], pageInfo['topic'], minimal) end, } local categoryList = {} for _, value in pairs(pageInfo['categories']) do table.insert(categoryList, "[[Ангилал: " .. value .. "|" .. categorySort .. "]]") end local returnstring = "" if funcs[pageInfo['dateType']] then returnstring = "<div " .. frame:expandTemplate{ title = "Цагалбарын хэв" } .. ">\n" .. funcs[pageInfo['dateType']]() .. "\n</div>" .. table.concat(categoryList, "\n") else error("Invalid function name") end return returnstring end return p 29o8z32j4hmlx1dk9agwe75m0oklnm5 0 133487 852726 773183 2026-04-10T10:34:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 852726 wikitext text/x-wiki {{Short description|1924 оны Монголын ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Наваандоржийн Жадамбаа | image = Navaandorjiin Jadambaa.jpg | imagesize = 200px | order = 1-р [[Улсын Их Хурлын дарга]] | term_start = 1924 оны 11 сарын 28 | term_end = 11 сарын 29 | predecessor = [[Богд хаан]] {{small|([[Монгол хаад|Хаан]]ы хувьд)}}<br>{{small|[[Балингийн Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)}} | successor = [[Пэлжидийн Гэндэн]] | birth_date = 1899 | birth_place = [[Баатар вангийн хошуу]], [[Ар Монгол]], [[Чин улс]]<br>{{small|(одоогийн [[Сэлэнгэ аймаг]])}} | death_date = 1939 (38–39 насалсан) | death_place = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (1921–1928) }} '''Наваандоржийн Жадамбаа''' ([[Монгол бичиг]]:{{MongolUnicode|ᠨᠠᠸᠠᠩᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ<br>ᠵᠠᠳᠳᠣᠩᠪᠠ}}; 1899-1939) 1899 онд [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Баатар засгийн хошуу, одоогийн [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Хушаат сум|Хушаат сумын]] нутагт төрсөн. [[БНМАУ|Монгол улсын]] анхны Бүгд найрамдах [[төрийн тэргүүн]], нийгмийн зүтгэлтэн, орчуулагч, соён гэгээрүүлэгч байсан юм. 1924 оны 11 сард [[Богд хаан]]ыг таалал төгссөний дараа тэрээр Улсын Их Хурлын даргын үүрэг гүйцэтгэгч болсон ба ганцхан өдрийн дараа түүний оронд [[Пэлжидийн Гэндэн]] болсон юм. Богд хааныг нас барсны дараа хойд дүр нь насанд хүртэл ихэнхдээ ноёд түшмэд улсыг удирддаг байв; гэвч энэ тохиолдолд Богд хааны хойд дүрийг тодруулахыг хориглож, тэр цагаас хойш Монгол Улс Бүгд найрамдах Үндсэн хуультай болсон байна. == Намтар == Н.Жадамбаа ард Наваандоржийн хоёр дахь хүү болж 1899 онд мэндэлсэн байна. Тэр багаасаа тариа тарих, мод бэлтгэж сал угсрах ажилд дагалдан ажилладаг байжээ. Мөн цахар Цэрэнбавуу гэдэг хүнээр монгол, манж, хятад хэл бичиг заалгаж, түүх шастир уншиж гэрийн боловсрол сайн эзэмшсэн байна. 10 насандаа Их Хүрээний хятад, орос сургууль төгсөөд Эрхүү хотын бага, дунд сургуульд үргэлжлүүлэн суралцаж байгаад Монголын Засгийн газрын шийдвэрээр эргэж ирсэн байна. Тухайн үед өргөн уудам нутагтай манай оронд цахилгаан мэдээ дамжуулах, хүлээн авах ажил онц чухал шаардлагатай байсан тул хятад, орос хэлтэйн дээр ерөнхий боловсролын үндэс эзэмшсэн боловсон хүчнийг дайчлан ажиллуулсан бололтой. Н.Жадамба 1919-1921 онд Чойр дахь холбооны салбарт цахилгаан утас цохигч, түшмэл болжээ. 1921-1922 онд Гадаад яаманд орчуулагч, түшмэл, цэргийн сурган боловсруулах газарт эх зохиогч, Сангийн яаманд дэд сайд, 1922-1924 онд Монгол улсаас [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсад]] суугаа бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газрын зөвлөх, хамаарсан Бүрэн Эрхт төлөөлөгч, 1924-1925 онд [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв Хорооны]] дарга. Энэ үеэр "Ардын цэрэг" сонинг санаачлан гаргаж байсан. 1925-1926 онд МАХН-ын Төв Хорооны дарга, 1926-1928 онд Аж ахуйн яамны сайд, түүнээс хойших хэдэн жилд Бүх цэргийн зөвлөлийн тэргүүлэгч, Сурган боловсруулах газрын дарга. [[Улаан од сонин|"Ардын цэрэг" сонины]] эрхлэгч, Банкны ерөнхий хорооны гишүүн, Ардын засгийн газрын товчооны гишүүн. 1929-1932 онд ЗХУ-ын [[Москва]] дахь Санхүү, аж ахуйн дээд сургуульд сурч төгссөн. 1932-1934 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын банкны Москва мужийн конторт зөвлөх, 1934-1937 онд Москва дахь Монголын Худалдааны төлөөлөгчийн газрын худалдааны зөвлөх зэрэг төрөл бүрийн ажлыг гүйцэтгэж байжээ. 1937 оны 12-р сард Москвагаас баривчлан Монголд авчирч хувьсгалын эсэргүү хилс хэргээр 10 жил авч шоронд хоригдож байгаад 1939 онд нас баржээ. 1968 онд түүнийг БНМАУ-ын Дээд шүүхийн тогтоолоор цагаатгасан байна.{{Citation needed}} == Орчуулгууд == Тэрээр германы зохиолч [[Рудольф Распэ]]-гийн "Мянгуужингийн түүх", английн зохиолч [[Жонатан Свифт|Жонатан Свифт-]]<nowiki/>ийн "Гулливерийн аялан явсан түүх", оросын зохиолч Степан Злобины "Салават баатар", францын коммунист зохиолч Анри Барбюс-ын "Бид яллана", канадын Эрнест Сетон-Томпсоны "Чин зоригт баатарлаг биет адгууснуудын үлгэр", америкийн Уильям Жеймсийн (''William James)'' "Үүлэн бор", америкийн эмэгтэй зохиолч Хэлэн Келлер-ийн "Амьд зүйлүүд дэлхий дээр хэрхэн бий болсон тухай", "Дэлхий дээрх янз бүрийн амьтан ба ургамлуудын байдал", "Газар дэлхийн ус хөрсний нууц", "Хүн анх хэрхэн бий болж гарсан бэ? " зэрэг номыг орчуулсан.{{start box}} {{succession box |title=[[Төрийн тэргүүн]] |years=1924 оны 11 сарын 28 – 1924 оны 11 сарын 29 |before=[[Богд хаан]] |after=[[Пэлжидийн Гэндэн]] }} {{end box}} {{Монголын төрийн тэргүүн}} {{DEFAULTSORT:Наваандоржийн Жадамбаа}} [[Ангилал:1900 онд төрсөн]] [[Ангилал:1939 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монгол дахь коммунизм]] ry8lw1i1tq1m8bjbe15a1bvjeca3rwe 0 134148 852719 846093 2026-04-10T10:01:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 852719 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Долгорын Пунцаг''' (1900 онд одоогийн [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Хөлөнбуйр сум|Хөлөнбуйр сумын]] нутагт төрсөн- нас барсан) - Монгол Улсын төр, нийгмийн зүтгэлтэн. Анхны Эрүүл мэндийн сайд эмэгтэй. == Намтар == 1917 онд 17 настайдаа Хүрээнд ирээд Эрдэнэ далай вангийн (Гомбосүрэн) засаг ноёны авхай Өлзийнамсрай гэгчийнд бууж, Туул голоос тэмээн тэргээр мөс зөөх, ямаа хариулах, морин тэрэг хөтлөх, адуу мал өвслөх зэрэг элдэв ажилд зарагдаж байжээ. Улмаар их зохиолч [[Дашдоржийн Нацагдорж|Д.Нацагдоржийн]] гэргий, “Бүсгүйчүүдийг боловсруулах тасаг”-ийн дарга [[Дамдины Пагмадулам|Дамдины Пагмадуламтай]] учирч их зохиолчийнд амьдарч, их зохиолчоор монгол бичгийн цагаан толгой заалгаж, ажлын дараа бичиг үсгийн дугуйланд явж, дуу хөгжимд суралцаж байжээ. 1924 онд Сэлбийн баруун эрэгт байсан Богд хааны “Их сангийн үйлчин” гэдэг хуучин оёдлын үйлдвэрийн буурин дээр байсан Цэргийн гар үйлдвэрт орж цэргийн шинель, комсомол даавуун өмд цамц хийдэг байжээ. 1930 онд Улсын VI Их хурал хуралдаж Дотоод яамны Эрүүлийг хамгаалах газрыг өргөтгөн БНМАУ-ын Ардын эрүүлийг хамгаалах яам байгуулагдахад Долгорын Пунцаг анхны сайдаар томилогдож, 1933 он хүртэл ажиллаж байсан юм. Энэ хугацаанд тэрээр аймаг, орон нутгийн эрүүлийг хамгаалах салбаруудыг байгуулан ард түмнийг эмчлэн сэргийлэх, эх нялхсыг хамгаалах ариун цэвэр халдвар судлалын салбаруудыг олноор байгуулсан гавьяатан юм. {{Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Пунцаг, Долгорын}} [[Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Хөлөнбуйрын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1900 онд төрсөн]] {{Монгол улсад хамаарах}} 4qt2vzhmdwkja6up0ae6tgz8gpz1itz 0 135481 852681 786287 2026-04-09T18:39:42Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[ОХУ-ын Холбооны аюулгүй байдлын алба]] to [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба]] 786287 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblem of Federal security service.svg|thumb|Оросын ХАБА-гийн таних тэмдэг]] '''ОХУ-ын Холбооны аюулгүй байдлын алба''' товч. '''ХАБА''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Федеральная служба безопасности'', товч. ''ФСБ,'' [[Англи хэл|англи]]''. The Federal Security Service of the Russian Federation'' ) -Оросын аюулгүй байдлыг хангах, терроризмтой тэмцэх, хамгаалах, аюулгүй байдлыг хангах чиглэлээр төрийн удирдлагыг хэрэгжүүлдэг холбооны гүйцэтгэх байгууллага юм. ОХУ-ын улсын хил, далайн дотоод ус, нутаг дэвсгэрийн тэнгис, эдийн засгийн онцгой бүс, ОХУ-ын эх газар, тэдгээрийн байгалийн нөөцийг хамгаалах, ОХУ-ын мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангах, үндсэн чиглэлийг шууд хэрэгжүүлэх. ОХУ-ын хууль тогтоомжоор тогтоосон холбооны аюулгүй байдлын албаны үйл ажиллагаа, түүнчлэн тэдгээрийг хэрэгжүүлэх эрх бүхий холбооны гүйцэтгэх байгууллагуудын сөрөг тагнуулын үйл ажиллагааг зохицуулдаг байна. Энэ байгууллага нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Улсыг аюулаас хамгаалах Хороо буюу товчоор "КГБ"-ын залгамжлагч юм. Урьдчилсан мөрдөн байцаалт, хэрэг бүртгэлт, шуурхай эрэн сурвалжлах, тагнуулын үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй. ОХУ-ын ХАБА нь цэрэг, гар, жижиг зэвсэг болон бусад зэвсэг эзэмших эрхтэй төрийн хагас цэрэгжүүлсэн байгууллагуудын нэг юм. ОХУ-ын ХАБА-гийн үйл ажиллагааг ОХУ-ын Ерөнхийлөгч удирддаг байна. qpcjb3u5tmvfhu2fkq0enwipx8cect4 0 137003 852670 852397 2026-04-09T16:23:07Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу]] to [[Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] 852397 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Дөрвөд хошуу}} [[Файл:ChinaDaqingDorbod.png|thumb|Цагаан нь Дачин хот, Улаан нь Дөрвөд хошуу]] '''Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу''' ([[Монгол бичиг|монгол]]: {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ<br>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br>ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ<br>ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ<br>ᠬᠤᠱᠢᠭᠤ}}; [[Хятад үсэг|хятад]]: 杜尔伯特蒙古族自治县, [[пиньинь]]: Dù ěr bó tè ménggǔ zú zìzhìxiàn) нь [[Хятад улс|Хятад улсын]] [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужийн]] Дачин хотод харьяалагддаг [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстэний]] [[Өөртөө засах хошуу|өөртөө засах эрхтэй хошуу]] юм. == Түүхийн тойм == [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] 15 дахь үеийн ач Будадара Зоргол ноёны хөвгүүн [[Айнаха сэцэн цөхүр|Айнаха сэцэн цөхүрийн]] үед харьяат отогоо '''"Дөрвөд"''' гэж нэрлэж, түүний хүү Адууч дархан ноён 1624 онд [[Чин улс|Чин улсад]] дагаар орж зүтгэсээр 1648 онд [[засаг ноён]], үе улиран залгамжлах [[Бэйс|хошууны бэйс]] хэргэмээр шагнуулж, [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганд]] харьяалагдав. 19-р зууны сүүл, 20-р зууны эхээр тус хошууг [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужийн]] харьяанд шилжүүлэн, хятад иргэн олноор суурьшуулсан. 1956 оны 12 сарын 5-наас эхлэн Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу болгон, Хармөрөн мужийн харьяанд үлдээсэн. {| class="wikitable" |+ Дөрвөд хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1648-1669 || |- | Норов || Засаг, хошууны бэйс || 1670-1671 || |- | Шажин || Засаг, хошууны бэйс || 1671-1719 || |- | Бат || Засаг, хошууны бэйс || 1719-1729 || |- | Байнжур || Засаг, хошууны бэйс || 1729-1739 || |- | Сэвдэндонров || Засаг, хошууны бэйс || 1739-1743 || |- | Данжуур || Засаг, хошууны бэйс || 1744-1754 || |- | Намжилдорж || Засаг, хошууны бэйс || 1754-1759 || |- | Лувсан || Засаг, хошууны бэйс || 1759-1765 || |- | Боди || Засаг, хошууны бэйс || 1765-1790 || |- | Баянбилиг || Засаг, хошууны бэйс || 1790-1792 || |- | Radnabal || Засаг, хошууны бэйс || 1792-1810 || |- | Очирхуягт || Засаг, хошууны бэйс || 1810-1847 || |- | Гүнгэцогдан || Засаг, хошууны бэйс || 1847-1870 || |- | Гэлэгбалжир || Засаг, хошууны бэйс || 1870-1871 || |- | Рашпунцаг || Засаг, хошууны бэйс || 1870-1897 || |- | Sirabrampil || Засаг, хошууны бэйс || 1900-1916 || |- |} == ᠍Нутгийн хуваарь == Дөрвөд хошуу нь 5 хот, 6 шянаас бүрдэнэ. {| class="wikitable" !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз !Пиньинь галиг !Засаг захиргааны код |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Дөрвөд балгас (Тайкан) |{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ<br>(ᠲᠠᠢ ᠺᠠᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ)}} |杜尔伯特镇 (泰康镇) |''Dù'ěrbótè Zhèn'' ''(Tàikāng Zhèn)'' |230624100 |- |Хожуул дөхөм балгас |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠵᠤᠤᠯ ᠲᠥᠬᠥᠮ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |胡吉吐莫镇 |''Hújítǔmò Zhèn'' |230624101 |- |Яньтунтүнь балгас |{{MongolUnicode|ᠶᠠᠨ ᠲᠦᠩ ᠲᠦᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |烟筒屯镇 |''Yāntǒngtún Zhèn'' |230624102 |- |Талын хиаг балгас |{{MongolUnicode|ᠲᠠᠯ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ<br>ᠬᠢᠶᠠᠭ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |他拉哈镇 |''Tālāhā Zhèn'' |230624103 |- |Ляньхуаньху балгас |{{MongolUnicode|ᠯᠢᠶᠠᠨ ᠬᠤᠸᠠᠨ<br>ᠬᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |连环湖镇 |''Liánhuánhú Zhèn'' |230624104 |- ! colspan="5" |Шян |- |Ишинь шян |{{MongolUnicode|ᠢ ᠰᠢᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |一心乡 |''Yīxīn Xiāng'' |230624200 |- |Хэрстэй шян |{{MongolUnicode|ᠬᠡᠷᠡᠰᠦᠲᠠᠢ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |克尔台乡 |''Kè'ěrtái Xiāng'' |230624201 |- |Оройн шивээ шян |{{MongolUnicode|ᠣᠷᠣᠢ ᠶᠢᠨ<br>ᠰᠢᠪᠡᠭᠡ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |敖林西伯乡 |''Áolínxībó Xiāng'' |230624203 |- |Баянцагаан шян |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨᠴᠠᠭᠠᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |巴彦查干乡 |''Bāyànchágān Xiāng'' |230624204 |- |Дунд шинэ айл шян |{{MongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠ<br>ᠰᠢᠨ᠎ᠡ<br>ᠠᠢᠯ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |腰新乡 |''Yāoxīn Xiāng'' |230624205 |- |Зянвань шян |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠶᠠᠩ<br>ᠸᠠᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |江湾乡 |''Jiāngwān Xiāng'' |230624206 |} == Зүүлт == {{reflist}} == Холбоотой хуудас == * [[Жиримийн чуулган]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Хармөрөний суурин]] 3hi5b1egm4vwxnsiykwlpsswpacyrwr 852672 852670 2026-04-09T16:27:41Z 唐吉訶德的侍從 5036 852672 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Дөрвөд хошуу}} [[Файл:ChinaDaqingDorbod.png|thumb|Цагаан нь Дачин хот, Улаан нь Дөрвөд хошуу]] '''Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь''' ([[Монгол бичиг|монгол]]: {{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠲᠡᠨ ᠦ}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ}} {{MongolUnicode|ᠰᠢᠶᠠᠨ}}; [[Хятад үсэг|хятад]]: 杜尔伯特蒙古族自治县, [[пиньинь]]: Dù ěr bó tè ménggǔ zú zìzhìxiàn) нь [[Хятад улс|Хятад улсын]] [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужийн]] Дачин хотод харьяалагддаг [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстэний]] [[Өөртөө засах хошуу|өөртөө засах эрхтэй хошуу]] юм. Чин гүрний үед энэ хошууны нэр нь '''Дөрвөд хошуу''' байв. == Түүхийн тойм == [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] 15 дахь үеийн ач Будадара Зоргол ноёны хөвгүүн [[Айнаха сэцэн цөхүр|Айнаха сэцэн цөхүрийн]] үед харьяат отогоо '''"Дөрвөд"''' гэж нэрлэж, түүний хүү Адууч дархан ноён 1624 онд [[Чин улс|Чин улсад]] дагаар орж зүтгэсээр 1648 онд [[засаг ноён]], үе улиран залгамжлах [[Бэйс|хошууны бэйс]] хэргэмээр шагнуулж, [[Жиримийн чуулган|Жиримийн чуулганд]] харьяалагдав. 19-р зууны сүүл, 20-р зууны эхээр тус хошууг [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужийн]] харьяанд шилжүүлэн, хятад иргэн олноор суурьшуулсан. 1956 оны 12 сарын 5-наас эхлэн Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу болгон, Хармөрөн мужийн харьяанд үлдээсэн. {| class="wikitable" |+ Дөрвөд хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1648-1669 || |- | Норов || Засаг, хошууны бэйс || 1670-1671 || |- | Шажин || Засаг, хошууны бэйс || 1671-1719 || |- | Бат || Засаг, хошууны бэйс || 1719-1729 || |- | Байнжур || Засаг, хошууны бэйс || 1729-1739 || |- | Сэвдэндонров || Засаг, хошууны бэйс || 1739-1743 || |- | Данжуур || Засаг, хошууны бэйс || 1744-1754 || |- | Намжилдорж || Засаг, хошууны бэйс || 1754-1759 || |- | Лувсан || Засаг, хошууны бэйс || 1759-1765 || |- | Боди || Засаг, хошууны бэйс || 1765-1790 || |- | Баянбилиг || Засаг, хошууны бэйс || 1790-1792 || |- | Radnabal || Засаг, хошууны бэйс || 1792-1810 || |- | Очирхуягт || Засаг, хошууны бэйс || 1810-1847 || |- | Гүнгэцогдан || Засаг, хошууны бэйс || 1847-1870 || |- | Гэлэгбалжир || Засаг, хошууны бэйс || 1870-1871 || |- | Рашпунцаг || Засаг, хошууны бэйс || 1870-1897 || |- | Sirabrampil || Засаг, хошууны бэйс || 1900-1916 || |- |} == ᠍Нутгийн хуваарь == Дөрвөд хошуу нь 5 хот, 6 шянаас бүрдэнэ. {| class="wikitable" !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз !Пиньинь галиг !Засаг захиргааны код |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Дөрвөд балгас (Тайкан) |{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ<br>(ᠲᠠᠢ ᠺᠠᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ)}} |杜尔伯特镇 (泰康镇) |''Dù'ěrbótè Zhèn'' ''(Tàikāng Zhèn)'' |230624100 |- |Хожуул дөхөм балгас |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠵᠤᠤᠯ ᠲᠥᠬᠥᠮ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |胡吉吐莫镇 |''Hújítǔmò Zhèn'' |230624101 |- |Яньтунтүнь балгас |{{MongolUnicode|ᠶᠠᠨ ᠲᠦᠩ ᠲᠦᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |烟筒屯镇 |''Yāntǒngtún Zhèn'' |230624102 |- |Талын хиаг балгас |{{MongolUnicode|ᠲᠠᠯ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ<br>ᠬᠢᠶᠠᠭ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |他拉哈镇 |''Tālāhā Zhèn'' |230624103 |- |Ляньхуаньху балгас |{{MongolUnicode|ᠯᠢᠶᠠᠨ ᠬᠤᠸᠠᠨ<br>ᠬᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |连环湖镇 |''Liánhuánhú Zhèn'' |230624104 |- ! colspan="5" |Шян |- |Ишинь шян |{{MongolUnicode|ᠢ ᠰᠢᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |一心乡 |''Yīxīn Xiāng'' |230624200 |- |Хэрстэй шян |{{MongolUnicode|ᠬᠡᠷᠡᠰᠦᠲᠠᠢ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |克尔台乡 |''Kè'ěrtái Xiāng'' |230624201 |- |Оройн шивээ шян |{{MongolUnicode|ᠣᠷᠣᠢ ᠶᠢᠨ<br>ᠰᠢᠪᠡᠭᠡ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |敖林西伯乡 |''Áolínxībó Xiāng'' |230624203 |- |Баянцагаан шян |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨᠴᠠᠭᠠᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |巴彦查干乡 |''Bāyànchágān Xiāng'' |230624204 |- |Дунд шинэ айл шян |{{MongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠ<br>ᠰᠢᠨ᠎ᠡ<br>ᠠᠢᠯ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |腰新乡 |''Yāoxīn Xiāng'' |230624205 |- |Зянвань шян |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠶᠠᠩ<br>ᠸᠠᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |江湾乡 |''Jiāngwān Xiāng'' |230624206 |} == Зүүлт == {{reflist}} == Холбоотой хуудас == * [[Жиримийн чуулган]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] [[Ангилал:Хармөрөний суурин]] g0xchqg3awtjfkam21ayunuhyvaa0d5 0 139050 852708 824711 2026-04-10T06:18:44Z Klaus von rainherz 96192 Дамдинсүрэнгийн намтарыг нэмж бичэв, гэхдээ дутуу хэвээрээ л байна. 852708 wikitext text/x-wiki Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач '''Дуламжавын Дамдинсүрэн''' (1909-1984) нь Шинэ цагийн Монголын дүрслэх урлагийн үндсийг тавигчдын нэг бөгөөд 1950-иад оны дунд үеэс үндэсний уран зураг буюу [[Монгол зураг|монгол зургийг]] сэргээхэд "Эхийн алдар", "Хүрээ Майдар", "Арван засгийн бөх"[https://www.zms.mn/a/73427], "Хүрээ цам", "Уран Занабазар"  зэрэг олон бүтээлээрээ идэвх санаачилгатай оролцож уламжлалт урлагийнхаа сан хөмрөгийг баяжуулсан төдийгүй монгол зургийг өрнийн уран зургийн ажиллагаатай хослуулан өвөрмөц арга барилаар "Адуучин" (1961), "Жинчин" (1954), "Хот айл" (1961), "Манай нутгийнхан" (1961) зэрэг олон зургийг бүтээсэн нь шинэ үеийн уран зургийн төрөлд онцгой содон үзэгдэл болсон билээ.[https://zanabazarmuseum.medium.com/%D0%B4-%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-1910-1984-%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D2%AF%D1%82%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%BB%D0%BE%D0%B3-%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%B4-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B6%D0%BB%D0%B0%D0%BB-9951aab6bc86] Их хүрээний бурханч, зураач Д.Дамдинсүрэн нь бага наснаас 30-иад нас хүртлээ Их хүрээнд бурханы шашны шүтээн зургийн урлалд шимтэн суралцаж эзэмшсэн хэдий ч улс орны шинэ цагийн дүрслэх урлагийн хөгжлийн аясаар шашны бус энгийн амьдралыг чөлөөт сэтгэлгээгээр дүрслэх, өрнөдийн гэрэл сүүдрийг ялгах, тосон будгийн арга зэрэгт суралцан, монгол ахуй амьдралыг тусгасан олон арван бүтээлийг үлдээснээс гадна, ХХ зууны Хүрээ нь шашин соёлын гол төв болохын хамт шашны урлал хэрхэн хөгжин дэлгэрч байсан, Хүрээний буюу монголын нэрт уран бүтээлчид, тэдний бүтээлийн талаар маш чухал ховор мэдээ бичиж үлдээж, ном судар туурвисан бөгөөд түүний бүтээлүүдийн нэг нь "Их хүрээний нэрт урчууд"[https://catalog.parliament.mn/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=5326]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ном билээ. ==Намтар== Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Дуламжавын Дамдинсүрэн бол Хэнтий аймгийн Жаргалтхаан сумын нутагт 1909 онд төржээ. Бага насандаа Богдын хүрээнд ирж шавилан сууж байхдаа төв ном үзэхийн зэрэгцээгээр уран зургийг ихэд сонирхож Их хүрээний алдарт зураач, унзад Гэндэндамба, Наваандэндэв нараар бурхан зурах чиг, урлахуйн эрдэм заалгаж эхлэжээ. Шашин сүм хийдийн үйл ажиллагааг хураан хааж байсан 1937 оны сүүлчээр цагийн аясыг дагаж хар болж, өөрийн авьяас мэргэжлийн дагуу Улсын хэвлэх үйлдвэрт орж, хуучин хүрээний алдарт зураач Б.Шарав, Лувсансандаг нарын хамт ном, хэвлэлийн зураг чимэглэл хийдэг болсноор амьдралдаа хоёр дахь шинэ үеийн уран бүтээлийн замаа эхэлсэн манай ахмад зураачдын нэг юм. 1950-иад оны сүүлчээс Монгол үндэсний уран зургаа сэргээн хөгжүүлж эхэлсэнээс хойш Д.Дамдинсүрэн гуай хуучин Хүрээний зургийн урлаг, уран чадвараа гаргаж бүтээсэн Арван засгийн бөх, Хүрээ Майдар, Их Хүрээний цам, зэрэг өргөн дэлгэр зохиомжтой, хүүрнэн дуулсан сайхан бүтээлүүдээр Монголын уран зургийн сан хөмрөгийг баяжуулсан бөгөөд түүний бүтээсэн 50 гаруй уран бүтээл одоо ч дүрслэх урлагийн музейд хадгалагдаж, олон түмний мэлмийг баясгасаар байна. 1960-иад онд тэрээр Адуучин, Жинчин, Миний нутаг, Тарвагчин зэрэг алдартай бүтээлүүдийг бүтээсэн бөгөөд зургуудыг харахад зохиомж, хэмнэл, угалзлаг гоёмсог дүрс, мал амьтадын хөдөлгөөн, төрх намба нь Монгол хүний амьдрал, ажигч хичээнгүй зан чанарыг бахдан гайхмаар харуулсан бүтээлүүд болсоныг зураг судлаачид, шүүмжлэгчид магтан тэмдэглэсэн байдаг. {{Stub}} {{DEFAULTSORT:Дамдинсүрэн, Дуламжавын}} [[Ангилал:Монголын зураач]] [[Ангилал:Жаргалтхааны хүн]] [[Ангилал:1909 онд төрсөн]] [[Ангилал:1984 онд өнгөрсөн]] a41wyatqrgz87fsa5k5eq7iccsatep4 0 141787 852701 827621 2026-04-09T23:22:41Z JayCubby 96218 ([[c:GR|GR]]) [[File:N.I. Bukharin (1888-1938) Crop.jpg]] → [[File:N.I. Bukharin (1888-1938).jpg]] uncropped, new uncropped version is hi-quality 852701 wikitext text/x-wiki [[Файл:N.I. Bukharin (1888-1938).jpg|thumb]] '''Николай Бухарин''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Никола́й Ива́нович Буха́рин,'' 1888 оны 10-р сарын 9-нд [[Москва]] хотод төрсөн — 1938 оны 3-р сарын 15-нд Москва мужийн Коммунаркад буудуулж нас барсан) — оросын хувьсгалч, зөвлөлтийн улс төр, намын зүтгэлтэн. 1919 оноос Бүх оросын Коммунист намын Төв хорооны улс төрийн товчооны гишүүн. Хамтралын бодлогын тууштай эсрэгүүцэгч байсан. ЗХУ-ын ШУА-ийн академич (1929). 1938 онд буудан хороосон. akq6q8mvr98i8vmrhicaipndk2kdvhz 0 144941 852724 852285 2026-04-10T10:24:33Z Ichko8001 91268 852724 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын отгон хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг[Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн шигшмэл] Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай,Бизнесийн 6 чиглэлээр 30 гаруй охин компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1998-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2008 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * Кино үйлдвэрийн Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Asdfghjytg.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Okjnkj.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Qq0987iuy.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:₮жөс.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Hjktvtv.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Dfiuhb.png|900x900px|thumb]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, , инфляци 360 хувьд хүрч иргэдийн амьдрал ядуурч байсан цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он, 2004 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2018 он 12. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 13. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 14. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 15. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 16. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 17. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 18. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 20. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 21. Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл жил бүр гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи, орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 19. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он 20. Тод дуудаж, Цэвэр ярьж суръя 2023 он == Номин Холдинг ХХК-ийн Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан Монгол улс DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Номин Холдинг ХХК-ийн Ерөнхий ивээн тэтгэгчээр оролцсож, хамтран ажилласан Урлаг соёл, хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаанууд == 1. Зууны манлай дуучин Б.Сарантуяагийн анхны тоглолт 1996-1997 он 2. Нийслэлээ хөгжүүлэх “Улаанбаатар сан” байгуулах 1996 он 3. Камертон хамтлагийн тоглолт 1998-2000 он 4. Камертон хамтлагийн клип, компакт дискийг бүтээхэд 1999 он 5. Дуучин Ангирмаагийн компакт диск бүтээхэд 1998-1999 он 6. Дуучин Ангирмаагийн тоглолт 1998,1999 он 7. Найм дахь гараг хамтлагийн анхны компакт диск бүтээхэд 1999 он 8. Найм дахь гараг хамтлагийн анхны бие даасан тоглолтыг 1999 он 9. МУ-ын соёлын гавъяат зүтгэлтэн, ая зохиогч Л.Балхжавын СД 1999 он 10 Л.Балхжавын компакт дискний баярыг тэмдэглэхэд 1999 он 11. Баянгол дүргийн ясли цэцэрлэгүүдийн дундах уралдаан 1998-2000 он 12. Морин төвөргөөн уралдаан 1999 он 13. Гоёл 99 тэмцээн 1999 он 14. Пентатоник 1999 он 15. Хасу бөхийн анхны тэмцээн 1999 он 16. Улсын ардын дуу бүжгийн чуулгын зарим тоглолтууд 1999- 2000 он 17. Хурд хамтлагийн “Хурд симфони” тоглолт 1999 он 18. Уруулын будаг хамтлагийн анхны компакт дискийг бүтээхэд 2000 он 19. Ширээний теннисний улсын аварга шалгаруулах тэмцээн 1999-2000он 20. “Мянганы зам” Хөтөлбөрийг дэмжин, нийтийг уриалсан үүрэг авч, хандив өргөх санаачлага гарган ажилласан 2001 он 21. Кимоно шоу 2001 он 22. Вансэмбэрүү шалгаруулалт 2002 он 23. Дамбадаржаа хийдийг сэргээн засварлах 2002 он 24. Буян арвижих хийдийн тохижилт 2003 он 25. Ховд аймгийн Булган суманд БНМАУ-ын Баатар Э.Шийлэг, Б.Бадам нарын хөшөө босгосон 2003 он 26. Бамбар эрдэнийн хийдийн суварга 2006 он 27. Сэтгэлийн цай үйл ажиллагаа 2006 он 28. Чингэс хаан кино группийн үйл ажиллагаа 2006 он 29. “Сургуулийн өмнөх боловсрол” үндэсний болон дүүргийн дэд хөтөлбөр 2006 он 30. Өнчин хүүхдийг асрах газар 2006 он 31. Хүүхдийн төлөө амьдрах ухаан төв 2006 он 32. Эрдмийн өргөө цогцолбор 2006 он 33. Э.Эрхэмбаяр хүүгийн эмчилгээний зардлыг бүрдүүлэх зорилгоор зохион байгуулсан “Амьдрал бэлэглэе” хандивын тоглолт 2006 он 34. Тархины саажилттай хүүхдүүдэд тоглоом хандивлан 10 хүүхдийг Хүүхдийн төлөө “Халуун болор” төвд эмчлүүлэх зардал 2006 он 35. “Номин” нэртэй бүх хүүхдүүдэд гарын бэлэг Жил бүр 36. Малчдад өвлийн бэлтгэлд нь Жил бүр 37. Ахмадын асрамжийн газарт / удаа дараа/ 38. Өндөр настан, ахмадуудад Жил бүр 39. Түүх, соёлын үнэт эдлэлийн дуудлага худалдаа 2006, 2007он 40. “Торгууд судлалын сан “ үүсгэн байгуулахад, 2007 он 41. Ховдын ирээдүй сан” байгуулахад 2007 он 42. “Монгол Тэмүүлэл Сан” үүсгэн байгуулахад, хандив өгч, байгууллага, хамт олны ажил амьдралд өглөгийн гараа сунгасан /жил бүр/ 2008-2026 он 43. “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон” Төрийн бус байгууллагын “Эртэч Монгол” уулзалт ярилцлагууд 2009-2025 он 44. Утга зохиолын боловсролын шинэчлэл академи, Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв сэтгүүл, Төрийн бус байгууллагуудын Дэлхийн түвшний шилдэг санал- санаачлага, позитив үйл ажиллагааг дэмжсэн чиглэлд 2009-2023 он 45. Соёлын төв өргөөний 20 жилийн ойд зориулсан тоглолт 2007 он 46. Сонор студи“Аз жаргаl & Bad boy” нэртэй уран сайхны кино 2007 он 47. Дуучин Quiza “Чи бүхнээс илүү” тоглолт 2007 он 48. Дэлхийд гайхагдсан Монгол урлаг DVD цомог 2011 он 49. Түүх, соёлын үнэт эдлэлийн дуудлага худалдаа 2011, 2012он 50. Дорноговь аймагт Хамрын хийдийн Чогчин дуганад хандив 2013 он 51. Төв аймгийн Баян суманд 65 ортой “Дэлбээ” хүүхдийн цэцэрлэгийг хувийн хөрөнгө оруулалтаар барьж улсад өгсөн 2014 он 52. Монгол улсын Драмын театрын хэд хэдэн арга хэмжээ, ой тэмдэглэлт баярууд 2014 он 53. “Алтан хулгана” наадам 2015 он 54. Баруун монгол ардын дуу хөгжим номыг DVD цомогийн хамт /А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нарын / 2015 он 55. Дуучин Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн цомог 2017 он 56. Түүх, соёлын үнэт эдлэлийн дуудлага худалдаа 2017 он 57. Аглуу, Бооёо “Найзууд” тоглолт 2017 он 58. Боловсрол телевиз “Mongolian Next Top Model” шоу 2017 он 59. Үндэсний их баяр наадмын парад 2017 он 60. “Говийн домог” кино 2017-2018 он 61. Монгол HD телевиз “Ороод гараач” шоу 2017 он 62. NTV телевиз “Ахлах тогоочийн заавраар” шоу 2017-2018 он 63. UBS телевиз “Perfect dance” шоу 2017-2018 он 64. Боловсрол телевиз “80 саяын уналт” шоу 2017-2018 он 65. МУГЖ Насантогтохын бие даасан тоглолт 2018 он 67. Цагаан-Уул шүлгийн наадам 2018 он 68. JCI “International Business Fair” форум 2018 он 69. Хонхтой бөмбөгийн холбооны шигшээ багийн тамирчдын Азийн тэмцээн 2018 он 70. Монголын дурангийн мэс засалчдын 3-р их хурал 2018 он 71. Авзага Мандал кино 2018 он 72. XMF хөгжмийн фестивал 2018 он 73. Жүжигчин Б.Амарсайхан уран бүтээл 2018 он 74. Эмоци хошин урлагийн продакшны тоглолт 2019 он 75. Hulegu pictures “Бүтэн амьдрал” уран сайхны олон ангит кино 2019 он 76. Монголын хонхтой бөмбөгийн холбооны шигшээ багийн тамирчдыг дэмжин ажиллалаа 2019 он 77. “Шинэ замнал” ТББ Зүймэл даавуун урлалын ОУ-ын үзэсгэлэн 2019 он 78. SPS телевиз “Жүдо бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн” 2019 он 79. МУИС Бизнесийн сургуультай хамтран “Олон улсын бизнесийн үндэсний олимпиад” 2019 он 80. Монголын Үндэсний Олимпийн Хорооны албан ёсны түнш байгууллага 2019 он 81. С1 телевиз “Зөв давалгаа” зорилтот контент 2019 он 82. МУГЖ Дуучин Т.Ариунаа “Тэнгэр шиг бай” тоглолт 2019 он 83. С1 телевиз “Бүсгүйчүүдийн клуб” нэвтрүүлэг 2019 он 84. MN25 телевиз “Герман- Монголд 1 удаа” шоу нэвтрүүлэг 2019 он 85. MN25 телевиз “Танайд хоноё” нэвтрүүлэг 2019 он 86. MN25 телевиз “Монгол-Германы хамтын ажиллагаа 45 жил- 45 өнгө төрх” төсөл нэвтрүүлэг 2019 он 87. Эмоци продакшн тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2019 он 88. Монгол HD телевиз “Намайг сонгооч” шоу нэвтрүүлэг 2019 он 89. NTV телевиз “Эхнэрийн заавраар” шоу нэвтрүүлэг 2020 он 90. Peorty Night Vol.2 Яруу найргийн тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2021 он 91. Токио 2020 Хөтлөгч Ганхүүгийн аялалын нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2021 он 92. S телевиз - Бидний шинэ жил контент 2021 он 93. Sun Juniper амьд хөгжимийн хамтлагийн анхны бие даасан тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2022 он 94. Уртын дуучин Б.Батцэцэглэнгийн анхны бие даасан тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2022 он 95. The Baatar хамтлагийн бие даасан тоглолт 2022 он 96. Монголын элэг цөс, нойр булчирхайн үндсэний төвд хандив 2022 он 97. UBS телевизийн Бидний шинэ жил контент ивээн тэтгэлэг 2022 он 98. Central TV- Таван алтан цагираг контент 2022 он 99. Боловсрол телевиз- Бидний үед контент нэвтрүүлэг 2022 он 100.Mongol HD- Love Menu нэвтрүүлэг 2022 он 101.MNB TV- 55жилийн ойн хандив 2022 он 102 Дорноговь аймгийн Эрдэнэ сумын Төхөмийн хөндийн Ар цацын ус гэх газарт 36,000ш мод тарих “Шамбала2056” төсөлд 1мянган мод суулгаж хамтран ажиллав 2023он 103.Улаанбаатар хотод орсон борооны улсаас үүссэн их үерийн ажилд зориулан 30сая төгрөгийн үнэ бүхий хүнс, хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүнийг УОБЕГ-т хандивлан, хүлээлгэн өгөв 2023 он 104.Playtime 2023 - Ивээн тэтгэлэг, хамтран ажиллав 2023 он 105.Gremix - Хүүхдэд ээлтэй Номин, Аутизмтэй хүүхдүүдэд зориулсан өдөрлөг 2023 он 106.Mongolian entertaiment - ОУ-ын тэмцээнд оролцох дэмжлэг 2023 он 107.San Jupiter хамтлаг - Ивээн тэтгэлэг, хамтран ажиллах 2023 он 108.Дуучин Seryoja - Ивээн тэтгэлэг, хамтран ажиллах 2023 он 109.Star Dance - ОУ-ын тэмцээнд оролцох дэмжлэг 2023 он 110.UB comedy - Playtime арга хэмжээнд ивээн тэтгэн ажиллав 2023 он 111.Unicorn - Хүүхдийн баярын арга хэмжээнд ивээн тэтгэн ажиллав 2023 он 112.ЦДБЭЧ-ын Эсэргэн хамтлагтай хамтран ажиллаж, ивээн тэтгэв 2023 он 113.Реппер Thunder - Нийгэмд эерэг сэтгэгдэл төрүүлэх дуу хийлгэхэд ивээн тэтгэж хамтран ажиллав 2023 он 114.Жүжигчин Ундармаа - Эзэгтэйн туслах төсөл ивээн тэтгэсэн 2023 он 115.Төв аймгийн 100 жилийн ойн улсын баяр наадамд зориулан нутгийн засаг даргад 10сая төгрөгийн үнэ бүхий цахилгаан бараа бүтээгдэхүүн хандивлав 2023 он 116.“Зүрх мартахгүй” Хандивын аяныг 67 салбар дэлгүүрээр дамжуулан 2 жил дарааллан амжилттай зохион байгуулж нийт 560 сая төгрөгийг “Зүрх мартахгүй” ТББ-д хандивлан мянга мянган бяцхан зүрхэнд амьдрал бэлэглэсэн 2023, 2024 он 117.Боловсрол ТВ Аяыг таа, Монголын саятан - Нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 118.Хурд хамтлаг -Бүсгүй Киноны ивээн тэтгэлэг 2024 он 119.Тэнгисийн эрэг шоу нэвтрүүлэг - Нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 120.Монголика Сэтгүүлтэй хамтран ажиллав 2024 он 121.С1 телевиз Нийслэл аав нэвтрүүлэг - Нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 122.Дуучин Батцэцэглэн - хамтран ажиллан, ивээн тэтгэсэн 2024 он 123.Дуучин Алтанжаргал - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2024 он 124.Хөтлөгч кино найруулагч Миеэгомбо - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2024 он 125.Хар тас хамтлаг - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2024 он 126.Барилга.mn сэтгүүлийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 127.Мазаалай баавгайн баримтат кино - Ивээн тэтгэлэг 2024 он 128.“Дэлхийн Зөн Монгол” ОУБ-тай хамтран 2 жил дарааллан нийт 100 хүүхдийн хөгжлийг дэмжих “Гэрэл түгээе” төсөлд ивээн тэтгэгчээр ажиллав 2024, 2025 он 129.Арт гэр төсөл - хамтран ажилласан 2025 он 130.Citta Mongolia - соёлыг түгээх контентуудад ивээн тэтгэж, хамтран ажиллав 2025 он 131.Дуучин Болд - Клипны ивээн тэтгэлэг, брэндийн нүүр царай болохоор хамтран ажиллав 2025 он 132.SteamX - Шинжлэх ухааны үзүүлбэрийг үйл ажиллагаанд Хүүхдүүдэд үзүүлбэр үзүүлэн хамтран ажиллав 2025 он 133.146 records - Клипны ивээн тэтгэлэг хийж, хүүхдийн баярт хамтран ажиллав 2025 он 134.Б.Баярхүү /зураач/ - Хүүхдийн тасгийн зураг зуруулан хамтарч ажиллав 2025 он 135.Анухай фитнесс шоу нэвтрүүлэгт - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2025 он 136.Hulegu pictures “Амьдрах сайхан” уран сайхны олон ангит кино 2025 он 137.“Нэг баг, нэг сургууль” төслийн хүрээнд Төв аймгийн Батсүмбэр сумын Цогт-өндөр багт, хичээлийн 3 танхим, тоглоомын талбай, номын сан, амрах талбай, цэвэр усны гүний худаг, ахуйн бохир усыг цэвэрлэх байгууламж, 40 кВт-ын нарны эрчим хүчний үүсгүүртэй, 75 хүүхдийн сургууль барьж хүлээлгэн өгөв 2025 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[Файл:Zuir ug NOMIN30 2022 COVER print.jpg|400x400px|thumb|Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн бүтээл Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл 2022 номыг Монгол бичгээр эхийг нь хянан тохиолдуулсан Ардын багш, Төрийн соёрхолт, Гавьяат багш, зөвлөх профессор Шаравын Чоймаа юм.]] [[File:Ичко5.png|thumb|400x400px|Мөн А.Шагдарсүрэнгийн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:Screensho56.png|900x900px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. Энэ тухайгаа Төрөө түшилцсэн мину номондоо дэлгэрэнгүй бичжээ. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас А.Шагдарсүрэнгийн ахалсан Ажлын хэсгийн “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль батлуулсан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг болон хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтэд хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|400x400px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == ХЭАА нэ Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна [[Файл:Screensho33.png|400x600px|thumb]] Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000 жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ түүчээлж, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|1234x1234px|thumb|.]] cxps5bebosi5pihi1wixw8srtr7iwwl 852730 852724 2026-04-10T10:41:37Z Ichko8001 91268 852730 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Амарбаярын Шагдарсүрэн|төрсөн=1941|төрсөн газар=Бууцагаан сум, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Иргэний ба үйлдвэрийн барилгын инженер, улс төр судлаач, эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор|зураг=Шагдарсүрэн_зураг.png}} '''Амарбаярын Шагдарсүрэн''' 1941 оны 5-р сарын 01-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Булган сум|Булган]] сум “Шар хулс”-ны Зэл мод гэдэг газар төрсөн. Монгол улсын Төр, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач, нэрт соён гэгээрүүлэгч, Зохиолч, Яруу найрагч, Эдийн засгийн ухааны Доктор [PhD], Профессор. == Төгссөн сургууль == * 1949-1956 онд Булган сумын бүрэн бус дунд сургууль * 1956-1958 онд Нийслэлийн Сүхбаатарын нэрэмжит Хоёрдугаар дунд сургуулийн 8,9-р анги * 1958-1959 онд Ховд аймгийн 10 жилийн Нэгдүгээр дунд сургуулийн 10-р анги * 1959-1964 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн факультет * 1966 онд Улаанбаатар хотын, 1988 онд Москва хотын Улс төрийн оройн Их сургуулиудыг тус тус дүүргэсэн. * Улс төрийн дээд боловсролтой, Үйлдвэрийн болон Иргэний барилгын инженер, Эдийн засагч мэргэжилтэй * 2004 онд Москва хотод Европын Мэдээллийн Академид Эдийн засгийн ухааны доктор [PhD], “Профессор цолыг хамгаалсан == Намтар == Шагдарсүрэн эгэл малчин Амарбаярын отгон хүү болон мэндэлжээ. Хонгараачин овогт Вангийн торгууд ястан. Эх нутгаа, элгэн саднаа гэсэн халуун сэтгэлтэй Монгол улсын иргэн. Хүүхэд нас нь дайны хүнд хэцүү цагт зөвхөн мал аж ахуй, газар тариалангаар амьдарч өсөж торнисон. Аав Жаргалын Амарбаяр нь мал маллах, тариа тарих, хар бор ажилд хатуужсан, эмнэг хангал сургах, морь буйгуйлдах, исгэрдгээрээ нутаг усандаа нэртэй, хүнд тусч, төрийн хар хүн байжээ. Ээж Баясгайн Түвшээ нь үйлэнд уран, их ажилсаг, үр хүүхдээ сургаал үгээр хүмүүжүүлсэн бусдад тустай нэгэн байжээ. Ах эгч хоёр нь түүнээс олон насаар ах байсан учир дүүдээ зааж сургадаг. Эгч Цэвэг нь үйлэнд уран, шилдэг малчин байсан. Ах Пагма нь Баруун Монголоос төрсөн Анхны хүний их эмч, Ховд аймгийн шилдэг 100 эрхмийн нэг, эх барих эмэгтэйчүүдийн эмчээр хот, хөдөөгийн эмнэлэгүүдэд насаараа ажиллаж, бусдын сайн сайхны төлөө амьдралаа зориулж явсан. Шагдарсүрэнгийн “Далдугаар зөрлөг” номын 5-р ботийг[Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн шигшмэл] Монгол бичгээр хадаж, гар бичмэлээр алдаа мадаггүй уран гоёор бичсэн байдаг. А.Шагдарсүрэн 1959 онд МУИС-ийн Барилга инженерийн анги анх нээгдэхэд элсэн суралцаж 1964 онд Үйлдвэрийн ба Иргэний барилгын инженер мэргэжил эзэмшсэн “Анхны” төгсөгч. Түүний амьдралд анхны тодотголтой олон юм бий. Ахуйн соёлд хувьсал хийж электрон барааг Монголд оруулж ирж шинэ дэвшил бий болгосон хүний нэг. Энэ талаар Олон улсын сэтгүүлч, Доктор Б.Дашзэвэг “Ахуйн соёлын хувьсгал” хэмээх нийтлэлдээ Ардын хувьсгалыг Сүхбаатар ялуулсан, Ардчилсан хувьсгалыг Зориг ялуулсан, Ахуйн соёлын хувьсгалыг Шагдарсүрэнчүүд ялуулсан гэж нэгэнтэй бичжээ. Хогоо дэрсэн шүүрээр шүүрдэж, хувцасаа нидрүүлгээр угаадаг байсныг халж ахуйн бүх үйлдлүүд автоматчилагдсан, Гар утас хүн бүрийн хэрэглээ болсон зэрэг том өөрчлөлтүүд нь эдүгээгийн Номин холдингийн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Өдгөө 85 насыг зооглон буй Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн хувийн сан хөмрөг, оюуны өвийг цэгцлэн үзвэл түүний хийсэн бүтээсэн нь арвин их. Мөн ивээн тэтгэж, гар бие оролцсон оюуны бүтээлүүд нь тавь, жараар тоологдоно. Жирийн малчин ардын хүү хэрхэн төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, эрдэмтэн судлаач, итгэлт бизнесмэн болж, үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний салбарт нэгэн жарны амьдралаа зориулжээ. А.Шагдарсүрэн Төв аймгийн Баян сумын уугуул Рэнцэнгийн Содномтойгоо 1965 онд гэр бүл болжээ. Түүний хань хүний их эмч. Тэд гурван (Уламбаяр, Баярсайхан, Энхбаяр) хүүтэй. “Бурмаар тэтгэхээр урмаар тэтгэ” гэсэн зарчмаар хүүхдүүдээ өсгөн хүмүүжүүлсэн. Монгол улсад хийсэн бүтээснээрээ манлайлж буй анхдагч компаниудын нэг нь Шагдарсүрэнгийн гэр бүлийн таван гишүүний бий болгосон Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй (Номин-5 ХЭАА)-аар эхэлсэн Номин Холдинг ХХК нь эдүгээ 6300 ажилтантай,Бизнесийн 6 чиглэлээр 30 гаруй охин компанитай болтлоо өргөжин тэлжээ. == Ажлын замнал == * 1964-1971 онд Байшин үйлдвэрлэх Комбинатад Ахлах техникч, Ерөнхий инженер * 1969-1971 онд Улаанбаатар хотын барилга трестэд Даамал, Ангийн ерөнхий инженер. * 1969-1976 онд МҮЭ-ийн Төв зөвлөлд Барилга, Ой мод боловсруулах үйлдвэрийн ажилчдын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв хорооны “Анхны” Нарийн бичгийн дарга, МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны “Анхны” дарга * 1976-1984 онд Улаанбаатар хотын Сүхбаатар районы Намын хорооны Үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлсэн “Анхны” Нарийн бичгийн дарга. * 1984-1989 онд БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суугаа Худалдааны Төлөөлөгчийн газарт барилгын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн * 1989-1992 онд Улаанбаатар хотын Октябрийн районы Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны Орлогч дарга * 1992-1993 онд Материал Импекс Хангамжийн нэгдэлд Хэлтсийн дарга * 1993-2000 онд Номин трейд ХХК-д Ерөнхий менежер * 1999-2000 онд “Эрдэнэт хивс” ХК-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 1998-2019 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн ТУЗ-ийн “Анхны” дарга * 2000-2004 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2008 оноос “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон”ТББ-ын Удирдах зөвлөлийн дарга * 2004 оноос одоог хүртэл “Номин холдинг” ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн зөвлөх * 2004 оноос Эрдэнэт хивс ХХК, Натурал Текстайл Групп (NTG) ХХК-ийн ТУЗ-ын гишүүн. '''ГАР БИЕ ОРОЛЦСОН, БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТУУД''' ===Социалист бүтээн байгуулалтын жилүүдэд=== * 1963 он Атар-Өргөө ХК-ийн барилга 1964-1969 он 15-р хорооллын угсармал орон сууцны барилгууд * 1969-1970 он Улаанбаатар хотын 100 автобусны зогсоол * 1969-1971 он БНМАУ-ын Холбооны Яамны барилга * 1969-1971 он Сүхбаатар дүүргийн Нэгдсэн эмнэлэг * 1969-1971 он Монгол кино үйлдвэрийн барилга, Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1969-1971 он Шинжлэх ухааны академийн барилга, (Хими, Физик, Түүхийн хүрээлэнгүүд ) * Кино үйлдвэрийн Плёнк хадгалах агуулахууд, уурын зуухын хамт * 1971 он Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн барилгын өргөтгөл, баруун, зүүн жигүүрийн саравч * 1975-1976 он МҮЭ-ийн Соёлын төв ордны барилга '''ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАРИЛЦААНД ШИЛЖСЭНЭЭС ХОЙШ ХЭРЭГЖҮҮЛСЭН БА ХЭРЭГЖҮҮЛЖ БУЙ БАРИЛГА БАЙГУУЛАЛТЫН ТӨСЛҮҮД''' [[Файл:Hheerree1.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Picshag.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Asdfghjytg.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:Okjnkj.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Qq0987iuy.png|900x900px|thumb|.]] [[Файл:₮жөс.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Hjktvtv.png|900x900px|thumb]] [[Файл:Dfiuhb.png|900x900px|thumb]] ==Дурсамж== Түүний амьдралд 1984 онд ЗХУ-д ажиллаж амьдрах хувь тохиосон. Ид өөрчлөн байгуулалтаар амьсгалж ажилласан жилүүд дуусч, 1989 оны дундуур эх орондоо ирэхэд ардчиллын салхи сэвэлзэж, нийгэм улс төрийн хувьд өөрчлөлттэй нүүр тулах хүндхэн цаг үед тэрээр Нийслэлийн Октяберийн районы Ардын депутадуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны Орлогч даргын албыг хашсан байдаг. Төрийн ажил амаргүй. Ардчиллыг бусдын адил талархан дэмжиж, ажил үйлсээрээ тус дэм болох гэж өдөр шөнөгүй зүтгэсэн он жилүүд байлаа. Тэр дундаа 90-ээд оны эхээр Засгийн газрын “20-р тогтоол” гарснаар мөнгөний ханш унаж, юмны үнэ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж, , инфляци 360 хувьд хүрч иргэдийн амьдрал ядуурч байсан цаг үе. Давснаас өөр юмгүй хоосон дэлгүүрүүдээр картын бараа хувиарлаж, айл өрх бүрт хүргэх хүнд ажлыг хийж явсан. Ард нь гарсан ч хариуд нь эрүүл мэндээ алдсан. Гэлээ гээд зүгээр суусангүй. “Материал импекс” хангамжийн нэгдэлд хэлтсийн даргаар очсон. Нэгэнт муудсан бие сэхэл авалгүй ажлаа өгч, тахир дутуугын 2-р группт хүртэл орсон. Эхнэр 3 хүүхдийн хамт Номин-5 Хувиараа Эрхлэх Аж Ахуй ( ХЭАА) байгуулж, гэрээрээ оёдлын үйлдвэрлэл эрхэлсэн дурсамж. [[Файл:QazxdesxcgfFGHYTFCVF.jpg|400x300px|thumb|А.Шагдарсүрэн хань, гурван хүүхдийн хамт Москва хот 1987 он.]] ==А.ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ӨӨРИЙН ОЮУНЫ САН== '''ТҮҮХ, УЛС ТӨР, ЭДИЙН ЗАСГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Гэрээн засаад төрөөн засмуй 2000 он, 2004 он 2. Төрөө түшилцсэн мину 2004 он 3. Хөрөнгө оруулалтын эдийн засгийн асуудалд 2005 он 4. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2006 он 5. Бидний аав ээж 2008 он 6. Эрэл, урланг эрхэмлэсэн Эрдэнэт хивснийхэн 2011 он 7. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2012 он 8. Номингийн тэмдэглэлүүд 2013 он 9. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2017 он 10. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2017 он 11. Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2018 он 12. Далдугаар зөрлөг II (Намтрын товчоон, Дурсамж,Номын өмнөтгөл, Нөхдийн дотно үг, Миний хэлсэн үг) 2020 он 13. Далдугаар зөрлөг III (Хэвлэл мэдээллийн нийтлэл, ярилцлага, Уншигчдын санал, шүүмж) 2020 он 14. Mongolian Economy сэтгүүлийн тусгай дугаар 2021 он 15. Гар бие оролцсон бүтээн байгуулалтууд мину 2021 он 16. Торгуудын түүхэн товчоон 2021 он 17. Төр түмнээ дээдэлсэн Номингийнхон 2023 он 18. Далдугаар зөрлөг 6-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 19. Далдугаар зөрлөг 7-р боть Гэрээ засаад төрөө засмуй 2024 он 20. Далдугаар зөрлөг 8-р боть Монгол Тэмүүлэл - Монгол ухаанаар хөгжихүй 2024 он 21. Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Доктор, Профессор, Зурхай судлаач, Монгол Улсын Ардын багш Л.Тэрбиш, Хувраг Түвдэн Довдан, Зурхайч Доржийн Цогтбаатар лам нарын цаг тооны бичгүүдийг харьцуулан судалж "Монгол зурхайн цаг тооны бичиг"-ийг 2009 оноос одоог хүртэл жил бүр гаргаж байна. '''УТГА ЗОХИОЛ, ЯРУУ НАЙРГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' 1. Итгэлийн тухай дуулал 2002 он 2. 1206 зүйр цэцэн үг 2005 он 3. 2006 зүйр цэцэн үг 2005 он 4. “Номин эрдэнийн орон” дуу шүлгийн түүвэр 2007 он 6. Зүйр цэцэн үгийн хоймсон хураангуй 2010, 2012 он 7. “Номин эрдэнийн орон”[хоёр дахь хэвлэл] 2010 он 8. Гурван найраглал 2011 он 9. Хоймслон буулгасан гурван найраглал 2012 он 10. Номингийн тэмдэглэл өгүүллүүд 2012 он 12. Гурамслан буулгасан гурван найраглал [кирил, монгол бичиг, англи] 2012 он 13. Баруун Монгол ардын дуу, хөгжим [А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг] 2013 он 14. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл 2013, 2015 он 15. “Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв” Сэтгүүл [Үлэг гүрвэл] 2013 он 16. Дөрвөн найраглал , дөрмөсөн хадмал 2014 он [кирил, монгол бичиг, англи, орос] 17. Зүйр цэцэн үгийн шилмэл хураангуй I, II 2016, 2017 он 18. Ойрад холбоо үг, аялгын тайлал 2018 он 19. “Далдугаар зөрлөг” I [дуу, шүлэг, найраглал, тэмдэглэл] 2020 он 20. Тод дуудаж, Цэвэр ярьж суръя 2023 он == Номин Холдинг ХХК-ийн Ивээн тэтгэсэн оюуны бүтээлүүд == 1. Физикийн бодлогын цуврал [ЕБС-ийн сурагчдад] 1998 он 2. Майкл Жексон 1998 он 3. Монголын 100 хаан, 8 богд цуврал бүтээлууд 1999-2019 он 4. Чингис хаан 1999 он 5. Чингис хаан судлал (цуврал сэтгүүл) 2000 оноос 6. Төрийн ажилтны ёс зүй 2001 он 7. Мөнгө ярьдагсан бол 2002 он 8. Торгууд ардын аман зохиол 2003 он 9. Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Их эзэн Чингис хаан 2003 он 10. Чингис хааны нэвтэрхий толь 2004 он 11. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэн хураангуй ба Зүүн гарын Ойрад Монгол, Ардын журамт цэргүүдийн дурдатгал 2005 он 12. Монголын аялал жуулчлалын нэвтэрхий толь 2005 он 13. Вангийн торгууд түмний түүхэн дурдатгал 2005 он 14. Фермерийн аж ахуйн зохион байгуулалтын загвар 2006 он 15. Гал унтраах анхан шатны багаж хэрэгсэл [Онцгой байдлын албатай хамтарсан] 2006 он 16. Галдан бошигт хаан 2006 он 17. Махагүргис, Молон, Мандуул хаад 2007 он 18. Сүлдэт хилийн холбоо (Дуу шүлгийн дээжис) 2007 он 19. Хөөрхий дөө миний аав, ээж, нутаг ус бидэн дөрөв 2007 он 20. Ахдаа илгээсэн арван захидал 2007 он 22. Т.Султаны уран бүтээлийн үнэ цэнэд хөтлөхүй 2008 он 23. Хүүхэд, гэр бүл, улсын хөгжил 2010 он 24. Монгол ухаанаар хөгжихүй цувралууд 2009, 2010, 2013, 2015 он 25. Монгол ухаанаар хөгжихүй (Өврийн ном) 2009 он 26. Үр хүүхэддээ үлдээх өв сургамж 2009 он 27. Борлуулалт арилжааны цагийг эзэлсэн 100 агуу санамж 2010 он 28. Мэргэн санаа 2012 он 29. Торгуудын Их нүүдэл 2011 он 30. Ойрад үг аялгын тайлал 2013 он 31. Намжаа Вангийн Алтан овоо 2013 он 32. Жижиглэн худалдаа (сурах бичиг) 2013 он 33. Бизнес төлөвлөлт (аргазүй, аргачлал) 2013 он 34. Монголын сэтгүүлзүй 100 жил (Хамгийн, Хамгийн) 2013 он 35. Гонгорын Рэнцэнгийнхэн 2014 он 36. Дэлхийд гайхагдсан Монгол улс DVD 2015 он 37. Эртэч Монгол цувралууд I, II 2014, 2015 он 38. Хөгжил дэвшилд өрнөсөн он жилүүд 2015 он 39. Халуун нар, сэрүүн салхи 2016 он 40. Алтайд гаргасан мөр 2016 он 41. Чингис хааны амжилтын нууц 2016 он 42. Вангийн торгуудын бахархан дуурайх үйлстэн 2018 он 43. Орчуулгын онол, дадлагын зарим асуудал 2018 он 44. Даяаршил, боловсрол, хүмүүжил 2019 он 45. Жарны дуун шастир роман 2019 он 46. Далай Их Торгууд түмний түүх (сонсдог ном) 2020 он 47. Ховд хотын бага тайлбар толь 2020 он 48. Эгэл хөвүүн эрхэм хүмүүн Ц.Сүрэмжав 2023 он 49. Торгуудын түүх, шашин, өв соёл 2023 он 50. Энэ Цагийн Монголчууд I, II боть 2024 он == Номин Холдинг ХХК-ийн Ерөнхий ивээн тэтгэгчээр оролцож, хамтран ажилласан Урлаг соёл, хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаанууд == 1. Зууны манлай дуучин Б.Сарантуяагийн анхны тоглолт 1996-1997 он 2. Нийслэлээ хөгжүүлэх “Улаанбаатар сан” байгуулах 1996 он 3. Камертон хамтлагийн тоглолт 1998-2000 он 4. Камертон хамтлагийн клип, компакт дискийг бүтээхэд 1999 он 5. Дуучин Ангирмаагийн компакт диск бүтээхэд 1998-1999 он 6. Дуучин Ангирмаагийн тоглолт 1998,1999 он 7. Найм дахь гараг хамтлагийн анхны компакт диск бүтээхэд 1999 он 8. Найм дахь гараг хамтлагийн анхны бие даасан тоглолтыг 1999 он 9. МУ-ын соёлын гавъяат зүтгэлтэн, ая зохиогч Л.Балхжавын СД 1999 он 10 Л.Балхжавын компакт дискний баярыг тэмдэглэхэд 1999 он 11. Баянгол дүргийн ясли цэцэрлэгүүдийн дундах уралдаан 1998-2000 он 12. Морин төвөргөөн уралдаан 1999 он 13. Гоёл 99 тэмцээн 1999 он 14. Пентатоник 1999 он 15. Хасу бөхийн анхны тэмцээн 1999 он 16. Улсын ардын дуу бүжгийн чуулгын зарим тоглолтууд 1999- 2000 он 17. Хурд хамтлагийн “Хурд симфони” тоглолт 1999 он 18. Уруулын будаг хамтлагийн анхны компакт дискийг бүтээхэд 2000 он 19. Ширээний теннисний улсын аварга шалгаруулах тэмцээн 1999-2000он 20. “Мянганы зам” Хөтөлбөрийг дэмжин, нийтийг уриалсан үүрэг авч, хандив өргөх санаачлага гарган ажилласан 2001 он 21. Кимоно шоу 2001 он 22. Вансэмбэрүү шалгаруулалт 2002 он 23. Дамбадаржаа хийдийг сэргээн засварлах 2002 он 24. Буян арвижих хийдийн тохижилт 2003 он 25. Ховд аймгийн Булган суманд БНМАУ-ын Баатар Э.Шийлэг, Б.Бадам нарын хөшөө босгосон 2003 он 26. Бамбар эрдэнийн хийдийн суварга 2006 он 27. Сэтгэлийн цай үйл ажиллагаа 2006 он 28. Чингэс хаан кино группийн үйл ажиллагаа 2006 он 29. “Сургуулийн өмнөх боловсрол” үндэсний болон дүүргийн дэд хөтөлбөр 2006 он 30. Өнчин хүүхдийг асрах газар 2006 он 31. Хүүхдийн төлөө амьдрах ухаан төв 2006 он 32. Эрдмийн өргөө цогцолбор 2006 он 33. Э.Эрхэмбаяр хүүгийн эмчилгээний зардлыг бүрдүүлэх зорилгоор зохион байгуулсан “Амьдрал бэлэглэе” хандивын тоглолт 2006 он 34. Тархины саажилттай хүүхдүүдэд тоглоом хандивлан 10 хүүхдийг Хүүхдийн төлөө “Халуун болор” төвд эмчлүүлэх зардал 2006 он 35. “Номин” нэртэй бүх хүүхдүүдэд гарын бэлэг Жил бүр 36. Малчдад өвлийн бэлтгэлд нь Жил бүр 37. Ахмадын асрамжийн газарт / удаа дараа/ 38. Өндөр настан, ахмадуудад Жил бүр 39. Түүх, соёлын үнэт эдлэлийн дуудлага худалдаа 2006, 2007он 40. “Торгууд судлалын сан “ үүсгэн байгуулахад, 2007 он 41. Ховдын ирээдүй сан” байгуулахад 2007 он 42. “Монгол Тэмүүлэл Сан” үүсгэн байгуулахад, хандив өгч, байгууллага, хамт олны ажил амьдралд өглөгийн гараа сунгасан /жил бүр/ 2008-2026 он 43. “Монгол тэмүүлэл-Сайхан Монгол орон” Төрийн бус байгууллагын “Эртэч Монгол” уулзалт ярилцлагууд 2009-2025 он 44. Утга зохиолын боловсролын шинэчлэл академи, Мажестик буюу Оюуны гайхамшигт өв сэтгүүл, Төрийн бус байгууллагуудын Дэлхийн түвшний шилдэг санал- санаачлага, позитив үйл ажиллагааг дэмжсэн чиглэлд 2009-2023 он 45. Соёлын төв өргөөний 20 жилийн ойд зориулсан тоглолт 2007 он 46. Сонор студи“Аз жаргаl & Bad boy” нэртэй уран сайхны кино 2007 он 47. Дуучин Quiza “Чи бүхнээс илүү” тоглолт 2007 он 48. Дэлхийд гайхагдсан Монгол урлаг DVD цомог 2011 он 49. Түүх, соёлын үнэт эдлэлийн дуудлага худалдаа 2011, 2012он 50. Дорноговь аймагт Хамрын хийдийн Чогчин дуганад хандив 2013 он 51. Төв аймгийн Баян суманд 65 ортой “Дэлбээ” хүүхдийн цэцэрлэгийг хувийн хөрөнгө оруулалтаар барьж улсад өгсөн 2014 он 52. Монгол улсын Драмын театрын хэд хэдэн арга хэмжээ, ой тэмдэглэлт баярууд 2014 он 53. “Алтан хулгана” наадам 2015 он 54. Баруун монгол ардын дуу хөгжим номыг DVD цомогийн хамт /А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нарын / 2015 он 55. Дуучин Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн цомог 2017 он 56. Түүх, соёлын үнэт эдлэлийн дуудлага худалдаа 2017 он 57. Аглуу, Бооёо “Найзууд” тоглолт 2017 он 58. Боловсрол телевиз “Mongolian Next Top Model” шоу 2017 он 59. Үндэсний их баяр наадмын парад 2017 он 60. “Говийн домог” кино 2017-2018 он 61. Монгол HD телевиз “Ороод гараач” шоу 2017 он 62. NTV телевиз “Ахлах тогоочийн заавраар” шоу 2017-2018 он 63. UBS телевиз “Perfect dance” шоу 2017-2018 он 64. Боловсрол телевиз “80 саяын уналт” шоу 2017-2018 он 65. МУГЖ Насантогтохын бие даасан тоглолт 2018 он 67. Цагаан-Уул шүлгийн наадам 2018 он 68. JCI “International Business Fair” форум 2018 он 69. Хонхтой бөмбөгийн холбооны шигшээ багийн тамирчдын Азийн тэмцээн 2018 он 70. Монголын дурангийн мэс засалчдын 3-р их хурал 2018 он 71. Авзага Мандал кино 2018 он 72. XMF хөгжмийн фестивал 2018 он 73. Жүжигчин Б.Амарсайхан уран бүтээл 2018 он 74. Эмоци хошин урлагийн продакшны тоглолт 2019 он 75. Hulegu pictures “Бүтэн амьдрал” уран сайхны олон ангит кино 2019 он 76. Монголын хонхтой бөмбөгийн холбооны шигшээ багийн тамирчдыг дэмжин ажиллалаа 2019 он 77. “Шинэ замнал” ТББ Зүймэл даавуун урлалын ОУ-ын үзэсгэлэн 2019 он 78. SPS телевиз “Жүдо бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн” 2019 он 79. МУИС Бизнесийн сургуультай хамтран “Олон улсын бизнесийн үндэсний олимпиад” 2019 он 80. Монголын Үндэсний Олимпийн Хорооны албан ёсны түнш байгууллага 2019 он 81. С1 телевиз “Зөв давалгаа” зорилтот контент 2019 он 82. МУГЖ Дуучин Т.Ариунаа “Тэнгэр шиг бай” тоглолт 2019 он 83. С1 телевиз “Бүсгүйчүүдийн клуб” нэвтрүүлэг 2019 он 84. MN25 телевиз “Герман- Монголд 1 удаа” шоу нэвтрүүлэг 2019 он 85. MN25 телевиз “Танайд хоноё” нэвтрүүлэг 2019 он 86. MN25 телевиз “Монгол-Германы хамтын ажиллагаа 45 жил- 45 өнгө төрх” төсөл нэвтрүүлэг 2019 он 87. Эмоци продакшн тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2019 он 88. Монгол HD телевиз “Намайг сонгооч” шоу нэвтрүүлэг 2019 он 89. NTV телевиз “Эхнэрийн заавраар” шоу нэвтрүүлэг 2020 он 90. Peorty Night Vol.2 Яруу найргийн тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2021 он 91. Токио 2020 Хөтлөгч Ганхүүгийн аялалын нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2021 он 92. S телевиз - Бидний шинэ жил контент 2021 он 93. Sun Juniper амьд хөгжимийн хамтлагийн анхны бие даасан тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2022 он 94. Уртын дуучин Б.Батцэцэглэнгийн анхны бие даасан тоглолтын ивээн тэтгэлэг 2022 он 95. The Baatar хамтлагийн бие даасан тоглолт 2022 он 96. Монголын элэг цөс, нойр булчирхайн үндсэний төвд хандив 2022 он 97. UBS телевизийн Бидний шинэ жил контент ивээн тэтгэлэг 2022 он 98. Central TV- Таван алтан цагираг контент 2022 он 99. Боловсрол телевиз- Бидний үед контент нэвтрүүлэг 2022 он 100.Mongol HD- Love Menu нэвтрүүлэг 2022 он 101.MNB TV- 55жилийн ойн хандив 2022 он 102.Дорноговь аймгийн Эрдэнэ сумын Төхөмийн хөндийн Ар цацын ус гэх газарт 36,000ш мод тарих “Шамбала2056” төсөлд 1мянган мод суулгаж хамтран ажиллав 2023он 103.Улаанбаатар хотод орсон борооны улсаас үүссэн их үерийн ажилд зориулан 30сая төгрөгийн үнэ бүхий хүнс, хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүнийг УОБЕГ-т хандивлан, хүлээлгэн өгөв 2023 он 104.Playtime 2023 - Ивээн тэтгэлэг, хамтран ажиллав 2023 он 105.Gremix - Хүүхдэд ээлтэй Номин, Аутизмтэй хүүхдүүдэд зориулсан өдөрлөг 2023 он 106.Mongolian entertaiment - ОУ-ын тэмцээнд оролцох дэмжлэг 2023 он 107.San Jupiter хамтлаг - Ивээн тэтгэлэг, хамтран ажиллах 2023 он 108.Дуучин Seryoja - Ивээн тэтгэлэг, хамтран ажиллах 2023 он 109.Star Dance - ОУ-ын тэмцээнд оролцох дэмжлэг 2023 он 110.UB comedy - Playtime арга хэмжээнд ивээн тэтгэн ажиллав 2023 он 111.Unicorn - Хүүхдийн баярын арга хэмжээнд ивээн тэтгэн ажиллав 2023 он 112.ЦДБЭЧ-ын Эсэргэн хамтлагтай хамтран ажиллаж, ивээн тэтгэв 2023 он 113.Реппер Thunder - Нийгэмд эерэг сэтгэгдэл төрүүлэх дуу хийлгэхэд ивээн тэтгэж хамтран ажиллав 2023 он 114.Жүжигчин Ундармаа - Эзэгтэйн туслах төсөл ивээн тэтгэсэн 2023 он 115.Төв аймгийн 100 жилийн ойн улсын баяр наадамд зориулан нутгийн засаг даргад 10сая төгрөгийн үнэ бүхий цахилгаан бараа бүтээгдэхүүн хандивлав 2023 он 116.“Зүрх мартахгүй” Хандивын аяныг 67 салбар дэлгүүрээр дамжуулан 2 жил дарааллан амжилттай зохион байгуулж нийт 560 сая төгрөгийг “Зүрх мартахгүй” ТББ-д хандивлан мянга мянган бяцхан зүрхэнд амьдрал бэлэглэсэн 2023, 2024 он 117.Боловсрол ТВ Аяыг таа, Монголын саятан - Нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 118.Хурд хамтлаг -Бүсгүй Киноны ивээн тэтгэлэг 2024 он 119.Тэнгисийн эрэг шоу нэвтрүүлэг - Нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 120.Монголика Сэтгүүлтэй хамтран ажиллав 2024 он 121.С1 телевиз Нийслэл аав нэвтрүүлэг - Нэвтрүүлгийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 122.Дуучин Батцэцэглэн - хамтран ажиллан, ивээн тэтгэсэн 2024 он 123.Дуучин Алтанжаргал - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2024 он 124.Хөтлөгч кино найруулагч Миеэгомбо - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2024 он 125.Хар тас хамтлаг - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2024 он 126.Барилга.mn сэтгүүлийн ивээн тэтгэлэг 2024 он 127.Мазаалай баавгайн баримтат кино - Ивээн тэтгэлэг 2024 он 128.“Дэлхийн Зөн Монгол” ОУБ-тай хамтран 2 жил дарааллан нийт 100 хүүхдийн хөгжлийг дэмжих “Гэрэл түгээе” төсөлд ивээн тэтгэгчээр ажиллав 2024, 2025 он 129.Арт гэр төсөл - хамтран ажилласан 2025 он 130.Citta Mongolia - соёлыг түгээх контентуудад ивээн тэтгэж, хамтран ажиллав 2025 он 131.Дуучин Болд - Клипны ивээн тэтгэлэг, брэндийн нүүр царай болохоор хамтран ажиллав 2025 он 132.SteamX - Шинжлэх ухааны үзүүлбэрийг үйл ажиллагаанд Хүүхдүүдэд үзүүлбэр үзүүлэн хамтран ажиллав 2025 он 133.146 records - Клипны ивээн тэтгэлэг хийж, хүүхдийн баярт хамтран ажиллав 2025 он 134.Б.Баярхүү /зураач/ - Хүүхдийн тасгийн зураг зуруулан хамтарч ажиллав 2025 он 135.Анухай фитнесс шоу нэвтрүүлэгт - Ивээн тэтгэж хамтарч ажилласан 2025 он 136.Hulegu pictures “Амьдрах сайхан” уран сайхны олон ангит кино 2025 он 137.“Нэг баг, нэг сургууль” төслийн хүрээнд Төв аймгийн Батсүмбэр сумын Цогт-өндөр багт, хичээлийн 3 танхим, тоглоомын талбай, номын сан, амрах талбай, цэвэр усны гүний худаг, ахуйн бохир усыг цэвэрлэх байгууламж, 40 кВт-ын нарны эрчим хүчний үүсгүүртэй, 75 хүүхдийн сургууль барьж хүлээлгэн өгөв 2025 он == Онцлох бүтээл == '''ЗОХИОН БҮТЭЭСЭН ТОВШУУР ХӨГЖМҮҮД''' • А.Шагдарсүрэн, Ж.Төмөрхуяг нар санаачлан зохион бүтээсэн 5 төрлийн товшуур хөгжмөө Χοвд аймгийн Булган суманд бэлэглэжээ. [[File:20260828@hg.jpg|thumb| 1. Торгууд товшуур 2. Хун хэц товшуур 3. Орог тэх оньсон наадгайт товшуур 4 Жангар Хоромсом товшуур 5. Шигширэг, хос бөмбөртэй товшуур]] '''БАРУУН МОНГОЛ АРДЫН ДУУ ХӨГЖИМ''' [[File:Баруун монгол.png|thumb|400x400| Баруун Монгол ардын дуу хөгжим номыг гаргахдаа холбогдуулан Ойрадын өв соёл судлалын нийгэмлэгээс “Ойрад үг” аялагын тайлал ( Д.Насанжаргал, А.Туул), “Баруун Монголын хаант улсын түүх” (Х.Лхагвасүрэн) номуудыг хэвлэн гаргаж, “Тод үсэг” буюу Тод Монгол бичгийн цагаан толгойг крилл үсэгт хадан буулгаж, Үндэсний цахим нэвтэрхий тольд “Шиньжан- Уйгурын өөртөө засах орон, “Торгууд ястан”, “Торгуудын их нүүдэл” “Уваш хаан” зэрэг Ойрад судлалтай холбоотой олон мэдээллүүдийг бэлтгэн оруулав. 2013 он]] Энэхүү номонд Шиньжаны Борталын аялгуу, Шиньжан Уйгурын Ойрад Монголчуудын дуу хуур, клипийг багтаасан 30 гаруй CD, ном тохимлоос авсан дуу хөгжим, нотыг өөрсдийн бичсэн дүрс бичлэгийн хамт ганцхан dvd-д багтааснаар Баруун Монголын дуу хөгжимтэй танилцах, түүнээс суралцах, судлах бололцоог бүрдүүлжээ. Энэхүү номонд Ойрад Монголын 260 гаруй шошдор буюу ардын богино дуу, 150 орчим уртын дуу, Жангарын тууль болон ерөөл магтаал, бүүвэйн дуу, тойг хийгээд орчин цагийн өнгө төрхийг илтгэсэн цөөн хэдэн зохиолын дууг багтаажээ. '''Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл''' [[Файл:Zuir ug NOMIN30 2022 COVER print.jpg|400x400px|thumb|Амарбаярын Шагдарсүрэнгийн бүтээл Монгол ардын зүйр цэцэн үгсийн шигшмэл 2022 номыг Монгол бичгээр эхийг нь хянан тохиолдуулсан Ардын багш, Төрийн соёрхолт, Гавьяат багш, зөвлөх профессор Шаравын Чоймаа юм.]] [[File:Ичко5.png|thumb|400x400px|А.Шагдарсүрэнгийн өөрийн ах А.Пагма болон гэр бүл хүүхдүүдийн хамт хичээнгүйлэн гаргасан Монгол ардын зүйр цэцэн үгийн кирилл болон гар бичмэл Монгол үсгээр хоймлон хадаж буулгасан шигшмэл. 2023 он]] == Гавьяа, шагнал == * 1971, 1981, 1991, 2001, 2011 онд Ардын хувьсгалын 50, 60, 70, 80, 90 жилийн Хүндэт медаль * 1981 онд Тэргүүний барилгачин цол * 1992 онд Улаанбаатар хотын хүндэт тэмдэг * 1996 онд Хэрэглэгчдийн итгэлт бизнесмен цол * 1997 онд Худалдаа, үйлдвэрийн Тэргүүний ажилтан цол * 1999 онд Худалдааны гавьяат ажилтан цол * 2003 оны Санхүү, эдийн засгийн албаны хүндэт тэмдэг * 2004 онд “Чингэс хаан” дээд сургуулийн Хүндэт доктор цол * 2005 онд “Монгол төрийн алтан санг арвижуулагч” одон * 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2007 онд Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын дээд шагнал Хийморийн одон * 2010 онд Нийгмийн хөгжлийн Шилдэг зүтгэлтэн Одон * 2011 онд МАН-ын “Тусгаар тогтнол” одон * 2011 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал * 2012 онд Энхтайваны “Алтан од” одон * 2013 Үндэсний цахим өв академийн “Номч”[Академич] цол гэрэгэ * 2017 онд Монголын Хэрэглэгчдийн удирдлагын Академийн “Онцгой бүтээлийн академич” цол, алтан гэрэгэ * 2017 онд Монгол улсын Улаанбаатар Их Сургуулийн “Хүндэт доктор” цол * 2021 онд “Монгол Ардын Нам”-ын 100 жилийн ойн Хүндэт медаль * 2021 онд Сүхбаатарын одон '''АМАРБАЯРЫН ШАГДАРСҮРЭНГИЙН ДУУ НАЙРАГЛАЛ, ДҮРС БИЧЛЭГИЙН БҮТЭЭЛҮҮД''' [[Файл:Screensho56.png|900x900px|thumb]] == Улс төрийн замнал == Шагдарсүрэн 2000 онд УИХ-ын сонгуульд тухайн үеийн Засгийн газрын тэргүүн, Ардчилсан намын дарга Р.Амаржаргалтай өрсөлдөн ялалт байгуулж 2000-2004 онд Улсын Их Хуралд сонгогдон ажиллахдаа 20 гаруй хуулийн ажлын хэсэг ахалж батлуулан, 35 хуульд нь нэмэлт өөрчлөлтийг хийж чадсан. Энэ тухайгаа Төрөө түшилцсэн мину номондоо дэлгэрэнгүй бичжээ. [[Файл:Shagy1836.png|400x300px|thumb|УИХ-ын гишүүн П.Жасрай, Б.Чадраа нартай хуралын танхимд. 2003 он]] • Мянганы зам төсөл хэрэгжүүлэхэд нь дэмжин нийтийг уриалж анхны хандив өргөж бусдыг уриалж ажилласан. • МАХН-ын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөр, Өөрийн мөрийн хөтөлбөрийн хүрээнд 9 гол зүйлд анхаарч ажиллахаар амлалт авчээ. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж, Улсын Их Хурал 990 хууль, тогтоол батлан гаргасны 26 хувийг Эдийн засгийн болон Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ард түмний амьдралд хүрсэн томоохон ажлуудаас нь: 1. Улсын Их хурлаас А.Шагдарсүрэнгийн ахалсан Ажлын хэсгийн “Аж Ахуйн үйл ажиллагааны тусгай зөвшөөрлийн тухай” хууль батлуулсан нь хувийн хэвшлийнхэнд маш том боломж олгосон. Учир нь төр, хүмүүсийн хийж бүтээхэд нь саад учруулагч гэж ойлгогдох хэмжээнд хүрсэн асуудалыг хууль зүйн талаас нь цэгцэлж, хуульд заасны дагуу олгож байх тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн нийтлэг эрх, үүрэг болон хүлээх, хариуцлагыг тодорхойлох шаардлагын улмаас, энэ хуулийн төслийг гаргасан нь УИХ-аас авилгалын эсрэг тэмцэх нэгэн бодитой алхам болсон. 2. Монгол улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлагдсан нь түүхэн үйл явдал юм. Иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар нэг удаа нийслэлд 0.07 га хүртэл, бүсийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төвд 0.5 га хүртэл газрыг үнэгүй өмчлөх эрхтэй болсон. Мөн гэр бүлийн хамтын хэрэгцээндээ зориулан хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, таримал тарих зориулалтаар 0.1 га газрыг үнэ төлбөргүй эзэмших эрхтэй болов. 2003 оны жилийн эцсийн байдлаар улсын хэмжээнд 28.231 иргэн газар өмчлөх тухай хүсэлт гаргаж, 20.837 иргэнд 1,550.02 га газрыг өмчлүүлэх шийдвэр гаргасан байна. 3. Банкны салбарт хөгжлийн бодлого хэрэгжүүлж, олон хэвшлийн банкны эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход санаачлагатай оролцсон. == Соён гэгээрүүлэх үйлсэд == Амарбаярын Шагдарсүрэн түмэн олныг гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулж яваа энэ цагийн соён гэгээрүүлэгчийн нэг юм. Бага залуугаасаа нам, төр, олон нийт, үйлдвэр, аж ахуй соёлын олон нийтийн байгууллагад идэвхтэй ажиллаж, туршлага хуримтлуулсан хүн юм. “Монгол Тэмүүлэл - Сайхан Монгол орон” ТББ-ыг найз нөхөдтэйгээ хамтран байгуулж 2008 оноос одоог хүртэл ажиллуулж байна. Монгол Тэмүүлэл нь: Шинэ мянганд Монгол улс “Хүний хөгжлөөрөө” дэлхийд манлайлах үндэстэн болоход чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг олон нийтийг хамарсан үндэсний хөдөлгөөн болно гэсэн Алсын хараатай ажиллаж байна. Монгол ухаанаар дархлаажсан, дэлхийд байр сууриа эзэлсэн, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёл боловсрол, ёс суртахуунтай, эх оронч, үлгэр жишээ, манлайлагч иргэн болох нь Монгол Тэмүүлэл юм. Тус ТББ-аас зохион байгуулдаг ажлын нэг хэлбэр нь “Эртэч Монгол” уулзалт. Өглөө эртлэн боссон хүмүүст 6:30 - 8:30 хооронд уригдсан хүмүүсээрээ лекц уншуулж, Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслэлээр сурталчилж, ном болгон гаргаж олон нийтэд хүртээл болдог. Зөвхөн энэ арга хэмжээ 140 удаа зохион байгуулагдаад байна. Их дээд сургууль, ЕБС-иуд, албан байгууллагуудаар 7 хоногийн сэдэвт ажлууд зохиодог байна. [[Файл:1000088893subject.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:20260209ыгмруёэ.jpg|400x400px|thumb]] [[Файл:1000088894subject.jpg|400x400px|thumb]] == Номин холдинг ХХК-ийн үндэслэгч == ХЭАА нэ Амарбаярын Шагдарсүрэн нь “Номин Холдинг” компанийг анх 1992.07.11 -нд “Номин-5” ртэйгээр байгуулж, 1996.01.22 -нд “Номин Трейд” ХХК, 2002.05.28 -нд “Номин Холдинг” ХХК болон өргөжин өдгөө Дотоод, гадаад худалдаа, Үйлдвэрлэл, Барилга, Үл хөдлөх хөрөнгө, Банк санхүү, Агаарын тээвэр - логистик, Технологийн бизнесийн чиглэлүүдээр нийт 30 гаруй салбар компанитайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна [[Файл:Screensho33.png|400x600px|thumb]] Өнөөдөр Номинчууд дотоодын 10.000 жижиг дунд үйлдвэрлэгчид, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, Гадаадын 700 харилцагч түншүүдтэй хамтран ажиллаж байна. Монгол улсын 4 удаагийн, Нийслэлийн 4 удаагийн Шилдгийн Шилдэг Аж ахуйн нэгжээр шалгарсан, Топ-100 аж ахуйн нэг юм. Төр засгаас “Номин холдинг” ХХК-ийн үйл ажиллагааг өндрөөр үнэлж 2021 онд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ. Ийнхүү хань гурван хүүхдийн хамт эхлүүлсэн өрхийн үйлдвэрээс өргөжин тэлсээр 30 гаруй жилийн түүхээ түүчээлж, хийж бүтээсэн амжилтаа ахиулахаар цаг завгүй хөдөлмөрлөсөөр байна. [[File:Nomingiinhon1.png|1234x1234px|thumb|.]] fqyrva5be96bkh7wrmilvw5g0lvhag9 0 145654 852716 852457 2026-04-10T09:40:29Z 唐吉訶德的侍從 5036 852716 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Жаоюань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Голын чуулган=== [[Шилийн Голын чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1641 || Дорж || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] 1stmsmw7avi4wvr5hs6nlh8s4wbm56m 852718 852716 2026-04-10T09:45:09Z 唐吉訶德的侍從 5036 852718 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Жаоюань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Голын чуулган=== [[Шилийн Голын чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1641 || Дорж || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] 9uemqxnd3cnztz1ai3q874kuy1p1vga 0 145786 852673 852407 2026-04-09T16:38:31Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Өмнөд Горлосын Монгол өөртөө засах шянь]] to [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] 852407 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaSongyuanQianguoerluo.png|thumb|right|200px|Өмнөд Горлосын Монгол өөртөө засах шянь]] '''Өмнөд Горлосын Монгол өөртөө засах шянь''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠡᠮᠦᠨᠡᠳᠦ}} {{MongolUnicode|ᠭᠣᠷᠯᠣᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ}} {{MongolUnicode|ᠰᠢᠶᠠᠨ}}; {{lang-zh|前郭尔罗斯蒙古族自治县}}) эсвэл '''Өмнөд Горлос шянь''' — [[БНХАУ]]-ын [[Гирин муж]]ийн [[Сунъюань хот]]ын харьяа өөртөө засах шянь. Урьд '''Горлосын өмнөд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 5117 квадрат километр ба хүн ам 407 мянга (2020 он). ==Түүх== Горлосын өмнөд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Горлос]] [[Ангилал:Хятадын муж]] j0oknirsjuz7xnmlhxnyuc8ps8b8wy1 852675 852673 2026-04-09T16:40:03Z 唐吉訶德的侍從 5036 852675 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaSongyuanQianguoerluo.png|thumb|right|200px|Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] '''Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠡᠮᠦᠨᠡᠲᠦ}} {{MongolUnicode|ᠭᠣᠷᠯᠣᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠲᠡᠨ ᠦ}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ}} {{MongolUnicode|ᠰᠢᠶᠠᠨ}}; {{lang-zh|前郭尔罗斯蒙古族自治县}}) эсвэл '''Өмнөд Горлос шянь''' — [[БНХАУ]]-ын [[Гирин муж]]ийн [[Сунъюань хот]]ын харьяа өөртөө засах шянь. Урьд '''Горлосын өмнөд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 5117 квадрат километр ба хүн ам 407 мянга (2020 он). ==Түүх== Горлосын өмнөд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Горлос]] [[Ангилал:Хятадын муж]] cx2nzxaf1w4pkjtgw20bnxh0ny9wvwz 852725 852675 2026-04-10T10:34:20Z 唐吉訶德的侍從 5036 852725 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaSongyuanQianguoerluo.png|thumb|right|200px|Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] '''Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠡᠮᠦᠨᠡᠲᠦ}} {{MongolUnicode|ᠭᠣᠷᠯᠣᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠲᠡᠨ ᠦ}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ}} {{MongolUnicode|ᠰᠢᠶᠠᠨ}}; {{lang-zh|前郭尔罗斯蒙古族自治县}}) эсвэл '''Өмнөд Горлос шянь''' — [[БНХАУ]]-ын [[Гирин муж]]ийн [[Сунъюань хот]]ын харьяа өөртөө засах шянь. Урьд '''Горлосын өмнөд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 5117 квадрат километр ба хүн ам 407 мянга (2020 он). ==Түүх== Горлосын өмнөд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Бумба || Засаг, түшээ гүн || 1648-1654 || |- | Jarbu || Засаг, түшээ гүн || 1654-1665 || |- | Andaširi || Засаг, түшээ гүн || 1665-1702 || |- | Бат || Засаг, түшээ гүн || 1703-1740 || |- | Дорж || Засаг, түшээ гүн || 1740-1755 || |- | Сономжамц || Засаг, түшээ гүн || 1755-1759 || |- | Sirabodi || Засаг, түшээ гүн || 1759-1777 || |- | Гүржав || Засаг, түшээ гүн || 1777-1829 || |- | Ямжамбал || Засаг, түшээ гүн || 1829-1863 || |- | Гарма-сад || Засаг, түшээ гүн || 1863-1883 || 1863 оноос засаг түшээ гүн, 1883 оноос сул түшээ гүн |- | Баясгалан || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1883-1894 || |- | Lasürüngjab || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1894-1905 || |- | Буянцогт || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1905-1917 || |- | Доржпалам || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1917-1939 || |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Горлос]] [[Ангилал:Хятадын муж]] qw9qv8x800r8nu547pces24mnh5xxl2 852727 852725 2026-04-10T10:35:14Z 唐吉訶德的侍從 5036 852727 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaSongyuanQianguoerluo.png|thumb|right|200px|Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] '''Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠡᠮᠦᠨᠡᠲᠦ}} {{MongolUnicode|ᠭᠣᠷᠯᠣᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠲᠡᠨ ᠦ}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ}} {{MongolUnicode|ᠰᠢᠶᠠᠨ}}; {{lang-zh|前郭尔罗斯蒙古族自治县}}) эсвэл '''Өмнөд Горлос шянь''' — [[БНХАУ]]-ын [[Гирин муж]]ийн [[Сунъюань хот]]ын харьяа өөртөө засах шянь. Урьд '''Горлосын өмнөд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 5117 квадрат километр ба хүн ам 407 мянга (2020 он). ==Түүх== Горлосын өмнөд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Бумба || Засаг, түшээ гүн || 1648-1654 || |- | Jarbu || Засаг, түшээ гүн || 1654-1665 || |- | Andaširi || Засаг, түшээ гүн || 1665-1702 || |- | Бат || Засаг, түшээ гүн || 1703-1740 || |- | Дорж || Засаг, түшээ гүн || 1740-1755 || |- | Сономжамц || Засаг, түшээ гүн || 1755-1759 || |- | Sirabodi || Засаг, түшээ гүн || 1759-1777 || |- | Гүржав || Засаг, түшээ гүн || 1777-1829 || |- | Ямжамбал || Засаг, түшээ гүн || 1829-1863 || |- | Гарма-сад || Засаг, түшээ гүн || 1863-1883 || 1863 оноос засаг түшээ гүн, 1883 оноос сул түшээ гүн |- | Баясгалан || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1883-1894 || |- | Lasürüngjab || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1894-1905 || |- | Буянцогт || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1905-1917 || |- | Доржпалам || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1917-1939 || |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Горлос]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Хятадын муж]] leq8qrp23xari67fq5o9pa8kxng7fqx 852731 852727 2026-04-10T10:44:03Z 唐吉訶德的侍從 5036 852731 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaSongyuanQianguoerluo.png|thumb|right|200px|Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] '''Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠡᠮᠦᠨᠡᠲᠦ}} {{MongolUnicode|ᠭᠣᠷᠯᠣᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠲᠡᠨ ᠦ}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ}} {{MongolUnicode|ᠰᠢᠶᠠᠨ}}; {{lang-zh|前郭尔罗斯蒙古族自治县}}) эсвэл '''Өмнөд Горлос шянь''' — [[БНХАУ]]-ын [[Гирин муж]]ийн [[Сунъюань хот]]ын харьяа өөртөө засах шянь. Урьд '''Горлосын өмнөд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 5117 квадрат километр ба хүн ам 407 мянга (2020 он). ==Түүх== Горлосын өмнөд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Бумба || Засаг, түшээ гүн || 1648-1654 || |- | Jarbu || Засаг, түшээ гүн || 1654-1665 || |- | Andaširi || Засаг, түшээ гүн || 1665-1702 || |- | Бат || Засаг, түшээ гүн || 1703-1740 || |- | Дорж || Засаг, түшээ гүн || 1740-1755 || |- | Сономжамц || Засаг, түшээ гүн || 1755-1759 || |- | Sirabodi || Засаг, түшээ гүн || 1759-1777 || |- | Гүржав || Засаг, түшээ гүн || 1777-1829 || |- | Ямжамбал || Засаг, түшээ гүн || 1829-1863 || |- | Гарма-сад || Засаг, түшээ гүн || 1863-1883 || 1863 оноос засаг түшээ гүн, 1883 оноос сул түшээ гүн |- | Баясгалан || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1883-1894 || |- | Лэсүрэнжав || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1894-1905 || |- | Буянцогт || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1905-1917 || |- | Доржпалам || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1917-1939 || |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Горлос]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Хятадын муж]] a8bki7g39soswyq9spf7u7zttesvzq3 0 145832 852666 2026-04-09T15:16:09Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу''' ({{lang-zh|科尔沁左翼前旗}} ''Kē'ěrqìn Zuǒyì Qián Qí'') - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 он тус хошууны нутаг нь [[Ляонин муж]]ийн [[Фүшинь|Фүшинь хот]]ын [[Жанву шянь]]д багтжээ.<ref name="jasagh">{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=..." 852666 wikitext text/x-wiki '''Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу''' ({{lang-zh|科尔沁左翼前旗}} ''Kē'ěrqìn Zuǒyì Qián Qí'') - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 он тус хошууны нутаг нь [[Ляонин муж]]ийн [[Фүшинь|Фүшинь хот]]ын [[Жанву шянь]]д багтжээ.<ref name="jasagh">{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=11-12 | language=zh}}</ref> ==Түүх== Хорчин зүүн гарын өмнөд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Бинт жүн вангийн хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref><ref name="jasagh"/> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Хонгор]] || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1636-1641 || |- | Эсэн || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1646-1665 || |- | Эзэн || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1665-1696 || |- | Дадабу || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1696-1707 || |- | Ишбанди || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1707-1747 || |- | Раднаажамц || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1747-1776 || |- | Сандуйжав || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1776-1782 || |- | Лувсанжанцан || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1782-1814 || |- | Ринчинжалцан || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1814-1869 || |- | Ширибазар || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1869-1877 || |- | Минлүвжав || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1877-1904 || |- | [[Гончигсүрэн]] || Засаг, хошой Бинт чин ван || 1904-1913 || 1913 оноос хошой Бинт чин ван |- | Дамбадорж || Засаг, хошой Бинт чин ван || 1913-1929 || Хятад нэр: Шан Гунжэн (單拱震) |- | Убао || Засаг, туслагч тайж || 1929-1945 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] pc42bssziy2h28odlph15gqcejsuz1o 852667 852666 2026-04-09T15:17:28Z 唐吉訶德的侍從 5036 852667 wikitext text/x-wiki '''Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу''' ({{lang-zh|科尔沁左翼前旗}} ''Kē'ěrqìn Zuǒyì Qián Qí'') - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 он тус хошууны нутаг нь [[Ляонин муж]]ийн [[Фүшинь|Фүшинь хот]]ын [[Жанву шянь]]д багтжээ.<ref name="jasagh">{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=11-12 | language=zh}}</ref> ==Түүх== Хорчин зүүн гарын өмнөд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Бинт жүн вангийн хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref><ref name="jasagh"/> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Хонгор]] || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1636-1641 || |- | Эсэн || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1646-1665 || |- | Эзэн || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1665-1696 || |- | Дадабу || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1696-1707 || |- | Ишбанди || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1707-1747 || |- | Раднаажамц || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1747-1776 || |- | Сандуйжав || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1776-1782 || |- | Лувсанжанцан || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1782-1814 || |- | Ринчинжалцан || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1814-1869 || |- | Ширибазар || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1869-1877 || |- | Минлүвжав || Засаг, төрийн Бинт жүн ван || 1877-1904 || |- | [[Гончигсүрэн]] || Засаг, хошой Бинт чин ван || 1904-1913 || 1913 оноос хошой Бинт чин ван |- | Дамбадорж || Засаг, хошой Бинт чин ван || 1913-1929 || Хятад нэр: Шан Гунжэн (單拱震) |- | Убао || Засаг, туслагч тайж || 1929-1945 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Фүшинь]] 5yk6bpdjrc5joijkxd5a1xjmmit13hc 0 145833 852669 2026-04-09T16:12:13Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:ChinaTongliaoHorqinZuoyiHouqi.png|thumb|Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] '''Хорчин зүүн гарын хойд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ}} {{MongolUnicode|ᠭᠠᠷᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠶᠢᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|科尔沁左翼后旗}}) Өвөр Монголын Өөртөө Зас..." 852669 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaTongliaoHorqinZuoyiHouqi.png|thumb|Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] '''Хорчин зүүн гарын хойд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ}} {{MongolUnicode|ᠭᠠᠷᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠶᠢᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|科尔沁左翼后旗}}) [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Тонляо хот]]ын харьяа хошуу. Нийт нутаг дэвсгэр 1148 квадрат километр ба хүн ам 106 мянга (2020 он). ==Түүх== Хорчин зүүн гарын хойд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Бодлоготой чин вангийн хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=18-20 | language=zh}}</ref> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Донхор илдэч|Донхор]] || Засаг, түшээ гүн || 1636-1643 || 1648 онд түүнд нас барсныхаа дараа төрийн бэйл цол олгов. |- | Жангилун || Засаг, төрийн жүн ван || 1648-1664 || 1648 он засаг төрийн бэйл. 1650 он засаг төрийн жүн ван |- | Будари || Засаг, төрийн жүн ван || 1664-1684 || |- | Жагар || Засаг, төрийн жүн ван || 1684-1685 || |- | Тайбу || Засаг, төрийн жүн ван || 1685-1710 || |- | Равдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1710-1716 || |- | Лувсанраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1716-1738 || |- | Чимэддорж || Засаг, төрийн жүн ван || 1738-1782 || |- | Балжир || Засаг, төрийн жүн ван || 1782-1783 || |- | Содномдовчин || Засаг, төрийн жүн ван || 1783-1825 || |- | [[Сэнгэринчен|Сэнгэринчин]] || Засаг, хошой Бодлоготой чин ван || 1825-1865 || 1825 он засаг төрийн жүн ван. 1854 он засаг хошой Бодлоготой чин ван. 1860 онд төрийн жүн вангийн зэрэглэлийг буулгасан. 1861 онд дахь удаагаа хошой Бодлоготой чин ван цол хүртээжээ. |- | Буяннэмэх || Засаг, хошой Бодлоготой чин ван || 1865-1891 || |- | Амарлингуй || Засаг, хошой Бодлоготой чин ван || 1891-1930 || |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Хорчин]] ==Зүүлт== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] bwsui2bc29i3u0qhvc53w1f4xfhz6bj 0 145834 852671 2026-04-09T16:23:08Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Дөрвөд Монгол өөртөө засах хошуу]] to [[Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] 852671 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] aiiybzsd4xyevbjk4gc5o4tzlg6s3gt 0 145835 852674 2026-04-09T16:38:31Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Өмнөд Горлосын Монгол өөртөө засах шянь]] to [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] 852674 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] 3m7u86qy9st67w5z2o8sefmagzlbjum 0 145836 852677 2026-04-09T16:45:57Z 唐吉訶德的侍從 5036 唐吉訶德的侍從 moved page [[Хөнань шянь]] to [[Хөнань Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] 852677 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хөнань Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] f95iwksfx1woz5g8fr1du9rhh31zftr 14 145837 852680 2026-04-09T18:26:42Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Non-Mongolian-language text category}}" 852680 wikitext text/x-wiki {{Non-Mongolian-language text category}} dp2kdr5jju6swahjrvlwwwu0hdv90fq 0 145838 852682 2026-04-09T18:39:42Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[ОХУ-ын Холбооны аюулгүй байдлын алба]] to [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба]] 852682 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба]] 3lcftana5vkjb0jdqgwlwmrij6qmykj 0 145839 852688 2026-04-09T21:28:06Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Анастасия Ивановна Филатова]] to [[Анастасия Филатова]] 852688 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Анастасия Филатова]] jdold3t3gmoz37lfmuuuulpvz9ykal2 0 145840 852710 2026-04-10T09:04:48Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{Инфобокс дайн | conflict = Ологой нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1690 оны 7-р сар{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | place = Ологой нуур, орчин үеийн [[Дорнод аймаг]], Монгол | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}..." 852710 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Ологой нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1690 оны 7-р сар{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | place = Ологой нуур, орчин үеийн [[Дорнод аймаг]], Монгол | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Арани Жанжин{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Алеханбэс{{KIA}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} | strength1 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | strength2 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} }} '''Ологойн тулаан''' буюу '''Улхуйн тулаан''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондох анхны мөргөлдөөн байв. Энэ нь [[Галдан бошигт хаан]] [[Халх Монголчууд]] руу довтлох үеэр, дараа нь Чин улсын оролцооны үеэр болсон бөгөөд Арани Жанжингийн цэргүүд Галдан бошигт хааны цэргүүдтэй тулалдсан юм. Энэхүү тулаан нь [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] эхлэхэд хүргэсэн юм. Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж, Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов. == Өмнөтгөл == 1687 онд Галдан Бошугту хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт хааныг]] ялсан гэж [[Занабазар]]<nowiki/>ын элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, Чахундоржийн хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Ологой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөнийг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} == Тулаан == Арани Жанжингийн удирдлаган дор Чин улсын цэргүүд нийт 20,000 цэрэгтэй армитай довтолсон.{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} Галдан [[Ховд аймаг|Ховдooc]] ирж, [[Орхон гол]], [[Туул гол]], Хэрлэн голыг гаталсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Тулаан эхлэхээс өмнө Чин улсын цэргүүд ухрах оролдлого хийсэн. Энэ нь Зүүнгарын армийг Говийн цөлийг гатлахад хүргэх зорилготой байв. Гэсэн хэдий ч энэ нь Чин улсын цэргийн харилцаа холбоог тасалдуулахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Арани Жанжин эхлээд Зүүнгарын армийн байрлалд довтлохоор 200 монгол цэрэг, дээрэмдэх 500 монгол цэрэг илгээжээ. Монголын цэргүүд Зүүнгарын хуаранд дайран орж, хуарангийн байлдааны бус хүмүүс болох мал сүргийг олзолж, байрлал руугаа ухарчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=153}} Хожим нь Зүүнгарын цэрэг хүчээ хоёр багана болгон зохион байгуулж, хавирган сар хэлбэртэй бүрэлдэхүүн байгуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Пердю Чингийн их буу хараахан ирээгүй байхад Галданы цэргүүд галт зэвсэг, их буугаар тоноглогдсон байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=153–154}} Чин улсын цэргүүд Зүүнгарууд руу довтолсон боловч Зүүнгарууд галт зэвсгээ үр дүнтэй ашиглаж, зохицуулалттай бүрэлдэхүүний ачаар няцаагдсан байна.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Тулалдааны үеэр Чин улсын жанжин, Алеханбэс тулалдаанд алагдаж, ялагдсан Чин улсын жижиг цэрэг ердөө арван таван хүн эсвэл хорин хүнтэй зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Халхууд болон Чин улсын цэрэг өөр нэгэн дайралт хийсэн боловч Зүүнгарын галт зэвсгээс айж ухарсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Хожим нь Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын цэргийг бүсэлж эхэлсэн бөгөөд Арани Жанжинг бүхэл бүтэн армитайгаа зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Зүүнгарууд удалгүй хэдэн долоо хоногийн турш тулалдаанаас ухарсан Чин улсын цэргийг хөөжээ. Зүүнгарын цэргүүд тэднийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} == Үр дагавар == Тулааны дараа Зүүнгарууд Занабазар, Чахундоржийг хайхаар буцаж эхэлсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Тэрээр хожим нь Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү цааш урагшилж, дайснуудаа хөөхөөс өөр хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Чин улсын командлагч байхдаа Араниг дөрвөн цолоор бууруулж шийтгэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Галданыг хожим нь орчин үеийн [[Улаанхад|Улаанхадад]] энх тайвныг тогтоохоор урьсан бөгөөд Чин улсын цэргүүд түүнийг урхидахаар төлөвлөжээ. Энэ нь удалгүй [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулааныг]] эхлүүлжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=193}} == Лавлагаа == {{Reflist}} === '''Ном зүй''' === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Kychanov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Дорнод аймгийн түүх]] [[Ангилал:1690 он]] qlq81q33fvaeu7mnrdbsn7o9cmb276m 852711 852710 2026-04-10T09:05:23Z HorseBro the hemionus 100126 852711 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Ологой нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1690 оны 7-р сар{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | place = Ологой нуур, орчин үеийн [[Дорнод аймаг]], Монгол | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Арани Жанжин{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Алеханбэс{{KIA}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} | strength1 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | strength2 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} }} '''Ологойн тулаан''' буюу '''Улхуйн тулаан''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондох анхны мөргөлдөөн байв. Энэ нь [[Галдан бошигт хаан]] [[Халх Монголчууд]] руу довтлох үеэр, дараа нь Чин улсын оролцооны үеэр болсон бөгөөд Арани Жанжингийн цэргүүд Галдан бошигт хааны цэргүүдтэй тулалдсан юм. Энэхүү тулаан нь [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] эхлэхэд хүргэсэн юм. Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж, Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов. == Өмнөтгөл == 1687 онд Галдан Бошугту хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт хааныг]] ялсан гэж [[Занабазар]]<nowiki/>ын элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, Чахундоржийн хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Ологой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөнийг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} == Тулаан == Арани Жанжингийн удирдлаган дор Чин улсын цэргүүд нийт 20,000 цэрэгтэй армитай довтолсон.{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} Галдан [[Ховд аймаг|Ховдooc]] ирж, [[Орхон гол]], [[Туул гол]], Хэрлэн голыг гаталсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Тулаан эхлэхээс өмнө Чин улсын цэргүүд ухрах оролдлого хийсэн. Энэ нь Зүүнгарын армийг Говийн цөлийг гатлахад хүргэх зорилготой байв. Гэсэн хэдий ч энэ нь Чин улсын цэргийн харилцаа холбоог тасалдуулахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Арани Жанжин эхлээд Зүүнгарын армийн байрлалд довтлохоор 200 монгол цэрэг, дээрэмдэх 500 монгол цэрэг илгээжээ. Монголын цэргүүд Зүүнгарын хуаранд дайран орж, хуарангийн байлдааны бус хүмүүс болох мал сүргийг олзолж, байрлал руугаа ухарчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=153}} Хожим нь Зүүнгарын цэрэг хүчээ хоёр багана болгон зохион байгуулж, хавирган сар хэлбэртэй бүрэлдэхүүн байгуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Пердю Чингийн их буу хараахан ирээгүй байхад Галданы цэргүүд галт зэвсэг, их буугаар тоноглогдсон байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=153–154}} Чин улсын цэргүүд Зүүнгарууд руу довтолсон боловч Зүүнгарууд галт зэвсгээ үр дүнтэй ашиглаж, зохицуулалттай бүрэлдэхүүний ачаар няцаагдсан байна.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Тулалдааны үеэр Чин улсын жанжин, Алеханбэс тулалдаанд алагдаж, ялагдсан Чин улсын жижиг цэрэг ердөө арван таван хүн эсвэл хорин хүнтэй зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Халхууд болон Чин улсын цэрэг өөр нэгэн дайралт хийсэн боловч Зүүнгарын галт зэвсгээс айж ухарсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Хожим нь Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын цэргийг бүсэлж эхэлсэн бөгөөд Арани Жанжинг бүхэл бүтэн армитайгаа зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Зүүнгарууд удалгүй хэдэн долоо хоногийн турш тулалдаанаас ухарсан Чин улсын цэргийг хөөжээ. Зүүнгарын цэргүүд тэднийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} == Үр дагавар == Тулааны дараа Зүүнгарууд Занабазар, Чахундоржийг хайхаар буцаж эхэлсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Тэрээр хожим нь Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү цааш урагшилж, дайснуудаа хөөхөөс өөр хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Чин улсын командлагч байхдаа Араниг дөрвөн цолоор бууруулж шийтгэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Галданыг хожим нь орчин үеийн [[Улаанхад|Улаанхадад]] энх тайвныг тогтоохоор урьсан бөгөөд Чин улсын цэргүүд түүнийг урхидахаар төлөвлөжээ. Энэ нь удалгүй [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулааныг]] эхлүүлжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=193}} == Лавлагаа == {{Reflist}} === '''Ном зүй''' === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Kyachanov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Дорнод аймгийн түүх]] [[Ангилал:1690 он]] 6z39ojfl0wq3i5qokrju0a8jzmjvr7d 852714 852711 2026-04-10T09:10:14Z HorseBro the hemionus 100126 [[Олгой нуурын тулалдаан]] руу чиглүүлэгдлээ 852714 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Олгой нуурын тулалдаан]] i5jff4bxjbiigjp7mupxewfa664bt4a