Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Тайвань 0 3919 852882 841644 2026-04-11T02:37:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 852882 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ</br>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ</br>ᠬᠢᠲᠠᠳ</br>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Тайвань | native_name = {{unbulleted list|{{native name|zh-Hant-TW|中華民國|italic=no}}}} | image_flag = Flag of the Republic of China.svg | alt_flag = | flag_type = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National Emblem of the Republic of China.svg | alt_coat = | other_symbol = '''Үндэсний тамга:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國之璽}}<br />Улсын Тамга<br />[[File:中華民國之璽.svg|85px]]<hr>'''Үндэсний цэцэг:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|梅花}}<br />Чавганы цэцэг<br />[[File:Meihua ROC.svg|50px]] | symbol_type = [[Цагаан нартай хөх тэнгэр|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Mínguó Guógē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Төрийн Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg]]}} | flag_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國旗歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Míngúo Gúoqígē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Тугны Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:中華民國國旗歌 (演奏版).ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Republic of China (Taiwan) on the globe.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Тайванийн удирддаг нутаг дэвсгэр (Чөлөөт Бүс)]]|[[File:Republic of China (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Тайвань (хар ногоон) түүхэн газар нутгийн нэхэмжлэлтэй (цайвар ногоон)|default=1}} | map_caption = | largest_city = [[Шинэ Тайбэй]] | capital = [[Тайбэй]]{{efn|[[Тайбэй]] нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын засгийн газар]] албан ёсны суудал боловч [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль]]д ''де-юре'' нийслэлийг заагаагүй.<ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live }}</ref>}}<ref name="capital">{{cite news |title=Interior minister reaffirms Taipei is ROC's capital |date=5 December 2013|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2013/12/05/2003578356 |newspaper=Taipei Times |access-date=7 December 2013}}</ref> | coordinates = {{coord|25|04|N|121|31|E|type:city_region:TW}} | ethnic_groups_year = 2016 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite book |year=2016 |title=The Republic of China Yearbook 2016 |publisher=Executive Yuan, R.O.C. |url=https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |access-date=31 May 2020 |isbn=9789860499490 |page=10 |quote=Ethnicity: 70 percent Hoklo; 15 percent Hakka 10–15 percent [[Waishengren|mainlanders]]; 2 percent indigenous Austronesian peoples |archive-date=6 Наймдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806185112/https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups = {{vunblist |95–97% Тайванийн Хятадууд |2.3% [[Тайванийн уугуул иргэд|Уугуул]]{{efn|Холимог ба уугуул Хятад иргэд Тайванийн Хятад гэж тооцогддог.}} |0.7–2.7% Бусад}} | official_languages = Баримжаа [[хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]]{{efn|[[Тайванийн Хятад хэл|Мандарин хэл]] нь стандарт [[Хятад хэлний төрөл]] юм<ref name="推動雙語國家政策問題研析">{{cite web |title=推動雙語國家政策問題研析|url=https://www.ly.gov.tw/Pages/Detail.aspx?nodeid=6590&pid=173510 |website=www.ly.gov.tw | date=23 July 2013 |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref><br />[[Байхуа]] (ихэнх тохиолдолд ашигладаг) <br />[[Баримжаа хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]] (албан ёсны ба ёслолын арга хэмжээ, шашны болон соёлын зан үйл, албан ёсны баримт бичиг, хуулийн болон шүүхийн шийдвэр, шүүхийн баримт бичигт ашиглагддаг)<ref>{{cite web|title=法律統一用語表-常見公文用語說明|url=http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|access-date=2 June 2021|language=zh|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215646/http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|url-status=dead}}</ref> }}<ref>{{Cite book |last=Executive Yuan, R.O.C. (Taiwan) |title=The Republic of China Yearbook 2012 |date=2012 |isbn=9789860345902 |page=24 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |access-date=18 December 2013 |chapter-url=http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014222446/http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-date=14 October 2013}}</ref><ref>{{Cite book |last=Government Information Office |title=The Republic of China Yearbook 2010 |date=2010 |isbn=9789860252781 |page=42 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |chapter-url=http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People&Language.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805173731/http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People%26Language.pdf |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Liao |first=Silvie |url=http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |title=Proceedings of the 20th North American Conference on Chinese Linguistics (NACCL-20) |date=2008 |publisher=The Ohio State University |isbn=9780982471500 |editor-last=Chan |editor-first=Marjorie K. M. |volume=1 |location=Columbus, Ohio |page=393 |language=en |chapter=A Perceptual Dialect Study of Taiwan Mandarin: Language Attitudes in the Era of Political Battle |editor-last2=Kang |editor-first2=Hana |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224110315/http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |archive-date=24 December 2013 |url-status=dead}}</ref> | languages_type = Албан бичиг | languages = Уламжлалт [[Хятад ханз]]<ref>{{cite web |title=行政院第3251次院會決議 |url=https://www.ey.gov.tw/Page/4EC2394BE4EE9DD0/51cc88a4-2066-44da-964d-18e10468f578|website=www.ey.gov.tw |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref> | languages2_type = Үндэсний хэлнүүд{{efn|Тайвань дахь үндэсний хэл нь "Тайванийн уугуул хүмүүсийн хэрэглэдэг байгалийн хэл ба [[Тайванийн дохионы хэл]]" гэж хуулиар тодорхойлсон байдаг.<ref name="natLangAct">{{cite web |script-title=zh:國家語言發展法 |url=https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?pcode=H0170143 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019 |language=zh}}</ref>}} | languages2 = {{unbulleted list| |Хятад Мандарин хэл{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн Хоккиен хэл{{efn|name = nat-lang|Зориулалтын бус боловч хуулийн тодорхойлолтод нийцсэн. [[Хоккиен хэл]]ний аялга гэж тооцогддог.}} |Тайванийн Хакка хэл<ref>{{cite web |title = Hakka Basic Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0140005 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019}}</ref> |Нутгийн хэлнүүд<ref>{{cite web |title = Indigenous Languages Development Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0130037 |website=law.moj.gov.tw |access-date = 22 May 2019}}</ref> |Мацу аялга{{efn|name = nat-lang}} |Путьан аялга{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн дохионы хэл }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref name="Pew religion stats">{{cite web |last1=Washington |first1=Suite 800 |last2=Inquiries |first2=DC 20036 USA202-419-4300 |title=Religious Composition by Country, 2010–2050 |url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=23 February 2019 |date=2 April 2015 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |url-status=dead }}</ref> | religion = {{vunblist |35.1% [[Буддизм]] |33.0% [[Бомбын шашин]] |26.7% Шашингүй |3.9% [[Христийн шашин]] |1.3% Бусад}} | demonym = [[Тайваньчууд‎]]<br>[[Хятадууд]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Чөлөөт бүс]]ийн ба нэрлэсэн [[Эх газрын Хятад|эх газрын бүсийн]] иргэдэд хамаарна}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн систем]] доорх [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хууль]]т [[бүгд найрамдах улс]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]д заасны дагуу ''де-юре'' парламентын засаглалтай, боловч одоогоор 1996 оноос хойш ''де-факто'' [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн системтэй]].}}<ref>[https://law.unimelb.edu.au/__data/assets/pdf_file/0005/2536547/Taiwan-Chang.pdf The second Melbourne Forum on Constitution Building in Asia and the Pacific Manila, the Philippines] 3-4 October 2017</ref> | leader_title1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Лай Цин Дэ]] | leader_title2 = Дэд Ерөнхийлөгч | leader_name2 = [[Хиау Мэй Цин]] | leader_title3 = Гүйцэтгэх Юанийн Дарга | leader_name3 = [[Су Ченчань]] | leader_title4 = Хууль Тогтоох Юанийн Дарга | leader_name4 = [[Ю Сикун]] | leader_title5 = Хяналтын Юанийн Дарга | leader_name5 = [[Чень Чу]] | leader_title6 = Шүүх Юанийн Ерөнхийлөгч | leader_name6 = [[Сю Зонли]] | leader_title7 = Шалгалтын Юанийн ерөнхийлөгч | leader_name7 = [[Хуан Жонцун]] | legislature = [[Хууль Тогтоох Юань]]{{efn|[[Гурван танхимт парламент]] ''де-юре'' оршин тогтносоор байгаа боловч, 2005 онд Үндэсний Ассамблей (сонгуулийн зөвлөх) ''де-факто'' татан буугдсан ба 1993 онд Хяналтын Юань (дээд танхим) ''де-факто'' парламентын танхим байхаа больж, Хууль Тогтоох Юань (доод танхим) ''де-факто'' нэг танхимт парламентын танхим болов.}} | sovereignty_type = [[Тайванийн түүх|Түүх]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[Голландын Формоза|Анхны Европын төр засаг байгуулагдав]] | established_date1 = 1624 оны 8 сар <ref>{{cite web|author=Gerrit van der Wees |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2019/02/13/2003709641 |title=How European explorers discovered Ilha Formosa |publisher=[[Taipei Times]] |website=taipeitimes.com |date=13 February 2019 |access-date=8 September 2022}}</ref> | established_event2 = [[Тунгийн хаант улс|Анхны Хятадын төр засаг байгуулагдав]] | established_date2 = 6 сарын 14, 1661 | established_event3 = [[Чин улс]]ын харьяанд оров | established_date3 = 9 сарын 5, 1683 | established_event4 = [[Японы эзэнт гүрэн]]д шилжэв | established_date4 = 4 сарын 17, 1895{{efn|[[Бүгд Найрамдах Формоза Улс]] 1895 оны 5 сарын 23-нд тунхаглагдсан ба Япончуудад 1895 оны 10 сарын 21-нд эзлэгдсэн.}} | established_event5 = [[Дундад Иргэн Улс]] [[Синьхайн хувьсгал|байгуулагдав]] | established_date5 = 10 сарын 10, 1911{{efn|Бүгд Найрамдах Хятад Улс албан ёсоор 1912 оны 1 сарын 1-нд байгуулагдсан.}} | established_event6 = Тайвань ба Пөнхүд [[Тайванийн түүх (1945–одоо үе)|БНХУ-ын хяналт]] сэргэв | established_date6 = 10 сарын 25, 1945 | established_event7 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 12 сарын 25, 1947 | established_event8 = Одоогийн БНХУ-ын засгийн газар байгуулагдсан | established_date8 = 5 сарын 20, 1948 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Хятад улсын засгийн газрын ухралт|БНХУ-ын засгийн газар Тайбэй руу нүүв]] | established_date9 = 12 сарын 7, 1949 | established_event10 = [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 2758 тоот тогтоол|НҮБ-д төлөөллөө алдав]]{{efn|[[Хятад ба НҮБ|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] нь [[НҮБ]]-ийн үүсгэн байгуулагч орон ба 1945 оны 10 сарын 24-нд нэгдсэн. [[ЗХУ]] (1949 оны 10 сарын 2), Их Британи (1950 оны 1 сарын 6), Франц (1964 оны 1 сарын 27), ба АНУ (1979 оны 1 сарын 1) зэрэг улсууд хүлээн зөвшөөрлөө БНХАУ-д шилжүүлсэн; [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын дипломат харилцааны цаг хугацаа]], [[Тайванийн гадаад харилцаа]] ба [[Нэг Хятад бодлого]] хуудсуудаар зочилно уу.}} | established_date10 = 10 сарын 25, 1971 | established_event11 = [[Хоолойн хөндлөн хууль|Хоолойн хоёр эргийн харилцааг хуулиар тодорхойлсон]] | established_date11 = 7 сарын 31, 1992 | area_km2 = 36,197 | area_footnote = <ref name="taiwansnapshot">{{cite web|url=https://www.taiwan.gov.tw/images/content/ts.JPG|title=TAIWAN SNAPSHOT|access-date=15 March 2020}}</ref> | area_rank = <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]; should not be any here --> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 23,894,394<ref>{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/taiwan-population | title=Population of Taiwan as of July 2022 }}</ref> | population_census = 23,123,866<ref>{{cite web|title=General Statistical analysis report, Population and Housing Census|url=http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|website=National Statistics, ROC (Taiwan)|access-date=26 November 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226090918/http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|archive-date=26 December 2016}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 56 | population_census_year = 2010 | population_census_rank = | population_density_km2 = 650 | population_density_rank = 10 | GDP_PPP = {{increase}} $1.621&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOTW">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=528,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LUR,LP,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=17 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 19 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $69,500<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 14 | GDP_nominal = {{increase}} $828.659&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 21 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $35,513<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 29 | Gini = 34.1 | Gini_year = 2017 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Percentage share of disposable income by quintile groups of income recipients and measures of income distribution |url=https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |website=stat.gov.tw |access-date=26 June 2019 |archive-date=14 Долдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220714175850/https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.926 | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase | HDI_ref = {{efn |name="HDI-1" |[[НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр]]ийн боловсруулсан [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ-ийн жилийн тайлан]]д Тайвань улс НҮБ-ын гишүүн байхаа больсон тул тус орныг оруулдаггүй ба, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр Хятадын тоо баримтыг тооцохдоо БНХАУ-ын бүрэлдэхүүнд ч оруулдаггүй болно.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/human-development-report-2020-readers-guide|title=Human Development Report 2020: Reader's Guide|publisher= United Nation Development Program|date=2020|access-date=12 March 2021}}</ref> [[Төсөв, нягтлан бодох бүртгэл, статистикийн ерөнхий газар|Тайванийн Статистикийн Товчоо]] НҮБХХ-ийн 2010 оны аргачлалыг ашиглан ХХИ-ийг 0.926 гэж тооцоолсон,<ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|title=What is the human development index (HDI)? How are relevant data queried?|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|access-date=14 March 2021|archive-date=12 Зургадугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612071634/https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|title=人類發展指數(Human Development Index, HDI)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=6 January 2011|access-date=13 March 2021|language=zh-tw|archive-date=14 Дөрөвдүгээр сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414101606/https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|url-status=dead}}</ref> ба энэ нь НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн 2022 оны тайланд Тайванийг 2021 онд дэлхийн хэмжээнд 19-р байранд оруулна.<ref name="HDI 2021"/><ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|title=National Statistics, Republic of China (Taiwan)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2022|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016192219/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|url-status=dead}}</ref> |group="nb"}}<ref name="HDI 2021">{{cite web|url=https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|title=國情統計通報（第 195 號）|publisher=[[Directorate General of Budget, Accounting and Statistics]], Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2021|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016040649/https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|url-status=dead}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Шинэ Тайвань доллар]] (NT$) | currency_code = TWD | time_zone = [[Тайвань дахь цаг|Үндэсний Стандарт Цаг]] | utc_offset = +8 | date_format = {{bulleted list |ЖЖЖЖ-СС-ӨӨ |ЖЖЖ-СС-ӨӨ ([[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын календарь|БНУ-ын хуанли]]) }} | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[Тайвань дахь утасны дугаар|+886]] | cctld = {{vunblist|[[.tw]] |[[.台灣]] |[[.台湾]]<ref>{{cite web |url=http://brussels38.icann.org/meetings/brussels2010/transcript-board-25jun10-en.txt |title=ICANN Board Meeting Minutes |publisher=ICANN |date=25 June 2010}}</ref>}} }} '''Тайвань''' ({{lang-zh|臺灣}}) буюу '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (товчоор '''БНХУ'''; {{lang-zh|中華民國}}) — 1949 оноос хойш [[Дорнод Ази]]йн [[Тайвань арал|Тайвань арлыг]] эзлэн оршиж баруун талаараа [[Тайванийн хоолой]], хойд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], зүүн талаараа [[Филиппиний тэнгис]]ээр хүрээлүүлж, [[Хятад]], [[Япон]]той далайгаар хиллэдэг. Нийслэл нь [[Тайбэй]]. [[Тайвань арал]] буюу барууныханы нэрлэдэгээр Формозa арал дээр анх нутгийн уугуул хүмүүс амьдарч байв. Тайваний аралыг 1624-1668 онуудад [[Нидерланд]]<nowiki/>ын колони байсан. 1683-1895 онд [[Кошинга]] [[хятад үндэстэн|хятад]] ноёныг нь буулган авснаар [[манж]] [[Чин улс]] мэдэлдээ очжээ. Эхний Япо-Хятадын дайны дараа 1895 онд [[Япон]]ы мэдэлд шилжээд 1945 онд [[Хятад]]ын мэдэлд ирсэн ч иргэний дайнд коммунист хүчин ялж 1949 онд [[Хятад|БНХАУ]] байгуулагдахад [[Чан Кайши]] тэргүүтэй хөрөнгөтөн, Дундад Иргэн Улсын талын 1,5 сая хүн Тайвань руу зугтан шилжин суужээ. Энэ үеэс өнөө хүртэлх үеийг '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (БНХУ) гэж хэлнэ. [[НҮБ]]-д [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] өвийг залган [[Хятад]]ыг төлөөлж байгаад НҮБ-ийн 1971 оны 2758 дугаар тогтоолоор суудлаа БНХАУ-д шилжүүлсэн. [[Хятад|БНХАУ]] нь Тайванийг өөрийн нэг хэсэг гэж үзсээр байгаа. БНХАУ нь коммунист дэглэмтэй, хөгжиж буй орон бол Тайвань ардчилсан дэглэмтэй, зах зээлийн эдийн засагтай, 20-р зуунд эрчимтэй аж үйлдвэржиж [[Азийн Дөрвөн Бар улс|«Азийн бар улс»]] хэмээн тодотгогджээ. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[АПЕК]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. Бүгд Найрамдах Хятад Улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д гишүүнээр элсэхийг олон жилийн турш идэвхтэй эрэлхийлсээр ирсэн төдийгүй бусад олон улсын байгууллагад элсэж байна. 1993 оноос хойш Тайбэй жил бүр НҮБ-д гишүүнээр элсэх хүсэлтээ дипломат холбоотон орнууд болох хэд хэдэн улс орны дэмжлэгтэйгээр илгээдэг. Гэвч эдгээр хүчин чармайлт амжилтанд хүрэхгүй байгаа. Олон улс орон БНХАУ-ын талд ([[Монгол]], Малави, Коста Рика, Гренада, Либери, Вануату, Чад, Доминика, Сенегал зэрэг олон орон) тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж байгааг харгалзан НҮБ-аар хүлээн зөвшөөрөх магадлал аажмаар буурч байна. Гэсэн хэдий ч Бүгд Найрамдах Хятад Улс (Тайвань) нь бодит байдал дээр буюу [[де-факто]] бүрэн эрхт улс хэвээрээ байна. == Газар зүй == [[Зураг:Taiwan relief location map.png|thumb|left|200px|Байр зүйн газрын зураг]] Номхон Далайн баруун хэсэгт оршин, Хятад ба Барууныг холбодог гарц болсон Тайвань нь [[Номхон далай]]н өрнө захад байгаа үндсэн [[Тайвань арал]] болон орчин тойрны Пэнху, Мацу, Лань, Лудао гэх мэт олон жижиг арлын дээрх 36,193 км<sup>2</sup> газрыг эзлэн оршдог. Эргэн тойрондоо [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Филиппиний тэнгис]], Лусоны хоолой, [[Өмнөд Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]]гоор хүрээлэгдэнэ. Тайваний хоолойг 180 км гэтлэхэд [[Хятад]]ын эрэгт хүрч болно. Арлын төв, дорно тал уулархаг бол өрнөд Чянань гэх мэт нам доор газар байна. Юйшань («[[хаш]] уул», д.т.д 3952 м) мэтийн 3500 м давсан өндөр уулстай. Хоёр [[Техтоник хавтан|техтоник хавтны]] зааг дээр байгаа тул [[газар хөдлөлт|газар хөдлөх]] нь элбэг тохионо. == Нийгэм == === Хүн ам зүй === Тайвань орны хүн амын тоо 20-р зуунд 3 саяаас 22 сая болтлоо өссөн байна. 2012 онд 23,261,747 хүн ([[Улс орнууд хүн амын тоогоор|бүрэн эрхт улс байсан бол 51-р олон]]) амьдарч байгаагаас 99.6% Тайвань арлын оршин суугчид юмсанжээ. Тайвань нэг хавтгай дөрвөлжин километр газарт 644.5 хүн ноогдох шигүү ([[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|бүрэн эрхт улс байсан бол 9-р шигүү суурьшилт]]), хотжсон нутаг болсон. [[Шинэ Тайбэй]] (3,903,745), [[Гаошюн]] (2,772,461), [[Тайжун]] (2,655,456), [[Тайбэй]] (2,635,766), [[Тайнань]] (1,874,724) гэх мэт арлын өрнө эргийн нам доор газрын томоохон хот суурин, тэдгээрийн хүй дүүрэгт анхнаасаа хүн ардууд бөөгнөрөн сууж байна. [[Зураг:Fo Guang Shan Monastery 12.jpg|thumb|left|Фогуаншань хийдийн гол дугны дотор]] Хүн амын 97.75% нь [[Хятад үндэстэн]], 2.25% (522,942 хүн) нь уугуул ард түмэн гэдэг. Цаашилбал, Хятад дотроо бүх хүн амын 86%-ийг эзлэх «урьд ирсэн» (''бэньшэньнэнь'', 70% нь эх газрын [[Фужянь|Фужяний]] гаралтай [[Хокло ястан]], 15% нь [[Гуандун]] хавиас ирсэн [[Хакка ястан]]), 12%-ийг эзлэх 1945 оноос хойш буюу «хойно ирсэн» (''вайшэньнэнь'') гэж ялгана. Уугуул ард түмнийг дотор нь нэр бүхий 14 яс овог аймагт ялган салгаж бүртгэдэг. Өв соёл, зан заншил, эрх ашгийг нь хамгаалах "Уугуул Иргэдийн Хэргийг Хамгаалах Зөвлөл" гэж байгууллага бий. Яс үндсээ дагаад [[Хятад хэл]] Тайваньд албан ёсоор батлагдаж, [[Буддын шашин]], [[Бумбын шашин]] ард түмний зонхилох итгэл бишрэл болно. Хятад хэлээ хялбар бус, харин [[Ханз үсэг|уламжлалт ханзаар]] бичиж тэмдэглэдэг. Шашны эрх чөлөөтэй тус оронд олон янзын шашны сүм хийдийн тоо 16 мянгаас олон юмсанжээ. === Хот суурин === {{Гол|Тайванийн хотын жагсаалт}} {{columns |col1 = * [[Шинэ Тайбэй]] * [[Гаошюн]] * [[Тайжун]] * [[Тайбэй]] * [[Тайнань]] |col2 = * [[Шиньжү]] * [[Таоюань]] * [[Жилон]] * [[Жунли]] * [[Жяи]] * Хуалиен |col3 = * Жанхуа * Пинжэнь * Пиндун * Бадэ * Янмэй }} === Соёл === [[Тайванийн Үндэсний ордон музей]] ([[Англи хэл|англи]]. ''National Place of Museum'')-д Монгол хаадын хөргүүд бөгөөд нэг дор нь үзүүлэх боломжийг тодорхой хугацаагаар нийтэд дэлгэн үзүүлэхээс гадна Монголын [[Юань Улс|Юань гүрн]]<nowiki/>ий үед холбогдох түүх, соёлтой холбоо бүхий үзмэрүүд цөөнгүй байдаг. Тайвань дахь Монголын онцлох өв соёлын нэг нь Юань гүрний Алтан ургийн гүнж Сэнгэ-Рагигийн хувийн цуглуулгын эд зүйлс байдаг. Үүн дотор хаад хатдын эш хөрөг, бичгийн өв, оёмол хатгамлын зүйлс болон түүхэн үйл явдлыг харуулсан уран зургийн хосгүй бүтээлүүд орно.<ref>[https://www.montsame.mn/mn/read/204506 Тайвань дахь Монголын онцлох бичгийн өв дурсгалууд] МОНЦАМЭ.</ref> == Түүх == {{Хятадын түүх}} [[Файл:The Portrait of Koxinga.jpg|150px|thumb|1661-1662 онд Тунгийн хаант улсын захирагч Кошинга]] [[Зураг:Chiang_Kai-shek_in_full_uniform.jpeg|thumb|150px|1925–1975 оны удирдагч [[Чан Кайши]]]] Oлон мянган жилийн тэртээгээс Тайванийн арал дээр хүн амьдарч байсныг археологийн олдворуудаар судлаачид нэгэнт нотлосон билээ. Нутгийн уугуул иргэд голцуу амьдардаг цөөн хүн амтай Тайвань буюу барууны орнуудын нэрлэдгээр Формоза арлын өмнөд хэсгийг 1624 онд [[Нидерландын Хант Улс|Голланд]]ын колоничлогчид эзэлсэн байна. Үүний дараа 1626 онд [[Испани|Испанийн эзэнт гүрний]] колоничлогчид арлын хойд хэсгийг эзэлж хот суурин газруудыг байгуулж эхэлжээ. Формоза арал дээрх колоничлогчид 16 жилийн турш хоорондоо байлдаж 1642 онд Голландчуудын ялалтаар өндөрлөсөн байна. Тухайн үеийн Хятадыг эрхшээж байсан [[Мин улс]] 1644 онд нуран унасан юм. Ингээд Мин гүрний язгууртан, сэхээтнүүд 1662 оноос эхлэн [[Тайвань арал|Тайвань]]д олноор дүрвэн ирэх болж Голландын колоничлогчдыг арлаас хөөн явуулснаар Тунгийн хаант улсыг байгуулж нийслэлээр өнөөгийн Тайванийн Тайнан хот болгожээ. Харамсалтай нь энэ улс удаан оршин тогтнож чадалгүй 1683 онд Манж [[Чин улс]]ад эзлэгдсэн юм. Манжууд 1887 онд Тайванийг [[Фужянь муж]]тай нэгтгэж нийслэлийг нь өнөөгийн Тайпей хот болгожээ. Үүнийг өнөөгийн өндөр хөгжсөн Азийн бар улсын эхлэл гэж тайлбарлах нь олонтой. [[1894]]-[[1895]] онд үргэлжилсэн Хятад Японы хооронд болсон эхний дайнд Манж Чин улс ялагдаж Шимоносэкийн гэрээгээр Тайвань болон хэд хэдэн арлыг [[Японы эзэнт гүрэн]]д өгчээ. [[Япон|Япончууд]] тэднийг их сургуульд суралцаж, төрийн өндөр алба хашихыг хориглосон бөгөөд энэ хугацаанд Тайваньчууд хэд хэдэн удаа бослого гаргаж байсан ч амжилт олоогүй байна. Тухайлбал 1895, 1907, 1915, 1930 онуудад болсон зэвсэгт бослогууд бүгд амжилтгүй болж тухайн үеийн хүн амынх нь 0,5 хувь буюу 14,000 орчим хүн алагдсан гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч Японы дарангуйллын үед өнөөгийн Тайванийн дэд бүтэц, цахилгаан сүлжээ, төмөр зам, метро, цэвэрлэх байгууламж хийгээд боловсролын системийн суурь бий болсон байна. Мөн өмнө нь зөвхөн цагаан будаагаар хязгаарлагддаг байсан газар тариалангийн нэр төрөл өргөжиж дэлхийн элсэн чихрийн хамгийн том нийлүүлэгчдийн нэг болжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Тайвань арал нь Японы эзэн хааны армийн өмнө зүгт явуулах цэргийн ажиллагааны хамгийн чухал, стратегийн түшиц газар болж байв. Уг дайнд хэдэн арван мянган Тайваниуд Японы армийн өмнөөс тулалдаж, амь үрэгдсэн байдаг. Харин түүхэнд тод хараар тэмдэглэгдэн үлдсэн, одоо хэрнэ хөндүүртэй байдаг сэдэв нь ойролцоогоор 2000 орчим тайвань эмэгтэйг Японы армийн цэргүүдийг зугаацуулахын тулд бэлгийн боолчлол, мөлжлөгт ашиглаж байжээ. Япончууд 1945 онд уг дайнд ялагдсаныхаа дараа 50 жилийн турш ноёрхсон тус арлыг [[1945]] оны [[10 сарын 25|10 сарын 25-нд]] Хятадад буцаан өгсөн байна. Үүний дараа 300,000 орчим Тайвань иргэдийг өмнө нь Японы талд ажиллаж байсан гэх хэргээр хэлмэгдүүлж, цөллөгт явуулсан байна. Энэхүү Японы эзлэн түрэмгийлэлд Их газрын Хятадууд цус нэгтнүүддээ ямар ч дэмжлэг үзүүлэлгүй дотоод тэмцэлдээ бүх хүчээ тарамдуулж байхад бүх зовлон зүдгүүрийг туулж, дарангуйллын эсрэг Тайваньчууд өөрсдөө бие даан тэмцэж, эрх чөлөөгөө олох гэсэн оролдлогууд хийж байсан. Тиймээс Тайванийн уугуул иргэд тус арал нь [[Дундад Иргэн Улс]]ын нэг хэсэг байх ямар ч үндэслэлгүй гэж үздэг. [[1949]] оны [[Арванхоёрдугаар сар|арванхоёрдугаар сард]] [[Гоминдан|Гоминданы]] удирдлага засгийн газраа Тайвань (Формоза) арал руу нүүлгэхээр шийдвэрлэснээр зэвсэгт хүчний ихээхэн хэсэг, Гоминданы албан хаагчид, улс төрийн зүтгэлтнүүд, шинжлэх ухаан, соёлын ажилтнууд тийшээ явж нийт 2 сая хүн Тайвань руу нүүжээ. Тэдний тэн хагас нь Чан Кайшигийн цэргүүд байсан. Тэд явахдаа соёлын үнэт зүйл, их хэмжээний үнэт хөрөнгө, нам төрийн архиваа авч гарч чадсан байна. Үнэт эдлэлүүд нь одоо Тайбэйгийн үндэсний музейд хадгалагдаж байна. 1980-аад оны дунд үеэс Тайванд ардчилал болон Гоминданыг шинэчлэх алхам хүчтэй эхэлсэн юм. Тайванийн ардчиллын манлайлагчдын дийлэнх нь АНУ болон Барууны орнуудад боловсрол эзэмшсэн арлын уугуул иргэд байжээ. Ингээд 1988 онд анхны сөрөг хүчин болох Ардчилсан дэвшилт нам байгуулагдаж, 1996 онд анхны ардчилсан сонгуулийг явуулжээ. Мөн энэ онд анхны ардчилсан Үндсэн хуулийг баталснаар өнөөдрийг хүрчээ. Хэдий 1950 онд Хятадын иргэний дайн дууссан ч энэ бүх цаг хугацаанд БНХАУ болон Тайванийн хооронд цусгүй, оюун санаа, улс төрийн дайн үргэлжилсээр байна.<ref>[http://itoim.mn/article/FweWr/17432 Хятадын түүхэн дотоод хагарал Тайванийн аралд хурцадсаар] Itoim.mn Дэлхий 2019 оны 6 сарын 26</ref> == Төр засаг == === Засгийн газар === Эдүгээ Тайванийн Засгийн Газар өөрийгөө Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газар хэмээн нэрийддэг байна. [[1912]] онд Хятадын үндэсний хувьсгалын удирдагч [[Сунь Ятсен|Сун Ят Сен]] Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг байгуулсан бөгөөд [[1949]] онд тус Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн Газар [[Тайвань арал]] руу хөөгдөж, [[Мао Зэдун]] тэргүүтэй коммунистууд их газрын Хятадын төрийн эрхийг авч, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулснаар Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газрын эрх мэдэл нь зөвхөн Тайвань арлаар хязгаарлагдах болж, Дэлхий дахинаа Хятад улсыг төлөөлөх эрх мэдлээ аажмаар алдсан юм. [[Зураг:Presidential_Building,_Taiwan_(0747).JPG|thumb|200px|Ерөнхийлөгчийн ордон]] Бүгд Найрамдах Хятад Улс буюу Тайвань [[1971]] онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] дахь суудлаа алдаж, түүний орыг эдүгээгийн [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] эзэлжээ. Улмаар [[1979]] онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай Дипломат харилцаа тогтоосноор [[Гоминдан|Гоминданы]] намаар удирдуулсан Бүгд Найрамдах Хятад Улс олон улсын тавцанд Хятадыг төлөөлөх боломжоо алдсан бөгөөд [[1980]]-аад оны дунд үеэс Гоминданы Засгийн Газар бодит байдалтай эвлэрч, арлынхаа хил хязгаарт зохицсон прагматик төрийн бодлого баримтлахыг эрмэлзэх болсон юм. Тайвань нь Үндсэн Хуулийнхаа дагуу нилээд өвөрмөц төрийн бүтэцтэй. Ерөнхийдөө ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд Ерөнхийлөгч, Таван юань, Бүх Ард Түмний Үндэсний Их Хурал гэсэн гурван шатны институцаар дамжуулан төрийн удирдлагаа хэрэгжүүлдэг. Ерөнхийлөгч Үндэсний Их Хурлын удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулдаг, англиар "Five Branches of National Government" хэмээн нэрлэдэг. Гүйцэтгэх Юань (Executive yuan - засгийн газар), Хууль Зүйн Юань (Legislative Yuan -Heel, Хууль Тогтоох дээд байгууллага), Шүүхийн Юань (Examination Yuan), Хяналтын Юань (Control Yuan) хэмээх таван байгууллага нэгдэж Үндэсний Засгийн Газраа бүрдүүлдэг<ref>[https://tumurbat.blogspot.com/2014/08/blog-post.html Тайвань арлаар]</ref>. === Ерөнхийлөгч === [[1996]] оноос өмнө Тайваний ерөнхийлөгч нь Үндэсний Их Хурлаас сонгогддог байсан бол мөн оны 3-р сараас эхлэн бүх ард түмний сонгуулиар сонгогддог болжээ. Сонгууль 4 жилд нэг удаа явагддаг. Тайваний ерөнхийлөгчөөр Ардчилсан дэвшилт намаас сонгогдсон [[Цай Инвэнь]] ажиллаж байсан. Тайвань 2016 онд анхны эмэгтэй ерөнхийлөгчөө сонгосон бөгөөд тэрээр гадаад бодлогодоо хоёр эргийн харилцаа Хятад-Тайванийн харилцааны өнөөгийн хүрсэн тогтвортой байдлыг цаашид үргэлжлүүлэн бэхжүүлэхийн зэрэгцээ Өмнөд Хятадын тэнгисийн маргаанд шууд оролцохгүй байхаа илэрхийлээд байна. Өнөөгийн Ерөнхийлөгч [[Лай Цин Дэ]] 2024 оны сонгуулиар сонгогдсон. === Орон нутаг === {{Тайвань орны засаг захиргааны хуваарьт газрын зураг}} Бүгд Найрамдах Хятад Улсын нутаг орон таван зэрэгт шатлан хуваагдана. Оройн түвшинд нутгийн ихэнх нь олон хошуу бүхий Тайвань аймагт, үлдсэн хэсэг нь жижиг арлуудын Фужянь аймаг болон хотжиж нягтарсан [[Тайбэй]], [[Шинэ Тайбэй]], [[Гаошюн]], [[Тайжун]], [[Таоюань]], [[Тайнань]] гэх таван хотод хуваагдан захирагдана. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !Зэрэг!!colspan=5|Засаг захиргааны нэгж !!Нутаг |- ! I | rowspan="2" style="background:#f5c3c4;"| [[улсын хот]] <br>(直轄市 ''zhíxiáshì'') (6) | colspan=4 | <span style="color:gray;"> ''[[муж]]'' <br> (省 ''shěng'') (''[[Де-юре]]'' 2) </span> | rowspan="2" style="text-align:right;"| 22 |- ! II | style="background:#ceb2cd;"| [[Тайванийн хотын жагсаалт|аймгийн хот]] (3)<br> (市 ''shì'') | colspan="3" style="background:#e3edc3;"| [[шянь]] (13) <br> (縣 ''xiàn'') |- ! III | colspan=2 | [[дүүрэг (Тайвань)|дүүрэг]] (170) <br>(區 ''qū'') | [[Тайванийн хотын жагсаалт|хошууны хот]] (13)<br>(縣轄市 ''xiànxiáshì'') | [[балгас]] (39)<br> (鎮&nbsp;''zhèn'') | [[сум]] (146)<br> (鄉&nbsp;''xiāng'') | align=right | 368 |- ! IV | colspan=4 | [[гацаа]] <br> (里 ''lǐ'') | [[тосгон]] <br> (村 ''cūn'') | align=right | 7,835 |- ! V | colspan=5 | [[хороо]] (鄰 ''lín'') | align=right | 147,877 |} === Гадаад харилцаа === [[Зураг:RC_(Taiwan).png|thumb|Тайваньтай дипломат (ногоон), дипломат бус (цэнхэр) харилцаатай орнууд]] Түүхэн ба улс төрийн шалтгааны улмаас Тайванийн олон улсын тавцан дахь байр суурь төдий л тогтвортой бус. [[Хятад|БНХАУ]] хүчирхэгжиж, гадаад байр суурь нь бэхжихийн хэрээр дэлхийн улс орнууд БНХАУ-ын "нэг Хятадын бодлого"-ын шахалтанд орж Тайваньтай дипломат харилцаагаа тасалсан буюу шинээр харилцаа тогтоохоос зайлсхийх болсон юм. 1971 онд Тайвань нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн, НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүний байр сууриа алдсан явдал нь гадаад харилцаа, гадаад нэр хүндэд нь хүнд цохилт өгсөн юм. Тиймээс эдүгээ Тайванийн Засгийн газрын зүгээс Олон улсын тавцанд явуулж буй бодлого хийгээд Хятадын нэгдэл, тусгаар тогтнолын талаархи бодлогыг нь НҮБ хийгээд гадаад улс орнууд тэр бүр хүлээн зөвшөөрдөггүй. Өөрөөр хэлбэл Тайвань улс төрийн хувьд олон улсын тавцанд ихээхэн хавчигдмал байдалтай байдаг юм. Гэсэн ч Тайвань эдүгээ Африк, Латин Америкийн 20 гаруй оронтой дипломат харилцаатай, дэлхийн 140 гаруй улс орнуудтай худалдаа, эдийн засаг, соёл шинжлэх ухаан зэрэг салбарт бие даасан харилцаагаа хөгжүүлж буйн дотор дэлхийн тэргүүлэх 20-иод улс орон багтдаг. Тэдгээр улсуудаас 64-т нь төлөөлөгчийн газар, нэгд нь консулын газартай ажээ. Тайбэй хотод гадаадын 44 орны 48 төлөөлөгчийн газар нийгэмлэг, виз эрхэлдэг байгууллага ажилладаг байна. Тайвань нь өөрөө олон улсын 893 төрийн бус байгууллагын идэвхитэй гишүүн юм. '''Тайваньтай дипломат харилцаатай орнууд: (2022 оны байдлаар)''' {| class="wikitable sortable" |1. |Белиз |1989 |- |2. |Ватикан |1942 |- |3. |Гаити |1956 |- |4. |Гватемал |1933 |- |5. |Гондурас |1942 |- |6. |Маршалын Аралууд |1998 |- |7. |Науру |1980 |- |8. |Палау |1999 |- |9. |Парагвай |1957 |- |10. |Сент-Винсент ба Гренадин |1981 |- |11. |Сент-Китс ба Невис |1983 |- |12. |Сент-Люси |1984 |- |13. |Тувалу |1979 |- |14. |Эсватини |1968 |} == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] * [[Тайвань арал]] == Цахим холбоос == * {{commons|台灣}} == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} [[Ангилал:Тайвань| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Урьдын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улс| ]] [[Ангилал:1912 онд байгуулагдсан]] 0dtx6kafr9t4hq9xosoevi4wwi89iwj 852899 852882 2026-04-11T08:04:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 852899 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ</br>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ</br>ᠬᠢᠲᠠᠳ</br>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Тайвань | native_name = {{unbulleted list|{{native name|zh-Hant-TW|中華民國|italic=no}}}} | image_flag = Flag of the Republic of China.svg | alt_flag = | flag_type = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National Emblem of the Republic of China.svg | alt_coat = | other_symbol = '''Үндэсний тамга:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國之璽}}<br />Улсын Тамга<br />[[File:中華民國之璽.svg|85px]]<hr>'''Үндэсний цэцэг:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|梅花}}<br />Чавганы цэцэг<br />[[File:Meihua ROC.svg|50px]] | symbol_type = [[Цагаан нартай хөх тэнгэр|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Mínguó Guógē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Төрийн Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg]]}} | flag_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國旗歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Míngúo Gúoqígē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Тугны Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:中華民國國旗歌 (演奏版).ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Republic of China (Taiwan) on the globe.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Тайванийн удирддаг нутаг дэвсгэр (Чөлөөт Бүс)]]|[[File:Republic of China (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Тайвань (хар ногоон) түүхэн газар нутгийн нэхэмжлэлтэй (цайвар ногоон)|default=1}} | map_caption = | largest_city = [[Шинэ Тайбэй]] | capital = [[Тайбэй]]{{efn|[[Тайбэй]] нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын засгийн газар]] албан ёсны суудал боловч [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль]]д ''де-юре'' нийслэлийг заагаагүй.<ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live }}</ref>}}<ref name="capital">{{cite news |title=Interior minister reaffirms Taipei is ROC's capital |date=5 December 2013|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2013/12/05/2003578356 |newspaper=Taipei Times |access-date=7 December 2013}}</ref> | coordinates = {{coord|25|04|N|121|31|E|type:city_region:TW}} | ethnic_groups_year = 2016 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite book |year=2016 |title=The Republic of China Yearbook 2016 |publisher=Executive Yuan, R.O.C. |url=https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |access-date=31 May 2020 |isbn=9789860499490 |page=10 |quote=Ethnicity: 70 percent Hoklo; 15 percent Hakka 10–15 percent [[Waishengren|mainlanders]]; 2 percent indigenous Austronesian peoples |archive-date=6 Наймдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806185112/https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups = {{vunblist |95–97% Тайванийн Хятадууд |2.3% [[Тайванийн уугуул иргэд|Уугуул]]{{efn|Холимог ба уугуул Хятад иргэд Тайванийн Хятад гэж тооцогддог.}} |0.7–2.7% Бусад}} | official_languages = Баримжаа [[хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]]{{efn|[[Тайванийн Хятад хэл|Мандарин хэл]] нь стандарт [[Хятад хэлний төрөл]] юм<ref name="推動雙語國家政策問題研析">{{cite web |title=推動雙語國家政策問題研析|url=https://www.ly.gov.tw/Pages/Detail.aspx?nodeid=6590&pid=173510 |website=www.ly.gov.tw | date=23 July 2013 |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref><br />[[Байхуа]] (ихэнх тохиолдолд ашигладаг) <br />[[Баримжаа хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]] (албан ёсны ба ёслолын арга хэмжээ, шашны болон соёлын зан үйл, албан ёсны баримт бичиг, хуулийн болон шүүхийн шийдвэр, шүүхийн баримт бичигт ашиглагддаг)<ref>{{cite web|title=法律統一用語表-常見公文用語說明|url=http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|access-date=2 June 2021|language=zh|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215646/http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|url-status=dead}}</ref> }}<ref>{{Cite book |last=Executive Yuan, R.O.C. (Taiwan) |title=The Republic of China Yearbook 2012 |date=2012 |isbn=9789860345902 |page=24 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |access-date=18 December 2013 |chapter-url=http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014222446/http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-date=14 October 2013}}</ref><ref>{{Cite book |last=Government Information Office |title=The Republic of China Yearbook 2010 |date=2010 |isbn=9789860252781 |page=42 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |chapter-url=http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People&Language.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805173731/http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People%26Language.pdf |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Liao |first=Silvie |url=http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |title=Proceedings of the 20th North American Conference on Chinese Linguistics (NACCL-20) |date=2008 |publisher=The Ohio State University |isbn=9780982471500 |editor-last=Chan |editor-first=Marjorie K. M. |volume=1 |location=Columbus, Ohio |page=393 |language=en |chapter=A Perceptual Dialect Study of Taiwan Mandarin: Language Attitudes in the Era of Political Battle |editor-last2=Kang |editor-first2=Hana |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224110315/http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |archive-date=24 December 2013 |url-status=dead}}</ref> | languages_type = Албан бичиг | languages = Уламжлалт [[Хятад ханз]]<ref>{{cite web |title=行政院第3251次院會決議 |url=https://www.ey.gov.tw/Page/4EC2394BE4EE9DD0/51cc88a4-2066-44da-964d-18e10468f578|website=www.ey.gov.tw |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref> | languages2_type = Үндэсний хэлнүүд{{efn|Тайвань дахь үндэсний хэл нь "Тайванийн уугуул хүмүүсийн хэрэглэдэг байгалийн хэл ба [[Тайванийн дохионы хэл]]" гэж хуулиар тодорхойлсон байдаг.<ref name="natLangAct">{{cite web |script-title=zh:國家語言發展法 |url=https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?pcode=H0170143 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019 |language=zh}}</ref>}} | languages2 = {{unbulleted list| |Хятад Мандарин хэл{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн Хоккиен хэл{{efn|name = nat-lang|Зориулалтын бус боловч хуулийн тодорхойлолтод нийцсэн. [[Хоккиен хэл]]ний аялга гэж тооцогддог.}} |Тайванийн Хакка хэл<ref>{{cite web |title = Hakka Basic Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0140005 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019}}</ref> |Нутгийн хэлнүүд<ref>{{cite web |title = Indigenous Languages Development Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0130037 |website=law.moj.gov.tw |access-date = 22 May 2019}}</ref> |Мацу аялга{{efn|name = nat-lang}} |Путьан аялга{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн дохионы хэл }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref name="Pew religion stats">{{cite web |last1=Washington |first1=Suite 800 |last2=Inquiries |first2=DC 20036 USA202-419-4300 |title=Religious Composition by Country, 2010–2050 |url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=23 February 2019 |date=2 April 2015 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |url-status=dead }}</ref> | religion = {{vunblist |35.1% [[Буддизм]] |33.0% [[Бомбын шашин]] |26.7% Шашингүй |3.9% [[Христийн шашин]] |1.3% Бусад}} | demonym = [[Тайваньчууд‎]]<br>[[Хятадууд]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Чөлөөт бүс]]ийн ба нэрлэсэн [[Эх газрын Хятад|эх газрын бүсийн]] иргэдэд хамаарна}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн систем]] доорх [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хууль]]т [[бүгд найрамдах улс]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]д заасны дагуу ''де-юре'' парламентын засаглалтай, боловч одоогоор 1996 оноос хойш ''де-факто'' [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн системтэй]].}}<ref>[https://law.unimelb.edu.au/__data/assets/pdf_file/0005/2536547/Taiwan-Chang.pdf The second Melbourne Forum on Constitution Building in Asia and the Pacific Manila, the Philippines] 3-4 October 2017</ref> | leader_title1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Лай Цин Дэ]] | leader_title2 = Дэд Ерөнхийлөгч | leader_name2 = [[Хиау Мэй Цин]] | leader_title3 = Гүйцэтгэх Юанийн Дарга | leader_name3 = [[Су Ченчань]] | leader_title4 = Хууль Тогтоох Юанийн Дарга | leader_name4 = [[Ю Сикун]] | leader_title5 = Хяналтын Юанийн Дарга | leader_name5 = [[Чень Чу]] | leader_title6 = Шүүх Юанийн Ерөнхийлөгч | leader_name6 = [[Сю Зонли]] | leader_title7 = Шалгалтын Юанийн ерөнхийлөгч | leader_name7 = [[Хуан Жонцун]] | legislature = [[Хууль Тогтоох Юань]]{{efn|[[Гурван танхимт парламент]] ''де-юре'' оршин тогтносоор байгаа боловч, 2005 онд Үндэсний Ассамблей (сонгуулийн зөвлөх) ''де-факто'' татан буугдсан ба 1993 онд Хяналтын Юань (дээд танхим) ''де-факто'' парламентын танхим байхаа больж, Хууль Тогтоох Юань (доод танхим) ''де-факто'' нэг танхимт парламентын танхим болов.}} | sovereignty_type = [[Тайванийн түүх|Түүх]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[Голландын Формоза|Анхны Европын төр засаг байгуулагдав]] | established_date1 = 1624 оны 8 сар <ref>{{cite web|author=Gerrit van der Wees |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2019/02/13/2003709641 |title=How European explorers discovered Ilha Formosa |publisher=[[Taipei Times]] |website=taipeitimes.com |date=13 February 2019 |access-date=8 September 2022}}</ref> | established_event2 = [[Тунгийн хаант улс|Анхны Хятадын төр засаг байгуулагдав]] | established_date2 = 6 сарын 14, 1661 | established_event3 = [[Чин улс]]ын харьяанд оров | established_date3 = 9 сарын 5, 1683 | established_event4 = [[Японы эзэнт гүрэн]]д шилжэв | established_date4 = 4 сарын 17, 1895{{efn|[[Бүгд Найрамдах Формоза Улс]] 1895 оны 5 сарын 23-нд тунхаглагдсан ба Япончуудад 1895 оны 10 сарын 21-нд эзлэгдсэн.}} | established_event5 = [[Дундад Иргэн Улс]] [[Синьхайн хувьсгал|байгуулагдав]] | established_date5 = 10 сарын 10, 1911{{efn|Бүгд Найрамдах Хятад Улс албан ёсоор 1912 оны 1 сарын 1-нд байгуулагдсан.}} | established_event6 = Тайвань ба Пөнхүд [[Тайванийн түүх (1945–одоо үе)|БНХУ-ын хяналт]] сэргэв | established_date6 = 10 сарын 25, 1945 | established_event7 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 12 сарын 25, 1947 | established_event8 = Одоогийн БНХУ-ын засгийн газар байгуулагдсан | established_date8 = 5 сарын 20, 1948 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Хятад улсын засгийн газрын ухралт|БНХУ-ын засгийн газар Тайбэй руу нүүв]] | established_date9 = 12 сарын 7, 1949 | established_event10 = [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 2758 тоот тогтоол|НҮБ-д төлөөллөө алдав]]{{efn|[[Хятад ба НҮБ|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] нь [[НҮБ]]-ийн үүсгэн байгуулагч орон ба 1945 оны 10 сарын 24-нд нэгдсэн. [[ЗХУ]] (1949 оны 10 сарын 2), Их Британи (1950 оны 1 сарын 6), Франц (1964 оны 1 сарын 27), ба АНУ (1979 оны 1 сарын 1) зэрэг улсууд хүлээн зөвшөөрлөө БНХАУ-д шилжүүлсэн; [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын дипломат харилцааны цаг хугацаа]], [[Тайванийн гадаад харилцаа]] ба [[Нэг Хятад бодлого]] хуудсуудаар зочилно уу.}} | established_date10 = 10 сарын 25, 1971 | established_event11 = [[Хоолойн хөндлөн хууль|Хоолойн хоёр эргийн харилцааг хуулиар тодорхойлсон]] | established_date11 = 7 сарын 31, 1992 | area_km2 = 36,197 | area_footnote = <ref name="taiwansnapshot">{{cite web|url=https://www.taiwan.gov.tw/images/content/ts.JPG|title=TAIWAN SNAPSHOT|access-date=15 March 2020}}</ref> | area_rank = <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]; should not be any here --> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 23,894,394<ref>{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/taiwan-population | title=Population of Taiwan as of July 2022 }}</ref> | population_census = 23,123,866<ref>{{cite web|title=General Statistical analysis report, Population and Housing Census|url=http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|website=National Statistics, ROC (Taiwan)|access-date=26 November 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226090918/http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|archive-date=26 December 2016}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 56 | population_census_year = 2010 | population_census_rank = | population_density_km2 = 650 | population_density_rank = 10 | GDP_PPP = {{increase}} $1.621&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOTW">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=528,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LUR,LP,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=17 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 19 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $69,500<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 14 | GDP_nominal = {{increase}} $828.659&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 21 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $35,513<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 29 | Gini = 34.1 | Gini_year = 2017 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Percentage share of disposable income by quintile groups of income recipients and measures of income distribution |url=https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |website=stat.gov.tw |access-date=26 June 2019 |archive-date=14 Долдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220714175850/https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.926 | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase | HDI_ref = {{efn |name="HDI-1" |[[НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр]]ийн боловсруулсан [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ-ийн жилийн тайлан]]д Тайвань улс НҮБ-ын гишүүн байхаа больсон тул тус орныг оруулдаггүй ба, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр Хятадын тоо баримтыг тооцохдоо БНХАУ-ын бүрэлдэхүүнд ч оруулдаггүй болно.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/human-development-report-2020-readers-guide|title=Human Development Report 2020: Reader's Guide|publisher= United Nation Development Program|date=2020|access-date=12 March 2021}}</ref> [[Төсөв, нягтлан бодох бүртгэл, статистикийн ерөнхий газар|Тайванийн Статистикийн Товчоо]] НҮБХХ-ийн 2010 оны аргачлалыг ашиглан ХХИ-ийг 0.926 гэж тооцоолсон,<ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|title=What is the human development index (HDI)? How are relevant data queried?|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|access-date=14 March 2021|archive-date=12 Зургадугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612071634/https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|title=人類發展指數(Human Development Index, HDI)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=6 January 2011|access-date=13 March 2021|language=zh-tw|archive-date=14 Дөрөвдүгээр сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414101606/https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|url-status=dead}}</ref> ба энэ нь НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн 2022 оны тайланд Тайванийг 2021 онд дэлхийн хэмжээнд 19-р байранд оруулна.<ref name="HDI 2021"/><ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|title=National Statistics, Republic of China (Taiwan)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2022|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016192219/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|url-status=dead}}</ref> |group="nb"}}<ref name="HDI 2021">{{cite web|url=https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|title=國情統計通報（第 195 號）|publisher=[[Directorate General of Budget, Accounting and Statistics]], Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2021|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016040649/https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|url-status=dead}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Шинэ Тайвань доллар]] (NT$) | currency_code = TWD | time_zone = [[Тайвань дахь цаг|Үндэсний Стандарт Цаг]] | utc_offset = +8 | date_format = {{bulleted list |ЖЖЖЖ-СС-ӨӨ |ЖЖЖ-СС-ӨӨ ([[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын календарь|БНУ-ын хуанли]]) }} | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[Тайвань дахь утасны дугаар|+886]] | cctld = {{vunblist|[[.tw]] |[[.台灣]] |[[.台湾]]<ref>{{cite web |url=http://brussels38.icann.org/meetings/brussels2010/transcript-board-25jun10-en.txt |title=ICANN Board Meeting Minutes |publisher=ICANN |date=25 June 2010}}</ref>}} }} '''Тайвань''' ({{lang-zh|臺灣}}) буюу '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (товчоор '''БНХУ'''; {{lang-zh|中華民國}}) — 1949 оноос хойш [[Дорнод Ази]]йн [[Тайвань арал|Тайвань арлыг]] эзлэн оршиж баруун талаараа [[Тайванийн хоолой]], хойд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], зүүн талаараа [[Филиппиний тэнгис]]ээр хүрээлүүлж, [[Хятад]], [[Япон]]той далайгаар хиллэдэг. Нийслэл нь [[Тайбэй]]. [[Тайвань арал]] буюу барууныханы нэрлэдэгээр Формозa арал дээр анх нутгийн уугуул хүмүүс амьдарч байв. Тайваний аралыг 1624-1668 онуудад [[Нидерланд]]<nowiki/>ын колони байсан. 1683-1895 онд [[Кошинга]] [[хятад үндэстэн|хятад]] ноёныг нь буулган авснаар [[манж]] [[Чин улс]] мэдэлдээ очжээ. Эхний Япо-Хятадын дайны дараа 1895 онд [[Япон]]ы мэдэлд шилжээд 1945 онд [[Хятад]]ын мэдэлд ирсэн ч иргэний дайнд коммунист хүчин ялж 1949 онд [[Хятад|БНХАУ]] байгуулагдахад [[Чан Кайши]] тэргүүтэй хөрөнгөтөн, Дундад Иргэн Улсын талын 1,5 сая хүн Тайвань руу зугтан шилжин суужээ. Энэ үеэс өнөө хүртэлх үеийг '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (БНХУ) гэж хэлнэ. [[НҮБ]]-д [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] өвийг залган [[Хятад]]ыг төлөөлж байгаад НҮБ-ийн 1971 оны 2758 дугаар тогтоолоор суудлаа [[Хятад|БНХАУ]]-д шилжүүлсэн. [[Хятад|БНХАУ]] нь Тайванийг өөрийн салшгүй нэг хэсэг гэж үздэг. БНХАУ нь [[Коммунизм|коммунист]] дэглэмтэй, хөгжиж буй орон бол Тайвань ардчилсан дэглэмтэй, зах зээлийн эдийн засагтай, 20-р зуунд эрчимтэй аж үйлдвэржиж [[Азийн Дөрвөн Бар улс|«Азийн бар улс»]] хэмээн тодотгогджээ. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[АПЕК]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. Бүгд Найрамдах Хятад Улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д гишүүнээр элсэхийг олон жилийн турш идэвхтэй эрэлхийлсээр ирсэн төдийгүй бусад олон улсын байгууллагад элсэж байна. 1993 оноос хойш Тайбэй жил бүр НҮБ-д гишүүнээр элсэх хүсэлтээ дипломат холбоотон орнууд болох хэд хэдэн улс орны дэмжлэгтэйгээр илгээдэг. Гэвч эдгээр хүчин чармайлт амжилтанд хүрэхгүй байгаа. Олон улс орон БНХАУ-ын талд ([[Монгол]], Малави, Коста Рика, Гренада, Либери, Вануату, Чад, Доминика, Сенегал зэрэг олон орон) тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж байгааг харгалзан НҮБ-аар хүлээн зөвшөөрөх магадлал аажмаар буурч байна. Гэсэн хэдий ч Бүгд Найрамдах Хятад Улс (Тайвань) нь бодит байдал дээр буюу [[де-факто]] бүрэн эрхт улс хэвээрээ байна. == Газар зүй == [[Зураг:Taiwan relief location map.png|thumb|left|200px|Байр зүйн газрын зураг]] [[Номхон далай|Номхон далайн]] баруун хэсэгт оршин, Хятад ба Барууныг холбодог гарц болсон Тайвань нь [[Номхон далай]]н өрнө захад байгаа үндсэн [[Тайвань арал]] болон орчин тойрны Пэнху, Мацу, Лань, Лудао гэх мэт олон жижиг арлын дээрх 36,193 км<sup>2</sup> газрыг эзлэн оршдог. Эргэн тойрондоо [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Филиппиний тэнгис]], Лусоны хоолой, [[Өмнөд Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]]гоор хүрээлэгдэнэ. Тайваний хоолойг 180 км гэтлэхэд [[Хятад]]ын эрэгт хүрч болно. Арлын төв, дорно тал уулархаг бол өрнөд Чянань гэх мэт нам доор газар байна. Юйшань («[[хаш]] уул», д.т.д 3952 м) мэтийн 3500 м давсан өндөр уулстай. Хоёр [[Техтоник хавтан|техтоник хавтны]] зааг дээр байгаа тул [[газар хөдлөлт|газар хөдлөх]] нь элбэг тохионо. == Нийгэм == === Хүн ам зүй === Тайвань орны хүн амын тоо 20-р зуунд 3 саяаас 22 сая болтлоо өссөн байна. 2012 онд 23,261,747 хүн ([[Улс орнууд хүн амын тоогоор|бүрэн эрхт улс байсан бол 51-р олон]]) амьдарч байгаагаас 99.6% Тайвань арлын оршин суугчид юмсанжээ. Тайвань нэг хавтгай дөрвөлжин километр газарт 644.5 хүн ноогдох шигүү ([[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|бүрэн эрхт улс байсан бол 9-р шигүү суурьшилт]]), хотжсон нутаг болсон. [[Шинэ Тайбэй]] (3,903,745), [[Гаошюн]] (2,772,461), [[Тайжун]] (2,655,456), [[Тайбэй]] (2,635,766), [[Тайнань]] (1,874,724) гэх мэт арлын өрнө эргийн нам доор газрын томоохон хот суурин, тэдгээрийн хүй дүүрэгт анхнаасаа хүн ардууд бөөгнөрөн сууж байна. [[Зураг:Fo Guang Shan Monastery 12.jpg|thumb|left|Фогуаншань хийдийн гол дугны дотор]] Хүн амын 97.75% нь [[Хятад үндэстэн]], 2.25% (522,942 хүн) нь уугуул ард түмэн гэдэг. Цаашилбал, Хятад дотроо бүх хүн амын 86%-ийг эзлэх «урьд ирсэн» (''бэньшэньнэнь'', 70% нь эх газрын [[Фужянь|Фужяний]] гаралтай [[Хокло ястан]], 15% нь [[Гуандун]] хавиас ирсэн [[Хакка ястан]]), 12%-ийг эзлэх 1945 оноос хойш буюу «хойно ирсэн» (''вайшэньнэнь'') гэж ялгана. Уугуул ард түмнийг дотор нь нэр бүхий 14 яс овог аймагт ялган салгаж бүртгэдэг. Өв соёл, зан заншил, эрх ашгийг нь хамгаалах "Уугуул Иргэдийн Хэргийг Хамгаалах Зөвлөл" гэж байгууллага бий. Яс үндсээ дагаад [[Хятад хэл]] Тайваньд албан ёсоор батлагдаж, [[Буддын шашин]], [[Бумбын шашин]] ард түмний зонхилох итгэл бишрэл болно. Хятад хэлээ хялбар бус, харин [[Ханз үсэг|уламжлалт ханзаар]] бичиж тэмдэглэдэг. Шашны эрх чөлөөтэй тус оронд олон янзын шашны сүм хийдийн тоо 16 мянгаас олон юмсанжээ. === Хот суурин === {{Гол|Тайванийн хотын жагсаалт}} {{columns |col1 = * [[Шинэ Тайбэй]] * [[Гаошюн]] * [[Тайжун]] * [[Тайбэй]] * [[Тайнань]] |col2 = * [[Шиньжү]] * [[Таоюань]] * [[Жилон]] * [[Жунли]] * [[Жяи]] * Хуалиен |col3 = * Жанхуа * Пинжэнь * Пиндун * Бадэ * Янмэй }} === Соёл === [[Тайванийн Үндэсний ордон музей]] ([[Англи хэл|англи]]. ''National Place of Museum'')-д Монгол хаадын хөргүүд бөгөөд нэг дор нь үзүүлэх боломжийг тодорхой хугацаагаар нийтэд дэлгэн үзүүлэхээс гадна Монголын [[Юань Улс|Юань гүрн]]<nowiki/>ий үед холбогдох түүх, соёлтой холбоо бүхий үзмэрүүд цөөнгүй байдаг. Тайвань дахь Монголын онцлох өв соёлын нэг нь Юань гүрний Алтан ургийн гүнж Сэнгэ-Рагигийн хувийн цуглуулгын эд зүйлс байдаг. Үүн дотор хаад хатдын эш хөрөг, бичгийн өв, оёмол хатгамлын зүйлс болон түүхэн үйл явдлыг харуулсан уран зургийн хосгүй бүтээлүүд орно.<ref>[https://www.montsame.mn/mn/read/204506 Тайвань дахь Монголын онцлох бичгийн өв дурсгалууд] МОНЦАМЭ.</ref> == Түүх == {{Хятадын түүх}} [[Файл:The Portrait of Koxinga.jpg|150px|thumb|1661-1662 онд Тунгийн хаант улсын захирагч Кошинга]] [[Зураг:Chiang_Kai-shek_in_full_uniform.jpeg|thumb|150px|1925–1975 оны удирдагч [[Чан Кайши]]]] Oлон мянган жилийн тэртээгээс Тайванийн арал дээр хүн амьдарч байсныг археологийн олдворуудаар судлаачид нэгэнт нотлосон билээ. Нутгийн уугуул иргэд голцуу амьдардаг цөөн хүн амтай Тайвань буюу барууны орнуудын нэрлэдгээр Формоза арлын өмнөд хэсгийг 1624 онд [[Нидерландын Хант Улс|Голланд]]ын колоничлогчид эзэлсэн байна. Үүний дараа 1626 онд [[Испани|Испанийн эзэнт гүрний]] колоничлогчид арлын хойд хэсгийг эзэлж хот суурин газруудыг байгуулж эхэлжээ. Формоза арал дээрх колоничлогчид 16 жилийн турш хоорондоо байлдаж 1642 онд Голландчуудын ялалтаар өндөрлөсөн байна. Тухайн үеийн Хятадыг эрхшээж байсан [[Мин улс]] 1644 онд нуран унасан юм. Ингээд Мин гүрний язгууртан, сэхээтнүүд 1662 оноос эхлэн [[Тайвань арал|Тайвань]]д олноор дүрвэн ирэх болж Голландын колоничлогчдыг арлаас хөөн явуулснаар Тунгийн хаант улсыг байгуулж нийслэлээр өнөөгийн Тайванийн Тайнан хот болгожээ. Харамсалтай нь энэ улс удаан оршин тогтнож чадалгүй 1683 онд Манж [[Чин улс]]ад эзлэгдсэн юм. Манжууд 1887 онд Тайванийг [[Фужянь муж]]тай нэгтгэж нийслэлийг нь өнөөгийн Тайпей хот болгожээ. Үүнийг өнөөгийн өндөр хөгжсөн Азийн бар улсын эхлэл гэж тайлбарлах нь олонтой. [[1894]]-[[1895]] онд үргэлжилсэн Хятад Японы хооронд болсон эхний дайнд Манж Чин улс ялагдаж Шимоносэкийн гэрээгээр Тайвань болон хэд хэдэн арлыг [[Японы эзэнт гүрэн]]д өгчээ. [[Япон|Япончууд]] тэднийг их сургуульд суралцаж, төрийн өндөр алба хашихыг хориглосон бөгөөд энэ хугацаанд Тайваньчууд хэд хэдэн удаа бослого гаргаж байсан ч амжилт олоогүй байна. Тухайлбал 1895, 1907, 1915, 1930 онуудад болсон зэвсэгт бослогууд бүгд амжилтгүй болж тухайн үеийн хүн амынх нь 0,5 хувь буюу 14,000 орчим хүн алагдсан гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч Японы дарангуйллын үед өнөөгийн Тайванийн дэд бүтэц, цахилгаан сүлжээ, төмөр зам, метро, цэвэрлэх байгууламж хийгээд боловсролын системийн суурь бий болсон байна. Мөн өмнө нь зөвхөн цагаан будаагаар хязгаарлагддаг байсан газар тариалангийн нэр төрөл өргөжиж дэлхийн элсэн чихрийн хамгийн том нийлүүлэгчдийн нэг болжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Тайвань арал нь Японы эзэн хааны армийн өмнө зүгт явуулах цэргийн ажиллагааны хамгийн чухал, стратегийн түшиц газар болж байв. Уг дайнд хэдэн арван мянган Тайваниуд Японы армийн өмнөөс тулалдаж, амь үрэгдсэн байдаг. Харин түүхэнд тод хараар тэмдэглэгдэн үлдсэн, одоо хэрнэ хөндүүртэй байдаг сэдэв нь ойролцоогоор 2000 орчим тайвань эмэгтэйг Японы армийн цэргүүдийг зугаацуулахын тулд бэлгийн боолчлол, мөлжлөгт ашиглаж байжээ. Япончууд 1945 онд уг дайнд ялагдсаныхаа дараа 50 жилийн турш ноёрхсон тус арлыг [[1945]] оны [[10 сарын 25|10 сарын 25-нд]] Хятадад буцаан өгсөн байна. Үүний дараа 300,000 орчим Тайвань иргэдийг өмнө нь Японы талд ажиллаж байсан гэх хэргээр хэлмэгдүүлж, цөллөгт явуулсан байна. Энэхүү Японы эзлэн түрэмгийлэлд Их газрын Хятадууд цус нэгтнүүддээ ямар ч дэмжлэг үзүүлэлгүй дотоод тэмцэлдээ бүх хүчээ тарамдуулж байхад бүх зовлон зүдгүүрийг туулж, дарангуйллын эсрэг Тайваньчууд өөрсдөө бие даан тэмцэж, эрх чөлөөгөө олох гэсэн оролдлогууд хийж байсан. Тиймээс Тайванийн уугуул иргэд тус арал нь [[Дундад Иргэн Улс]]ын нэг хэсэг байх ямар ч үндэслэлгүй гэж үздэг. [[1949]] оны [[Арванхоёрдугаар сар|арванхоёрдугаар сард]] [[Гоминдан|Гоминданы]] удирдлага засгийн газраа Тайвань (Формоза) арал руу нүүлгэхээр шийдвэрлэснээр зэвсэгт хүчний ихээхэн хэсэг, Гоминданы албан хаагчид, улс төрийн зүтгэлтнүүд, шинжлэх ухаан, соёлын ажилтнууд тийшээ явж нийт 2 сая хүн Тайвань руу нүүжээ. Тэдний тэн хагас нь Чан Кайшигийн цэргүүд байсан. Тэд явахдаа соёлын үнэт зүйл, их хэмжээний үнэт хөрөнгө, нам төрийн архиваа авч гарч чадсан байна. Үнэт эдлэлүүд нь одоо Тайбэйгийн үндэсний музейд хадгалагдаж байна. 1980-аад оны дунд үеэс Тайванд ардчилал болон Гоминданыг шинэчлэх алхам хүчтэй эхэлсэн юм. Тайванийн ардчиллын манлайлагчдын дийлэнх нь АНУ болон Барууны орнуудад боловсрол эзэмшсэн арлын уугуул иргэд байжээ. Ингээд 1988 онд анхны сөрөг хүчин болох Ардчилсан дэвшилт нам байгуулагдаж, 1996 онд анхны ардчилсан сонгуулийг явуулжээ. Мөн энэ онд анхны ардчилсан Үндсэн хуулийг баталснаар өнөөдрийг хүрчээ. Хэдий 1950 онд Хятадын иргэний дайн дууссан ч энэ бүх цаг хугацаанд БНХАУ болон Тайванийн хооронд цусгүй, оюун санаа, улс төрийн дайн үргэлжилсээр байна.<ref>[http://itoim.mn/article/FweWr/17432 Хятадын түүхэн дотоод хагарал Тайванийн аралд хурцадсаар] Itoim.mn Дэлхий 2019 оны 6 сарын 26</ref> == Төр засаг == === Засгийн газар === Эдүгээ Тайванийн Засгийн Газар өөрийгөө Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газар хэмээн нэрийддэг байна. [[1912]] онд Хятадын үндэсний хувьсгалын удирдагч [[Сунь Ятсен|Сун Ят Сен]] Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг байгуулсан бөгөөд [[1949]] онд тус Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн Газар [[Тайвань арал]] руу хөөгдөж, [[Мао Зэдун]] тэргүүтэй коммунистууд их газрын Хятадын төрийн эрхийг авч, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулснаар Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газрын эрх мэдэл нь зөвхөн Тайвань арлаар хязгаарлагдах болж, Дэлхий дахинаа Хятад улсыг төлөөлөх эрх мэдлээ аажмаар алдсан юм. [[Зураг:Presidential_Building,_Taiwan_(0747).JPG|thumb|200px|Ерөнхийлөгчийн ордон]] Бүгд Найрамдах Хятад Улс буюу Тайвань [[1971]] онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] дахь суудлаа алдаж, түүний орыг эдүгээгийн [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] эзэлжээ. Улмаар [[1979]] онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай Дипломат харилцаа тогтоосноор [[Гоминдан|Гоминданы]] намаар удирдуулсан Бүгд Найрамдах Хятад Улс олон улсын тавцанд Хятадыг төлөөлөх боломжоо алдсан бөгөөд [[1980]]-аад оны дунд үеэс Гоминданы Засгийн Газар бодит байдалтай эвлэрч, арлынхаа хил хязгаарт зохицсон прагматик төрийн бодлого баримтлахыг эрмэлзэх болсон юм. Тайвань нь Үндсэн Хуулийнхаа дагуу нилээд өвөрмөц төрийн бүтэцтэй. Ерөнхийдөө ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд Ерөнхийлөгч, Таван юань, Бүх Ард Түмний Үндэсний Их Хурал гэсэн гурван шатны институцаар дамжуулан төрийн удирдлагаа хэрэгжүүлдэг. Ерөнхийлөгч Үндэсний Их Хурлын удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулдаг, Үндэсний Засгийн Газраа англиар "Five Branches of National Government" хэмээн нэрлэдэг. '''1.''' Гүйцэтгэх Юань (Executive Yuan - гүйцэтгэх Засгийн газар), '''2'''. [[Хууль тогтоох Юань]] (Legislative Yuan -, Хууль тогтоох байгуллага), '''3'''. Шүүхийн Юань (Judicial Yuan, 2016 оноос), '''4.''' Хяналтын Юань (Control Yuan, 2020 оноос), '''5.''' Төрийн албаны шалгалтын (Examination Yuan, 2020 оноос) хэмээх таван байгууллага нэгдэж Засгийн газраа бүрдүүлдэг<ref>[https://tumurbat.blogspot.com/2014/08/blog-post.html Тайвань арлаар]</ref>. === Ерөнхийлөгч === [[1996]] оноос өмнө Тайваний ерөнхийлөгч нь Үндэсний Их Хурлаас сонгогддог байсан бол 1996 оны 3-р сараас эхлэн бүх ард түмний сонгуулиар сонгогддог болжээ. Төрийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь ерөнхийлөгч бөгөөд тэрээр дэд ерөнхийлөгчтэй хамт ард түмний саналаар дээд тал нь хоёр удаа 4 жилийн хугацаагаар сонгогддог. Ерөнхийлөгч нь Гүйцэтгэх Юаны гишүүдийг томилдог бөгөөд үүнд албан ёсоор Гүйцэтгэх Юаны дарга буюу Ерөнхий сайд багтдаг. Гүйцэтгэх Юаны гишүүд төрийн бодлогыг боловсруулж хэрэгжүүлэх, мөн засаглалыг хариуцдаг. Тайваний ерөнхийлөгчөөр Ардчилсан дэвшилт намаас сонгогдсон [[Цай Инвэнь]] ажиллаж байсан. Тайвань 2016 онд анхны эмэгтэй ерөнхийлөгчөө сонгосон бөгөөд тэрээр гадаад бодлогодоо хоёр эргийн харилцаа Хятад-Тайванийн харилцааны өнөөгийн хүрсэн тогтвортой байдлыг цаашид үргэлжлүүлэн бэхжүүлэхийн зэрэгцээ Өмнөд Хятадын тэнгисийн маргаанд шууд оролцохгүй байхаа илэрхийлээд байна. Сүүлд Ерөнхийлөгчөөр [[Лай Цин Дэ]] 2024 оны сонгуулиар ялж сонгогдсон байна. === Орон нутаг === {{Тайвань орны засаг захиргааны хуваарьт газрын зураг}} Бүгд Найрамдах Хятад Улсын нутаг орон таван зэрэгт шатлан хуваагдана. Оройн түвшинд нутгийн ихэнх нь олон хошуу бүхий Тайвань аймагт, үлдсэн хэсэг нь жижиг арлуудын Фужянь аймаг болон хотжиж нягтарсан [[Тайбэй]], [[Шинэ Тайбэй]], [[Гаошюн]], [[Тайжун]], [[Таоюань]], [[Тайнань]] гэх таван хотод хуваагдан захирагдана. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !Зэрэг!!colspan=5|Засаг захиргааны нэгж !!Нутаг |- ! I | rowspan="2" style="background:#f5c3c4;"| [[улсын хот]] <br>(直轄市 ''zhíxiáshì'') (6) | colspan=4 | <span style="color:gray;"> ''[[муж]]'' <br> (省 ''shěng'') (''[[Де-юре]]'' 2) </span> | rowspan="2" style="text-align:right;"| 22 |- ! II | style="background:#ceb2cd;"| [[Тайванийн хотын жагсаалт|аймгийн хот]] (3)<br> (市 ''shì'') | colspan="3" style="background:#e3edc3;"| [[шянь]] (13) <br> (縣 ''xiàn'') |- ! III | colspan=2 | [[дүүрэг (Тайвань)|дүүрэг]] (170) <br>(區 ''qū'') | [[Тайванийн хотын жагсаалт|хошууны хот]] (13)<br>(縣轄市 ''xiànxiáshì'') | [[балгас]] (39)<br> (鎮&nbsp;''zhèn'') | [[сум]] (146)<br> (鄉&nbsp;''xiāng'') | align=right | 368 |- ! IV | colspan=4 | [[гацаа]] <br> (里 ''lǐ'') | [[тосгон]] <br> (村 ''cūn'') | align=right | 7,835 |- ! V | colspan=5 | [[хороо]] (鄰 ''lín'') | align=right | 147,877 |} === Гадаад харилцаа === [[Зураг:RC_(Taiwan).png|thumb|Тайваньтай дипломат (ногоон), дипломат бус (цэнхэр) харилцаатай орнууд]] Түүхэн ба улс төрийн шалтгааны улмаас Тайванийн олон улсын тавцан дахь байр суурь төдий л тогтвортой бус. [[Хятад|БНХАУ]] хүчирхэгжиж, гадаад байр суурь нь бэхжихийн хэрээр дэлхийн улс орнууд БНХАУ-ын "нэг Хятадын бодлого"-ын шахалтанд орж Тайваньтай дипломат харилцаагаа тасалсан буюу шинээр харилцаа тогтоохоос зайлсхийх болсон юм. 1971 онд Тайвань нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн, НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүний байр сууриа алдсан явдал нь гадаад харилцаа, гадаад нэр хүндэд нь хүнд цохилт өгсөн юм. Тиймээс эдүгээ Тайванийн Засгийн газрын зүгээс Олон улсын тавцанд явуулж буй бодлого хийгээд Хятадын нэгдэл, тусгаар тогтнолын талаархи бодлогыг нь НҮБ хийгээд гадаад улс орнууд тэр бүр хүлээн зөвшөөрдөггүй. Өөрөөр хэлбэл Тайвань улс төрийн хувьд олон улсын тавцанд ихээхэн хавчигдмал байдалтай байдаг юм. Гэсэн ч Тайвань эдүгээ Африк, Латин Америкийн 20 гаруй оронтой дипломат харилцаатай, дэлхийн 140 гаруй улс орнуудтай худалдаа, эдийн засаг, соёл шинжлэх ухаан зэрэг салбарт бие даасан харилцаагаа хөгжүүлж буйн дотор дэлхийн тэргүүлэх 20-иод улс орон багтдаг. Тэдгээр улсуудаас 64-т нь төлөөлөгчийн газар, нэгд нь консулын газартай ажээ. Тайбэй хотод гадаадын 44 орны 48 төлөөлөгчийн газар нийгэмлэг, виз эрхэлдэг байгууллага ажилладаг байна. Тайвань нь өөрөө олон улсын 893 төрийн бус байгууллагын идэвхитэй гишүүн юм. '''Тайваньтай дипломат харилцаатай орнууд: (2022 оны байдлаар)''' {| class="wikitable sortable" |1. |Белиз |1989 |- |2. |Ватикан |1942 |- |3. |Гаити |1956 |- |4. |Гватемал |1933 |- |5. |Гондурас |1942 |- |6. |Маршалын Аралууд |1998 |- |7. |Науру |1980 |- |8. |Палау |1999 |- |9. |Парагвай |1957 |- |10. |Сент-Винсент ба Гренадин |1981 |- |11. |Сент-Китс ба Невис |1983 |- |12. |Сент-Люси |1984 |- |13. |Тувалу |1979 |- |14. |Эсватини |1968 |} == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] * [[Тайвань арал]] == Цахим холбоос == * {{commons|台灣}} == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} [[Ангилал:Тайвань| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Урьдын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улс| ]] [[Ангилал:1912 онд байгуулагдсан]] bwemxt0mjq5genq74bwv21litw5a2ia 852911 852899 2026-04-11T08:59:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 852911 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ</br>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ</br>ᠬᠢᠲᠠᠳ</br>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Тайвань | native_name = {{unbulleted list|{{native name|zh-Hant-TW|中華民國|italic=no}}}} | image_flag = Flag of the Republic of China.svg | alt_flag = | flag_type = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National Emblem of the Republic of China.svg | alt_coat = | other_symbol = '''Үндэсний тамга:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國之璽}}<br />Улсын Тамга<br />[[File:中華民國之璽.svg|85px]]<hr>'''Үндэсний цэцэг:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|梅花}}<br />Чавганы цэцэг<br />[[File:Meihua ROC.svg|50px]] | symbol_type = [[Цагаан нартай хөх тэнгэр|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Mínguó Guógē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Төрийн Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg]]}} | flag_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國旗歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Míngúo Gúoqígē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Тугны Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:中華民國國旗歌 (演奏版).ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Republic of China (Taiwan) on the globe.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Тайванийн удирддаг нутаг дэвсгэр (Чөлөөт Бүс)]]|[[File:Republic of China (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Тайвань (хар ногоон) түүхэн газар нутгийн нэхэмжлэлтэй (цайвар ногоон)|default=1}} | map_caption = | largest_city = [[Шинэ Тайбэй]] | capital = [[Тайбэй]]{{efn|[[Тайбэй]] нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын засгийн газар]] албан ёсны суудал боловч [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль]]д ''де-юре'' нийслэлийг заагаагүй.<ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live }}</ref>}}<ref name="capital">{{cite news |title=Interior minister reaffirms Taipei is ROC's capital |date=5 December 2013|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2013/12/05/2003578356 |newspaper=Taipei Times |access-date=7 December 2013}}</ref> | coordinates = {{coord|25|04|N|121|31|E|type:city_region:TW}} | ethnic_groups_year = 2016 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite book |year=2016 |title=The Republic of China Yearbook 2016 |publisher=Executive Yuan, R.O.C. |url=https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |access-date=31 May 2020 |isbn=9789860499490 |page=10 |quote=Ethnicity: 70 percent Hoklo; 15 percent Hakka 10–15 percent [[Waishengren|mainlanders]]; 2 percent indigenous Austronesian peoples |archive-date=6 Наймдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806185112/https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups = {{vunblist |95–97% Тайванийн Хятадууд |2.3% [[Тайванийн уугуул иргэд|Уугуул]]{{efn|Холимог ба уугуул Хятад иргэд Тайванийн Хятад гэж тооцогддог.}} |0.7–2.7% Бусад}} | official_languages = Баримжаа [[хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]]{{efn|[[Тайванийн Хятад хэл|Мандарин хэл]] нь стандарт [[Хятад хэлний төрөл]] юм<ref name="推動雙語國家政策問題研析">{{cite web |title=推動雙語國家政策問題研析|url=https://www.ly.gov.tw/Pages/Detail.aspx?nodeid=6590&pid=173510 |website=www.ly.gov.tw | date=23 July 2013 |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref><br />[[Байхуа]] (ихэнх тохиолдолд ашигладаг) <br />[[Баримжаа хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]] (албан ёсны ба ёслолын арга хэмжээ, шашны болон соёлын зан үйл, албан ёсны баримт бичиг, хуулийн болон шүүхийн шийдвэр, шүүхийн баримт бичигт ашиглагддаг)<ref>{{cite web|title=法律統一用語表-常見公文用語說明|url=http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|access-date=2 June 2021|language=zh|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215646/http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|url-status=dead}}</ref> }}<ref>{{Cite book |last=Executive Yuan, R.O.C. (Taiwan) |title=The Republic of China Yearbook 2012 |date=2012 |isbn=9789860345902 |page=24 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |access-date=18 December 2013 |chapter-url=http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014222446/http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-date=14 October 2013}}</ref><ref>{{Cite book |last=Government Information Office |title=The Republic of China Yearbook 2010 |date=2010 |isbn=9789860252781 |page=42 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |chapter-url=http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People&Language.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805173731/http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People%26Language.pdf |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Liao |first=Silvie |url=http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |title=Proceedings of the 20th North American Conference on Chinese Linguistics (NACCL-20) |date=2008 |publisher=The Ohio State University |isbn=9780982471500 |editor-last=Chan |editor-first=Marjorie K. M. |volume=1 |location=Columbus, Ohio |page=393 |language=en |chapter=A Perceptual Dialect Study of Taiwan Mandarin: Language Attitudes in the Era of Political Battle |editor-last2=Kang |editor-first2=Hana |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224110315/http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |archive-date=24 December 2013 |url-status=dead}}</ref> | languages_type = Албан бичиг | languages = Уламжлалт [[Хятад ханз]]<ref>{{cite web |title=行政院第3251次院會決議 |url=https://www.ey.gov.tw/Page/4EC2394BE4EE9DD0/51cc88a4-2066-44da-964d-18e10468f578|website=www.ey.gov.tw |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref> | languages2_type = Үндэсний хэлнүүд{{efn|Тайвань дахь үндэсний хэл нь "Тайванийн уугуул хүмүүсийн хэрэглэдэг байгалийн хэл ба [[Тайванийн дохионы хэл]]" гэж хуулиар тодорхойлсон байдаг.<ref name="natLangAct">{{cite web |script-title=zh:國家語言發展法 |url=https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?pcode=H0170143 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019 |language=zh}}</ref>}} | languages2 = {{unbulleted list| |Хятад Мандарин хэл{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн Хоккиен хэл{{efn|name = nat-lang|Зориулалтын бус боловч хуулийн тодорхойлолтод нийцсэн. [[Хоккиен хэл]]ний аялга гэж тооцогддог.}} |Тайванийн Хакка хэл<ref>{{cite web |title = Hakka Basic Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0140005 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019}}</ref> |Нутгийн хэлнүүд<ref>{{cite web |title = Indigenous Languages Development Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0130037 |website=law.moj.gov.tw |access-date = 22 May 2019}}</ref> |Мацу аялга{{efn|name = nat-lang}} |Путьан аялга{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн дохионы хэл }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref name="Pew religion stats">{{cite web |last1=Washington |first1=Suite 800 |last2=Inquiries |first2=DC 20036 USA202-419-4300 |title=Religious Composition by Country, 2010–2050 |url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=23 February 2019 |date=2 April 2015 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |url-status=dead }}</ref> | religion = {{vunblist |35.1% [[Буддизм]] |33.0% [[Бомбын шашин]] |26.7% Шашингүй |3.9% [[Христийн шашин]] |1.3% Бусад}} | demonym = [[Тайваньчууд‎]]<br>[[Хятадууд]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Чөлөөт бүс]]ийн ба нэрлэсэн [[Эх газрын Хятад|эх газрын бүсийн]] иргэдэд хамаарна}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн систем]] доорх [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хууль]]т [[бүгд найрамдах улс]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]д заасны дагуу ''де-юре'' парламентын засаглалтай, боловч одоогоор 1996 оноос хойш ''де-факто'' [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн системтэй]].}}<ref>[https://law.unimelb.edu.au/__data/assets/pdf_file/0005/2536547/Taiwan-Chang.pdf The second Melbourne Forum on Constitution Building in Asia and the Pacific Manila, the Philippines] 3-4 October 2017</ref> | leader_title1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Лай Цин Дэ]] | leader_title2 = Дэд Ерөнхийлөгч | leader_name2 = [[Хиау Мэй Цин]] | leader_title3 = Гүйцэтгэх Юанийн Дарга | leader_name3 = [[Су Ченчань]] | leader_title4 = Хууль Тогтоох Юанийн Дарга | leader_name4 = [[Ю Сикун]] | leader_title5 = Хяналтын Юанийн Дарга | leader_name5 = [[Чень Чу]] | leader_title6 = Шүүх Юанийн Ерөнхийлөгч | leader_name6 = [[Сю Зонли]] | leader_title7 = Шалгалтын Юанийн ерөнхийлөгч | leader_name7 = [[Хуан Жонцун]] | legislature = [[Хууль Тогтоох Юань]]{{efn|[[Гурван танхимт парламент]] ''де-юре'' оршин тогтносоор байгаа боловч, 2005 онд Үндэсний Ассамблей (сонгуулийн зөвлөх) ''де-факто'' татан буугдсан ба 1993 онд Хяналтын Юань (дээд танхим) ''де-факто'' парламентын танхим байхаа больж, Хууль Тогтоох Юань (доод танхим) ''де-факто'' нэг танхимт парламентын танхим болов.}} | sovereignty_type = [[Тайванийн түүх|Түүх]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[Голландын Формоза|Анхны Европын төр засаг байгуулагдав]] | established_date1 = 1624 оны 8 сар <ref>{{cite web|author=Gerrit van der Wees |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2019/02/13/2003709641 |title=How European explorers discovered Ilha Formosa |publisher=[[Taipei Times]] |website=taipeitimes.com |date=13 February 2019 |access-date=8 September 2022}}</ref> | established_event2 = [[Тунгийн хаант улс|Анхны Хятадын төр засаг байгуулагдав]] | established_date2 = 6 сарын 14, 1661 | established_event3 = [[Чин улс]]ын харьяанд оров | established_date3 = 9 сарын 5, 1683 | established_event4 = [[Японы эзэнт гүрэн]]д шилжэв | established_date4 = 4 сарын 17, 1895{{efn|[[Бүгд Найрамдах Формоза Улс]] 1895 оны 5 сарын 23-нд тунхаглагдсан ба Япончуудад 1895 оны 10 сарын 21-нд эзлэгдсэн.}} | established_event5 = [[Дундад Иргэн Улс]] [[Синьхайн хувьсгал|байгуулагдав]] | established_date5 = 10 сарын 10, 1911{{efn|Бүгд Найрамдах Хятад Улс албан ёсоор 1912 оны 1 сарын 1-нд байгуулагдсан.}} | established_event6 = Тайвань ба Пөнхүд [[Тайванийн түүх (1945–одоо үе)|БНХУ-ын хяналт]] сэргэв | established_date6 = 10 сарын 25, 1945 | established_event7 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 12 сарын 25, 1947 | established_event8 = Одоогийн БНХУ-ын засгийн газар байгуулагдсан | established_date8 = 5 сарын 20, 1948 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Хятад улсын засгийн газрын ухралт|БНХУ-ын засгийн газар Тайбэй руу нүүв]] | established_date9 = 12 сарын 7, 1949 | established_event10 = [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 2758 тоот тогтоол|НҮБ-д төлөөллөө алдав]]{{efn|[[Хятад ба НҮБ|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] нь [[НҮБ]]-ийн үүсгэн байгуулагч орон ба 1945 оны 10 сарын 24-нд нэгдсэн. [[ЗХУ]] (1949 оны 10 сарын 2), Их Британи (1950 оны 1 сарын 6), Франц (1964 оны 1 сарын 27), ба АНУ (1979 оны 1 сарын 1) зэрэг улсууд хүлээн зөвшөөрлөө БНХАУ-д шилжүүлсэн; [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын дипломат харилцааны цаг хугацаа]], [[Тайванийн гадаад харилцаа]] ба [[Нэг Хятад бодлого]] хуудсуудаар зочилно уу.}} | established_date10 = 10 сарын 25, 1971 | established_event11 = [[Хоолойн хөндлөн хууль|Хоолойн хоёр эргийн харилцааг хуулиар тодорхойлсон]] | established_date11 = 7 сарын 31, 1992 | area_km2 = 36,197 | area_footnote = <ref name="taiwansnapshot">{{cite web|url=https://www.taiwan.gov.tw/images/content/ts.JPG|title=TAIWAN SNAPSHOT|access-date=15 March 2020}}</ref> | area_rank = <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]; should not be any here --> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 23,894,394<ref>{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/taiwan-population | title=Population of Taiwan as of July 2022 }}</ref> | population_census = 23,123,866<ref>{{cite web|title=General Statistical analysis report, Population and Housing Census|url=http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|website=National Statistics, ROC (Taiwan)|access-date=26 November 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226090918/http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|archive-date=26 December 2016}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 56 | population_census_year = 2010 | population_census_rank = | population_density_km2 = 650 | population_density_rank = 10 | GDP_PPP = {{increase}} $1.621&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOTW">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=528,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LUR,LP,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=17 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 19 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $69,500<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 14 | GDP_nominal = {{increase}} $828.659&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 21 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $35,513<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 29 | Gini = 34.1 | Gini_year = 2017 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Percentage share of disposable income by quintile groups of income recipients and measures of income distribution |url=https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |website=stat.gov.tw |access-date=26 June 2019 |archive-date=14 Долдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220714175850/https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.926 | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase | HDI_ref = {{efn |name="HDI-1" |[[НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр]]ийн боловсруулсан [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ-ийн жилийн тайлан]]д Тайвань улс НҮБ-ын гишүүн байхаа больсон тул тус орныг оруулдаггүй ба, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр Хятадын тоо баримтыг тооцохдоо БНХАУ-ын бүрэлдэхүүнд ч оруулдаггүй болно.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/human-development-report-2020-readers-guide|title=Human Development Report 2020: Reader's Guide|publisher= United Nation Development Program|date=2020|access-date=12 March 2021}}</ref> [[Төсөв, нягтлан бодох бүртгэл, статистикийн ерөнхий газар|Тайванийн Статистикийн Товчоо]] НҮБХХ-ийн 2010 оны аргачлалыг ашиглан ХХИ-ийг 0.926 гэж тооцоолсон,<ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|title=What is the human development index (HDI)? How are relevant data queried?|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|access-date=14 March 2021|archive-date=12 Зургадугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612071634/https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|title=人類發展指數(Human Development Index, HDI)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=6 January 2011|access-date=13 March 2021|language=zh-tw|archive-date=14 Дөрөвдүгээр сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414101606/https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|url-status=dead}}</ref> ба энэ нь НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн 2022 оны тайланд Тайванийг 2021 онд дэлхийн хэмжээнд 19-р байранд оруулна.<ref name="HDI 2021"/><ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|title=National Statistics, Republic of China (Taiwan)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2022|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016192219/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|url-status=dead}}</ref> |group="nb"}}<ref name="HDI 2021">{{cite web|url=https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|title=國情統計通報（第 195 號）|publisher=[[Directorate General of Budget, Accounting and Statistics]], Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2021|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016040649/https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|url-status=dead}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Шинэ Тайвань доллар]] (NT$) | currency_code = TWD | time_zone = [[Тайвань дахь цаг|Үндэсний Стандарт Цаг]] | utc_offset = +8 | date_format = {{bulleted list |ЖЖЖЖ-СС-ӨӨ |ЖЖЖ-СС-ӨӨ ([[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын календарь|БНУ-ын хуанли]]) }} | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[Тайвань дахь утасны дугаар|+886]] | cctld = {{vunblist|[[.tw]] |[[.台灣]] |[[.台湾]]<ref>{{cite web |url=http://brussels38.icann.org/meetings/brussels2010/transcript-board-25jun10-en.txt |title=ICANN Board Meeting Minutes |publisher=ICANN |date=25 June 2010}}</ref>}} }} '''Тайвань''' ({{lang-zh|臺灣}}) буюу '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (товчоор '''БНХУ'''; {{lang-zh|中華民國}}) — 1949 оноос хойш [[Дорнод Ази]]йн [[Тайвань арал|Тайвань арлыг]] эзлэн оршиж баруун талаараа [[Тайванийн хоолой]], хойд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], зүүн талаараа [[Филиппиний тэнгис]]ээр хүрээлүүлж, [[Хятад]], [[Япон]]той далайгаар хиллэдэг. Нийслэл нь [[Тайбэй]]. [[Тайвань арал]] буюу барууныханы нэрлэдэгээр Формозa арал дээр анх нутгийн уугуул хүмүүс амьдарч байв. Тайваний аралыг 1624-1668 онуудад [[Нидерланд]]<nowiki/>ын колони байсан. 1683-1895 онд [[Кошинга]] [[хятад үндэстэн|хятад]] ноёныг нь буулган авснаар [[манж]] [[Чин улс]] мэдэлдээ очжээ. Эхний Япон-Хятадын дайны дараа 1895 онд [[Япон]]ы мэдэлд шилжээд 1945 онд [[Хятад]]ын мэдэлд ирсэн ч иргэний дайнд коммунист хүчин ялж 1949 онд [[Хятад|БНХАУ]] байгуулагдахад [[Чан Кайши]] тэргүүтэй хөрөнгөтөн, Дундад Иргэн Улсын талын 1,5 сая хүн Тайвань арал руу зугтан шилжин суужээ. Энэ үеэс өнөө хүртэлх үеийг '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (БНХУ) гэж хэлнэ. [[НҮБ]]-д [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] өвийг залган [[Хятад]]ыг төлөөлж байгаад НҮБ-ийн 1971 оны 2758 дугаар тогтоолоор суудлаа [[Хятад|БНХАУ]]-д шилжүүлсэн. [[Хятад|БНХАУ]] нь Тайванийг өөрийн салшгүй нэг хэсэг гэж үздэг. БНХАУ нь [[Коммунизм|коммунист]] дэглэмтэй, хөгжиж буй орон бол Тайвань ардчилсан дэглэмтэй, зах зээлийн эдийн засагтай, 20-р зуунд эрчимтэй аж үйлдвэржиж [[Азийн Дөрвөн Бар улс|«Азийн бар улс»]] хэмээн тодотгогджээ. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[АПЕК]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. Бүгд Найрамдах Хятад Улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д гишүүнээр элсэхийг олон жилийн турш идэвхтэй эрэлхийлсээр ирсэн төдийгүй бусад олон улсын байгууллагад элсэж байна. 1993 оноос хойш Тайбэй жил бүр НҮБ-д гишүүнээр элсэх хүсэлтээ дипломат холбоотон орнууд болох хэд хэдэн улс орны дэмжлэгтэйгээр илгээдэг. Гэвч эдгээр хүчин чармайлт амжилтанд хүрэхгүй байгаа. Олон улс орон БНХАУ-ын талд ([[Монгол]], Малави, Коста Рика, Гренада, Либери, Вануату, Чад, Доминика, Сенегал зэрэг олон орон) тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж байгааг харгалзан НҮБ-аар хүлээн зөвшөөрөх магадлал аажмаар буурч байна. Гэсэн хэдий ч Бүгд Найрамдах Хятад Улс (Тайвань) нь бодит байдал дээр буюу [[де-факто]] бүрэн эрхт улс хэвээрээ байна. == Газар зүй == [[Зураг:Taiwan relief location map.png|thumb|left|200px|Байр зүйн газрын зураг]] [[Номхон далай|Номхон далайн]] баруун хэсэгт оршин, Хятад ба Барууныг холбодог гарц болсон Тайвань нь [[Номхон далай]]н өрнө захад байгаа үндсэн [[Тайвань арал]] болон орчин тойрны Пэнху, Мацу, Лань, Лудао гэх мэт олон жижиг арлын дээрх 36,193 км<sup>2</sup> газрыг эзлэн оршдог. Эргэн тойрондоо [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Филиппиний тэнгис]], Лусоны хоолой, [[Өмнөд Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]]гоор хүрээлэгдэнэ. Тайваний хоолойг 180 км гэтлэхэд [[Хятад]]ын эрэгт хүрч болно. Арлын төв, дорно тал уулархаг бол өрнөд Чянань гэх мэт нам доор газар байна. Юйшань («[[хаш]] уул», д.т.д 3952 м) мэтийн 3500 м давсан өндөр уулстай. Хоёр [[Техтоник хавтан|техтоник хавтны]] зааг дээр байгаа тул [[газар хөдлөлт|газар хөдлөх]] нь элбэг тохионо. == Нийгэм == === Хүн ам зүй === Тайвань орны хүн амын тоо 20-р зуунд 3 саяаас 22 сая болтлоо өссөн байна. 2012 онд 23,261,747 хүн ([[Улс орнууд хүн амын тоогоор|бүрэн эрхт улс байсан бол 51-р олон]]) амьдарч байгаагаас 99.6% Тайвань арлын оршин суугчид юмсанжээ. Тайвань нэг хавтгай дөрвөлжин километр газарт 644.5 хүн ноогдох шигүү ([[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|бүрэн эрхт улс байсан бол 9-р шигүү суурьшилт]]), хотжсон нутаг болсон. [[Шинэ Тайбэй]] (3,903,745), [[Гаошюн]] (2,772,461), [[Тайжун]] (2,655,456), [[Тайбэй]] (2,635,766), [[Тайнань]] (1,874,724) гэх мэт арлын өрнө эргийн нам доор газрын томоохон хот суурин, тэдгээрийн хүй дүүрэгт анхнаасаа хүн ардууд бөөгнөрөн сууж байна. [[Зураг:Fo Guang Shan Monastery 12.jpg|thumb|left|Фогуаншань хийдийн гол дугны дотор]] Хүн амын 97.75% нь [[Хятад үндэстэн]], 2.25% (522,942 хүн) нь уугуул ард түмэн гэдэг. Цаашилбал, Хятад дотроо бүх хүн амын 86%-ийг эзлэх «урьд ирсэн» (''бэньшэньнэнь'', 70% нь эх газрын [[Фужянь|Фужяний]] гаралтай [[Хокло ястан]], 15% нь [[Гуандун]] хавиас ирсэн [[Хакка ястан]]), 12%-ийг эзлэх 1945 оноос хойш буюу «хойно ирсэн» (''вайшэньнэнь'') гэж ялгана. Уугуул ард түмнийг дотор нь нэр бүхий 14 яс овог аймагт ялган салгаж бүртгэдэг. Өв соёл, зан заншил, эрх ашгийг нь хамгаалах "Уугуул Иргэдийн Хэргийг Хамгаалах Зөвлөл" гэж байгууллага бий. Яс үндсээ дагаад [[Хятад хэл]] Тайваньд албан ёсоор батлагдаж, [[Буддын шашин]], [[Бумбын шашин]] ард түмний зонхилох итгэл бишрэл болно. Хятад хэлээ хялбар бус, харин [[Ханз үсэг|уламжлалт ханзаар]] бичиж тэмдэглэдэг. Шашны эрх чөлөөтэй тус оронд олон янзын шашны сүм хийдийн тоо 16 мянгаас олон юмсанжээ. === Хот суурин === {{Гол|Тайванийн хотын жагсаалт}} {{columns |col1 = * [[Шинэ Тайбэй]] * [[Гаошюн]] * [[Тайжун]] * [[Тайбэй]] * [[Тайнань]] |col2 = * [[Шиньжү]] * [[Таоюань]] * [[Жилон]] * [[Жунли]] * [[Жяи]] * Хуалиен |col3 = * Жанхуа * Пинжэнь * Пиндун * Бадэ * Янмэй }} === Соёл === [[Тайванийн Үндэсний ордон музей]] ([[Англи хэл|англи]]. ''National Place of Museum'')-д Монгол хаадын хөргүүд бөгөөд нэг дор нь үзүүлэх боломжийг тодорхой хугацаагаар нийтэд дэлгэн үзүүлэхээс гадна Монголын [[Юань Улс|Юань гүрн]]<nowiki/>ий үед холбогдох түүх, соёлтой холбоо бүхий үзмэрүүд цөөнгүй байдаг. Тайвань дахь Монголын онцлох өв соёлын нэг нь Юань гүрний Алтан ургийн гүнж Сэнгэ-Рагигийн хувийн цуглуулгын эд зүйлс байдаг. Үүн дотор хаад хатдын эш хөрөг, бичгийн өв, оёмол хатгамлын зүйлс болон түүхэн үйл явдлыг харуулсан уран зургийн хосгүй бүтээлүүд орно.<ref>[https://www.montsame.mn/mn/read/204506 Тайвань дахь Монголын онцлох бичгийн өв дурсгалууд] МОНЦАМЭ.</ref> == Түүх == {{Хятадын түүх}} [[Файл:The Portrait of Koxinga.jpg|150px|thumb|1661-1662 онд Тунгийн хаант улсын захирагч Кошинга]] [[Зураг:Chiang_Kai-shek_in_full_uniform.jpeg|thumb|150px|1925–1975 оны удирдагч [[Чан Кайши]]]] Oлон мянган жилийн тэртээгээс Тайванийн арал дээр хүн амьдарч байсныг археологийн олдворуудаар судлаачид нэгэнт нотлосон билээ. Нутгийн уугуул иргэд голцуу амьдардаг цөөн хүн амтай Тайвань буюу барууны орнуудын нэрлэдгээр Формоза арлын өмнөд хэсгийг 1624 онд [[Нидерландын Хант Улс|Голланд]]ын колоничлогчид эзэлсэн байна. Үүний дараа 1626 онд [[Испани|Испанийн эзэнт гүрний]] колоничлогчид арлын хойд хэсгийг эзэлж хот суурин газруудыг байгуулж эхэлжээ. Формоза арал дээрх колоничлогчид 16 жилийн турш хоорондоо байлдаж 1642 онд Голландчуудын ялалтаар өндөрлөсөн байна. Тухайн үеийн Хятадыг эрхшээж байсан [[Мин улс]] 1644 онд нуран унасан юм. Ингээд Мин гүрний язгууртан, сэхээтнүүд 1662 оноос эхлэн [[Тайвань арал|Тайвань]]д олноор дүрвэн ирэх болж Голландын колоничлогчдыг арлаас хөөн явуулснаар Тунгийн хаант улсыг байгуулж нийслэлээр өнөөгийн Тайванийн Тайнан хот болгожээ. Харамсалтай нь энэ улс удаан оршин тогтнож чадалгүй 1683 онд Манж [[Чин улс]]ад эзлэгдсэн юм. Манжууд 1887 онд Тайванийг [[Фужянь муж]]тай нэгтгэж нийслэлийг нь өнөөгийн Тайпей хот болгожээ. Үүнийг өнөөгийн өндөр хөгжсөн Азийн бар улсын эхлэл гэж тайлбарлах нь олонтой. [[1894]]-[[1895]] онд үргэлжилсэн Хятад Японы хооронд болсон эхний дайнд Манж Чин улс ялагдаж Шимоносэкийн гэрээгээр Тайвань болон хэд хэдэн арлыг [[Японы эзэнт гүрэн]]д өгчээ. [[Япон|Япончууд]] тэднийг их сургуульд суралцаж, төрийн өндөр алба хашихыг хориглосон бөгөөд энэ хугацаанд Тайваньчууд хэд хэдэн удаа бослого гаргаж байсан ч амжилт олоогүй байна. Тухайлбал 1895, 1907, 1915, 1930 онуудад болсон зэвсэгт бослогууд бүгд амжилтгүй болж тухайн үеийн хүн амынх нь 0,5 хувь буюу 14,000 орчим хүн алагдсан гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч Японы дарангуйллын үед өнөөгийн Тайванийн дэд бүтэц, цахилгаан сүлжээ, төмөр зам, метро, цэвэрлэх байгууламж хийгээд боловсролын системийн суурь бий болсон байна. Мөн өмнө нь зөвхөн цагаан будаагаар хязгаарлагддаг байсан газар тариалангийн нэр төрөл өргөжиж дэлхийн элсэн чихрийн хамгийн том нийлүүлэгчдийн нэг болжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Тайвань арал нь Японы эзэн хааны армийн өмнө зүгт явуулах цэргийн ажиллагааны хамгийн чухал, стратегийн түшиц газар болж байв. Уг дайнд хэдэн арван мянган Тайваниуд Японы армийн өмнөөс тулалдаж, амь үрэгдсэн байдаг. Харин түүхэнд тод хараар тэмдэглэгдэн үлдсэн, одоо хэрнэ хөндүүртэй байдаг сэдэв нь ойролцоогоор 2000 орчим тайвань эмэгтэйг Японы армийн цэргүүдийг зугаацуулахын тулд бэлгийн боолчлол, мөлжлөгт ашиглаж байжээ. Япончууд 1945 онд уг дайнд ялагдсаныхаа дараа 50 жилийн турш ноёрхсон тус арлыг [[1945]] оны [[10 сарын 25|10 сарын 25-нд]] Хятадад буцаан өгсөн байна. Үүний дараа 300,000 орчим Тайвань иргэдийг өмнө нь Японы талд ажиллаж байсан гэх хэргээр хэлмэгдүүлж, цөллөгт явуулсан байна. Энэхүү Японы эзлэн түрэмгийлэлд Их газрын Хятадууд цус нэгтнүүддээ ямар ч дэмжлэг үзүүлэлгүй дотоод тэмцэлдээ бүх хүчээ тарамдуулж байхад бүх зовлон зүдгүүрийг туулж, дарангуйллын эсрэг Тайваньчууд өөрсдөө бие даан тэмцэж, эрх чөлөөгөө олох гэсэн оролдлогууд хийж байсан. Тиймээс Тайванийн уугуул иргэд тус арал нь [[Дундад Иргэн Улс]]ын нэг хэсэг байх ямар ч үндэслэлгүй гэж үздэг. [[1949]] оны [[Арванхоёрдугаар сар|арванхоёрдугаар сард]] [[Гоминдан|Гоминданы]] удирдлага засгийн газраа Тайвань (Формоза) арал руу нүүлгэхээр шийдвэрлэснээр зэвсэгт хүчний ихээхэн хэсэг, Гоминданы албан хаагчид, улс төрийн зүтгэлтнүүд, шинжлэх ухаан, соёлын ажилтнууд тийшээ явж нийт 2 сая хүн Тайвань руу нүүжээ. Тэдний тэн хагас нь Чан Кайшигийн цэргүүд байсан. Тэд явахдаа соёлын үнэт зүйл, их хэмжээний үнэт хөрөнгө, нам төрийн архиваа авч гарч чадсан байна. Үнэт эдлэлүүд нь одоо Тайбэйгийн үндэсний музейд хадгалагдаж байна. 1980-аад оны дунд үеэс Тайванд ардчилал болон Гоминданыг шинэчлэх алхам хүчтэй эхэлсэн юм. Тайванийн ардчиллын манлайлагчдын дийлэнх нь АНУ болон Барууны орнуудад боловсрол эзэмшсэн арлын уугуул иргэд байжээ. Ингээд 1988 онд анхны сөрөг хүчин болох Ардчилсан дэвшилт нам байгуулагдаж, 1996 онд анхны ардчилсан сонгуулийг явуулжээ. Мөн энэ онд анхны ардчилсан Үндсэн хуулийг баталснаар өнөөдрийг хүрчээ. Хэдий 1950 онд Хятадын иргэний дайн дууссан ч энэ бүх цаг хугацаанд БНХАУ болон Тайванийн хооронд цусгүй, оюун санаа, улс төрийн дайн үргэлжилсээр байна.<ref>[http://itoim.mn/article/FweWr/17432 Хятадын түүхэн дотоод хагарал Тайванийн аралд хурцадсаар] Itoim.mn Дэлхий 2019 оны 6 сарын 26</ref> == Төр засаг == === Засгийн газар === Эдүгээ Тайванийн Засгийн Газар өөрийгөө Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газар хэмээн нэрийддэг байна. [[1912]] онд Хятадын үндэсний хувьсгалын удирдагч [[Сунь Ятсен|Сун Ят Сен]] Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг байгуулсан бөгөөд [[1949]] онд тус Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн Газар [[Тайвань арал]] руу хөөгдөж, [[Мао Зэдун]] тэргүүтэй коммунистууд их газрын Хятадын төрийн эрхийг авч, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулснаар Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газрын эрх мэдэл нь зөвхөн Тайвань арлаар хязгаарлагдах болж, Дэлхий дахинаа Хятад улсыг төлөөлөх эрх мэдлээ аажмаар алдсан юм. [[Зураг:Presidential_Building,_Taiwan_(0747).JPG|thumb|200px|Ерөнхийлөгчийн ордон]] Бүгд Найрамдах Хятад Улс буюу Тайвань [[1971]] онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] дахь суудлаа алдаж, түүний орыг эдүгээгийн [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] эзэлжээ. Улмаар [[1979]] онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай Дипломат харилцаа тогтоосноор [[Гоминдан|Гоминданы]] намаар удирдуулсан Бүгд Найрамдах Хятад Улс олон улсын тавцанд Хятадыг төлөөлөх боломжоо алдсан бөгөөд [[1980]]-аад оны дунд үеэс Гоминданы Засгийн Газар бодит байдалтай эвлэрч, арлынхаа хил хязгаарт зохицсон прагматик төрийн бодлого баримтлахыг эрмэлзэх болсон юм. Тайвань нь Үндсэн Хуулийнхаа дагуу нилээд өвөрмөц төрийн бүтэцтэй. Ерөнхийдөө ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд Ерөнхийлөгч, Таван юань, Бүх Ард Түмний Үндэсний Их Хурал гэсэн гурван шатны институцаар дамжуулан төрийн удирдлагаа хэрэгжүүлдэг. Ерөнхийлөгч Үндэсний Их Хурлын удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулдаг, Үндэсний Засгийн Газраа англиар "Five Branches of National Government" хэмээн нэрлэдэг. '''1.''' Гүйцэтгэх Юань (Executive Yuan - гүйцэтгэх Засгийн газар), '''2'''. [[Хууль тогтоох Юань]] (Legislative Yuan -, Хууль тогтоох байгуллага), '''3'''. Шүүхийн Юань (Judicial Yuan, 2016 оноос), '''4.''' Хяналтын Юань (Control Yuan, 2020 оноос), '''5.''' Төрийн албаны шалгалтын (Examination Yuan, 2020 оноос) хэмээх таван байгууллага нэгдэж Засгийн газраа бүрдүүлдэг<ref>[https://tumurbat.blogspot.com/2014/08/blog-post.html Тайвань арлаар]</ref>. === Ерөнхийлөгч === [[1996]] оноос өмнө Тайваний ерөнхийлөгч нь Үндэсний Их Хурлаас сонгогддог байсан бол 1996 оны 3-р сараас эхлэн бүх ард түмний сонгуулиар сонгогддог болжээ. Төрийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь ерөнхийлөгч бөгөөд тэрээр дэд ерөнхийлөгчтэй хамт ард түмний саналаар дээд тал нь хоёр удаа 4 жилийн хугацаагаар сонгогддог. Ерөнхийлөгч нь Гүйцэтгэх Юаны гишүүдийг томилдог бөгөөд үүнд албан ёсоор Гүйцэтгэх Юаны дарга буюу Ерөнхий сайд багтдаг. Гүйцэтгэх Юаны гишүүд төрийн бодлогыг боловсруулж хэрэгжүүлэх, мөн засаглалыг хариуцдаг. Тайваний ерөнхийлөгчөөр Ардчилсан дэвшилт намаас сонгогдсон [[Цай Инвэнь]] ажиллаж байсан. Тайвань 2016 онд анхны эмэгтэй ерөнхийлөгчөө сонгосон бөгөөд тэрээр гадаад бодлогодоо хоёр эргийн харилцаа Хятад-Тайванийн харилцааны өнөөгийн хүрсэн тогтвортой байдлыг цаашид үргэлжлүүлэн бэхжүүлэхийн зэрэгцээ Өмнөд Хятадын тэнгисийн маргаанд шууд оролцохгүй байхаа илэрхийлээд байна. Сүүлд Ерөнхийлөгчөөр [[Лай Цин Дэ]] 2024 оны сонгуулиар ялж сонгогдсон байна. === Орон нутаг === {{Тайвань орны засаг захиргааны хуваарьт газрын зураг}} Бүгд Найрамдах Хятад Улсын нутаг орон таван зэрэгт шатлан хуваагдана. Оройн түвшинд нутгийн ихэнх нь олон хошуу бүхий Тайвань аймагт, үлдсэн хэсэг нь жижиг арлуудын Фужянь аймаг болон хотжиж нягтарсан [[Тайбэй]], [[Шинэ Тайбэй]], [[Гаошюн]], [[Тайжун]], [[Таоюань]], [[Тайнань]] гэх таван хотод хуваагдан захирагдана. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !Зэрэг!!colspan=5|Засаг захиргааны нэгж !!Нутаг |- ! I | rowspan="2" style="background:#f5c3c4;"| [[улсын хот]] <br>(直轄市 ''zhíxiáshì'') (6) | colspan=4 | <span style="color:gray;"> ''[[муж]]'' <br> (省 ''shěng'') (''[[Де-юре]]'' 2) </span> | rowspan="2" style="text-align:right;"| 22 |- ! II | style="background:#ceb2cd;"| [[Тайванийн хотын жагсаалт|аймгийн хот]] (3)<br> (市 ''shì'') | colspan="3" style="background:#e3edc3;"| [[шянь]] (13) <br> (縣 ''xiàn'') |- ! III | colspan=2 | [[дүүрэг (Тайвань)|дүүрэг]] (170) <br>(區 ''qū'') | [[Тайванийн хотын жагсаалт|хошууны хот]] (13)<br>(縣轄市 ''xiànxiáshì'') | [[балгас]] (39)<br> (鎮&nbsp;''zhèn'') | [[сум]] (146)<br> (鄉&nbsp;''xiāng'') | align=right | 368 |- ! IV | colspan=4 | [[гацаа]] <br> (里 ''lǐ'') | [[тосгон]] <br> (村 ''cūn'') | align=right | 7,835 |- ! V | colspan=5 | [[хороо]] (鄰 ''lín'') | align=right | 147,877 |} === Гадаад харилцаа === [[Зураг:RC_(Taiwan).png|thumb|Тайваньтай дипломат (ногоон), дипломат бус (цэнхэр) харилцаатай орнууд]] Түүхэн ба улс төрийн шалтгааны улмаас Тайванийн олон улсын тавцан дахь байр суурь төдий л тогтвортой бус. [[Хятад|БНХАУ]] хүчирхэгжиж, гадаад байр суурь нь бэхжихийн хэрээр дэлхийн улс орнууд БНХАУ-ын "нэг Хятадын бодлого"-ын шахалтанд орж Тайваньтай дипломат харилцаагаа тасалсан буюу шинээр харилцаа тогтоохоос зайлсхийх болсон юм. 1971 онд Тайвань нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн, НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүний байр сууриа алдсан явдал нь гадаад харилцаа, гадаад нэр хүндэд нь хүнд цохилт өгсөн юм. Тиймээс эдүгээ Тайванийн Засгийн газрын зүгээс Олон улсын тавцанд явуулж буй бодлого хийгээд Хятадын нэгдэл, тусгаар тогтнолын талаархи бодлогыг нь НҮБ хийгээд гадаад улс орнууд тэр бүр хүлээн зөвшөөрдөггүй. Өөрөөр хэлбэл Тайвань улс төрийн хувьд олон улсын тавцанд ихээхэн хавчигдмал байдалтай байдаг юм. Гэсэн ч Тайвань эдүгээ Африк, Латин Америкийн 20 гаруй оронтой дипломат харилцаатай, дэлхийн 140 гаруй улс орнуудтай худалдаа, эдийн засаг, соёл шинжлэх ухаан зэрэг салбарт бие даасан харилцаагаа хөгжүүлж буйн дотор дэлхийн тэргүүлэх 20-иод улс орон багтдаг. Тэдгээр улсуудаас 64-т нь төлөөлөгчийн газар, нэгд нь консулын газартай ажээ. Тайбэй хотод гадаадын 44 орны 48 төлөөлөгчийн газар нийгэмлэг, виз эрхэлдэг байгууллага ажилладаг байна. Тайвань нь өөрөө олон улсын 893 төрийн бус байгууллагын идэвхитэй гишүүн юм. '''Тайваньтай дипломат харилцаатай орнууд: (2022 оны байдлаар)''' {| class="wikitable sortable" |1. |Белиз |1989 |- |2. |Ватикан |1942 |- |3. |Гаити |1956 |- |4. |Гватемал |1933 |- |5. |Гондурас |1942 |- |6. |Маршалын Аралууд |1998 |- |7. |Науру |1980 |- |8. |Палау |1999 |- |9. |Парагвай |1957 |- |10. |Сент-Винсент ба Гренадин |1981 |- |11. |Сент-Китс ба Невис |1983 |- |12. |Сент-Люси |1984 |- |13. |Тувалу |1979 |- |14. |Эсватини |1968 |} == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] * [[Тайвань арал]] == Цахим холбоос == * {{commons|台灣}} == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} [[Ангилал:Тайвань| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Урьдын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улс| ]] [[Ангилал:1912 онд байгуулагдсан]] ei4qyia9ox4jzugfueq8oz6oawq2bak 852912 852911 2026-04-11T09:02:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 852912 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ</br>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ</br>ᠬᠢᠲᠠᠳ</br>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Тайвань | native_name = {{unbulleted list|{{native name|zh-Hant-TW|中華民國|italic=no}}}} | image_flag = Flag of the Republic of China.svg | alt_flag = | flag_type = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National Emblem of the Republic of China.svg | alt_coat = | other_symbol = '''Үндэсний тамга:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國之璽}}<br />Улсын Тамга<br />[[File:中華民國之璽.svg|85px]]<hr>'''Үндэсний цэцэг:'''<br />{{lang|zh-Hant-TW|梅花}}<br />Чавганы цэцэг<br />[[File:Meihua ROC.svg|50px]] | symbol_type = [[Цагаан нартай хөх тэнгэр|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Mínguó Guógē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Төрийн Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg]]}} | flag_anthem = <br />{{lang|zh-Hant-TW|中華民國國旗歌}}<br />{{transliteration|zh|Zhōnghuá Míngúo Gúoqígē}}<br />"Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Тугны Дуулал"{{parabr}}{{center|[[File:中華民國國旗歌 (演奏版).ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Republic of China (Taiwan) on the globe.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Тайванийн удирддаг нутаг дэвсгэр (Чөлөөт Бүс)]]|[[File:Republic of China (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Тайвань (хар ногоон) түүхэн газар нутгийн нэхэмжлэлтэй (цайвар ногоон)|default=1}} | map_caption = | largest_city = [[Шинэ Тайбэй]] | capital = [[Тайбэй]]{{efn|[[Тайбэй]] нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын засгийн газар]] албан ёсны суудал боловч [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль]]д ''де-юре'' нийслэлийг заагаагүй.<ref>{{cite web |url=http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |title=Since the implementation of the Act Governing Principles for Editing Geographical Educational Texts (地理敎科書編審原則) in 1997, the guiding principle for all maps in geographical textbooks was that Taipei was to be marked as the capital with a label stating: "Location of the Central Government" |date=4 December 2013 |access-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101013333/http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264/2 |archive-date=1 November 2019 |url-status=live }}</ref>}}<ref name="capital">{{cite news |title=Interior minister reaffirms Taipei is ROC's capital |date=5 December 2013|url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2013/12/05/2003578356 |newspaper=Taipei Times |access-date=7 December 2013}}</ref> | coordinates = {{coord|25|04|N|121|31|E|type:city_region:TW}} | ethnic_groups_year = 2016 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite book |year=2016 |title=The Republic of China Yearbook 2016 |publisher=Executive Yuan, R.O.C. |url=https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |access-date=31 May 2020 |isbn=9789860499490 |page=10 |quote=Ethnicity: 70 percent Hoklo; 15 percent Hakka 10–15 percent [[Waishengren|mainlanders]]; 2 percent indigenous Austronesian peoples |archive-date=6 Наймдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806185112/https://issuu.com/eyroc/docs/the_republic_of_china_yearbook_2016 |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups = {{vunblist |95–97% Тайванийн Хятадууд |2.3% [[Тайванийн уугуул иргэд|Уугуул]]{{efn|Холимог ба уугуул Хятад иргэд Тайванийн Хятад гэж тооцогддог.}} |0.7–2.7% Бусад}} | official_languages = Баримжаа [[хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]]{{efn|[[Тайванийн Хятад хэл|Мандарин хэл]] нь стандарт [[Хятад хэлний төрөл]] юм<ref name="推動雙語國家政策問題研析">{{cite web |title=推動雙語國家政策問題研析|url=https://www.ly.gov.tw/Pages/Detail.aspx?nodeid=6590&pid=173510 |website=www.ly.gov.tw | date=23 July 2013 |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref><br />[[Байхуа]] (ихэнх тохиолдолд ашигладаг) <br />[[Баримжаа хятад хэл|Стандарт Хятад хэл]] (албан ёсны ба ёслолын арга хэмжээ, шашны болон соёлын зан үйл, албан ёсны баримт бичиг, хуулийн болон шүүхийн шийдвэр, шүүхийн баримт бичигт ашиглагддаг)<ref>{{cite web|title=法律統一用語表-常見公文用語說明|url=http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|access-date=2 June 2021|language=zh|archive-date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215646/http://oga.ncu.edu.tw/ncuoga/dispatch/doc/%E5%B8%B8%E8%A6%8B%E5%85%AC%E6%96%87%E7%94%A8%E8%AA%9E%E8%AA%AA%E6%98%8E1050106.pdf|url-status=dead}}</ref> }}<ref>{{Cite book |last=Executive Yuan, R.O.C. (Taiwan) |title=The Republic of China Yearbook 2012 |date=2012 |isbn=9789860345902 |page=24 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |access-date=18 December 2013 |chapter-url=http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014222446/http://www.ey.gov.tw/en/cp.aspx?n=F4FA171B7E10F12F |archive-date=14 October 2013}}</ref><ref>{{Cite book |last=Government Information Office |title=The Republic of China Yearbook 2010 |date=2010 |isbn=9789860252781 |page=42 |language=en |chapter=Chapter 2: People and Language |chapter-url=http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People&Language.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805173731/http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/02People%26Language.pdf |archive-date=5 August 2011 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Liao |first=Silvie |url=http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |title=Proceedings of the 20th North American Conference on Chinese Linguistics (NACCL-20) |date=2008 |publisher=The Ohio State University |isbn=9780982471500 |editor-last=Chan |editor-first=Marjorie K. M. |volume=1 |location=Columbus, Ohio |page=393 |language=en |chapter=A Perceptual Dialect Study of Taiwan Mandarin: Language Attitudes in the Era of Political Battle |editor-last2=Kang |editor-first2=Hana |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224110315/http://naccl.osu.edu/files/21_liao-s.pdf |archive-date=24 December 2013 |url-status=dead}}</ref> | languages_type = Албан бичиг | languages = Уламжлалт [[Хятад ханз]]<ref>{{cite web |title=行政院第3251次院會決議 |url=https://www.ey.gov.tw/Page/4EC2394BE4EE9DD0/51cc88a4-2066-44da-964d-18e10468f578|website=www.ey.gov.tw |access-date=25 May 2021 |language=zh}}</ref> | languages2_type = Үндэсний хэлнүүд{{efn|Тайвань дахь үндэсний хэл нь "Тайванийн уугуул хүмүүсийн хэрэглэдэг байгалийн хэл ба [[Тайванийн дохионы хэл]]" гэж хуулиар тодорхойлсон байдаг.<ref name="natLangAct">{{cite web |script-title=zh:國家語言發展法 |url=https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?pcode=H0170143 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019 |language=zh}}</ref>}} | languages2 = {{unbulleted list| |Хятад Мандарин хэл{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн Хоккиен хэл{{efn|name = nat-lang|Зориулалтын бус боловч хуулийн тодорхойлолтод нийцсэн. [[Хоккиен хэл]]ний аялга гэж тооцогддог.}} |Тайванийн Хакка хэл<ref>{{cite web |title = Hakka Basic Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0140005 |website=law.moj.gov.tw |access-date=22 May 2019}}</ref> |Нутгийн хэлнүүд<ref>{{cite web |title = Indigenous Languages Development Act |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0130037 |website=law.moj.gov.tw |access-date = 22 May 2019}}</ref> |Мацу аялга{{efn|name = nat-lang}} |Путьан аялга{{efn|name = nat-lang}} |Тайванийн дохионы хэл }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref name="Pew religion stats">{{cite web |last1=Washington |first1=Suite 800 |last2=Inquiries |first2=DC 20036 USA202-419-4300 |title=Religious Composition by Country, 2010–2050 |url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=23 February 2019 |date=2 April 2015 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |url-status=dead }}</ref> | religion = {{vunblist |35.1% [[Буддизм]] |33.0% [[Бомбын шашин]] |26.7% Шашингүй |3.9% [[Христийн шашин]] |1.3% Бусад}} | demonym = [[Тайваньчууд‎]]<br>[[Хятадууд]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс|Чөлөөт бүс]]ийн ба нэрлэсэн [[Эх газрын Хятад|эх газрын бүсийн]] иргэдэд хамаарна}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн систем]] доорх [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хууль]]т [[бүгд найрамдах улс]]{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]д заасны дагуу ''де-юре'' парламентын засаглалтай, боловч одоогоор 1996 оноос хойш ''де-факто'' [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн системтэй]].}}<ref>[https://law.unimelb.edu.au/__data/assets/pdf_file/0005/2536547/Taiwan-Chang.pdf The second Melbourne Forum on Constitution Building in Asia and the Pacific Manila, the Philippines] 3-4 October 2017</ref> | leader_title1 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Лай Цин Дэ]] | leader_title2 = Дэд Ерөнхийлөгч | leader_name2 = [[Хиау Мэй Цин]] | leader_title3 = Гүйцэтгэх Юанийн Дарга | leader_name3 = [[Су Ченчань]] | leader_title4 = Хууль Тогтоох Юанийн Дарга | leader_name4 = [[Ю Сикун]] | leader_title5 = Хяналтын Юанийн Дарга | leader_name5 = [[Чень Чу]] | leader_title6 = Шүүх Юанийн Ерөнхийлөгч | leader_name6 = [[Сю Зонли]] | leader_title7 = Шалгалтын Юанийн ерөнхийлөгч | leader_name7 = [[Хуан Жонцун]] | legislature = [[Хууль Тогтоох Юань]]{{efn|[[Гурван танхимт парламент]] ''де-юре'' оршин тогтносоор байгаа боловч, 2005 онд Үндэсний Ассамблей (сонгуулийн зөвлөх) ''де-факто'' татан буугдсан ба 1993 онд Хяналтын Юань (дээд танхим) ''де-факто'' парламентын танхим байхаа больж, Хууль Тогтоох Юань (доод танхим) ''де-факто'' нэг танхимт парламентын танхим болов.}} | sovereignty_type = [[Тайванийн түүх|Түүх]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[Голландын Формоза|Анхны Европын төр засаг байгуулагдав]] | established_date1 = 1624 оны 8 сар <ref>{{cite web|author=Gerrit van der Wees |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2019/02/13/2003709641 |title=How European explorers discovered Ilha Formosa |publisher=[[Taipei Times]] |website=taipeitimes.com |date=13 February 2019 |access-date=8 September 2022}}</ref> | established_event2 = [[Тунгийн хаант улс|Анхны Хятадын төр засаг байгуулагдав]] | established_date2 = 6 сарын 14, 1661 | established_event3 = [[Чин улс]]ын харьяанд оров | established_date3 = 9 сарын 5, 1683 | established_event4 = [[Японы эзэнт гүрэн]]д шилжэв | established_date4 = 4 сарын 17, 1895{{efn|[[Бүгд Найрамдах Формоза Улс]] 1895 оны 5 сарын 23-нд тунхаглагдсан ба Япончуудад 1895 оны 10 сарын 21-нд эзлэгдсэн.}} | established_event5 = [[Дундад Иргэн Улс]] [[Синьхайн хувьсгал|байгуулагдав]] | established_date5 = 10 сарын 10, 1911{{efn|Бүгд Найрамдах Хятад Улс албан ёсоор 1912 оны 1 сарын 1-нд байгуулагдсан.}} | established_event6 = Тайвань ба Пөнхүд [[Тайванийн түүх (1945–одоо үе)|БНХУ-ын хяналт]] сэргэв | established_date6 = 10 сарын 25, 1945 | established_event7 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 12 сарын 25, 1947 | established_event8 = Одоогийн БНХУ-ын засгийн газар байгуулагдсан | established_date8 = 5 сарын 20, 1948 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Хятад улсын засгийн газрын ухралт|БНХУ-ын засгийн газар Тайбэй руу нүүв]] | established_date9 = 12 сарын 7, 1949 | established_event10 = [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 2758 тоот тогтоол|НҮБ-д төлөөллөө алдав]]{{efn|[[Хятад ба НҮБ|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] нь [[НҮБ]]-ийн үүсгэн байгуулагч орон ба 1945 оны 10 сарын 24-нд нэгдсэн. [[ЗХУ]] (1949 оны 10 сарын 2), Их Британи (1950 оны 1 сарын 6), Франц (1964 оны 1 сарын 27), ба АНУ (1979 оны 1 сарын 1) зэрэг улсууд хүлээн зөвшөөрлөө БНХАУ-д шилжүүлсэн; [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын дипломат харилцааны цаг хугацаа]], [[Тайванийн гадаад харилцаа]] ба [[Нэг Хятад бодлого]] хуудсуудаар зочилно уу.}} | established_date10 = 10 сарын 25, 1971 | established_event11 = [[Хоолойн хөндлөн хууль|Хоолойн хоёр эргийн харилцааг хуулиар тодорхойлсон]] | established_date11 = 7 сарын 31, 1992 | area_km2 = 36,197 | area_footnote = <ref name="taiwansnapshot">{{cite web|url=https://www.taiwan.gov.tw/images/content/ts.JPG|title=TAIWAN SNAPSHOT|access-date=15 March 2020}}</ref> | area_rank = <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]; should not be any here --> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 23,894,394<ref>{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/taiwan-population | title=Population of Taiwan as of July 2022 }}</ref> | population_census = 23,123,866<ref>{{cite web|title=General Statistical analysis report, Population and Housing Census|url=http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|website=National Statistics, ROC (Taiwan)|access-date=26 November 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226090918/http://eng.stat.gov.tw/public/Data/5428162113SIDMH93P.pdf|archive-date=26 December 2016}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 56 | population_census_year = 2010 | population_census_rank = | population_density_km2 = 650 | population_density_rank = 10 | GDP_PPP = {{increase}} $1.621&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOTW">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=528,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LUR,LP,&sy=2019&ey=2021&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=17 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 19 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $69,500<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 14 | GDP_nominal = {{increase}} $828.659&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 21 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $35,513<ref name="IMFWEOTW"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 29 | Gini = 34.1 | Gini_year = 2017 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Percentage share of disposable income by quintile groups of income recipients and measures of income distribution |url=https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |website=stat.gov.tw |access-date=26 June 2019 |archive-date=14 Долдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220714175850/https://win.dgbas.gov.tw/fies/doc/result/106/a11/Year17.ods |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.926 | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase | HDI_ref = {{efn |name="HDI-1" |[[НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр]]ийн боловсруулсан [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ-ийн жилийн тайлан]]д Тайвань улс НҮБ-ын гишүүн байхаа больсон тул тус орныг оруулдаггүй ба, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр Хятадын тоо баримтыг тооцохдоо БНХАУ-ын бүрэлдэхүүнд ч оруулдаггүй болно.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/human-development-report-2020-readers-guide|title=Human Development Report 2020: Reader's Guide|publisher= United Nation Development Program|date=2020|access-date=12 March 2021}}</ref> [[Төсөв, нягтлан бодох бүртгэл, статистикийн ерөнхий газар|Тайванийн Статистикийн Товчоо]] НҮБХХ-ийн 2010 оны аргачлалыг ашиглан ХХИ-ийг 0.926 гэж тооцоолсон,<ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|title=What is the human development index (HDI)? How are relevant data queried?|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|access-date=14 March 2021|archive-date=12 Зургадугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612071634/https://eng.stat.gov.tw/public/Data/1513164433IGBKG0IN.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|title=人類發展指數(Human Development Index, HDI)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=6 January 2011|access-date=13 March 2021|language=zh-tw|archive-date=14 Дөрөвдүгээр сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414101606/https://win.dgbas.gov.tw/eyimc/ebook/SB/statistcs-brief_opf_files/pdfs/statistcs-brief__.pdf|url-status=dead}}</ref> ба энэ нь НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн 2022 оны тайланд Тайванийг 2021 онд дэлхийн хэмжээнд 19-р байранд оруулна.<ref name="HDI 2021"/><ref>{{cite web|url=https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|title=National Statistics, Republic of China (Taiwan)|publisher=Directorate General of Budget, Accounting and Statistics, Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2022|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016192219/https://eng.stat.gov.tw/ct.asp?xItem=25280&ctNode=6032&mp=5|url-status=dead}}</ref> |group="nb"}}<ref name="HDI 2021">{{cite web|url=https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|title=國情統計通報（第 195 號）|publisher=[[Directorate General of Budget, Accounting and Statistics]], Executive Yuan, Taiwan (ROC)|date=14 October 2021|access-date=16 October 2022|archive-date=16 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016040649/https://www.dgbas.gov.tw/public/Data/21014153758H1A3FBHM.pdf|url-status=dead}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Шинэ Тайвань доллар]] (NT$) | currency_code = TWD | time_zone = [[Тайвань дахь цаг|Үндэсний Стандарт Цаг]] | utc_offset = +8 | date_format = {{bulleted list |ЖЖЖЖ-СС-ӨӨ |ЖЖЖ-СС-ӨӨ ([[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын календарь|БНУ-ын хуанли]]) }} | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[Тайвань дахь утасны дугаар|+886]] | cctld = {{vunblist|[[.tw]] |[[.台灣]] |[[.台湾]]<ref>{{cite web |url=http://brussels38.icann.org/meetings/brussels2010/transcript-board-25jun10-en.txt |title=ICANN Board Meeting Minutes |publisher=ICANN |date=25 June 2010}}</ref>}} }} '''Тайвань''' ({{lang-zh|臺灣}}) буюу '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (товчоор '''БНХУ'''; {{lang-zh|中華民國}}) — 1949 оноос хойш [[Дорнод Ази]]йн [[Тайвань арал|Тайвань арлыг]] эзлэн оршиж баруун талаараа [[Тайванийн хоолой]], хойд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], зүүн талаараа [[Филиппиний тэнгис]]ээр хүрээлүүлж, [[Хятад]], [[Япон]]той далайгаар хиллэдэг. Нийслэл нь [[Тайбэй]]. [[Тайвань арал]] буюу барууныханы нэрлэдэгээр Формозa арал дээр анх нутгийн уугуул хүмүүс амьдарч байв. Тайваний аралыг 1624-1668 онуудад [[Нидерланд]]<nowiki/>ын колони байсан. 1683-1895 онд [[Кошинга]] [[хятад үндэстэн|хятад]] ноёныг нь буулган авснаар [[манж]] [[Чин улс]] мэдэлдээ очжээ. Эхний Япон-Хятадын дайны дараа 1895 онд [[Япон]]ы мэдэлд шилжээд 1945 онд [[Хятад]]ын мэдэлд ирсэн ч иргэний дайнд коммунист хүчин ялж 1949 онд [[Хятад|БНХАУ]] байгуулагдахад [[Чан Кайши]] тэргүүтэй хөрөнгөтөн, Дундад Иргэн Улсын талын 1,5 сая хүн Тайвань арал руу зугтан шилжин суужээ. Энэ үеэс өнөө хүртэлх үеийг '''Бүгд Найрамдах Хятад Улс''' (БНХУ) гэж хэлнэ. [[НҮБ]]-д [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] өвийг залган [[Хятад]]ыг төлөөлж байгаад НҮБ-ийн 1971 оны 2758 дугаар тогтоолоор суудлаа [[Хятад|БНХАУ]]-д шилжүүлсэн. [[Хятад|БНХАУ]] нь Тайванийг өөрийн салшгүй нэг хэсэг гэж үздэг. БНХАУ нь [[Коммунизм|коммунист]] дэглэмтэй, хөгжиж буй орон бол Тайвань ардчилсан дэглэмтэй, зах зээлийн эдийн засагтай, 20-р зуунд эрчимтэй аж үйлдвэржиж [[Азийн Дөрвөн Бар улс|«Азийн бар улс»]] хэмээн тодотгогджээ. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Ази Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа|АПЕК]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. Бүгд Найрамдах Хятад Улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д гишүүнээр элсэхийг олон жилийн турш идэвхтэй эрэлхийлсээр ирсэн төдийгүй бусад олон улсын байгууллагад элсэж байв. 1993 оноос хойш Тайбэй жил бүр НҮБ-д гишүүнээр элсэх хүсэлтээ дипломат холбоотон орнууд болох хэд хэдэн улс орны дэмжлэгтэйгээр илгээдэг. Гэвч эдгээр хүчин чармайлт амжилтанд хүрэхгүй байгаа. Олон улс орон БНХАУ-ын талд ([[Монгол]], Малави, Коста Рика, Гренада, Либери, Вануату, Чад, Доминика, Сенегал зэрэг олон орон) тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж байгааг харгалзан НҮБ-аар хүлээн зөвшөөрөх магадлал аажмаар буурч байна. Гэсэн хэдий ч Бүгд Найрамдах Хятад Улс (Тайвань) нь бодит байдал дээр буюу [[де-факто]] бүрэн эрхт улс хэвээрээ байна. == Газар зүй == [[Зураг:Taiwan relief location map.png|thumb|left|200px|Байр зүйн газрын зураг]] [[Номхон далай|Номхон далайн]] баруун хэсэгт оршин, Хятад ба Барууныг холбодог гарц болсон Тайвань нь [[Номхон далай]]н өрнө захад байгаа үндсэн [[Тайвань арал]] болон орчин тойрны Пэнху, Мацу, Лань, Лудао гэх мэт олон жижиг арлын дээрх 36,193 км<sup>2</sup> газрыг эзлэн оршдог. Эргэн тойрондоо [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Филиппиний тэнгис]], Лусоны хоолой, [[Өмнөд Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]]гоор хүрээлэгдэнэ. Тайваний хоолойг 180 км гэтлэхэд [[Хятад]]ын эрэгт хүрч болно. Арлын төв, дорно тал уулархаг бол өрнөд Чянань гэх мэт нам доор газар байна. Юйшань («[[хаш]] уул», д.т.д 3952 м) мэтийн 3500 м давсан өндөр уулстай. Хоёр [[Техтоник хавтан|техтоник хавтны]] зааг дээр байгаа тул [[газар хөдлөлт|газар хөдлөх]] нь элбэг тохионо. == Нийгэм == === Хүн ам зүй === Тайвань орны хүн амын тоо 20-р зуунд 3 саяаас 22 сая болтлоо өссөн байна. 2012 онд 23,261,747 хүн ([[Улс орнууд хүн амын тоогоор|бүрэн эрхт улс байсан бол 51-р олон]]) амьдарч байгаагаас 99.6% Тайвань арлын оршин суугчид юмсанжээ. Тайвань нэг хавтгай дөрвөлжин километр газарт 644.5 хүн ноогдох шигүү ([[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|бүрэн эрхт улс байсан бол 9-р шигүү суурьшилт]]), хотжсон нутаг болсон. [[Шинэ Тайбэй]] (3,903,745), [[Гаошюн]] (2,772,461), [[Тайжун]] (2,655,456), [[Тайбэй]] (2,635,766), [[Тайнань]] (1,874,724) гэх мэт арлын өрнө эргийн нам доор газрын томоохон хот суурин, тэдгээрийн хүй дүүрэгт анхнаасаа хүн ардууд бөөгнөрөн сууж байна. [[Зураг:Fo Guang Shan Monastery 12.jpg|thumb|left|Фогуаншань хийдийн гол дугны дотор]] Хүн амын 97.75% нь [[Хятад үндэстэн]], 2.25% (522,942 хүн) нь уугуул ард түмэн гэдэг. Цаашилбал, Хятад дотроо бүх хүн амын 86%-ийг эзлэх «урьд ирсэн» (''бэньшэньнэнь'', 70% нь эх газрын [[Фужянь|Фужяний]] гаралтай [[Хокло ястан]], 15% нь [[Гуандун]] хавиас ирсэн [[Хакка ястан]]), 12%-ийг эзлэх 1945 оноос хойш буюу «хойно ирсэн» (''вайшэньнэнь'') гэж ялгана. Уугуул ард түмнийг дотор нь нэр бүхий 14 яс овог аймагт ялган салгаж бүртгэдэг. Өв соёл, зан заншил, эрх ашгийг нь хамгаалах "Уугуул Иргэдийн Хэргийг Хамгаалах Зөвлөл" гэж байгууллага бий. Яс үндсээ дагаад [[Хятад хэл]] Тайваньд албан ёсоор батлагдаж, [[Буддын шашин]], [[Бумбын шашин]] ард түмний зонхилох итгэл бишрэл болно. Хятад хэлээ хялбар бус, харин [[Ханз үсэг|уламжлалт ханзаар]] бичиж тэмдэглэдэг. Шашны эрх чөлөөтэй тус оронд олон янзын шашны сүм хийдийн тоо 16 мянгаас олон юмсанжээ. === Хот суурин === {{Гол|Тайванийн хотын жагсаалт}} {{columns |col1 = * [[Шинэ Тайбэй]] * [[Гаошюн]] * [[Тайжун]] * [[Тайбэй]] * [[Тайнань]] |col2 = * [[Шиньжү]] * [[Таоюань]] * [[Жилон]] * [[Жунли]] * [[Жяи]] * Хуалиен |col3 = * Жанхуа * Пинжэнь * Пиндун * Бадэ * Янмэй }} === Соёл === [[Тайванийн Үндэсний ордон музей]] ([[Англи хэл|англи]]. ''National Place of Museum'')-д Монгол хаадын хөргүүд бөгөөд нэг дор нь үзүүлэх боломжийг тодорхой хугацаагаар нийтэд дэлгэн үзүүлэхээс гадна Монголын [[Юань Улс|Юань гүрн]]<nowiki/>ий үед холбогдох түүх, соёлтой холбоо бүхий үзмэрүүд цөөнгүй байдаг. Тайвань дахь Монголын онцлох өв соёлын нэг нь Юань гүрний Алтан ургийн гүнж Сэнгэ-Рагигийн хувийн цуглуулгын эд зүйлс байдаг. Үүн дотор хаад хатдын эш хөрөг, бичгийн өв, оёмол хатгамлын зүйлс болон түүхэн үйл явдлыг харуулсан уран зургийн хосгүй бүтээлүүд орно.<ref>[https://www.montsame.mn/mn/read/204506 Тайвань дахь Монголын онцлох бичгийн өв дурсгалууд] МОНЦАМЭ.</ref> == Түүх == {{Хятадын түүх}} [[Файл:The Portrait of Koxinga.jpg|150px|thumb|1661-1662 онд Тунгийн хаант улсын захирагч Кошинга]] [[Зураг:Chiang_Kai-shek_in_full_uniform.jpeg|thumb|150px|1925–1975 оны удирдагч [[Чан Кайши]]]] Oлон мянган жилийн тэртээгээс Тайванийн арал дээр хүн амьдарч байсныг археологийн олдворуудаар судлаачид нэгэнт нотлосон билээ. Нутгийн уугуул иргэд голцуу амьдардаг цөөн хүн амтай Тайвань буюу барууны орнуудын нэрлэдгээр Формоза арлын өмнөд хэсгийг 1624 онд [[Нидерландын Хант Улс|Голланд]]ын колоничлогчид эзэлсэн байна. Үүний дараа 1626 онд [[Испани|Испанийн эзэнт гүрний]] колоничлогчид арлын хойд хэсгийг эзэлж хот суурин газруудыг байгуулж эхэлжээ. Формоза арал дээрх колоничлогчид 16 жилийн турш хоорондоо байлдаж 1642 онд Голландчуудын ялалтаар өндөрлөсөн байна. Тухайн үеийн Хятадыг эрхшээж байсан [[Мин улс]] 1644 онд нуран унасан юм. Ингээд Мин гүрний язгууртан, сэхээтнүүд 1662 оноос эхлэн [[Тайвань арал|Тайвань]]д олноор дүрвэн ирэх болж Голландын колоничлогчдыг арлаас хөөн явуулснаар Тунгийн хаант улсыг байгуулж нийслэлээр өнөөгийн Тайванийн Тайнан хот болгожээ. Харамсалтай нь энэ улс удаан оршин тогтнож чадалгүй 1683 онд Манж [[Чин улс]]ад эзлэгдсэн юм. Манжууд 1887 онд Тайванийг [[Фужянь муж]]тай нэгтгэж нийслэлийг нь өнөөгийн Тайпей хот болгожээ. Үүнийг өнөөгийн өндөр хөгжсөн Азийн бар улсын эхлэл гэж тайлбарлах нь олонтой. [[1894]]-[[1895]] онд үргэлжилсэн Хятад Японы хооронд болсон эхний дайнд Манж Чин улс ялагдаж Шимоносэкийн гэрээгээр Тайвань болон хэд хэдэн арлыг [[Японы эзэнт гүрэн]]д өгчээ. [[Япон|Япончууд]] тэднийг их сургуульд суралцаж, төрийн өндөр алба хашихыг хориглосон бөгөөд энэ хугацаанд Тайваньчууд хэд хэдэн удаа бослого гаргаж байсан ч амжилт олоогүй байна. Тухайлбал 1895, 1907, 1915, 1930 онуудад болсон зэвсэгт бослогууд бүгд амжилтгүй болж тухайн үеийн хүн амынх нь 0,5 хувь буюу 14,000 орчим хүн алагдсан гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч Японы дарангуйллын үед өнөөгийн Тайванийн дэд бүтэц, цахилгаан сүлжээ, төмөр зам, метро, цэвэрлэх байгууламж хийгээд боловсролын системийн суурь бий болсон байна. Мөн өмнө нь зөвхөн цагаан будаагаар хязгаарлагддаг байсан газар тариалангийн нэр төрөл өргөжиж дэлхийн элсэн чихрийн хамгийн том нийлүүлэгчдийн нэг болжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Тайвань арал нь Японы эзэн хааны армийн өмнө зүгт явуулах цэргийн ажиллагааны хамгийн чухал, стратегийн түшиц газар болж байв. Уг дайнд хэдэн арван мянган Тайваниуд Японы армийн өмнөөс тулалдаж, амь үрэгдсэн байдаг. Харин түүхэнд тод хараар тэмдэглэгдэн үлдсэн, одоо хэрнэ хөндүүртэй байдаг сэдэв нь ойролцоогоор 2000 орчим тайвань эмэгтэйг Японы армийн цэргүүдийг зугаацуулахын тулд бэлгийн боолчлол, мөлжлөгт ашиглаж байжээ. Япончууд 1945 онд уг дайнд ялагдсаныхаа дараа 50 жилийн турш ноёрхсон тус арлыг [[1945]] оны [[10 сарын 25|10 сарын 25-нд]] Хятадад буцаан өгсөн байна. Үүний дараа 300,000 орчим Тайвань иргэдийг өмнө нь Японы талд ажиллаж байсан гэх хэргээр хэлмэгдүүлж, цөллөгт явуулсан байна. Энэхүү Японы эзлэн түрэмгийлэлд Их газрын Хятадууд цус нэгтнүүддээ ямар ч дэмжлэг үзүүлэлгүй дотоод тэмцэлдээ бүх хүчээ тарамдуулж байхад бүх зовлон зүдгүүрийг туулж, дарангуйллын эсрэг Тайваньчууд өөрсдөө бие даан тэмцэж, эрх чөлөөгөө олох гэсэн оролдлогууд хийж байсан. Тиймээс Тайванийн уугуул иргэд тус арал нь [[Дундад Иргэн Улс]]ын нэг хэсэг байх ямар ч үндэслэлгүй гэж үздэг. [[1949]] оны [[Арванхоёрдугаар сар|арванхоёрдугаар сард]] [[Гоминдан|Гоминданы]] удирдлага засгийн газраа Тайвань (Формоза) арал руу нүүлгэхээр шийдвэрлэснээр зэвсэгт хүчний ихээхэн хэсэг, Гоминданы албан хаагчид, улс төрийн зүтгэлтнүүд, шинжлэх ухаан, соёлын ажилтнууд тийшээ явж нийт 2 сая хүн Тайвань руу нүүжээ. Тэдний тэн хагас нь Чан Кайшигийн цэргүүд байсан. Тэд явахдаа соёлын үнэт зүйл, их хэмжээний үнэт хөрөнгө, нам төрийн архиваа авч гарч чадсан байна. Үнэт эдлэлүүд нь одоо Тайбэйгийн үндэсний музейд хадгалагдаж байна. 1980-аад оны дунд үеэс Тайванд ардчилал болон Гоминданыг шинэчлэх алхам хүчтэй эхэлсэн юм. Тайванийн ардчиллын манлайлагчдын дийлэнх нь АНУ болон Барууны орнуудад боловсрол эзэмшсэн арлын уугуул иргэд байжээ. Ингээд 1988 онд анхны сөрөг хүчин болох Ардчилсан дэвшилт нам байгуулагдаж, 1996 онд анхны ардчилсан сонгуулийг явуулжээ. Мөн энэ онд анхны ардчилсан Үндсэн хуулийг баталснаар өнөөдрийг хүрчээ. Хэдий 1950 онд Хятадын иргэний дайн дууссан ч энэ бүх цаг хугацаанд БНХАУ болон Тайванийн хооронд цусгүй, оюун санаа, улс төрийн дайн үргэлжилсээр байна.<ref>[http://itoim.mn/article/FweWr/17432 Хятадын түүхэн дотоод хагарал Тайванийн аралд хурцадсаар] Itoim.mn Дэлхий 2019 оны 6 сарын 26</ref> == Төр засаг == === Засгийн газар === Эдүгээ Тайванийн Засгийн Газар өөрийгөө Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газар хэмээн нэрийддэг байна. [[1912]] онд Хятадын үндэсний хувьсгалын удирдагч [[Сунь Ятсен|Сун Ят Сен]] Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг байгуулсан бөгөөд [[1949]] онд тус Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн Газар [[Тайвань арал]] руу хөөгдөж, [[Мао Зэдун]] тэргүүтэй коммунистууд их газрын Хятадын төрийн эрхийг авч, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулснаар Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн Газрын эрх мэдэл нь зөвхөн Тайвань арлаар хязгаарлагдах болж, Дэлхий дахинаа Хятад улсыг төлөөлөх эрх мэдлээ аажмаар алдсан юм. [[Зураг:Presidential_Building,_Taiwan_(0747).JPG|thumb|200px|Ерөнхийлөгчийн ордон]] Бүгд Найрамдах Хятад Улс буюу Тайвань [[1971]] онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] дахь суудлаа алдаж, түүний орыг эдүгээгийн [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] эзэлжээ. Улмаар [[1979]] онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай Дипломат харилцаа тогтоосноор [[Гоминдан|Гоминданы]] намаар удирдуулсан Бүгд Найрамдах Хятад Улс олон улсын тавцанд Хятадыг төлөөлөх боломжоо алдсан бөгөөд [[1980]]-аад оны дунд үеэс Гоминданы Засгийн Газар бодит байдалтай эвлэрч, арлынхаа хил хязгаарт зохицсон прагматик төрийн бодлого баримтлахыг эрмэлзэх болсон юм. Тайвань нь Үндсэн Хуулийнхаа дагуу нилээд өвөрмөц төрийн бүтэцтэй. Ерөнхийдөө ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд Ерөнхийлөгч, Таван юань, Бүх Ард Түмний Үндэсний Их Хурал гэсэн гурван шатны институцаар дамжуулан төрийн удирдлагаа хэрэгжүүлдэг. Ерөнхийлөгч Үндэсний Их Хурлын удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулдаг, Үндэсний Засгийн Газраа англиар "Five Branches of National Government" хэмээн нэрлэдэг. '''1.''' Гүйцэтгэх Юань (Executive Yuan - гүйцэтгэх Засгийн газар), '''2'''. [[Хууль тогтоох Юань]] (Legislative Yuan -, Хууль тогтоох байгуллага), '''3'''. Шүүхийн Юань (Judicial Yuan, 2016 оноос), '''4.''' Хяналтын Юань (Control Yuan, 2020 оноос), '''5.''' Төрийн албаны шалгалтын (Examination Yuan, 2020 оноос) хэмээх таван байгууллага нэгдэж Засгийн газраа бүрдүүлдэг<ref>[https://tumurbat.blogspot.com/2014/08/blog-post.html Тайвань арлаар]</ref>. === Ерөнхийлөгч === [[1996]] оноос өмнө Тайваний ерөнхийлөгч нь Үндэсний Их Хурлаас сонгогддог байсан бол 1996 оны 3-р сараас эхлэн бүх ард түмний сонгуулиар сонгогддог болжээ. Төрийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь ерөнхийлөгч бөгөөд тэрээр дэд ерөнхийлөгчтэй хамт ард түмний саналаар дээд тал нь хоёр удаа 4 жилийн хугацаагаар сонгогддог. Ерөнхийлөгч нь Гүйцэтгэх Юаны гишүүдийг томилдог бөгөөд үүнд албан ёсоор Гүйцэтгэх Юаны дарга буюу Ерөнхий сайд багтдаг. Гүйцэтгэх Юаны гишүүд төрийн бодлогыг боловсруулж хэрэгжүүлэх, мөн засаглалыг хариуцдаг. Тайваний ерөнхийлөгчөөр Ардчилсан дэвшилт намаас сонгогдсон [[Цай Инвэнь]] ажиллаж байсан. Тайвань 2016 онд анхны эмэгтэй ерөнхийлөгчөө сонгосон бөгөөд тэрээр гадаад бодлогодоо хоёр эргийн харилцаа Хятад-Тайванийн харилцааны өнөөгийн хүрсэн тогтвортой байдлыг цаашид үргэлжлүүлэн бэхжүүлэхийн зэрэгцээ Өмнөд Хятадын тэнгисийн маргаанд шууд оролцохгүй байхаа илэрхийлээд байна. Сүүлд Ерөнхийлөгчөөр [[Лай Цин Дэ]] 2024 оны сонгуулиар ялж сонгогдсон байна. === Орон нутаг === {{Тайвань орны засаг захиргааны хуваарьт газрын зураг}} Бүгд Найрамдах Хятад Улсын нутаг орон таван зэрэгт шатлан хуваагдана. Оройн түвшинд нутгийн ихэнх нь олон хошуу бүхий Тайвань аймагт, үлдсэн хэсэг нь жижиг арлуудын Фужянь аймаг болон хотжиж нягтарсан [[Тайбэй]], [[Шинэ Тайбэй]], [[Гаошюн]], [[Тайжун]], [[Таоюань]], [[Тайнань]] гэх таван хотод хуваагдан захирагдана. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !Зэрэг!!colspan=5|Засаг захиргааны нэгж !!Нутаг |- ! I | rowspan="2" style="background:#f5c3c4;"| [[улсын хот]] <br>(直轄市 ''zhíxiáshì'') (6) | colspan=4 | <span style="color:gray;"> ''[[муж]]'' <br> (省 ''shěng'') (''[[Де-юре]]'' 2) </span> | rowspan="2" style="text-align:right;"| 22 |- ! II | style="background:#ceb2cd;"| [[Тайванийн хотын жагсаалт|аймгийн хот]] (3)<br> (市 ''shì'') | colspan="3" style="background:#e3edc3;"| [[шянь]] (13) <br> (縣 ''xiàn'') |- ! III | colspan=2 | [[дүүрэг (Тайвань)|дүүрэг]] (170) <br>(區 ''qū'') | [[Тайванийн хотын жагсаалт|хошууны хот]] (13)<br>(縣轄市 ''xiànxiáshì'') | [[балгас]] (39)<br> (鎮&nbsp;''zhèn'') | [[сум]] (146)<br> (鄉&nbsp;''xiāng'') | align=right | 368 |- ! IV | colspan=4 | [[гацаа]] <br> (里 ''lǐ'') | [[тосгон]] <br> (村 ''cūn'') | align=right | 7,835 |- ! V | colspan=5 | [[хороо]] (鄰 ''lín'') | align=right | 147,877 |} === Гадаад харилцаа === [[Зураг:RC_(Taiwan).png|thumb|Тайваньтай дипломат (ногоон), дипломат бус (цэнхэр) харилцаатай орнууд]] Түүхэн ба улс төрийн шалтгааны улмаас Тайванийн олон улсын тавцан дахь байр суурь төдий л тогтвортой бус. [[Хятад|БНХАУ]] хүчирхэгжиж, гадаад байр суурь нь бэхжихийн хэрээр дэлхийн улс орнууд БНХАУ-ын "нэг Хятадын бодлого"-ын шахалтанд орж Тайваньтай дипломат харилцаагаа тасалсан буюу шинээр харилцаа тогтоохоос зайлсхийх болсон юм. 1971 онд Тайвань нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн, НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүний байр сууриа алдсан явдал нь гадаад харилцаа, гадаад нэр хүндэд нь хүнд цохилт өгсөн юм. Тиймээс эдүгээ Тайванийн Засгийн газрын зүгээс Олон улсын тавцанд явуулж буй бодлого хийгээд Хятадын нэгдэл, тусгаар тогтнолын талаархи бодлогыг нь НҮБ хийгээд гадаад улс орнууд тэр бүр хүлээн зөвшөөрдөггүй. Өөрөөр хэлбэл Тайвань улс төрийн хувьд олон улсын тавцанд ихээхэн хавчигдмал байдалтай байдаг юм. Гэсэн ч Тайвань эдүгээ Африк, Латин Америкийн 20 гаруй оронтой дипломат харилцаатай, дэлхийн 140 гаруй улс орнуудтай худалдаа, эдийн засаг, соёл шинжлэх ухаан зэрэг салбарт бие даасан харилцаагаа хөгжүүлж буйн дотор дэлхийн тэргүүлэх 20-иод улс орон багтдаг. Тэдгээр улсуудаас 64-т нь төлөөлөгчийн газар, нэгд нь консулын газартай ажээ. Тайбэй хотод гадаадын 44 орны 48 төлөөлөгчийн газар нийгэмлэг, виз эрхэлдэг байгууллага ажилладаг байна. Тайвань нь өөрөө олон улсын 893 төрийн бус байгууллагын идэвхитэй гишүүн юм. '''Тайваньтай дипломат харилцаатай орнууд: (2022 оны байдлаар)''' {| class="wikitable sortable" |1. |Белиз |1989 |- |2. |Ватикан |1942 |- |3. |Гаити |1956 |- |4. |Гватемал |1933 |- |5. |Гондурас |1942 |- |6. |Маршалын Аралууд |1998 |- |7. |Науру |1980 |- |8. |Палау |1999 |- |9. |Парагвай |1957 |- |10. |Сент-Винсент ба Гренадин |1981 |- |11. |Сент-Китс ба Невис |1983 |- |12. |Сент-Люси |1984 |- |13. |Тувалу |1979 |- |14. |Эсватини |1968 |} == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] * [[Тайвань арал]] == Цахим холбоос == * {{commons|台灣}} == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} [[Ангилал:Тайвань| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Урьдын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улс| ]] [[Ангилал:1912 онд байгуулагдсан]] fpqmce33e7yk892k724dzgho4t00pfb Монголын Ардчилсан Нам 0 5843 852825 851262 2026-04-10T16:33:41Z ~2026-22128-36 103867 852825 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Ардчилсан Нам}} {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | native_name_lang = mn | logo = Democratic Party of Mongolia emblem since 2026.svg | logo_size = | colorcode = #11479E | abbreviation = {{lang|mn|АН}} | presidium = Үндэсний Бодлогын Хороо | leader1_title = Дарга | leader1_name = [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | leader2_title = | leader2_name = | leader3_title = Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга | leader3_name = [[Наянтайн Ганибал]] | foundation = {{start date|1990}}<br /> 2000 оны 12 сарын 6 (албан ёсоор) | headquarters = [[Улаанбаатар]] | newspaper = ''Ardchilal Times'' | student_wing = [[Ардчилсан оюутны холбоо]] | youth_wing = Ардчилсан Залуучуудын Холбоо | womens_wing = Ардчилсан Эмэгтэйчүүдийн Холбоо | membership_year = | membership = 150,000<ref>{{Cite web |url=http://www.supremecourt.mn/nam/2 |title=Монгол Улсын Дээд шүүх – Ардчилсан нам /АН/ |access-date=2022-07-15 |archive-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603053425/http://www.supremecourt.mn/nam/2 |url-status=dead }}</ref> | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Либерал консерватизм]]<ref>{{cite book |last1= Uribe Burcher |first1= Catalina |last2= Casal Bértoa |first2= Fernando |date= 15 November 2018 |title= Political Finance in Mongolia: Assessment and Recommendations |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/political-finance-in-mongolia.pdf |publisher= International Institute for Democracy and Electoral Assistance; Open Society Forum |page= 13|doi=10.31752/idea.2018.68 |access-date=22 June 2020 |isbn=978-91-7671-217-7}} </ref> | [[Эдийн засгийн либерализм]]<ref>{{Cite book |author=Julia Bader |title=China's Foreign Relations and the Survival of Autocracies |publisher=Routledge |year=2015 |page=88}}</ref> | [[Нармай Монгол|Үндсэрхэг үзэл]]<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|title=Mongolia: Khaltmaa Battulga wins election on nationalist platform|website=www.aljazeera.com|access-date=25 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303160127/https://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|archive-date=3 March 2018}}</ref> }} | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | international = [[Олон Улсын Ардчилсан Холбоо]] | national = | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Хөх]] | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{Composition bar|42|126|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | flag = [[File:Democratic Party of Mongolia flag since 2026.svg|Official flag of the Democratic Party of Mongolia|border|200px]] | website = {{URL|democraticparty.mn}} | footnotes = | country = Монгол улс }} '''Ардчилсан Нам''' нь [[Монгол]]ын [[улс төрийн нам]]уудын нэг. Өдгөөгийн Ардчилсан нам нь [[2000]] оны [[12 сарын 6]]-нд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|Социал-Демократ Нам]], Шашинтны Ардчилсан Нам, Уламжлал Сэргэн Мандлын Нам, хуучин Ардчилсан Нам, Уламжлалын нэгдсэн намын нэг хэсэг гэсэн улс төрийн 6 хүчний нэгдлийн үр дүнд байгуулагдсан. == Түүх == {{Гол|Монголын ардчилсан хувьсгал}} 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр Улаанбаатар хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, Монголын ардчилсан холбоог байгуулав. Ардчилсан холбоо 1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, Монголын Ардчилсан Нам /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав. 1990 оны 4 дүгээр сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар Э.Бат-Үүлийг сонгон баталж, 1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАн байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов. 2000 онд Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, Монголын Социал Демократ Нам, Монголын Сэргэн Мандлын Нам, Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам нэгдэж “Ардчилсан нам” болсон. Тус нам 1992-1996 онд “Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулан ажиллаж, 1996-2000, 2012-2016 онд УИХ-д олонх болон засгийн эрх барьж байв.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/1031 МонголАрдчилсан нам]</ref> == Дарга нар == {| {{prettytable}} !д.д.||Нэр||Ажилласан хугацаа |- |1||[[Дамбийн Дорлигжав]]||2000-2002 |- |2||[[Мэндсайханы Энхсайхан]]||2002-2005 |- |3||[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]|| 2005-2006 |- |4||[[Цахиагийн Элбэгдорж]]||2006-2008 |- |5||[[Норовын Алтанхуяг]]||2008-2014 |- |6||[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2015-2017 |- |7||[[Содномзундуйн Эрдэнэ]]||2017-2020 |- |8 |Цэвэгдоржийн Туваан |2020-2023 |- |9||[[Лувсаннямын Гантөмөр]]||2023-2025 |- |10||[[Одонгийн Цогтгэрэл]]||2025- |} == Мөн үзэх == *[[Монгол Улс]] *[[Монголын улс төрийн намууд]] == Эшлэл == {{Reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам|Ардчилсан Нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] na0rkmh0iszctla8466dqj5hvrs1piz 852828 852825 2026-04-10T16:37:12Z ~2026-22128-36 103867 852828 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Ардчилсан Нам}} {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | native_name_lang = mn | logo = Democratic Party of Mongolia emblem since 2026.svg | logo_size = | colorcode = #11479E | abbreviation = {{lang|mn|АН}} | presidium = Үндэсний Бодлогын Хороо | leader1_title = Дарга | leader1_name = [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | leader2_title = | leader2_name = | leader3_title = Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга | leader3_name = [[Наянтайн Ганибал]] | foundation = {{start date|1990}}<br /> 2000 оны 12 сарын 6 (албан ёсоор) | headquarters = [[Улаанбаатар]] | newspaper = ''Ardchilal Times'' | student_wing = [[Ардчилсан оюутны холбоо]] | youth_wing = Ардчилсан Залуучуудын Холбоо | womens_wing = Ардчилсан Эмэгтэйчүүдийн Холбоо | membership_year = | membership = 150,000<ref>{{Cite web |url=http://www.supremecourt.mn/nam/2 |title=Монгол Улсын Дээд шүүх – Ардчилсан нам /АН/ |access-date=2022-07-15 |archive-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603053425/http://www.supremecourt.mn/nam/2 |url-status=dead }}</ref> | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Либерал консерватизм]]<ref>{{cite book |last1= Uribe Burcher |first1= Catalina |last2= Casal Bértoa |first2= Fernando |date= 15 November 2018 |title= Political Finance in Mongolia: Assessment and Recommendations |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/political-finance-in-mongolia.pdf |publisher= International Institute for Democracy and Electoral Assistance; Open Society Forum |page= 13|doi=10.31752/idea.2018.68 |access-date=22 June 2020 |isbn=978-91-7671-217-7}} </ref> | [[Эдийн засгийн либерализм]]<ref>{{Cite book |author=Julia Bader |title=China's Foreign Relations and the Survival of Autocracies |publisher=Routledge |year=2015 |page=88}}</ref> | [[Нармай Монгол|Үндсэрхэг үзэл]]<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|title=Mongolia: Khaltmaa Battulga wins election on nationalist platform|website=www.aljazeera.com|access-date=25 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303160127/https://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|archive-date=3 March 2018}}</ref> }} | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | international = [[Олон Улсын Ардчилсан Холбоо]] | national = | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Хөх]] | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{Composition bar|42|126|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | flag = [[File:Democratic Party of Mongolia flag since 2026.svg|Official flag of the Democratic Party of Mongolia|border|200px]] | website = {{URL|democraticparty.mn}} | footnotes = | country = Монгол улс }} '''Ардчилсан Нам''' нь [[Монгол]]ын [[улс төрийн нам]]уудын нэг. Өдгөөгийн Ардчилсан нам нь [[2000]] оны [[12 сарын 6]]-нд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|Социал-Демократ Нам]], Шашинтны Ардчилсан Нам, Уламжлал Сэргэн Мандлын Нам, хуучин Ардчилсан Нам, Уламжлалын нэгдсэн намын нэг хэсэг гэсэн улс төрийн 6 хүчний нэгдлийн үр дүнд байгуулагдсан. == Түүх == {{Гол|Монголын ардчилсан хувьсгал}} 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр Улаанбаатар хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, Монголын ардчилсан холбоог байгуулав. Ардчилсан холбоо 1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, Монголын Ардчилсан Нам /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав. 1990 оны 4 дүгээр сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар Э.Бат-Үүлийг сонгон баталж, 1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАн байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов. 2000 онд Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, Монголын Социал Демократ Нам, Монголын Сэргэн Мандлын Нам, Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам нэгдэж “Ардчилсан нам” болсон. Тус нам 1992-1996 онд “Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулан ажиллаж, 1996-2000, 2012-2016 онд УИХ-д олонх болон засгийн эрх барьж байв.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/1031 МонголАрдчилсан нам]</ref> == Дарга нар == {| {{prettytable}} !д.д.||Нэр||Ажилласан хугацаа |- |1||[[Дамбийн Дорлигжав]]||2000-2002 |- |2||[[Мэндсайханы Энхсайхан]]||2002-2005 |- |3||[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]|| 2005-2006 |- |4||[[Цахиагийн Элбэгдорж]]||2006-2008 |- |5||[[Норовын Алтанхуяг]]||2008-2014 |- |6||[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2015-2017 |- |7||[[Содномзундуйн Эрдэнэ]]||2017-2020 |- |8 |Цэвэгдоржийн Туваан |2020-2021 |- |9||[[Лувсаннямын Гантөмөр]]||2023-2025 |- |10||[[Одонгийн Цогтгэрэл]]||2025- |} == Мөн үзэх == *[[Монгол Улс]] *[[Монголын улс төрийн намууд]] == Эшлэл == {{Reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам|Ардчилсан Нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] p40g6uvbwxfsn13shjuxnpj6y991ajw 852829 852828 2026-04-10T16:37:58Z ~2026-22128-36 103867 852829 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Ардчилсан Нам}} {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | native_name_lang = mn | logo = Democratic Party of Mongolia emblem since 2026.svg | logo_size = | colorcode = #11479E | abbreviation = {{lang|mn|АН}} | presidium = Үндэсний Бодлогын Хороо | leader1_title = Дарга | leader1_name = [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | leader2_title = | leader2_name = | leader3_title = Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга | leader3_name = [[Наянтайн Ганибал]] | foundation = {{start date|1990}}<br /> 2000 оны 12 сарын 6 (албан ёсоор) | headquarters = [[Улаанбаатар]] | newspaper = ''Ardchilal Times'' | student_wing = [[Ардчилсан оюутны холбоо]] | youth_wing = Ардчилсан Залуучуудын Холбоо | womens_wing = Ардчилсан Эмэгтэйчүүдийн Холбоо | membership_year = | membership = 150,000<ref>{{Cite web |url=http://www.supremecourt.mn/nam/2 |title=Монгол Улсын Дээд шүүх – Ардчилсан нам /АН/ |access-date=2022-07-15 |archive-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603053425/http://www.supremecourt.mn/nam/2 |url-status=dead }}</ref> | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Либерал консерватизм]]<ref>{{cite book |last1= Uribe Burcher |first1= Catalina |last2= Casal Bértoa |first2= Fernando |date= 15 November 2018 |title= Political Finance in Mongolia: Assessment and Recommendations |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/political-finance-in-mongolia.pdf |publisher= International Institute for Democracy and Electoral Assistance; Open Society Forum |page= 13|doi=10.31752/idea.2018.68 |access-date=22 June 2020 |isbn=978-91-7671-217-7}} </ref> | [[Эдийн засгийн либерализм]]<ref>{{Cite book |author=Julia Bader |title=China's Foreign Relations and the Survival of Autocracies |publisher=Routledge |year=2015 |page=88}}</ref> | [[Нармай Монгол|Үндсэрхэг үзэл]]<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|title=Mongolia: Khaltmaa Battulga wins election on nationalist platform|website=www.aljazeera.com|access-date=25 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303160127/https://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|archive-date=3 March 2018}}</ref> }} | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | international = [[Олон Улсын Ардчилсан Холбоо]] | national = | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Хөх]] | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{Composition bar|42|126|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | flag = [[File:Democratic Party of Mongolia flag since 2026.svg|Official flag of the Democratic Party of Mongolia|border|200px]] | website = {{URL|democraticparty.mn}} | footnotes = | country = Монгол улс }} '''Ардчилсан Нам''' нь [[Монгол]]ын [[улс төрийн нам]]уудын нэг. Өдгөөгийн Ардчилсан нам нь [[2000]] оны [[12 сарын 6]]-нд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|Социал-Демократ Нам]], Шашинтны Ардчилсан Нам, Уламжлал Сэргэн Мандлын Нам, хуучин Ардчилсан Нам, Уламжлалын нэгдсэн намын нэг хэсэг гэсэн улс төрийн 6 хүчний нэгдлийн үр дүнд байгуулагдсан. == Түүх == {{Гол|Монголын ардчилсан хувьсгал}} 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр Улаанбаатар хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, Монголын ардчилсан холбоог байгуулав. Ардчилсан холбоо 1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, Монголын Ардчилсан Нам /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав. 1990 оны 4 дүгээр сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар Э.Бат-Үүлийг сонгон баталж, 1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАн байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов. 2000 онд Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, Монголын Социал Демократ Нам, Монголын Сэргэн Мандлын Нам, Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам нэгдэж “Ардчилсан нам” болсон. Тус нам 1992-1996 онд “Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулан ажиллаж, 1996-2000, 2012-2016 онд УИХ-д олонх болон засгийн эрх барьж байв.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/1031 МонголАрдчилсан нам]</ref> == Дарга нар == {| {{prettytable}} !д.д.||Нэр||Ажилласан хугацаа |- |1||[[Дамбийн Дорлигжав]]||2000-2002 |- |2||[[Мэндсайханы Энхсайхан]]||2002-2005 |- |3||[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]|| 2005-2006 |- |4||[[Цахиагийн Элбэгдорж]]||2006-2008 |- |5||[[Норовын Алтанхуяг]]||2008-2014 |- |6||[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2015-2017 |- |7||[[Содномзундуйн Эрдэнэ]]||2017-2020 |- |8 |[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2020-2021 |- |9||[[Лувсаннямын Гантөмөр]]||2023-2025 |- |10||[[Одонгийн Цогтгэрэл]]||2025- |} == Мөн үзэх == *[[Монгол Улс]] *[[Монголын улс төрийн намууд]] == Эшлэл == {{Reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам|Ардчилсан Нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] 7lki4mrpotytpqk5i53dnekj1t5gloj Загвар:KIA 10 8398 852823 560841 2026-04-10T16:24:22Z HorseBro the hemionus 100126 852823 wikitext text/x-wiki &nbsp;[[<!---(link:)-->{{{1|Killed in action}}}<!-- -->|<!--(label:)-->{{#ifeq:{{{alt|}}}|yes |(KIA) |<span style="font-family:'Times New Roman','Old English Text MT',serif">{{#ifeq:{{{bold|}}}|no |&dagger; |'''&dagger;'''}}</span>}}<!-- -->]]<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 7kqirpdwx5a66ykrgl44ehij6zjp34w 852826 852823 2026-04-10T16:34:40Z HorseBro the hemionus 100126 852826 wikitext text/x-wiki &nbsp;[[<!---(link:)-->{{{1|Killed in action}}}<!-- -->|<!--(label:)-->{{#ifeq:{{{alt|}}}|yes |(Тулалдаанд амь үрэгдсэн) |<span style="font-family:'Times New Roman','Old English Text MT',serif">{{#ifeq:{{{bold|}}}|no |&dagger; |'''&dagger;'''}}</span>}}<!-- -->]]<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 1587tpjd3pqlnb5pvk6ge2ejx2s1dxp 852827 852826 2026-04-10T16:34:51Z HorseBro the hemionus 100126 852827 wikitext text/x-wiki &nbsp;[[<!---(link:)-->{{{1|Тулалдаанд амь үрэгдсэн}}}<!-- -->|<!--(label:)-->{{#ifeq:{{{alt|}}}|yes |(Тулалдаанд амь үрэгдсэн) |<span style="font-family:'Times New Roman','Old English Text MT',serif">{{#ifeq:{{{bold|}}}|no |&dagger; |'''&dagger;'''}}</span>}}<!-- -->]]<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 4n6tqhrpungiwtkyi8gpqo4qgylhcqp Унгар 0 9091 852909 848978 2026-04-11T08:57:55Z Enkhsaihan2005 64429 852909 wikitext text/x-wiki {{short description|Европ дахь улс}} {{about|улсын|хэрэглээг|Унгар (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Унгар | common_name = Унгар | native_name = {{native name|hu|Magyarország}} | image_flag = Flag of Hungary.svg | flag_type = [[Унгарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Hungary.svg | symbol_type = [[Унгарын төрийн сүлд|Сүлд]] | symbol_width = 50px | national_motto = | national_anthem = {{native name|hu|"[[Унгарын төрийн дуулал|Himnusz]]"|italics=no}}<ref>{{cite web|url=http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|title=The Story Behind the Hungarian National Anthem|publisher=Jules S. Vállay|access-date=8 May 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075407/http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|url-status=dead}}</ref><br />({{Lang-mn|"Төрийн дуулал"}})<br /><div style="display:inline-block;padding-top:0.4em;">[[File:Hungarian national anthem, performed by the United States Navy Band (1997 arrangement).mp3]]</div> | image_map = EU-Hungary.svg | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=Европын Холбоо |subregion_color=ногоон |legend=EU-Hungary.svg}} | capital = [[Будапешт]] | coordinates = {{Coord|47|26|N|19|15|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Унгар хэл]]<ref name="Flaw" /> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 98.3% [[Унгарчууд‎]] | 3.2% [[Унгар дахь цыганууд|Цыганууд]] | 1.8% [[Унгарын германчууд|Германчууд]] | 0.4% [[Унгар дахь румынчууд‎|Румынчууд‎]] | 1% тунхаглаагүй<ref group="note">Унгарт хүмүүс олон угсаатан сонгож чадах тул нийлбэр нь 100% давж болно.</ref><ref name="census 2016">{{cite book|last=Vukovich|first=Gabriella|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|title=Mikrocenzus 2016 – 12. Nemzetiségi adatok|trans-title=2016 microcensus – 12. Ethnic data|language=hu|work=Hungarian Central Statistical Office|location=Budapest|year=2018|access-date=10 January 2019|isbn=978-963-235-542-9}}</ref> }} | ethnic_groups_year = 2022 тооллого | religion_year = 2011 тооллого | religion_ref = <ref name="Census2011det" /> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |54.3% [[Христийн шашин|Христ]] |—39.0% [[Унгар дахь католик сүм|Католик]] |—11.8% [[Протестант урсгал|Протестант]] |—3.5% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] |18.2% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]] |0.3% [[Унгар дахь шашин шүтлэг|бусад]] |27.2% хариулаагүй}} | demonym = [[Унгарчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Давамгайлагч намын систем|ноёрхогч-намын]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Унгарын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Шуйок Тамаш]] | leader_title2 = [[Унгарын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Орбан Виктор]] | leader_title3 = [[Үндэсний Ассамблейн даргын жагсаалт (Унгар)|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name3 = | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Унгар)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Унгарын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Унгарын гүнт улс]] | established_date1 = 895<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana: Heart to India|url=https://books.google.com/books?id=igzYAAAAMAAJ|volume=1|year=2006|publisher=Scholastic Library Pub.|isbn=978-0-7172-0139-6|page=581}}</ref> | established_event2 = [[Унгарын хаант улс|Христийн хаант улс]] | established_date2 = 12 сарын 25, 1000 он<ref>University of British Columbia. Committee for Medieval Studies, [https://books.google.com/books?id=xV7xAAAAMAAJ Studies in medieval and renaissance history], Committee for Medieval Studies, University of British Columbia, 1980, p. 159</ref> | established_event3 = [[1222 оны Алтан бух]] | established_date3 = 4 сарын 24, 1222 он | established_event4 = {{nowrap|[[Мохачийн тулаан]]}} | established_date4 = 8 сарын 29, 1526 он | established_event5 = {{nowrap|[[Будагийн бүслэлт (1686)|Будаг чөлөөлөв]]}} | established_date5 = 9 сарын 2, 1686 он | established_event6 = {{nowrap|[[1848 оны Унгарын хувьсгал|1848 оны хувьсгал]]}} | established_date6 = 3 сарын 15, 1848 он | established_event7 = [[Австри-Унгар]] | established_date7 = 3 сарын 30, 1867 он | established_event8 = [[Трианоны гэрээ]] | established_date8 = 6 сарын 4, 1920 он | established_event9 = [[Унгарын түүх#Гуравдугаар бүгд найрамдах улс (1989 оноос)|Гуравдугаар бүгд найрамдах улс]] | established_date9 = 10 сарын 23, 1989 он | established_event10 = [[НАТО]]-д [[НАТО-гийн өргөтгөл#Вильнюсийн бүлгэм|нэгдэв]] | established_date10 = 3 сарын 12, 1999 он | established_event11 = [[Европын Холбоо]]нд [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|элсэв]] | established_date11 = 5 сарын 1, 2004 он | area_km2 = 93,030<ref name=area>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|title=Hungary|publisher=CIA The World Factbook|access-date=27 March 2014|archive-date=12 Наймдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|url-status=dead}}</ref> | area_rank = 108 | area_sq_mi = 35,919 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 3.7<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |title=CIA World Factbook weboldal |access-date=3 June 2009 |archive-date=12 Наймдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = 9,678,000<ref>{{cite web|url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html|title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH)|website=www.ksh.hu|access-date=9 February 2022}}</ref>|| | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 92 | population_density_km2 = {{#expr:9769526/93030 round 0}} | population_density_sq_mi = {{#expr:9769526/35919 round 0}} <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 78 | GDP_PPP = {{increase}} $427 тэрбум<ref name="IMFWEOHU">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=944,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 54 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $43,907<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 42 | GDP_nominal = {{increase}} $188 тэрбум<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 58 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,385<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 57 | Gini = 28.3 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.846 <!--number only--> | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 46 | currency = [[Унгарын форинт|Форинт]] | currency_code = HUF | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = жжжж.сс.өө. | drives_on = баруун | calling_code = [[Унгар дахь утасны дугаар|+36]] | patron_saint = [[Stephen I of Hungary|Saint Stephen]] | cctld = [[.hu]]{{ref label|aaa|a}} | footnote_a = {{note|aaa}} [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. | today = }} '''Унгар''' ({{lang-hu|Magyarország}}, ''Мажярорсааг''), албан ёсоор '''Унгар Улс''' нь [[Карпатын нам дор газар]]т орших [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]], [[Төв Европ|төв]] [[Европ]]ын [[улс]] юм. Хуурай газраар [[Австри]], [[Словак]], [[Украин]], [[Румын]], [[Серби]], [[Хорват]], [[Словени]] улсуудтай хиллэдэг. 2024 оны байдлаар 9,603,634 хүн амтай, 93,036 км² газар нутагтай улс. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Будапешт]]. Унгар улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[НАТО]], [[Европын Холбоо]] болон [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа Хөгжлийн Байгууллага|ЭЗХАХБ]]-ын гишүүн, [[Шенгений гэрээ|Шенгений гэрэнд]] нэгдсэн. [[Албан ёсны хэл]] нь [[Урал хэлний бүлэг|Урал хэлний бүлгийн]] [[Унгар хэл|унгар]] буюу мажяр хэл. Европын Холбооны 24 албан ёсны хэлний нэг боловч [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур]]т багтдаггүй. == Түүх == 235 оноос хойш Ромын эзэнт гүрэн бослого, өрсөлдөөн, эзэн хаадын хурдацтай өөрчлөлтөөс үүдэлтэй үймээн самууныг туулсан. Баруун Ромын эзэнт гүрэн 5-р зуунд герман овог аймгуудын нүүдэл, Карпийн шахалтын дор нуран унасан. Энэ үед Хүннү гүрнээс (370-469 он) Төв Европт олон нүүдэлчид ирсэн. Хүннү гүрний хамгийн хүчирхэг удирдагч нь [[Аттила хаан]] (434–453) байсан бөгөөд хожим Унгарын домогт гол дүр болсон хүн юм. Хүннү гүрэн задран унасны дараа Хүннү гүрний вассал байсан Зүүн Германы овог Гепидүүд Карпатын сав газарт өөрсдийн хаант улсаа байгуулсан нь Унгар байсан гэж үздэг. [[Кельтүүд|Кельт]] (НТӨ 450 оноос хойш) болон [[Эртний Ром|Ромын]] (НТӨ IX-IV зуун) үеэс хойш IX зууны сүүл үед мажааруудын удирдагч [[Арпад]] Унгар улсыг үндэслэн байгуулсан бөгөөд түүний гуч [[I Иштван]] 1000 онд [[Ром]]оос илгээсэн титмийг хүлээн авч хаан ширээнд суужээ. Унгарын Вант Улс дундаа бага сага тасалдалтай 946 жилийн турш оршин тогтносон. Зарим үед тус улс Өрнөдийн соёлын төвүүдийн нэг гэж тооцогдож байлаа. ХХ зуунд [[Унгарын хаант улс (1920–1946)]] залгаад дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа коммунист үе (1947-1989) тогтсон бөгөөд энэ үед гарсан [[1956 оны Унгарын хувьсгал]], 1989 онд Австритай залгаа хилээ нээж социалист орнуудын эвслийн бутралыг түргэсгэсэн зэрэг нь олон улсын анхаарлыг татсан юм. Одоо тус улс нь Парламентын Бүгд найрамдах засаглалтай (1989 оноос хойш). Өнөөдөр Унгар улс өндөр орлоготой эдийн засаг<ref>[https://archive.is/20120630221216/web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html%23High_income World Bank Country Classification], 2007</ref> болсон бөгөд зарим эдийн засгийн үзүүлэлтээрээ бүс нутагтаа тэргүүлдэг<ref>{{Cite web |url=http://www.amcham.hu/events/2008/20060326ICEG/Panel%201/Presentation_Retfalvi.pdf |title=PowerPoint bemutató<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-09-14 |archive-date=2015-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914211037/http://www.amcham.hu/events/2008/20060326ICEG/Panel%201/Presentation_Retfalvi.pdf |url-status=dead }}</ref>. Тус улсын одоогийн зорилго нь [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-гийн стандартаар (тус улсын [[Хүний хөгжлийн индекс|ХХИ]]<ref>{{Cite web |url=http://duihk.hu/fileadmin/user_upload/Dokumente/Wirtschaftsinfos/HU/Foerdermittel/2006-10-25_NFT2_en.pdf |title=Microsoft Word - NHDP_HU_NSRF_en_r1.doc<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-09-14 |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527200119/http://duihk.hu/fileadmin/user_upload/Dokumente/Wirtschaftsinfos/HU/Foerdermittel/2006-10-25_NFT2_en.pdf |url-status=dead }}</ref> дэлхийд 36-д орох бөгөөд улам бүр өссөөр байгаа билээ) хөгжингүй улс болоход оршино. Унгар нь сүүлийн арван жилд дэлхийн хамгийн их жуулчид очдог 15 газрын нэг байсан<ref>[http://index.hu/gazdasag/vilag/szmturizm07/ Index - Miért menjünk Magyarországra? Miért menjünk Szlovákiába?<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mth.gov.hu/download.php?ctag=download&docID=185 |title=Archive copy |access-date=2008-09-14 |archive-date=2007-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423123629/http://www.mth.gov.hu/download.php?ctag=download&docID=185 |url-status=dead }}</ref>. Нийслэл [[Будапешт]] хот нь дэлхийн хамгийн үзэсгэлэнтэй хотуудын нэг гэж тооцогддог<ref>http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/400bis.pdf</ref><ref>[http://www.worldheritagesite.org/sites/budapest.html Будапешт Дунай мөрний эрэг, Буда цайз, Андрасси өргөн чөлөөний хамт Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн - Зураг, мэдээлэл, аялал жуулчлалын сурвалжилгууд<!-- Bot generated title -->]</ref>. Тус улсад дэлхийн хоёр дахь том халуун [[Хэвиц нуур]], Төв Европын хамгийн том [[Балатон нуур]], Европ дахь хамгийн том байгалийн хээр байдаг. == Хүн ам == 2024 оны байдлаар Унгарын хүн ам 9,603,634 байв. Хүн амын дийлэнх нь унгарууд (8,314,029 буюу 2011 оны хүн амын 83.7%) юм. 2011 оны хүн амын тооллогоор (хүмүүс гарал үүслээ олон үндэстнээр зааж болох тул эцсийн тооллого 100%-иас давсан) Унгарын хамгийн чухал үндэсний цөөнх нь германчууд (29,647 буюу 0.3%), цыганууд (131,951 буюу 1.3%), румынчууд (26,345 буюу 0.3%), словакууд (26,345 буюу 0.3%), хорватууд (23,561 буюу 0.2%), сербичүүд (0.2%) юм. Судалгаанд оролцогчдын 1,455,883 нь (тухайн үеийн хүн амын 14.7%) гарал үүслээ заагаагүй байна. Хөрш зэргэлдээ орнуудад, ялангуяа Словак, Украин, Румын (Трансильвани), Серби (Воеводина), Хорват зэрэг улсуудад Унгарын томоохон нийгэмлэгүүд байдаг. Унгарын томоохон хотууд — [[Дебрецен]], [[Сегед]], [[Мишкольц]], [[Печ]] болон бусад. == Төрийн тогтолцоо == Унгар бол парламентын Бүгд найрамдах улс юм. Хууль тогтоох байгууллага нь ард түмнээс 4 жилийн хугацаатай сонгогддог Төрийн чуулган ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Országgyűlés'') юм. Төрийн тэргүүн Ерөнхийлөгч нь Төрийн чуулганаар 5 жилийн хугацаатай сонгогддог (''elnök'') юм. Гүйцэтгэх засаглал нь Унгарын Засгийн газар бөгөөд Ерөнхий сайд (''Miniszterelnök'') болон сайд нараас бүрддэг. Төрийн чуулганаар томилогдон түүний өмнө хариуцлага хүлээдэг байна. Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага нь Унгарын Үндсэн хуулийн шүүх юм. 2010 оноос хойш [[Орбан Виктор]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. ==Орон нутаг == {| class="wikitable" |- style="background-color:#ffd700;text-align:left" ! Газар (орон) <br> [[Зураг:HU NUTS 1.png|120px]] ! Муж (бүс) <br> [[Зураг:HU NUTS 2.png|120px]] ! Аймаг (хошуу) <br> [[Зураг:HU NUTS 3.png|120px]] ! Хүн ам <br> (2012) |- | rowspan=2 | [[Төв Унгар]] <br> (Унгарын төв газар) | rowspan=2 | [[Төв Унгар]] <br> (Унгарын төв муж) | [[Зураг:Coa Hungary Town Budapest big.svg |18px]] [[Будапешт]] || 1,740,041 |- | [[Зураг:FLAG-Pest-megye.svg|18px]] [[Пешт]] || 1,245,048 |- | rowspan=9 | [[Дунантуль]] <br> (Дунайн цаад газар) | rowspan=3 | [[Төв Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын төв муж) | [[Зураг:FLAG-Fejér-megye.svg|18px]] [[Фейер]] || 425,581 |- | [[Зураг:FLAG-Komárom-Esztergom-megye.svg|18px]] [[Комаром-Эстергом]] || 310,200 |- | [[Зураг:FLAG-Veszprém-megye.svg|18px]] [[Веспрем хошуу|Веспрем]] || 354,565 |- | rowspan=3 | [[Өрнө Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын өрнөд муж) | [[Зураг:FLAG-Gyor-Moson-Sopron-megye.svg|18px]] [[Дьёр-Мошон-Шопрон]] || 451,827 |- | [[Зураг:FLAG-Vas-megye.svg|18px]] [[Ваш]] || 256,458 |- | [[Зураг:FLAG-Zala-megye.svg|18px]] [[Зала]] || 285,154 |- | rowspan=3 | [[Өмнө Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын өмнөд муж) | [[Зураг:Baranya Flag(HUNGARY).png|18px]] [[Баранья]] || 388,907 |- | [[Зураг:FLAG-Somogy-megye.svg|18px]] [[Шомодь]] || 315,850 |- | [[Зураг:FLAG-Tolna-megye.svg|18px]] [[Тольна]] || 229,116 |- | rowspan=9 | [[Умард Альфёльд хоёр]]<br> (Умард газар ба<br> Нам доор газар) | rowspan=3 | [[Умар Унгар]] <br> (Унгарын умард муж) | [[Зураг:FLAG-Borsod-Abauj-Zemplén-megye.svg|18px]] [[Боршод-Абауй-Земплен]] || 678,261 |- | [[Зураг:FLAG-Heves-megye.svg|18px]] [[Хевеш]] || 305,336 |- | [[Зураг:FLAG-Nograd.svg|18px]] [[Ноград]] || 198,933 |- | rowspan=3 | [[Умар Альфёльд]] <br> (Умард нам доор газар) | [[Зураг:Hajdú-Bihar Flag(HUNGARY).png|18px]] [[Хайду-Бихар]] || 538,037 |- | [[Зураг:FLAG-Jasz-Nagykun-Szolnok.svg|18px]] [[Яс-Надькун-Сольнок]] || 383,128 |- | [[Зураг:Flag-Szabolcs-Szatmar-Bereg-megye.svg|18px]] [[Сабольч-Сатмар-Берег]] || 551,871 |- | rowspan=3 | [[Өмнө Альфёльд]] <br> (Өмнөд нам доор газар) | [[Зураг:FLAG-Bacs-Kiskun-megye.svg|18px]] [[Бач-Кишкун]] || 522,312 |- | [[Зураг:FLAG-Békés-megye.svg|18px]] [[Бекеш]] || 357,740 |- | [[Зураг:Flag of Csongrad-Csanad megye.svg|18px]] [[Чонград]] || 419,366 |- style="background: #f0f0f0;" | 3 газар || 7 муж || 19 аймаг + Будапешт || 9,957,731 |} == Эдийн засаг == Унгар бол дунд зэргийн хөгжсөн аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд зах зээлийн шилжилт хийж дууссан байна. Унгарын гол экспорт нь машин бүтээн байгуулалтын бүтээгдэхүүн болон бусад үйлдвэрийн бараа юм. Унгарын гадаад худалдааны гол түнш нь Герман (2006 онд Унгарын худалдааны эргэлтийн 1/4-ээс илүү хувийг эзэлдэг). Унгарын хамгийн том банк бол OTP банк юм. Валют нь Унгарын форинт (forint) бөгөөд задгай мөнгө нь филер (fillér) юм. Форинтыг Унгарын Үндэсний Банк ([[Унгар хэл|унгар.]] Magyar Nemzeti Bank) гаргадаг. 2026 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн мэргэшсэн ажилчдын хувьд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 322,800 форинт буюу 1000 орчим америк доллар (цэвэр цалин 214,662 форинт), харин чадварлаг мэргэжлийн ажилчдын хувьд 373,200 форинт (цэвэр цалин 248,178 форинт) болсон. Тус улс тогтвортой зах зээлийн эдийн засагт амжилттай шилжсэн. Инфляци бага (3.2%) байна. Тус улс нь Европын Холбооны нэгдсэн зах зээлийн гишүүн юм. Эдийн засгийн өсөлтийн хурд харьцангуй өндөр, улсын өр багатай. === Аж үйлдвэр === * Унгарын хамгийн том газрын тос, байгалийн хийн компани — MOL. * Автомашин үйлдвэрлэл: ** Suzuki (Эстергом хотод); ** Audi (Дьёр хот) — хөдөлгүүр, Audi ТТ, «А3 седан»; ** Rába — автомашины эд ангийн үйлдвэр (Дьёр хот); ** Mercedes-Benz — Кечкемет хотод; ** Knorr-Bremse — Будапешт болон Кечкемет хотод. * Химийн аж үйлдвэр: ** BorsodChem (Боршодхем); ** TVK. * Эм зүйн аж үйлдвэр: ** Gedeon Richter; ** Egis. Унгарын гадаад худалдаа Европын Холбооны улсууд руу голлон чиглэгдсэн байдаг. 2017 онд экспорт -$98,72 тэрбум, импорт — $93,28 тэрбум. Гол түншүүд: * экспорт: Герман— 27,7%, Румын— 5,4%, Итали— 5,1%, Австри— 5%, Словак— 4,8%, Франц— 4,4%, Чех— 4,4%, Польш — 4,3%; * импорт — Герман— 26,2%, Австри— 6,3%, Хятад — 5,9%, Польш— 5,5%, Словак— 5,3%, Нидерланд— 5%, Чех— 4,8%, Итали— 4,7%, Франц— 4%. == Боловсролын тогтолцоо == Дээд боловсролын байгууллага — Их сургууль эрдмийн 3 шатлалтай — бакалавр (''alap''), магистр (''mester'') болон доктор (''doktor''); Дунд тусгай боловсролын байгууллагууд — мэргэжлийн сургуулиуд (''szakközépiskola''); ерөнхий дунд боловсролын байгууллагууд — гимнази (''gimnázium''); анхан шатны боловсролын байгууллагууд — бага сургуулиуд (''általános iskola''). Унгар улс дээд боловсролын эртний уламжлалтай: тус улсын их сургуулиудад дэлхийн хамгийн эртний их сургуулиудын нэг болох 1367 онд байгуулагдсан [[Печийн Их Сургууль]] багтдаг. [[Обудагийн Их Сургууль]] 1395 онд байгуулагдсан. Дэлхийн анхны технологийн хүрээлэн 1735 онд Селмекбан (Унгарын Вант Улс)-д байгуулагдсан бөгөөд одоогийн залгамжлагч нь [[Мишкольцын Их Сургууль]] юм. [[Будапештын технологи, эдийн засгийн их сургууль|Будапештын Технологи, Эдийн Засгийн Их Сургууль]] нь их сургуулийн статус, бүтэцтэй дэлхийн хамгийн эртний технологийн хүрээлэн гэж тооцогддог: түүний хууль ёсны өмнөх "''Institutum Geometrico-Hydrotechnicum''"-г 1782 онд Германы Эзэн хаан Лотарингийн II Иосеф байгуулсан. == Тэмдэглэл == {{reflist|group="note"}} == Эшлэл == {{Reflist|3}} == Цахим холбоос == * [http://www.parlament.hu/parl_en.htm Official site of the National Assembly] * [http://www.magyarorszag.hu/english hungary.hu] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Hungary:_Primary_Documents History of Hungary: Primary Documents] * [http://www.hungarianhistory.com History of Hungary – The Corvinus Library] * [https://web.archive.org/web/20051127051117/http://www.bh.org.il/V-Exh/hungary/index.html In The Land of Hagar - The Jews of Hungary] – A Virtual Exhibition * [https://web.archive.org/web/20001209172700/http://translations.bookfinder.hu/indexa.htm Translation of Hungarian literary works - a database] * {{dmoz|Regional/Europe/Hungary|Hungary}} * [https://web.archive.org/web/20081204115841/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm Agricultural land use profile] {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Унгар| ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] ih5z56xoeyi5gbv1ucl3mwz3pd5ek6y Пунцагийн Сүхбат 0 11380 852910 843958 2026-04-11T08:58:45Z ~2026-22284-42 103874 852910 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын бөх}} {{Инфобокс тамирчин | name = Пунцагийн Сүхбат | birth_name = | image = | caption = | nationality = {{MGL}} | sport = Үндэсний бөх, чөлөөт бөх | event = | club = | coach = Төмөр | collegeteam = | birth_date = {{birth date|1964|8|27}} | birth_place = [[Налайх]], [[Монгол]] | death_date = {{death date and age|2015|3|29 |1964|8|27}} | death_place = | height = 175cm | weight = 102kg | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | state_title = Гавьяат тамирчин | wrestling_title = [[Улсын гарьд]] | дуурьсгасан = [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо]] сум | title1 = Улсын гарьд | title_year1 = 2003 | title2 = Улсын заан | title_year2 = 1990 | title3 = Улсын начин | title_year3 = 1988 | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[1991 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1991]]) | шөвгөрсөн = '''9''' ([[1988 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1988]], [[1989 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1989]], [[1990 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1990]], 1991,<br> [[1992 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1992]], [[1993 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1993]], [[1994 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1994]], [[1997 оны улсын наадмын бөх барилдаан|1997]], [[2001 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2001]]) }} | medaltemplates = {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]]}} {{МедальУлс | {{MNG}} }} {{МедальТэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальХүрэл|[[1990 оны бөхийн ДАШТ|1990 Токио]]|82 кг}} {{МедальТэмцээн| [[Бөхийн дэлхийн цом|Дэлхийн цом]] }} {{МедальМөнгө | [[1987 оны Бөхийн дэлхийн цом |1987 Улаанбаатар]] | 82 кг }} {{МедальТэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{МедальАлт|[[1990 оны Азийн наадам|1990 Бээжин]]|82 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{МедальАлт|[[1989 оны бөхийн ААШТ|1989 Оараи Ибараки]]|82 кг}} {{МедальАлт|[[1992 оны бөхийн ААШТ|1992 Тегеран]]|90 кг}} {{МедальХүрэл|[[1993 оны бөхийн ААШТ|1993 Улаанбаатар]]|90 кг}} }} '''Пунцагийн Сүхбат''' (1964 оны 8-р сарын 27-нд [[Баянхонгор]] аймгийн [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо суманд]] төрсөн. 2015 оны 3-р сарын 29-нд нас барсан) Монгол Улсын [[Үндэсний бөх]]ийн [[улсын гарьд]], [[чөлөөт бөх]]ийн [[Чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний]] хүрэл медальт бөх, [[Монгол улсын гавьяат тамирчин]] юм. == Намтар == Эцэг Пунцаг нь Сүхбатыг гурван настай байхад нутгаасаа гарч Улаанбаатарын Налайх дүүрэгт шилжин ирснээр П.Сүхбат хүүхэд ахуй цагаа тэнд өнгөрөөжээ. Налайхад биеийн тамирын дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан Монгол улсын начин, гавьяат дасгалжуулагч Д.Адъяатөрмөрийн шавь болж чөлөөт бөхөөр хичээллэж их спортод амжилт гаргах эхлэл суурь нь тавигджээ. Сүхбатын эцэг 14 дүгээр автобаазад жолооч ажилтай, эх Дашмаа нь цэргийн үйлдвэрт оёдолчин ажилтай, айлын найман хүүхдийн дөрөвдөх нь Сүхбат юм. Өөрөөр хэлбэл гурван ах, дөрвөн дүүтэй өнөр өтгөн айлын хүүхэд. П.Сүхбат 1981 оны бөхийн чөлөөт барилдааны өсвөр үеийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгөн медаль авч, 1982 оны үндэсний бөхийн залуучуудын улсын аварга болж, улсын “Шандас” цол авсанаар бөх сонирхогчдын танил болжээ. П.Сүхбат 1985 онд Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд барилдан тав давж аймгийн начин цол. 1986 оны Дорноговь аймгийн баяр наадамд барилдан түрүүлж аймгийн арслан цол авчээ. П.Сүхбат 1987 оны улсын баяр наадамд анх удаа а/а цолтой барилдаж гурав давж дөрвийн даваанд у/н О.Балжиннямтай тунаж унажээ. П.Сүхбат гарди баруун талтай, баруун хөлд барьцтай, барьцгүй орох, зүүн сугадаж мушгих, тонгорох, хутгах мэхийг даацтай хийдэг. ==Амжилт== ===Үндэсний бөх=== *1988 онд 6 давж, улсын өсөх идэр начин цол хүртсэн, *1989 онд 6 давж, хурц шалмаг чимэг авсан, *1990 онд 7 давж, улсын заан болов, *1991 онд 8 давж үзүүрлэсэн<ref name="garid">Улсын гарьд цол нь 2003 онд бий болсон бөгөөд П.Сүхбат 1991 оны наадамд 8 давж үзүүрлэсэн амжилтаараа уг цолыг хүртжээ</ref> *1992 онд 7 давсан *1993 онд 6 давсан *1994 онд 6 давсан *1997 онд 5 давсан *2001 онд 5 давж, 9 дэх удаагаа шөвгөрсөн. *2008, 2009, 2010, 2011 онуудын баяр наадамд хоёр давж, а/а Д.Энхбат, Ж.Чулуунбат, а/н Ц.Чимэддорж, а/а Б.Сумъяа нарт унасан. *2012, 2013 оны улсын баяр наадамд нэг давж с/з Б.Жавхлан, Э.Нандин-Эрдэнэ нарт тус тус өвдөг шорооджээ. ===Чөлөөт бөх=== *Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний хүрэл медаль (1990 - [[Токио]]) *[[Зуны олимп]]ын 4, 5-р байрын шагнал (1992 - [[Барселона]], 1988 - [[Сөүл]]) *[[Азийн наадам|Азийн наадмын]] аварга (1990 - [[Бээжин]]) Улсын баяр наадамд тэгш ойтой жилээр үзүүрлэсэн бөхөд арслан цол, түрүүлсэн бөхөд аварга цол өгөх ёстой байсан хэдий ч түүний арслан цолийг өгөөгүй crzxm5lme8d93vobejbudv63ysx48hm Хятад хэл 0 12299 852900 781643 2026-04-11T08:08:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 852900 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын үндэсний хэл}} {{About|олон төрлийг багтаасан Хятад хэлний|стандартчилсан хэлбэрийг|Стандарт Хятад хэл|Хятад дахь хэлийг|Хятадын хэлнүүд|хувилбаруудыг|Хятад хэлнүүд}} {{Инфобокс хэлний бүлэг | name = Хятад хэл | altname = {{zhi|s=汉语|t=漢語|p=Hànyǔ}} эсвэл {{zhi|c=中文|p=Zhōngwén}} | ethnicity = [[Хятадууд|Хань Хятадууд]] | region = [[Хятад хэлний ертөнц]]: {{csv|[[Эх газрын Хятад]]|[[Тайвань]]|[[Сингапур]]}} | speakers = {{sigfig|1.352664750|3}} тэрбум | date = 2017–2022 | ref = e27 | familycolor = Хятад-Төвөд | ancestor = [[Прото-Хятад-Төвөд хэл|Прото-Хятад-Төвөд]] | ancestor2 = [[Хуучин Хятад хэл|Хуучин Хятад]] | ancestor3 = [[Хожуу Хуучин Хятад хэл|Хожуу Хуучин Хятад]] | ancestor4 = [[Дундад Хятад хэл|Дундад Хятад]]{{efn|Олон хувилбарын ярианы давхарга, ялангуяа Минь хувилбарууд нь Дундад Хятадаас өмнөх үеийн онцлогийг тусгасан байдаг..{{sfnmp|Norman|1988|1pp=211–214|Pulleyblank|1984|2p=3}}}} | child1 = [[Умард Хятад хэл|Умард Хятад]] | child2 = [[Жинь хэл|Жинь]] | child3 = [[Ү хэл|Вү]] | child4 = [[Гань хэл|Гань]] | child5 = [[Шян хэл|Шян]] | child6 = [[Минь Хятад хэл|Минь]] | child7 = [[Хакка хэл|Хакка]] | child8 = [[Юэ хэл|Юэ]] | child9 = [[Пинхуа|Умард Пинхуа]] | child10 = [[Хүэйжоу Хятад хэл|Хүэйжоу]] | iso1 = zh | iso3 = zho | module = | map = Map-Sinophone World.png | mapcaption = Хятад хэлний ертөнцийн газрын зураг {{legend|#00A800|Уугуул хятад хэлээр ярьдаг бүс нутаг}} {{legend|#80C534|Хятад хэлээр ярьдаг цөөнхтэй бүс нутаг}} {{legend|#b1ff72|Хятад хэл уугуул хэл биш харин албан ёсны эсвэл боловсролын хэл болдог бүс нутаг}} }} '''Хятад хэл''' (хятадаар 汉语/漢語 ''Hànyǔ''; 华语/華語 ''Huáyǔ''; 中文 ''Zhōngwén'') нь нэг талаас үзвэл [[хэл|нэгэн хэл]], нөгөө талаас үзвэл харилцан адилгүй хувиар [[хэлнүүд хоорондоо ойлголцох байдал|хоорондоо ойлголцдог]] [[хэлний олон янз хэлбэр|хэдэн янз]] хэлийг багтаасан [[хэлний бүлэг]] юм.<ref>* David Crystal, ''The Cambridge Encyclopedia of Language'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1987) , p. 312. "The mutual unintelligibility of the varieties is the main ground for referring to them as separate languages." * Charles N. Li, Sandra A. Thompson. ''Mandarin Chinese: A Functional Reference Grammar'' (1989), p 2. "The Chinese language family is genetically classified as an independent branch of the Sino-Tibetan language family." * Jerry Norman. ''Chinese'' (1988), p.1. "The modern Chinese dialects are really more like a family of language." * John DeFrancis. ''The Chinese Language: Fact and Fantasy'' (1984), p.56. "To call Chinese a single language composed of dialects with varying degrees of difference is to mislead by minimizing disparities that according to Chao are as great as those between English and Dutch. To call Chinese a family of languages is to suggest extralinguistic differences that in fact do not exist and to overlook the unique linguistic situation that exists in China."</ref> Хэлний ангиллаар ямартаа ч [[Хятад-Төвөд хэлний язгуур]]ын нэг салаа нь болно. Төрөлх хэлт хүмүүс үндсэндээ [[Хятад]]ад (өнөөгийн [[Хятад|БНХАУ]], [[Тайвань]]) суурьшсан байдаг. Үндэстэн улсаа байгуулсан [[Хятадууд]] ялгагдах хэл яриагаа «[[аялга]]» гэж үздэг. Харин бусад хэл шинжээч, [[Хятад судлал|хятад судлаач]] нар "Хятад хэлний бүлэг" гээд хэд хэдэн «[[хэл]]» болгон ангилжээ.<ref name=Mair>{{cite journal|url=http://sino-platonic.org/complete/spp029_chinese_dialect.pdf|journal=Sino-Platonic Papers|last=Mair|first=Victor H.|authorlink=Victor H. Mair|title=What Is a Chinese "Dialect/Topolect"? Reflections on Some Key Sino-English Linguistic Terms|year=1991|format=PDF}}</ref> Дээрх ялгаатай хэсгүүдийг нутаг орны байршлаар [[Умард хятад хэл|Умард]] (өөрөөр Мандарин гэнэ, 850 сая орчим хэлэлцэгчтэй), [[Ву хэл|Ву]] (90 сая), [[Юэ Хятад хэл|Юэ]] (өөрөөр Кантон, 70 сая), [[Мин Хятад хэл|Мин]] (50 сая), [[Шиан Хятад хэл|Шиан]] (36 сая) зэрэг 7-13 бүлэгт багцладаг. Үүнээс [[Умард хятад хэл]] /аялгануудын доторх [[Бээжин нутгийн аялга]]д тохируулсан [[Баримжаа хятад хэл]] (''Pu tong hua''/''普通话'') нь [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] (БНХАУ) болон [[Тайвань|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] хоёрт төрийн цор ганц, [[Сингапур]] улсад албан ёсны 4 хэлний нэг болж хуульчлагдан батлагджээ. Мөн [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ийн албан ёсны 6 [[хэл]]ийн нэг болдог. Бичгийн систем нь [[хятад үсэг]] буюу ханз (дүрс бичиг) бөгөөд муж, тойрогоосоо хамаарч уламжлалт эсвэл хялбаршуулсан ханз хэрэглэдэг. [[Галиг үсэг|Галиг үсгийн]] хувьд латин цагаан толгойн дээр тулгуурласан Пинь-Инь хэрэглэнэ. Юүе хэлэнд мөн адил латин цагаан толгойнд тулгуурласан Жьюп-Пинь зэргийг ашигладаг. Эртний галиг үсэг болох жүинь нь толь бичгийн хэмжээнд хэрэглэдэг. == Тэмдэглэл == {{Notelist|colwidth=60em}} == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Хятад хэл| ]] [[Ангилал:Хэлний бүлэг]] [[Ангилал:Авиан хэл]] 2swp9r6kh7rdl790fk8nq7ckwrvmhth Загвар:Өвөр Монгол 10 12358 852890 796448 2026-04-11T06:13:14Z 唐吉訶德的侍從 5036 852890 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Өвөр Монгол | title = [[Өвөр Монгол]]ын [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө Засах Орны]] [[Өвөр Монголын засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|нутгийн зэргийн хуваалт]] | listclass = hlist | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | above = [[Хөх хот]] ([[Хятадын нутгийн одоогийн ба түүхэн нийслэлийн жагсаалт|нийслэл]]) | group1 = [[Аймгийн энтэй хот|Аймгийн энтэй <br /> хот]] | list1 = {{navbox | child | groupstyle = width: 8em; | liststyle = width: auto; | group1 = [[Хөх хот]] | list1 = * [[Хотон ардын дүүрэг]] * [[Шинэ хот дүүрэг, Хөх хот|Шинэ хот дүүрэг]] * [[Юйчуань дүүрэг]] * [[Сайхан дүүрэг]] * [[Тогтох шянь]] * [[Үчуань шянь, Өвөр Монгол|Үчуань шянь]] * [[Хорингэр шянь]] * [[Чиншуйхө шянь]] * [[Түмэд зүүн хошуу]] | group2 = [[Бугат хот|Бугат]] | list2 = * [[Хөндлөн дүүрэг]] * [[Донхэ дүүрэг]] * [[Чинсань дүүрэг]] * [[Шугуйт дүүрэг]] * [[Баян Овоо Уурхайн дүүрэг]] * [[Жиуюань дүүрэг]] * [[Гүян сиан]] * [[Түмэд баруун хошуу]] * [[Дархан Муумянган холбоот хошуу]] | group3 = [[Үхай]] | list3 = * [[Хайбовань дүүрэг]] * [[Хайнань дүүрэг]] * [[Уда дүүрэг]] | group4 = [[Улаанхад]] | list4 = * [[Хуншань дүүрэг, Улаанхад|Хуншань дүүрэг]] * [[Юаньбаошань дүүрэг]] * [[Суншань дүүрэг, Улаанхад|Суншань дүүрэг]] * [[Нинчэн шянь]] * [[Линьши шянь, Өвөр Монгол|Линьши шянь]] * [[Ар Хорчин хошуу]] * [[Баарин зүүн хошуу]] * [[Баарин баруун хошуу]] * [[Хишигтэн хошуу]] * [[Онниуд хошуу]] * [[Харчин хошуу]] * [[Уухан хошуу]] | group5 = [[Тонляо хот|Тонляо хот]] | list5 = * [[Хорчин дүүрэг]] * [[Хоолингол хот]] * [[Кайлу шянь]] * [[Хүрээ хошуу]] * [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошуу]] * [[Жарууд хошуу]] * [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] * [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] | group6 = [[Ордос хот|Ордос]] | list6 = * [[Дуншенг дүүрэг]] * [[Хиа багш дүүрэг]] * [[Далад хошуу]] * [[Зүүнгар хошуу]] * [[Отгийн өмнөд хошуу]] * [[Отог хошуу]] * [[Хангин хошуу]] * [[Үүшин хошуу]] * [[Эзэн Хороо хошуу]] | group7 = [[Хөлөнбуйр]] | list7 = * [[Хайлаар|Хайлаар дүүрэг]] * [[Жалайнуур дүүрэг]] * [[Манжуур (хот)|Манжуур]] хот * [[Жалан-Айл хот|Жалан-Айл]] хот * [[Ягши хот|Ягши]] хот * [[Гэгээнгол хот|Гэгээнгол]] хот * [[Эргүнэ хот|Эргүнэ]] хот * [[Арын хошуу]] * [[Шинэ Барга баруун хошуу]] * [[Шинэ Барга зүүн хошуу]] * [[Хуучин Барга хошуу]] * [[Орчон өөртөө засах хошуу|Орчон хошуу]] * [[Эвэнх өөртөө засах хошуу|Эвэнх хошуу]] * [[Мориндаваа Дагуур өөртөө засах хошуу|Мориндаваа Дагуур хошоо]] | group8 = [[Баяннуур хот|Баяннуур]] | list8 = * [[Линьхө дүүрэг]] * [[Үюань шянь, Өвөр Монгол|Үюань шянь]] * [[Дөнкоу шянь]] * [[Урадын өмнөд хошуу]] * [[Урадын дундад хошуу]] * [[Урадын хойд хошуу]] * [[Хангин хойд хошуу]] | group9 = [[Улаанцав]] | list9 = * [[Жининь дүүрэг]] * [[Фенжень]] хот * [[Жуози шянь]] * [[Хуадэ шянь]] * [[Шанду шянь]] * [[Шинхэ шянь]] * [[Лянчен шянь]] * [[Цахар баруун гарын өмнөд хошуу]] * [[Цахар баруун гарын дундад хошуу]] * [[Цахар баруун гарын хойд хошуу]] * [[Дөрвөд хошуу]] }} | group2 = [[Өвөр Монголын аймаг|Аймаг]] | list2 = {{navbox | child | groupstyle = width: 8em; | liststyle = width: auto; | evenodd = swap | group1 = [[Хянган аймаг|Хянган]] | list1 = * [[Улаан хот|Улаан]] хот * [[Рашаан хот|Рашаан]] хот * [[Тучуань шянь]] * [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] * [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] * [[Жалайд хошуу]] | group2 = [[Шилийн Гол аймаг|Шилийн Гол]] | list2 = * [[Шилийн хот]] * [[Эрээн хот]] * [[Долнуур|Долнуур шянь]] * [[Авга хошуу]] * [[Сөнөд зүүн хошуу]] * [[Сөнөд баруун хошуу]] * [[Зүүн Үзэмчин хошуу]] * [[Баруун Үзэмчин хошуу]] * [[Тайвас хошуу]] * [[Хөвөөт шар хошуу]] * [[Шулуун хөвөөт цагаан хошуу]] * [[Шулуун хөх хошуу]] | group3 = [[Алшаа аймаг|Алшаа]] | list3 = * [[Алшаа зүүн хошуу]] * [[Алшаа баруун хошуу]] * [[Эзнээ хошуу]] }} | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:Өвөр Монгол]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Өвөр Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл|{{PAGENAME}}]] </noinclude> hyh98do3mjn3ecn0yeadtjis7j7zowv Зүүнгарын Хаант Улс 0 15849 852845 852282 2026-04-10T17:41:45Z HorseBro the hemionus 100126 852845 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.<ref>{{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |year=2022 |location=Elista, Kalmykia |language=ru|publisher=Научно-популярное издание.|isbn=978-5-6047963-9-9|pages=171}}</ref> | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Гантулга|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд]]<nowiki/>ын буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Бартольд|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар]]<nowiki/>д нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам]]<nowiki/>аас ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Атвуд|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин]]-д [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол]]<nowiki/>ыг алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд]]<nowiki/>ийг [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Түүх == ===Зүүнгарын улс байгуулагдсан нь === {{Загвар:Монголын түүх}} [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаны дараа [[Чингис хаан]] хүү [[Зүчи|Зүчиэр]] удирдуулсан цэрэг илгээж ойн иргэдийг дагуулахаар очиход Ойрадын ноён [[Худуга Бэхи]] Ойрадуудаа дагуулан угтан ирж Их Монгол улсад нэгдсэн юм. Ийм учраас Чингис хаан Хутуг Бэхийн хүү Иналчид өөрийн охин Цэцэйхэнг, түүний дүү Төрөлчид Зүчийнхээ охин Холуйханыг хатан болгон өгч худ худгуй болж, Ойрадуудыг Их Монгол улсын Боорчийн харьяанд 4 түмэн болгожээ. Энэ цагаас [[Дөрвөн Ойрад]] гэдэг нэр гарчээ. Үүний дараа ойрадууд баруун зүг нүүж [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] эх Дэлгэр мөрний саваар очиж нутаглаж байгаад XIII зууны II хагаст Завхан, Хүнүй гол Алтайн уулын зүүн бэл хүрч нутагласан бөгөөд тэд Аригбух, Хайду нарын харъяатууд болжээ. XIV зууны сүүлч үеэс Ойрадууд [[Боржигин|Чингисийн угсаа]]ны Монгол хаадын мэдлээс гарч салан тусгаарлахын төлөө тэмцэх болсноор [[Элбэг хаан]]ы үед уугуул Монгол орон баруун, зүүн Монгол, Урианхайн 3 хязгаар болж хуваагдан хоорондоо тэмцэлдэх үе эхэлжээ. Тэд Дөрвөн Ойрадын чуулган гэдэг эрх барих зөвлөлдөх дээд байгууллага байгуулж Бүүвэй Мирз, дараа нь Байбагас удирдаж байв. Эсэн тайшийн Монгол төрийг эсрэг бослогыг Ойрад нар гаргаж, алтан ургийг хоморголон хядаж давуу байдал олсон ч удалгүй унажээ. Үүнээс хойш Ойрад баруунш алслан суух болсон ба тэднийг Монголд буцааж нэгтгэхийг хаад ноёд олонтоо оролдож, харьяатад буцааж байжээ. Гэвч тэд үе үе босож зугатан оддог байжээ. 17-р зуунд (16-р зууны сүүл?) [[Торгууд]], [[Дөрвөд]]ийн зарим нь баруун хойш нүүж [[Ижил мөрөн]]д, [[Хошууд]] нар 1630-аад онд [[Төвд]], [[Хөх нуур]]т очиж нутаглажээ. Ижил мөрөнд очигсдыг [[Халимаг]] гэх болжээ. Гадагш нүүж одолгүй үлдэгсдийн нилээд нь [[Цорос]] овогтнууд болж, тэдний хүч нөлөө Ойрадуудын дунд өсөж эрх барих овог болсон үе байдаг. Цорос овогтны тэргүүн [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] 1640 онд [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нурууны]] “Улаан бураа” одоогийн Тачван хот гэдэг газар Монгол ноёдын чуулган хийхийг санаачилжээ. Энэ чуулганд [[Халх]] болон Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан [[Субадай засагт хан|Субадай]], Очирай түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодорж]], Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар Хунтайж, [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Уваш]], Хөх нуурын Хошууд аймгийн [[Гүш хаан|Гүш хаан Төрбайх]], Ижил мөрний Торгуудын [[Шүхэр Дайчин]] тэргүүтэй ноёд, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон юм. Энэ чуулганаар “[[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]” гэдэг 120 зүйл бүхий хууль батлав. Энэхүү Их цаазын гол үзэл санаа нь: - Манж гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд: #Цогт тайжийн суусан нутаг, иргэдийг хуваах, Төвд, Алтайд Ойрадыг суулгах #Харийн түрэмгийллийн эсрэг хамтран тэмцэх явдлыг хүн амын нийт давхарааны үүрэг хариуцлага болгох #Шарын шашныг улсын шашин болгон хуульчилж шашны нөлөөн дор Монгол овогтны эв нэгдлийг бэхжүүлэх #Том ноёдын хоорондын зөрчил сөргөлдөөнийг зогсоож хүчээ төвлөрүүлэх зэрэг гол асуудлуудыг хуульчилж өгсөн юм. Монгол овогтны улс төрийн нэгдлийг сэргээх энэ чуулганы шийдвэр Эрдэнэбаатар хун тайж Ойрадын шарын шашны тэргүүн [[Зая бандид Намхайжамц|Зая Бандид Намхайжамц]] нарын хүчин чармайлтаар Ойрад нутагт зохих үр дүнд хүрч Ойрадын дотоод зөрчил зогсож аж ахуйн байдал нь сайжирч Орос, Казахтай холбоо харилцаа тогтоожээ. Гэтэл 1671 онд Эрдэнэбаатар хун тайжийг түүний Торгууд хатан Юм Агасаас төрсөн [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] залгамжласныг хунтайжийн Хиргис хатан Дара Балжаас төрсөн хүү Цэцэн, Зодов хоёр эвсэж хороосон байна. Энэ тухай мэдээг [[Юм Агас]] хатан Төвдийн Далай ламын дэргэд шавилан сууж байсан хүү Галдандаа хүргэж яаралтай ир хэмээн дуудсан байна. [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] (1644-1697) улааны шашны сахил санваараа Далай багшдаа буцааж өгөөд нутагтаа ирж, Алдар хошууч, Данзан нарын туслалцааг авч хуйвалдагчийн эсрэг тэмцэхдээ Ойрадын чуулган дарга [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн ханы]] дэмжлэгийг авсан байна. Очирт сэцэн хааны охин [[Ану хатан|Ану]]г Галдан хатан болгон авчээ. Галдан, Цэцэнг устгаад Зодовыг Хөх нуурын зүг зугтаалган өөрийн холбоотон агсан Алдар хошуучийг 1671 онд, Данзанг 1673 онд өөртөө нэгтгэн (газар нутаг харъяат ардын нь хамт) авмагц хадам аав Очирт Сэцэн, авга ах Цөхүр нь Галдангаас болгоомжлохдоо түүнийг айлган сүрдүүлэх зорилгоор Галдангийн захиргаанд орсон зарим аймгийг довтлон булаан авчээ. 1675 онд хадам аав түүний хүү Лувсангомборавдан нар шинээр хуйвалдаан зохион байгуулж байгааг Галдан мэдэж өрсөн цохилт өгсөнд Очирт Сэцэн, Жултаст (Казахт) зугтахад хөөн барьж аваад Бортал гэдэг газар гөрөөчний хоёр отгийг захируулан суулгажээ. (Очирт Сэцэн 1680 онд нас барсан) Нөгөө авга ах нь [[Цөхүр|Цөхүрийг]] 1676 онд бут цохисноор Ойрадын газар нутаг олон аймаг Галдангийн мэдэлд орж тэрээр 1676 онд Ойрадын эзэн суужээ. 1679 онд Галдан хаанд Далай лам Бошигт хаан цол хайрласан. == Зохион байгуулалт == XVI зууны эхэнд Ойрадын 40 хошуу нь зүүн, баруун 2 гар болж хуваагджээ. Чорос, Шарас, Махас гэсэн 3 аймгийн 20 хошууд Зүүнгар Ойрад болдог байв. Баруун гарын олонхи нь Галдангийн довтолгооноос гадагш дүрвэн нүүгээд (ихэнх нь Манжид орсон) Зүүнгарынхан нь нутагтаа үлдсэн учраас Галдан улсаа Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэв. (Социализмийн үеийн түүх бичлэгт Зүүнгарыг Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулсан гэж бичсэн байдаг). Галдан Зүүнгарын засаг захиргааны хуучин зохион байгуулалт болох хошуудыг эвдэж, хааны харьяатыг гал голомт гэсэн утгаар "отог", ноёдын харьяатыг "анги" болгов. Энэ нь ноёдын эрх мэдэл, эдийн засгийн хүчийг хязгаарласан арга хэмжээ байв. Галдан “захиа зарлиг” гаргаж засаг захиргаа хот айл, арван, хорин, дөчин отог гэж хувааж харьяат ардууд нэг отгоос нөгөөд дураараа шилжихийг зогсоов. === Зүүнгарын отог, жас === Зүүнгарын аймгууд нь [[Цэвээнравдан]] хунтайжийн үед 12 отог, 5 жаст хуваагдаж байснаа, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] үед 21 отог эсвэл ангид хувааж байснаа 1755 оны үед отог аймаг нь өсч үржисээр 26 отог, 9 жас болжээ.<ref>{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021}}</ref> Зүүнгарын эхэн үеийн 16 отогууд {{div col|colwidth=20em}} # Урууд, # Хэрээд, # Харчин, # Цоохор, # Доголод, # Холбос, # Зуутраг, # Олодай, # Галзад, # Бартамууд, # Абагас, # Хадан, # Эрхтэн, # Хөтөчнар, # Бөхөнүүд, # Бөхөс<ref name=":0">{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=160-162}}</ref> {{div col end}} Сүүлд нэмэгдсэн 10 отогууд {{div col|colwidth=20em}} # Хиргис, # Мянгад, # Тэлэнгүүд, # Шарас, # Махас, # Алтчин, # Обит, # Тугут, # Хүрээт, # Хүүхэд {{div col end}} Мөн шарын шашны лам нарын дотоод асуудлыг хариуцсан дараах жасууд байсан. # Их Хурал, # Гакба, # Тойслон, # Ламрин, # Дулба, # Үндсэн жас, # Сайнпилин жас<ref name=":0" /> Отгийн захирагчийг “[[Зайсан]]”, Дөчиний захирагчийг “[[Дэмч]]” гэдэг байв. Зарга шүүх, маргаан таслах явдлыг чангатгаж, зарга буруу хагалбал, '''зарч'''ийг огцруулдаг болгов. 1654 оноос өмнөх буюу эцгийн үеийн өр төлбөрийг хүчингүй болгов. Галдан Зүүнгарт анх удаа зоос цутгуулсан юм. Бурхны шашны сүм хийдүүдийн [[жас]] байгуулсан юм. Оргодол босгуул этгээдийг барьж өгсөн хүнд түүний мал хөрөнгөөс урамшуулал болгон өгөх журам тогтоосон байна. Галдан хаанд [[Тод бичиг|тод]], [[Дөрвөлжин бичиг|дөрвөлжин]], [[Төвөд бичиг|түвд үсэгтэй]] алтан тамга байжээ. Хаанаас дооших албаны хүмүүст мөнгө, зэс, төмөр, цагаан тугалган тамга өгч зиндаалдаг болсон байна.{{Citation needed}} Галданцэрэнгийн үед 21 анги болгоод 4 түшмэлийг сонгодог болов. Түүний доор 6 заргач байна, түшмэлд туслан хэрэг шийтгэнэ. Зургаан газарт нүүдэллэн малжих хорин нэгэн ангийн их бага засгийн явдал бүхнийг зайсан гардан шийдвэрлээд түшмэлд мэдүүлнэ, түшмэл нарийн ойлгож зөвчлөн тогтоогоод дээш тайжид мэдүүлээд, дараа нь хэрэгжүүлнэ.<ref>{{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). //Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica-107. Уб., 2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal= |pages=157-159}}</ref> Дөрвөн түшмэлийг сонгохдоо отгийн зайсангуудаас сонгож томилдог байжээ. 6 заргачийн доор 2 дэмч тушаалтан байна. Эдгээр нь Зүүнгарын хаадын төв засгийн газрын голлох тушаалтан бөгөөд 26 отог бүрийг өрхийн тооноос хамаарч харилцан адилгүй зайсан захирч, зайсангийн доор албач, дэмч зэрэг тушаалтад отгийн доторх албан үүргийг гүйцэтгэж байсан. Ногоон буюу алаг өнгөтэй туг хэрэглэж байв. Галдан Манж гүрэнтэй хөрш улсын хувьд худалдаа хийж эрх тэгш харилцаж байх хүсэлт тавьж байсан боловч [[Энх амгалан|Энх-Амгалан хаан]] [[Өөлд|Өөлд аймаг]] (Ойрадыг хэлж байна)-т Очирт хан, Аблай ноён, Галдан тайж гэж л байсан, ер Бошигт хаан гэж явсан газаргүй хэмээн Галданг ихэд дорд үзсэн хариу өгч байжээ. Гэвч Галдан Бээжинд ирж жил бүр элч илгээж олон мянган хасгаар өргөн хэрэглээний зүйлээ тээвэрлэж авдаг байв. Гэтэл 1683 онд Манж нар Ойрадын 200-гаас илүү хүнтэй элчийг цагаан хэрмийн хаалгаар оруулахыг хориглов.{{Citation needed}} 1678-1680 онд Галдан [[Зүүн Туркестан|Дорнод Туркестан]], [[Самарканд]], [[Бухар]] зэрэг баруун зүгт газар нутгаа тэлж худалдааны замд ноёрхох, цэрэг зэвсгийн чадавхаа нэмэгдүүлэхийн тулд Зүүнгарт амьдарч агсан Орос, Швед гаралтай уран дархануудаар галт зэвсэг, хуяг, дуулга, жад, илд хийлгэж Буучин отгийг 1000 өрхтэйгээр байгуулжээ.{{Citation needed}} == Аян дайнууд == {{Гол|Халх-Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнууд|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} [[Яркендын хант улс]] ялагдсаны дараа. Галдан Бошигт хаан Төв ба Дундад Ази руу олон удаагийн аян дайн явуулж бүр Энэтхэгийн Кашмир хүрсэн байдаг. [[Хивын хант улс|Хиви]], [[Бухарын Эмират Улс|Бухар]], [[Самарканд]], [[Моголистан]], [[Кашгар]], [[Яркенд]], [[Турфан]], [[Коканд]] зэрэг ханлигууд, [[Хамил тойрог|Хами]], [[Ферган]] зэрэг эзэмшил газрууд түүнд бууж өгч алба татвар төлж байсан ажээ. Түүний мэдэлд Дундад Ази бараг бүхлээрээ орж Манж, Орос улсуудыг жийрхэн болгоомжлоход хүргэжээ. Галдан хаан уйгар цэргүүддээ орос цэргийн хувцас өмсгөөд "энэ манай орос цэргүүд" хэмээн манж нарыг сүрдүүлж байв.<ref>Ш.Адьшаа "Галдан Бошигт" 2006</ref> XVIII зууны эхэнд Зүүнгарын [[Цэвээнравдан]] хаан [[Енисей]]д байсан Зүүнгарын харъяат [[Енисейн киргиз]]үүдийг Оросын захиргаанд орохоос болгоомжлон өмнө зүг нүүлгэсэн байна.<ref name="Гусейнов">[http://www.turkist.org/2011/03/nikolai-huseinov-kyrgyz-kaqanat.html Николай Гусейнов "Кыргызский каганат - тюркское государство на Енисее"]</ref> 1703 оны 7 сард 3000 хүнтэй зүүнгарын цэрэг Хонгорайн нутагт очин нутгийн киргиз ноёдын тусламжтай 15-20,000 хүн буюу Хонгорайн хүн амын ихэнхийг цуглуулан 3 замаар зүүнгарын цэргийн хамгаалалтан дор Зүүнгарын хаант улсын гүн рүү нүүлгэн шилжүүлжээ.<ref name="Гусейнов"/> Нүүн ирсэн киргизүүд Зүүнгарын цэргийн болон хилийн албанд хүчин зүтгэж байсан<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайчуудын ихэнхийг нүүснийг оросууд ашиглан 1704-1706 онд Минусын хотгорт үлдсэн киргизүүд рүү хэд хэдэн довтолгоон хийж мөн Зүүнгараас буцан ирсэн цөөн тооны киргизүүдыг довтолжээ.<ref name="Гусейнов"/> Хонгорайн нутгийг оросууд эзлээд Абаканскийн цэргийн шивээг яаран байгуулж цаашдын довтолгоондоо ашиглах болжээ. Ойрад Монгол улс тухайн үедээ Хятад, Дундад азийн гүүр болсон эртний түүхт торгоны замыг хяналтандаа байлгаж Узбек, Тажикийн зарим хэсэг, Киргиз, Казахстаны ихэнхи хэсгийг захирч байв. Аныракайн тулаан нь Зүүнгарын хилийн хамгаалалтын бүлэг цэрэг рүү казахууд давуу хүчээр гэнэдүүлэн довтолсон жижиг тулаан болохыг Оросын түүхчид бичиж байна. Европын колоничлогч их гүрнүүд ч тал засч асан манжтай зүүнгарчууд 1717-оос 1733 онд томоохон байлдааны ажиллагаа явуулжээ. Манжууд Зүүнгарыг унагахаар ойр ойрхон цэрэг татаж, дайны нүсэр зардал гаргасны эцэст өөрсдөө туйлджээ. Ази тивд хамгийн нөлөөтэйгээр оршиж байсан Манж чин гүрэн талын нүүдэлчин Монголчуудтай хийсэн дайны зардлаа дийлэхээ байж, эзэмшил нутаг даяар нь үгүйрсэн олны бослого оволзсон байна. Ийн аргадгүйдсэн Манж гүрэн ойрадуудтай гэрээ хийж Алтайн нуруугаар хил тогтоожээ. 1740-өөд оны эхэнд Казахын бага болон дунд жуз Галданцэрэнгийн захиргааг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref name="Кушнерик">[http://www.dissercat.com/content/russko-dzhungarskie-diplomaticheskie-otnosheniya-nachalo-xvii-50-e-gg-xviii-vv#ixzz3WymP4oPh Русско-Джунгарские дипломатические отношения:Начало XVII-50-е гг.-XVIII вв. 07.00.02, кандидат исторических наук Кушнерик, Римма Арнольдовна]</ref> [[Захчин]] нар [[Чингэл]], [[Өрөнгө]] гол, [[Эрээн хавирга]] хавьд байв. Тэд Зүүнгарын зүүн, өмнөд хилийг хамгаалах үүрэгтэй байсан бөгөөд захчин нар манжийн удаа дараагийн цохилтыг өөрсдийн хүчээр няцааж байв. Манжийн хаан Зүүнгарыг эзлэх замд саад болж байгаа [[алтайн урианхай|урианхайчуудыг]] эхэлж цохих хэрэгтэй гэж хэлж байв.<ref>{{Cite web |url=http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/363373.html |title=Ичинхорлоогийн Лхагвасурэн. Алтайские урянхайцы |access-date=2016-03-04 |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415181449/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/363373.html |url-status=dead }}</ref><ref>Документы о политике Джунгаров 1991:9</ref> Ардын аман зохиолоос үзвэл тус хаант улс 2 гарын буюу Зүүн 8 хошуу, Баруун 6 хошуунд хуваагдсан засаг захиргааны хуваарьтай байсан. Зүүнгар хаант улсын нийгмийн жижиг энгийн нэгж нь хот айл байв. Зарим судлаачдын үзсэнээр, хот айлд 5-6 өрх багтах бөгөөд гол шинж төрхөөрөө хөдөөгийн хүйн байдалтай байжээ. Тэд бэлчээр нутгийг хамтран ашиглаж, нүүх, худаг ус гаргах, хороо барих, малын ноос үс авах зэрэг ажлыг хамжин хийдэг байв. Хоёроос гурван хот айл нэгдэж нэг арван болно. Түүний ахлагчийг аравны ах гэнэ. Хоёр гурван арван нийлж байж хорин болно. Хоринг мэдэгчийг шүүлэнгэ гэнэ. Хоёроос дээш хорин нэгдэж байж дөчин болно. Дөчнийг эрхлэн мэдэгчийг дэмч гэнэ. Дэмч бол зайсангийн туслах юм. Зарим дөчинд зуу хүртэл айл багтдаг бөгөөд нэг отцийн дотор хүн амын тооноос хамаараад дөчний тоо янз бүр байна. Арван, хорин, дөчин нь засаг захиргааны жижиг нэгжүүд бөгөөд Зүүнгар улсын цэрэг захиргааны үндсэн том нэгж нь отог буюу анги юм. == Уналт == {{Гол|Зүүнгар-Чин улсын дайн}} [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|right|thumb|230px|Даваач хааныг буулган авсан нь]] [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|right|thumb|230px|Зүүнгарчуудыг хядан устгаж байгаа нь, Орой-Залаат уулын орчим. 1755 он.]] [[Файл:Chengde, China - 022.jpg|right|thumb|230px|Зүүнгарыг мөхөөсөнд зориулан бариулсан Пунинг-цогчин дуган буюу түмэн амгалант тэнгэрийн сүм нэрээр алдаршсан Юнхэгүн сүм, Хэбэй муж]] Орос, Манж нар Төв Ази, Сибирийг эзлэхэд нь саад болж байсан Зүүнгарын эсрэг хуйвалдан нь ил болон далд олон баримтаар батлагддаг. Эрчис мөрөн хавиар байсан [[дөрвөд]], [[баяд]] нар дайнаас өмнө Зүүнгарын хаантай зөрчилдөн зүүн тийш Алтайг давж уулынхаа нөгөө талд гарсан боловч 1753 онд манжууд баригдаж аргагүй нь эрхэнд захиргаанд нь оржээ. Манж нар тэдийн эхлээд одоогийн [[Баянхонгор аймаг]] дараад нь [[Увс нуур]] орчим суулгажээ. Зүүнгарын хаан Галданцэрэнг нас барсны дараагаар түүний бага хүү хаан ширээнд залрах ёстой байсан ч хэтэрхий түргэн ширүүн ааштайгаасаа болж [[Зүүнгар улс]]-ын ноёдын итгэлийг хүлээж үл чадав. Үүнээс үүдэн Зүүнгарт улс төрийн хуйвалдаан болж Галданцэрэн хааны том хүү болох [[Дамбадаржаа]] хаан ширээнд залах болов. Гэвч [[Амарсанаа]] болон [[Даваач]] нар ахин хуйвалдаж баригдан нутгаасаа хөөгдсөн ба өөрсдийн 1500 хүнээс бүрдсэн армиа [[Дамбадаржаа]] хааны хүрээ рүү хөдөлгөв. Энэхүү довтолгоон нь амжилттай болж Даваач хаан ширээнд залрав. Даваач 1752-1755 хүртэл Зүүнгар улсын хаан ширээг 3 жил барихдаа Хаант Оростой холбоо тогтоож чадсан хэдий ч таранхай бутархай [[Зүүнгар]] улсыг нэгдэн нийлүүлж чадаагүй юм. Амарсанаа болон Даваач нар анх хамтран төр барихаар зэхэж байсан ч Даваач ганцаар хаан ширээнд суусан нь Амарсанаад таалагдсангүй. Удалгүй Амарсанаагаар удирдуулсан Ойрадууд дотроо иргэний дайн хийхэд хүрэв. Энэхүү иргэний дайн Зүүнгар хаант улсыг мөхөхөд хүргэсэн юм. Амарсанаа болон түүний цэргүүд ялагдан улмаар Манжийн дарлалд байсан Халхын нутаг руу дүрвэхээс өөр замгүй болсон. Энэхүү ялагдлын дараа Амарсанаа Манж-Чин улстай хамтарсан их цэргийн манлайд явав. 1755 онд Манжууд гол хүчийг нь ар, өвөр Монголоос татсан морьтон эрсээс бүрдүүлсэн 50 мянга орчим цэргийг Зүүнгар улс руу гурван замаар оруулсан байна. Манж цэргийн ерөнхийлөн захирагчаар Банди хэмээх өвөрлөгч жанжин явсан бол туслах жанжинаар Саарал гэх ойрдын ноён томилогдсон байлаа. Их цэргийн манлай ангийг Зүүнгарын хойд аймгийн цэрэг бүрдүүлж, ойрадын нөлөө бүхий ноён хойдын Амарсанаа тэргүүлсэн юм. Амарсанаа манлайлж явсан учраас ойрадын ард түмэн энэ удаад манжийг тэгтэлээ улайран эсэргүүцээгүй билээ...Шийдвэрлэх тулалдаан Гэдэн уулнаа болж Даваач хааны 8000 орчим цэрэг үлэмж давуу хүчний эсрэг хэдийгээр баатарлан тулсан боловч тэсч чадсангүй. Даваач хаан [[Кашгар]]ын нутгаас баригдаж, Бээжин хотноо хүргэгдсэн байна. 1755 онд буюу манжууд ойрадыг эзлэнгүүт цэрэглэн боссон юм. Энэ бослого зөвхөн ойрад түмний тэмцэл байсангүй. Амарсанаа хэдий Манж-Чин улстай нийлж Зүүнгар хаант улсыг мөхөөсөн ч удалгүй тэднээс урван Манжийн эсрэг бослого тэмцэл гарган тулалдаж эхлэв. Үүнтэй зэрэгцэн Хотгойдын Чингүнжаваар толгойлуулсан бослого халх Монголд ч эхлэв. Манжийн эзэн хаан энэ тухай сонсоод “Жарны донсолгоо эхэллээ...” гэж айдас дүүрэн дуу алдсан гэдэг. Ойрадын босогчид эхний тулаануудад манжийн 36 мянган цэргийг устгасны дараа манжууд яаралтай цэрэг татаж, бялтат буу, үхэр буугаар зэвсэглэсэн үлэмж хүчийг мөн л гурван замаар Зүүнгарын нутаг руу цөмрүүлсэн байна. Амарсанаа, Дондогманж, Ням, Занагарав нарын баатруудаар толгойлуулсан ойрадын дайчид тэрхүү их цэргийг нь дахин хиар цохив. Харамсалтай нь энэхүү ялалтын дараа ойрадууд хаан ширээний төлөө маргаан үүсгэж, хоорондоо зэвсэг зөрүүлсэн байдаг. Голлох хоёр удирдагч Дондогманж, Амарсанаа нар зөрчилдөж, Дондогманж нь Амарсанаагаа довтлон Казах руу дутаалгажээ. Энэхүү үйл явдал манжуудад ашигтай байв. Гуравдахь довтолгоо цэрэг, технологийн хувьд тухайн үедээ л сонгомол, бас хүчний хувьд дэндүү хол зөрүүтэй байлаа. Энэ удаад Манжийн эзэн хаан ойрадуудыг даран дагуулах бус үгүйртэл хядахыг шууд зарлиглаж, алсан ойрад хүний тоогоор мөнгөн шагнал амалсан байна. Зүүнгарын өргөн уудам нутаг даяар эмх замбараагүй цуст хядлага ийнхүү эхэлжээ. Эмэгтэйчүүд, хүүхэдгүй хутга ханцуйлан “дэр авч үхнэ” хэмээн эцсийн тэмцэлд босон манжийн цэрэгт нилээд хохирол учруулжээ. Үүний дараа манжийн жанжид хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг ч хайрлахгүй алахыг тушаасан байна. 2 жилийн хугацаанд Зүүнгарын хүн амаас дөнгөж 100 мянга орчим хүн л дүрвэж нуугдаж, дагаар орж амь гарчээ. Амь үрэгдэгсдийн үлэмж хэсэг нь эмэгтэйчүүд, балчир хүүхдүүд байсан юм. Тэд уултай газрыг гар гараасаа барьж байгаад самнасан байна. Жанжнуудын айлтгалд “500 махчинг алав, 1000-ыг барьж сөнөөв, 2000 хулгайг хийсгэв” “махчин, босуул, хулгай, дээрэмчнийг алав” гэх мэтээр бичсэн байдаг. Эхэндээ дандаа эр хүнийг нь алах бодлого барьж байв. Гэтэл ойрад эмэгтэйчүүд бүгд ханцуйдаа хутга бариад боссон. Тиймээс бослого дарах үйл явцад эр, эм, хүүхэд гэж ялгалгүй алах болжээ<ref>{{Cite web |url=http://uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.1etkDJmf.dpuf |title=Archive copy |access-date=2016-02-29 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910070931/http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.1etkDJmf.dpuf |url-status=dead }}</ref>. Чин гүрний эрдэмтэн Вэй Юаний бичсэнээр Баруун Монголчуудын нийт хүн ам 1,500,000 гаруй байсны 30% буюу 480,000 гаруй нь Чин улсын цэрэгт алагдаж, 40% буюу 600,000 нь цэцэг өвчнөөр нас барж (Чин гүрний цэргүүд албаар тараасан гэх), 20% нь буюу 300,000 орчим нь Орос, Халимаг болон казах аймгууд руу дүрвэж, 10% буюу 150,000 орчим хүн уул хад, ус гол руу нуугдан амьд үлджээ. Энэ тухай Майкл Эдмунд Кларк "зөвхөн Зүүнгар улсыг эзэлсэн төдийгүй Зүүнгар улсын ард иргэдийг ч бүрэн устгасан" гэж тодорхойлсон. Харвардын их сургуулийн доктор, профессор, түүхч Питер Пердюэ "Зүүнгарын хаант улсын ард түмнийг устгасан нь Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны явуулсан харгис хядлага устгал бүхий бодлогын үр дүн" гэж үзжээ. Халхын цэрэг эхэн үеийн тулаанд оролцсон ч Халх, Өвөр Монголд манжийн эсрэг бослого үймээн эхэлсэн тул манжийн хааны тушаалаар нутаг буцсаныг Америкийн судлаач Бенжамин Леви судалгаандаа дурьджээ.<ref>[http://songolia.blogspot.com/2012/03/blog-post.html#!/2012/03/blog-post.html МУИС-н "Түүх" сэтгүүл 2011 оны дугаар. Б.Леви. Зүүнгар дахь Чингийн аян дайн ба сарнисан ойрадуудыг Илид нутаглуулсан нь, Benjamin Levi "Qing campaign in Zungharia and resettlement of dispersed Oirats in Ili region", "History" journal, NUM (National University of Mongolia), 2011]</ref>. Амьд үлдсэн цөөн ойрадуудын зарим нь Ижил мөрөн дэх халимагууд руу зугтан очиж, бусад нь манжийн захиргаанд оржээ. Л.Гумилев Зүүнгарчуудыг өмнө нь Хүннү, Түрэг, Уйгар улсуудын гүйцэтгэж байсан хятадын түрэлтийг зогсоох үүргийг гүйцэтгэж байсан гэсэн байдаг.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] Именно ойраты приняли на себя функцию, которую ранее отчасти несли хунны, тюрки и уйгуры, став барьером против агрессии Китая на север, и осуществляли эту роль до 1758 г., пока маньчжуро-китайские войска династии Цинь не истребили этот мужественный этнос</ref>. Баруун монголын ард түмэн ойрад-зүүнгаруудыг хядан устгаж төр улсын голомтыг нь самарсны дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан "Гурван үеийн хаадын сүнсийг амраалаа" хэмээн дуу алдсан гэдэг билээ. [[Файл:Amursana.jpg|left|thumb|200px|Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргажээ]] Хядлагад манжийн эсрэг шаргуу байлдсан [[хойт]], [[өөлд]], [[захчин]], [[урианхай]], [[цорос]], [[Дөрвөд]], [[Баяд]] зэрэг аймгууд ихээхэн өртсөн байна. Бослогыг Дөрвөдийн гурван Цэрэнгээс бусад ойрдын бүх удирдагч дэмжин оролцжээ. Манж нар захчины ноён Мамуудыг баривчлан Тэнгэр уулын араар байсан захчингуудыг хойш Алтай давтал нүүлгэн захиргаанд оруулсан ч Амарсанаагийн бослогын үед ихэнх нь түүний талд орон тулалдсан ба Амарсанаа Мамуудыг цаазалсан байна. Манж нар захчингуудын нилээд хэсгийг хядаж, мөн зүүнгарын зарим эмэгтэй, хүүхдүүдийг нь Манжийн урд муж, Хятадын гүн хүртэл цөлөн манж цэргийн боол болгожээ. Мөн зарим захчингуудыг Өвөр Монголын [[Хөлөнбуйр]] зэрэг зүүн нутгаар цөлсөн байна. [[Торгууд]], [[хошууд]] нарын гадагш нүүлгүй Зүүнгарын захиргаанд үлдсэн хэсэг нь мөн л хядлагад өртсөн бололтой. Зүүнгарын хүчирхэг улсын гол цөмийг бүрдүүлж байсан хойд, өөлд, цоросын томоохон аймгууд үндсэндээ тэр чигтээ сүйрчээ. Одоо цөөн тооны өөлд ястан Монгол, Хятадад байгаа бөгөөд ястан, [[аймаг|аймгийн]] хэмжээтэй угсаатны бүлэг байсан хойд, цорос нар ихэнх нь хядагдаж одоо энд тарсан цөөн тооны овог төдий болсон байна. Мөн Чингүнжавыг дэмжсэн [[хотгойд]]уудыг 5, 10 айл болгон хэсэгчлэн хувааж Халх, Өвөр Монгол даяар тархаан цөлж хүчийг нь сарниулжээ. Одоо хотгойдууд [[Завхан]], [[Хөвсгөл аймаг]]д төвлөрөн суурьшиж байна. Манж улс Зүүнгарыг эзэлсний дараа Зүүнгарын нутаг дээр [[Шинжаан]] ("Шинэ муж") мужийг байгуулан уйгар, казах, хуй (дунган) нарыг суурьшуулжээ. Ойрадуудын нутаглаж байсан Казахстаны зүүн хэсэг, Киргизстанд монгол нэртэй газар усны нэр нилээдгүй үлдсэн бөгөөд эрдэмтэд тэндээс монгол газар усны нэр нэмж олсоор байна.<ref>{{Cite web |url=http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/2495-istoricheskaia-toponimika-dzhungarskogo-khanstva/ |title=Archive copy |access-date=2015-02-02 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709230649/http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/2495-istoricheskaia-toponimika-dzhungarskogo-khanstva/ |url-status=dead }}</ref> Киргизстаний зүүн хэсэгт Джиргалан буюу "жаргалан", Дьюрбельджин буюу "дөрвөлжин", Алтайн БНУ-н өмнөд хэсгээр Чиндагатуй буюу "чандагатай", Усть-Улаган буюу "улаан", Онгудай гэсэн хотууд бий. Мөн халимагуудын байсан Казахстаны баруун хойд хэсэгт [[Чаган нуур]] гэх мэт монгол нэртэй газрууд бий. 1718 онд оросууд Зүүнгарын Цоржийн хийдээс холгүй орших буддын 7 сүмтэй газрыг эзэлж Семипалатинск ("семь" - долоо, "палат" -майхан) гэсэн бэхлэлт байгуулсан нь хожим нь хот болон өргөжжээ. Оросууд ойрдын эдгээр сүмийн талаар бүр 1616 онд мэдэж байв. 1660—1670 онд энд зүүнгар-казахын томоохон тулалдаан болсон учир 1734 онд Герхард Фридрих Миллерийг ирэхэд сүмүүд нилээдгүй сүйрсэн байдалтай байв. XVIII зууны сүүлд нэрт судлаач Петер Паллас сүмүүдийн зургийг зурсан байна. Семипалатинскийг 2007 онд [[Семей]] нэртэй болгон өөрчилсөн бөгөөд энэ нь ойрадын түүхийг бүдэгрүүлэх зорилготой хийгдсэн гэдэг. Хотын иргэдийн дунд шинэ нэр тийм ч оновчтой нэр биш гэж үзэх хандлага байдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.megapolis.kz/art/13_zapreshchyonnih_bukv|title=13 запрещённых букв|accessdate=2015-02-23}}{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Мөн Алма-Ата хотыг [[Алматы]] болгон өөрчилсөн ба Семей, Алматы нь казах хэлэнд ч ямар ч утга илэрхийлдэггүй зохиомол үг юм. О.Т. Молчанова [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс]]ын 5400 газар зүйн нэрийг судлааад 423 нь монгол гаралтайг тогтоожээ.<ref name="Бердибек">Бердибек Нуралдинович Бияров "ОСОБЕННОСТИ МОНГОЛОЯЗЫЧНЫХ ТОПОНИМОВ КАЗАХСКОГО АЛТАЯ"</ref> Мөн Алтайн нурууны Казахстанд хамаарах хэсгийн 2000 нэрний 7 хувь буюу 140 нь монгол үг байна.<ref name="Гусейнов"/> [[Эрчис]] мөрөнд цутгадаг [[:en:Bukhtarma River|Бүхдэрмэ]] голын зүүн эргээс урагшлах тусам монгол нэр олширч байгаa бол баруун эргээс нь хойшлох тусам орос нэр олширч байна. Зүүнгарын хядлагаас хойш олон зуун жил өнгөрсөн тул уул усных нь монгол нэр мартагдан орхигдох явдал гарч байна. 600 мянга орчим хүн амын 480 мянга нь үрэгдсэн Зүүнгарын хядлага нь дэлхийд томоохон орох 10 хядлагын нэг юм. Тэнд харуулын асуудлаар очсон манж түшмэл "20 хоног явахад нэг ч хүн таараагүй" гэж тэмдэглэн бичсэн байдаг. Мөн «ямар ч хvний мөргүй мянга мянган бээр эль хуль тал нутаг» хэмээн бичиж байв. Түүхч На.Сүхбаатар: "Гэтэл манай зарим түүхчид ойрадын түүхийг тэднийг дарангуйлж байсан Манжийн эх сурвалжаас авч бичдэг. Тэр сурвалжид “Ойрадууд хоорондоо дайтаад байхаар нь Манжийн их цэрэг очиж төвшитгэсэн” гэсэн байдаг. Тэгж алж хядаж, юу ч үгүй болгож төвшитгэдэг юм уу. Үүнийг ойрадын өөрийнх нь түүхийн эх сурвалж буюу худам, тод бичгийн сурвалжаас үзэх хэрэгтэй. Бид түүхийг олон талаас нь олон баримт сэлтээс үндэслэж, болгоомжтой бичих ёстой юм".<ref>{{Cite web |url=http://id.news.mn/content/152585.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-03-04 |archive-date=2013-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130805024143/http://id.news.mn/content/152585.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.0jRM0GNd.dpuf |title=Archive copy |access-date=2016-01-14 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910070931/http://www.uvsnutag.mn/index.php?view=content&type=content&id=979#sthash.0jRM0GNd.dpuf |url-status=dead }}</ref> Аливаа бусдыг эзлэн түрэмгийлж, хүн ардыг хядан устгагч улс үндэстэн өөрийнхөө тэрхүү түүхээ цайруулан бичдэг түүхийг жишээ татан авбал: европчууд 1600 оноос Америк тивийг эзлэн түрэмгийлж эхэлснээс хойш 1900 он хүртэлх хугацаанд уугуул иргэдийн 75-80 хувь нь амь үрэгджээ. Тэдний дийлэнх нь цагаан арьстнуудын тээж ирсэн элдэв өвчнөөр үхжээ. Америкийн зарим нэгэн түүхч энэ бол санаатай хядлага байгаагүй, халдварт өвчнөөр үхсэн гэдэг ч зарим тохиолдолд англи, францчууд уугуул иргэдийн дунд халдварт өвчин зориуд тарааж байжээ. Иймээс манжийн түүхийн сурвалжид зүүнгарчуудын нилээд нь халдварт өвчөөр үрэгдсэн гэж тэмдэглэсэн байдагийг дахин тодруулах хэрэгтэй юм. Зүүнгараас үлдсэн иргэдийн бослого хөдөлгөөнөөс сэрэмжилж бүх галт буу, зэр зэвсэг, нум сумыг хурааж устган, зөвхөн урианхайчуудыг ангийн арьс бэлтгэх үүрэгтэйгээр нум сум хэрэглэх эрхтэй үлдээжээ. === Зүүнгарчууд манжийн 500 цэргийг бут цохисон нь === 1758 оны хавар Зүүнгарын нутаг цусанд живж байлаа. Учир нь Манжийн хааны зарлигаар манжийн цэрэг зүүнгарын эзлэгдсэн нутагт хомроглон устгах үйл ажиллагаа буюу геноцид үлдэж байв. Энэ үед Зүүн гарын монголчууд, эхнэр хүүхдүүд нь хүртэл "дэр авч үхнэ" хэмээн Манжын бослого дарах цэрэгтэй эцсээ хүртэл тэмцэлдэж байсан үед Манжийн хядлагаас зугтаж гарсан Шэйрэн тайшийн тухай сонирхолтой түүх байдаг. Тэр аймшгийн цагт Алтайн өвөрт нутаглаж байсан Шэйрэн хэмээх тайшийн албатуудыг хядаж устгахаар Манжийн Тангулуу /эсвэл Танлу/ жанжны удирдсан цэрэг иржээ. Цуст хядлагын чимээ авсан Шэйрэн тайшаар удирдуулсан хошууд, дөрвөд, хойдуудын нэг түмэн өрх Халимгийн Дондогдаш ханыг түшихээр амь тэмцэн зугтаж явсаар Хасагийн хилд орохын алдад манжийн нэхүүл цэрэгт гүйцэгдсэн байна. Нэгэнт гүйцэгдэх нь тодорхой болж эсэргүүцэх аргагүй болсон тул Шэйрэн тэргүүтэн арга сэдэж бүгд гэрээ барьж Манжийн цэргийг хүлээн авахад бэлтгэжээ. Манж жанжин ирмэгц түүнийг угтан авч "Бид та бүхнээс зугтсангүй, олон төрлөө нэхэж авахаар ирлээ. Одоо эндээс морь хүн шигшээд бүгдийг авч ирж Манж их эзний албат боол болгоно" гэсэнд Танлу жанжин ихэд баясаж бэрд хүүхдэд дур өгөн цэрэг бүгдээрийг их найраа хийв. Монголчууд тэднийг хоол архиар шахан бүгдийг согтоогоод толгой дараалан хядаж орхив. Манжийн цэргээс ганцхан цагаан морьтой хүн зулж гарчээ. Зүүнгарчууд цааш үргэлжлүүлэн нүүцгээсэн байна. “Дөрвөн Ойрадын түүх тууж хэмээн оршвой” сурвалжид буй эл мэдээг эш болговол, Шэйрэн тайш тэргүүтэн араас нь нэхэж ирсэн нэхүүлүүдэд “бид нүүж явсан төрлүүдээ буцааж авчрах санаатай” хэмээн заль хэрэглэн найрлаж, архи уулган согтоож устгаад Ижил рүү нүүсэн бололтой. Шэйрэн тайш Оросын хилд орохын урьд илгээсэн захидалд "бид тамын тогоотой адил нөхцөл байдлаас оргож гарч ирлээ" гэж бичсэн байдаг нь Зүүнгар дахь нөхцөл байдал ямар аймшигтай байсныг илэрхийлнэ. Хожим Тэнгэр тэтгэгч хаан энэ 500 цэргийнхээ өсийг санасаар байсан бөгөөд 1778 онд Халимгуудын хамт дагаар орохоор /Үнэндээ анхны төлөвлөгөө Зүүн гарын уугуул нутгийг дайрч эзлэх зорилготой байсан/ ирэхэд түүний талаар онцгойлон хэлэлцэж цаазаар авах эсэх талаар зарлиг гаргаж байжээ. Манжийн эзэн хаан, Манж Чин улсаас Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсний дараа Ижил мөрний зүг зугатаж, тэнд хэсэг хугацаанд аж төрж байгаад 1771 онд Убашийн хамт буцаж ирсэн Шэйрэн тайшид ч мөн гавьяа шагнал хүртээх болсноо дуулгаад, түүнд хандаж сайхь бичигт ийн бичсэнийг сийрүүлбээс: “...Бас Шэйрэн чи урьд манай цэргийг дайлж Орост очсон одоо чи бурхны шажныг санаж, намайг тэмцэж ирсэн төлөө, би чиний урьдах явдлыг санахгүй, чамайг уучлан айлтгаж өршөөх хайрлах, хэрвээ урьд чамтай дайлалдсан тэр цагт манай цэрэг, чамайг барьж ирэхүлээ би яллах биш үү. Одоо чи өөрөө ирсэн төлөө чамд буруу үгүй. Би чамайг Убаши, Цэвэгдорж, одоогийн адил хайрлах..." гэжээ. ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} ==Гадаад холбоос== *[https://web.archive.org/web/20130608082328/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod2/76-370.html Об историческом обосновании Китайских претензий на Джунгарское территориальное наследсво] *[https://web.archive.org/web/20160305194935/http://biznetwork.mn/network/topic/show/30223/2 Урт Цагаан мангасыг Жангар доройтуулсан бүлэг] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1671-1757 |албан_тушаал=Зүүнгарын хант улс }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] l3qkf8fgnokcummegey4n6zhbpzkyz5 852924 852845 2026-04-11T09:48:49Z HorseBro the hemionus 100126 852924 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.<ref>{{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |year=2022 |location=Elista, Kalmykia |language=ru|publisher=Научно-популярное издание.|isbn=978-5-6047963-9-9|pages=171}}</ref> | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд]]<nowiki/>ын буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dennys |first1=Nicholas Belfield <!--|last2=Eitel |first2=Ernest John |last3=Barlow |first3=William C. |last4=Ball |first4=James Dyer --> |url=https://books.google.com/books?id=5hVBAQAAMAAJ&pg=PA115 |title=The China Review, Or, Notes and Queries on the Far East |date=1888 |publisher="China Mail" Office |page=115 |language=en}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] hr991mfrylkzhhkfezxz7nkzm2fkr73 852925 852924 2026-04-11T09:53:20Z HorseBro the hemionus 100126 852925 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.<ref>{{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |year=2022 |location=Elista, Kalmykia |language=ru|publisher=Научно-популярное издание.|isbn=978-5-6047963-9-9|pages=171}}</ref> | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд]]<nowiki/>ын буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dennys |first1=Nicholas Belfield <!--|last2=Eitel |first2=Ernest John |last3=Barlow |first3=William C. |last4=Ball |first4=James Dyer --> |url=https://books.google.com/books?id=5hVBAQAAMAAJ&pg=PA115 |title=The China Review, Or, Notes and Queries on the Far East |date=1888 |publisher="China Mail" Office |page=115 |language=en}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 53dsvg2fxamxulbw8sr2lz6gg2uvhcu 852948 852925 2026-04-11T10:32:24Z HorseBro the hemionus 100126 852948 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.<ref>{{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |year=2022 |location=Elista, Kalmykia |language=ru|publisher=Научно-популярное издание.|isbn=978-5-6047963-9-9|pages=171}}</ref> | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрийн гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 8nwyr94g3fwy39vu7276p49w6qqz9cd 852952 852948 2026-04-11T10:33:56Z HorseBro the hemionus 100126 852952 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрийн гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] fru911mbyf2z8r6849iipwbqlgxbiwy 852954 852952 2026-04-11T10:36:04Z HorseBro the hemionus 100126 852954 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6sd5udv325i1fjhfz6kldefmillch0p 852958 852954 2026-04-11T10:42:40Z HorseBro the hemionus 100126 852958 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 32xhsm7ztp0v2ooigdku3tnkfo370n8 852959 852958 2026-04-11T10:47:02Z HorseBro the hemionus 100126 852959 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь Хархул Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] bf9wu2p2wr4cmhged8gni35b9hh55gu 852963 852959 2026-04-11T10:59:43Z HorseBro the hemionus 100126 852963 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Иртыш голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] dpn5inbvfapaapyj1x5eo4nff47uglk 852964 852963 2026-04-11T11:08:03Z HorseBro the hemionus 100126 852964 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Иртыш голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Адле|2003|p=146}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] immcojcg8599zwowpjfd5jrfy5djfd6 852965 852964 2026-04-11T11:08:30Z HorseBro the hemionus 100126 852965 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Иртыш голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 5z35m5bo0x5wzqfgp8n63p80i4emeqh 852968 852965 2026-04-11T11:19:16Z HorseBro the hemionus 100126 852968 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Иртыш голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Бартольд|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 40mq4dd60xtd7ggmdy6vlz8lpnxjn3t 852970 852968 2026-04-11T11:30:45Z HorseBro the hemionus 100126 852970 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Иртыш голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Бартольд|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] ttwqvzmy8rhhcayobn6gki8xxj2hwn0 852971 852970 2026-04-11T11:38:25Z HorseBro the hemionus 100126 852971 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Иртыш голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Бартольд|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] fmvjm4dan0yxgxblpvrd1hptf4zgbe2 852972 852971 2026-04-11T11:48:12Z HorseBro the hemionus 100126 852972 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Иртыш голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Бартольд|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Моисеев|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Франк|2000|p=252–254}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] jne7qzzsrrq34vqufla2dfx7tqgv4pj 852973 852972 2026-04-11T11:48:32Z HorseBro the hemionus 100126 852973 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Иртыш голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Бартольд|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Моисеев|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 7p1yu6lc1tljbzk95chyqocvzknrss3 852974 852973 2026-04-11T11:55:27Z HorseBro the hemionus 100126 852974 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Бартольд|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Моисеев|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа=[[Манж Чин улс]]<br/>[[Оросын Хаант Улс]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] opj0h9h31vpa1m54wrc1p15z7n902l3 Загвар:Инфобокс албан тушаалтан 10 18089 852869 851574 2026-04-10T21:05:16Z Enkhsaihan2005 64429 852869 wikitext text/x-wiki {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate | bodyclass = vcard {{{bodyclass|}}} | bodystyle = {{#if:{{{mainwidth|}}}{{{main_width|}}}|width: {{if empty|{{{main_width|}}}{{{mainwidth}}}}}}} | child = {{lc:{{{embed}}}}} | abovestyle = font-size: 100%; | above = {{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}{{{honorific-prefix|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific prefix|}}}|{{{honorific_prefix|}}}|{{{honorific-prefix}}}}}</div>}}<!-- --><div class="fn" style="font-size:125%;">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div><!-- -->{{#if:{{{honorific suffix|}}}{{{honorific_suffix|}}}{{{honorific-suffix|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific suffix|}}}|{{{honorific_suffix|}}}|{{{honorific-suffix}}}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|<div class="nickname" lang="{{{native_name_lang}}}">}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|</div>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image name|}}}|{{{smallimage|}}}|{{{image|}}}}}|size={{if empty|{{{width|}}}|{{{imagesize|}}}|{{{image_size|}}}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | captionstyle = line-height:normal;padding-top:0.2em; | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = color: #202122; {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|background:#eee|background:lavender}} | data1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}} | assembly = {{{assembly2|}}} | assuming = {{{assuming2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}} | riding = {{{riding2|}}} | speaker = {{{speaker|}}} | speaker_office = {{{speaker_office|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}}}}}<!-- -->{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer|}}}|{{{appointed|}}}}} | assembly = {{{assembly|}}} | assuming = {{{assuming|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM|}}}|{{{constituency_MP|}}}}} | constituency = {{{constituency|}}} | convocation = {{{convocation|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister|}}}|{{{first_minister|}}}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader|}}}|{{{majority_leader|}}}}} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader|}}}|{{{minority_leader|}}}}} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup|}}}|{{{parliamentary_group|}}}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister|}}}|{{{prime_minister|}}}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{if empty|{{{runningmate|}}}|{{{running_mate|}}}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | status = {{{status|}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label|}}}|{{{termlabel|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend|}}}|{{{term_end|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart|}}}|{{{term_start|}}}}} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor|}}}|{{{vice_governor|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident|}}}|{{{vice_president|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier|}}}|{{{vice_premier|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister|}}}|{{{vice_prime_minister|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer1|}}}|{{{appointed1|}}}}} | assembly = {{{assembly1|}}} | assuming = {{{assuming1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM1|}}}|{{{constituency_MP1|}}}}} | constituency = {{{constituency1|}}} | convocation = {{{convocation1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister1|}}}|{{{first_minister1|}}}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader1|}}}|{{{majority_leader1|}}}}} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader1|}}}|{{{minority_leader1|}}}}} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup1|}}}|{{{parliamentary_group1|}}}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister1|}}}|{{{prime_minister1|}}}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | status = {{{status1|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm1|}}}}} | suboffice = {{{suboffice1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label1|}}}|{{{termlabel1|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend1|}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart1|}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor1|}}}|{{{vice_governor1|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident1|}}}|{{{vice_president1|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier1|}}}|{{{vice_premier1|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister1|}}}|{{{vice_prime_minister1|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}} | assembly = {{{assembly2|}}} | assuming = {{{assuming2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | status = {{{status2|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm2|}}}}} | suboffice = {{{suboffice2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer3|}}}|{{{appointed3|}}}}} | assembly = {{{assembly3|}}} | assuming = {{{assuming3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM3|}}}|{{{constituency_MP3|}}}}} | constituency = {{{constituency3|}}} | convocation = {{{convocation3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister3|}}}|{{{first_minister3|}}}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader3|}}}|{{{majority_leader3|}}}}} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader3|}}}|{{{minority_leader3|}}}}} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup3|}}}|{{{parliamentary_group3|}}}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister3|}}}|{{{prime_minister3|}}}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | status = {{{status3|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm3|}}}}} | suboffice = {{{suboffice3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label3|}}}|{{{termlabel3|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend3|}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart3|}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor3|}}}|{{{vice_governor3|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident3|}}}|{{{vice_president3|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier3|}}}|{{{vice_premier3|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister3|}}}|{{{vice_prime_minister3|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname4|}}} | 1namedata = {{{1namedata4|}}} | 2blankname = {{{2blankname4|}}} | 2namedata = {{{2namedata4|}}} | 3blankname = {{{3blankname4|}}} | 3namedata = {{{3namedata4|}}} | 4blankname = {{{4blankname4|}}} | 4namedata = {{{4namedata4|}}} | 5blankname = {{{5blankname4|}}} | 5namedata = {{{5namedata4|}}} | alongside = {{{alongside4|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer4|}}}|{{{appointed4|}}}}} | assembly = {{{assembly4|}}} | assuming = {{{assuming4|}}} | chancellor = {{{chancellor4|}}} | co-leader = {{{co-leader4|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM4|}}}|{{{constituency_MP4|}}}}} | constituency = {{{constituency4|}}} | convocation = {{{convocation4|}}} | country = {{{country4|}}} | deputy = {{{deputy4|}}} | district = {{{district4|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister4|}}}|{{{first_minister4|}}}}} | governor-general = {{{governor-general4|}}} | governor_general = {{{governor_general4|}}} | governor = {{{governor4|}}} | jr/sr = {{{jr/sr4|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}} | leader = {{{leader4|}}} | legislature = {{{legislature4|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}} | lieutenant = {{{lieutenant4|}}} | minister_from = {{{minister_from4|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader4|}}}|{{{majority_leader4|}}}}} | majority = {{{majority4|}}} | minister = {{{minister4|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader4|}}}|{{{minority_leader4|}}}}} | monarch = {{{monarch4|}}} | nominator = {{{nominator4|}}} | office = {{{office4|}}} | order = {{{order4|}}} | parliament = {{{parliament4|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup4|}}}|{{{parliamentary_group4|}}}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | preceding = {{{preceding4|}}} | preceded = {{{preceded4|}}} | premier = {{{premier4|}}} | president = {{{president4|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister4|}}}|{{{prime_minister4|}}}}} | riding = {{{riding4|}}} | state_assembly = {{{state_assembly4|}}} | state_delegate = {{{state_delegate4|}}} | state_house = {{{state_house4|}}} | state_legislature = {{{state_legislature4|}}} | state_senate = {{{state_senate4|}}} | state = {{{state4|}}} | status = {{{status4|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm4|}}}}} | suboffice = {{{suboffice4|}}} | succeeded = {{{succeeded4|}}} | succeeding = {{{succeeding4|}}} | successor = {{{successor4|}}} | taoiseach = {{{taoiseach4|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label4|}}}|{{{termlabel4|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend4|}}}|{{{term_end4|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart4|}}}|{{{term_start4|}}}}} | term = {{{term4|}}} | title = {{{title4|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor4|}}}|{{{vice_governor4|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident4|}}}|{{{vice_president4|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier4|}}}|{{{vice_premier4|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister4|}}}|{{{vice_prime_minister4|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term4|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname5|}}} | 1namedata = {{{1namedata5|}}} | 2blankname = {{{2blankname5|}}} | 2namedata = {{{2namedata5|}}} | 3blankname = {{{3blankname5|}}} | 3namedata = {{{3namedata5|}}} | 4blankname = {{{4blankname5|}}} | 4namedata = {{{4namedata5|}}} | 5blankname = {{{5blankname5|}}} | 5namedata = {{{5namedata5|}}} | alongside = {{{alongside5|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer5|}}}|{{{appointed5|}}}}} | assembly = {{{assembly5|}}} | assuming = {{{assuming5|}}} | chancellor = {{{chancellor5|}}} | co-leader = {{{co-leader5|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM5|}}}|{{{constituency_MP5|}}}}} | constituency = {{{constituency5|}}} | convocation = {{{convocation5|}}} | country = {{{country5|}}} | deputy = {{{deputy5|}}} | district = {{{district5|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister5|}}}|{{{first_minister5|}}}}} | governor-general = {{{governor-general5|}}} | governor_general = {{{governor_general5|}}} | governor = {{{governor5|}}} | jr/sr = {{{jr/sr5|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}} | leader = {{{leader5|}}} | legislature = {{{legislature5|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}} | lieutenant = {{{lieutenant5|}}} | minister_from = {{{minister_from5|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader5|}}}|{{{majority_leader5|}}}}} | majority = {{{majority5|}}} | minister = {{{minister5|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader5|}}}|{{{minority_leader5|}}}}} | monarch = {{{monarch5|}}} | nominator = {{{nominator5|}}} | office = {{{office5|}}} | order = {{{order5|}}} | parliament = {{{parliament5|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup5|}}}|{{{parliamentary_group5|}}}}} | predecessor = {{{predecessor5|}}} | preceding = {{{preceding5|}}} | preceded = {{{preceded5|}}} | premier = {{{premier5|}}} | president = {{{president5|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister5|}}}|{{{prime_minister5|}}}}} | riding = {{{riding5|}}} | state_assembly = {{{state_assembly5|}}} | state_delegate = {{{state_delegate5|}}} | state_house = {{{state_house5|}}} | state_legislature = {{{state_legislature5|}}} | state_senate = {{{state_senate5|}}} | state = {{{state5|}}} | status = {{{status5|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm5|}}}}} | suboffice = {{{suboffice5|}}} | succeeded = {{{succeeded5|}}} | succeeding = {{{succeeding5|}}} | successor = {{{successor5|}}} | taoiseach = {{{taoiseach5|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label5|}}}|{{{termlabel5|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend5|}}}|{{{term_end5|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart5|}}}|{{{term_start5|}}}}} | term = {{{term5|}}} | title = {{{title5|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor5|}}}|{{{vice_governor5|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident5|}}}|{{{vice_president5|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier5|}}}|{{{vice_premier5|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister5|}}}|{{{vice_prime_minister5|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term5|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname6|}}} | 1namedata = {{{1namedata6|}}} | 2blankname = {{{2blankname6|}}} | 2namedata = {{{2namedata6|}}} | 3blankname = {{{3blankname6|}}} | 3namedata = {{{3namedata6|}}} | 4blankname = {{{4blankname6|}}} | 4namedata = {{{4namedata6|}}} | 5blankname = {{{5blankname6|}}} | 5namedata = {{{5namedata6|}}} | alongside = {{{alongside6|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer6|}}}|{{{appointed6|}}}}} | assembly = {{{assembly6|}}} | assuming = {{{assuming6|}}} | chancellor = {{{chancellor6|}}} | co-leader = {{{co-leader6|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM6|}}}|{{{constituency_MP6|}}}}} | constituency = {{{constituency6|}}} | convocation = {{{convocation6|}}} | country = {{{country6|}}} | deputy = {{{deputy6|}}} | district = {{{district6|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister6|}}}|{{{first_minister6|}}}}} | governor-general = {{{governor-general6|}}} | governor_general = {{{governor_general6|}}} | governor = {{{governor6|}}} | jr/sr = {{{jr/sr6|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}} | leader = {{{leader6|}}} | legislature = {{{legislature6|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}} | lieutenant = {{{lieutenant6|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}} | minister_from = {{{minister_from6|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader6|}}}|{{{majority_leader6|}}}}} | majority = {{{majority6|}}} | minister = {{{minister6|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader6|}}}|{{{minority_leader6|}}}}} | monarch = {{{monarch6|}}} | nominator = {{{nominator6|}}} | office = {{{office6|}}} | order = {{{order6|}}} | parliament = {{{parliament6|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup6|}}}|{{{parliamentary_group6|}}}}} | predecessor = {{{predecessor6|}}} | preceding = {{{preceding6|}}} | preceded = {{{preceded6|}}} | premier = {{{premier6|}}} | president = {{{president6|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister6|}}}|{{{prime_minister6|}}}}} | riding = {{{riding6|}}} | state_assembly = {{{state_assembly6|}}} | state_delegate = {{{state_delegate6|}}} | state_house = {{{state_house6|}}} | state_legislature = {{{state_legislature6|}}} | state_senate = {{{state_senate6|}}} | state = {{{state6|}}} | status = {{{status6|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm6|}}}}} | suboffice = {{{suboffice6|}}} | succeeded = {{{succeeded6|}}} | succeeding = {{{succeeding6|}}} | successor = {{{successor6|}}} | taoiseach = {{{taoiseach6|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label6|}}}|{{{termlabel6|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend6|}}}|{{{term_end6|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart6|}}}|{{{term_start6|}}}}} | term = {{{term6|}}} | title = {{{title6|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor6|}}}|{{{vice_governor6|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident6|}}}|{{{vice_president6|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier6|}}}|{{{vice_premier6|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister6|}}}|{{{vice_prime_minister6|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term6|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname7|}}} | 1namedata = {{{1namedata7|}}} | 2blankname = {{{2blankname7|}}} | 2namedata = {{{2namedata7|}}} | 3blankname = {{{3blankname7|}}} | 3namedata = {{{3namedata7|}}} | 4blankname = {{{4blankname7|}}} | 4namedata = {{{4namedata7|}}} | 5blankname = {{{5blankname7|}}} | 5namedata = {{{5namedata7|}}} | alongside = {{{alongside7|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer7|}}}|{{{appointed7|}}}}} | assembly = {{{assembly7|}}} | assuming = {{{assuming7|}}} | chancellor = {{{chancellor7|}}} | co-leader = {{{co-leader7|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM7|}}}|{{{constituency_MP7|}}}}} | constituency = {{{constituency7|}}} | convocation = {{{convocation7|}}} | country = {{{country7|}}} | deputy = {{{deputy7|}}} | district = {{{district7|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister7|}}}|{{{first_minister7|}}}}} | governor-general = {{{governor-general7|}}} | governor_general = {{{governor_general7|}}} | governor = {{{governor7|}}} | jr/sr = {{{jr/sr7|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}} | leader = {{{leader7|}}} | legislature = {{{legislature7|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}} | lieutenant = {{{lieutenant7|}}} | minister_from = {{{minister_from7|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader7|}}}|{{{majority_leader7|}}}}} | majority = {{{majority7|}}} | minister = {{{minister7|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader7|}}}|{{{minority_leader7|}}}}} | monarch = {{{monarch7|}}} | nominator = {{{nominator7|}}} | office = {{{office7|}}} | order = {{{order7|}}} | parliament = {{{parliament7|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup7|}}}|{{{parliamentary_group7|}}}}} | predecessor = {{{predecessor7|}}} | preceding = {{{preceding7|}}} | preceded = {{{preceded7|}}} | premier = {{{premier7|}}} | president = {{{president7|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister7|}}}|{{{prime_minister7|}}}}} | riding = {{{riding7|}}} | state_assembly = {{{state_assembly7|}}} | state_delegate = {{{state_delegate7|}}} | state_house = {{{state_house7|}}} | state_legislature = {{{state_legislature7|}}} | state_senate = {{{state_senate7|}}} | state = {{{state7|}}} | status = {{{status7|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm7|}}}}} | suboffice = {{{suboffice7|}}} | succeeded = {{{succeeded7|}}} | succeeding = {{{succeeding7|}}} | successor = {{{successor7|}}} | taoiseach = {{{taoiseach7|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label7|}}}|{{{termlabel7|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend7|}}}|{{{term_end7|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart7|}}}|{{{term_start7|}}}}} | term = {{{term7|}}} | title = {{{title7|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor7|}}}|{{{vice_governor7|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident7|}}}|{{{vice_president7|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier7|}}}|{{{vice_premier7|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister7|}}}|{{{vice_prime_minister7|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term7|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname8|}}} | 1namedata = {{{1namedata8|}}} | 2blankname = {{{2blankname8|}}} | 2namedata = {{{2namedata8|}}} | 3blankname = {{{3blankname8|}}} | 3namedata = {{{3namedata8|}}} | 4blankname = {{{4blankname8|}}} | 4namedata = {{{4namedata8|}}} | 5blankname = {{{5blankname8|}}} | 5namedata = {{{5namedata8|}}} | alongside = {{{alongside8|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer8|}}}|{{{appointed8|}}}}} | assembly = {{{assembly8|}}} | assuming = {{{assuming8|}}} | chancellor = {{{chancellor8|}}} | co-leader = {{{co-leader8|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM8|}}}|{{{constituency_MP8|}}}}} | constituency = {{{constituency8|}}} | convocation = {{{convocation8|}}} | country = {{{country8|}}} | deputy = {{{deputy8|}}} | district = {{{district8|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister8|}}}|{{{first_minister8|}}}}} | governor-general = {{{governor-general8|}}} | governor_general = {{{governor_general8|}}} | governor = {{{governor8|}}} | jr/sr = {{{jr/sr8|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}} | leader = {{{leader8|}}} | legislature = {{{legislature8|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}} | lieutenant = {{{lieutenant8|}}} | minister_from = {{{minister_from8|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader8|}}}|{{{majority_leader8|}}}}} | majority = {{{majority8|}}} | minister = {{{minister8|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader8|}}}|{{{minority_leader8|}}}}} | monarch = {{{monarch8|}}} | nominator = {{{nominator8|}}} | office = {{{office8|}}} | order = {{{order8|}}} | parliament = {{{parliament8|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup8|}}}|{{{parliamentary_group8|}}}}} | predecessor = {{{predecessor8|}}} | preceding = {{{preceding8|}}} | preceded = {{{preceded8|}}} | premier = {{{premier8|}}} | president = {{{president8|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister8|}}}|{{{prime_minister8|}}}}} | riding = {{{riding8|}}} | state_assembly = {{{state_assembly8|}}} | state_delegate = {{{state_delegate8|}}} | state_house = {{{state_house8|}}} | state_legislature = {{{state_legislature8|}}} | state_senate = {{{state_senate8|}}} | state = {{{state8|}}} | status = {{{status8|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm8|}}}}} | suboffice = {{{suboffice8|}}} | succeeded = {{{succeeded8|}}} | succeeding = {{{succeeding8|}}} | successor = {{{successor8|}}} | taoiseach = {{{taoiseach8|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label8|}}}|{{{termlabel8|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend8|}}}|{{{term_end8|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart8|}}}|{{{term_start8|}}}}} | term = {{{term8|}}} | title = {{{title8|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor8|}}}|{{{vice_governor8|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident8|}}}|{{{vice_president8|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier8|}}}|{{{vice_premier8|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister8|}}}|{{{vice_prime_minister8|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term8|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname9|}}} | 1namedata = {{{1namedata9|}}} | 2blankname = {{{2blankname9|}}} | 2namedata = {{{2namedata9|}}} | 3blankname = {{{3blankname9|}}} | 3namedata = {{{3namedata9|}}} | 4blankname = {{{4blankname9|}}} | 4namedata = {{{4namedata9|}}} | 5blankname = {{{5blankname9|}}} | 5namedata = {{{5namedata9|}}} | alongside = {{{alongside9|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer9|}}}|{{{appointed9|}}}}} | assembly = {{{assembly9|}}} | assuming = {{{assuming9|}}} | chancellor = {{{chancellor9|}}} | co-leader = {{{co-leader9|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM9|}}}|{{{constituency_MP9|}}}}} | constituency = {{{constituency9|}}} | convocation = {{{convocation9|}}} | country = {{{country9|}}} | deputy = {{{deputy9|}}} | district = {{{district9|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister9|}}}|{{{first_minister9|}}}}} | governor-general = {{{governor-general9|}}} | governor_general = {{{governor_general9|}}} | governor = {{{governor9|}}} | jr/sr = {{{jr/sr9|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}} | leader = {{{leader9|}}} | legislature = {{{legislature9|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}} | lieutenant = {{{lieutenant9|}}} | minister_from = {{{minister_from9|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader9|}}}|{{{majority_leader9|}}}}} | majority = {{{majority9|}}} | minister = {{{minister9|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader9|}}}|{{{minority_leader9|}}}}} | monarch = {{{monarch9|}}} | nominator = {{{nominator9|}}} | office = {{{office9|}}} | order = {{{order9|}}} | parliament = {{{parliament9|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup9|}}}|{{{parliamentary_group9|}}}}} | predecessor = {{{predecessor9|}}} | preceding = {{{preceding9|}}} | preceded = {{{preceded9|}}} | premier = {{{premier9|}}} | president = {{{president9|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister9|}}}|{{{prime_minister9|}}}}} | riding = {{{riding9|}}} | state_assembly = {{{state_assembly9|}}} | state_delegate = {{{state_delegate9|}}} | state_house = {{{state_house9|}}} | state_legislature = {{{state_legislature9|}}} | state_senate = {{{state_senate9|}}} | state = {{{state9|}}} | status = {{{status9|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm9|}}}}} | suboffice = {{{suboffice9|}}} | succeeded = {{{succeeded9|}}} | succeeding = {{{succeeding9|}}} | successor = {{{successor9|}}} | taoiseach = {{{taoiseach9|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label9|}}}|{{{termlabel9|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend9|}}}|{{{term_end9|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart9|}}}|{{{term_start9|}}}}} | term = {{{term9|}}} | title = {{{title9|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor9|}}}|{{{vice_governor9|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident9|}}}|{{{vice_president9|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier9|}}}|{{{vice_premier9|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister9|}}}|{{{vice_prime_minister9|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term9|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname10|}}} | 1namedata = {{{1namedata10|}}} | 2blankname = {{{2blankname10|}}} | 2namedata = {{{2namedata10|}}} | 3blankname = {{{3blankname10|}}} | 3namedata = {{{3namedata10|}}} | 4blankname = {{{4blankname10|}}} | 4namedata = {{{4namedata10|}}} | 5blankname = {{{5blankname10|}}} | 5namedata = {{{5namedata10|}}} | alongside = {{{alongside10|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer10|}}}|{{{appointed10|}}}}} | assembly = {{{assembly10|}}} | assuming = {{{assuming10|}}} | chancellor = {{{chancellor10|}}} | co-leader = {{{co-leader10|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM10|}}}|{{{constituency_MP10|}}}}} | constituency = {{{constituency10|}}} | convocation = {{{convocation10|}}} | country = {{{country10|}}} | deputy = {{{deputy10|}}} | district = {{{district10|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister10|}}}|{{{first_minister10|}}}}} | governor-general = {{{governor-general10|}}} | governor_general = {{{governor_general10|}}} | governor = {{{governor10|}}} | jr/sr = {{{jr/sr10|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}} | leader = {{{leader10|}}} | legislature = {{{legislature10|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}} | lieutenant = {{{lieutenant10|}}} | minister_from = {{{minister_from10|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader10|}}}|{{{majority_leader10|}}}}} | majority = {{{majority10|}}} | minister = {{{minister10|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader10|}}}|{{{minority_leader10|}}}}} | monarch = {{{monarch10|}}} | nominator = {{{nominator10|}}} | office = {{{office10|}}} | order = {{{order10|}}} | parliament = {{{parliament10|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup10|}}}|{{{parliamentary_group10|}}}}} | predecessor = {{{predecessor10|}}} | preceding = {{{preceding10|}}} | preceded = {{{preceded10|}}} | premier = {{{premier10|}}} | president = {{{president10|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister10|}}}|{{{prime_minister10|}}}}} | riding = {{{riding10|}}} | state_assembly = {{{state_assembly10|}}} | state_delegate = {{{state_delegate10|}}} | state_house = {{{state_house10|}}} | state_legislature = {{{state_legislature10|}}} | state_senate = {{{state_senate10|}}} | state = {{{state10|}}} | status = {{{status10|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm10|}}}}} | suboffice = {{{suboffice10|}}} | succeeded = {{{succeeded10|}}} | succeeding = {{{succeeding10|}}} | successor = {{{successor10|}}} | taoiseach = {{{taoiseach10|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label10|}}}|{{{termlabel10|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend10|}}}|{{{term_end10|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart10|}}}|{{{term_start10|}}}}} | term = {{{term10|}}} | title = {{{title10|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor10|}}}|{{{vice_governor10|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident10|}}}|{{{vice_president10|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier10|}}}|{{{vice_premier10|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister10|}}}|{{{vice_prime_minister10|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term10|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname11|}}} | 1namedata = {{{1namedata11|}}} | 2blankname = {{{2blankname11|}}} | 2namedata = {{{2namedata11|}}} | 3blankname = {{{3blankname11|}}} | 3namedata = {{{3namedata11|}}} | 4blankname = {{{4blankname11|}}} | 4namedata = {{{4namedata11|}}} | 5blankname = {{{5blankname11|}}} | 5namedata = {{{5namedata11|}}} | alongside = {{{alongside11|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer11|}}}|{{{appointed11|}}}}} | assembly = {{{assembly11|}}} | assuming = {{{assuming11|}}} | chancellor = {{{chancellor11|}}} | co-leader = {{{co-leader11|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM11|}}}|{{{constituency_MP11|}}}}} | constituency = {{{constituency11|}}} | convocation = {{{convocation11|}}} | country = {{{country11|}}} | deputy = {{{deputy11|}}} | district = {{{district11|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister11|}}}|{{{first_minister11|}}}}} | governor-general = {{{governor-general11|}}} | governor_general = {{{governor_general11|}}} | governor = {{{governor11|}}} | jr/sr = {{{jr/sr11|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}} | leader = {{{leader11|}}} | legislature = {{{legislature11|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}} | lieutenant = {{{lieutenant11|}}} | minister_from = {{{minister_from11|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader11|}}}|{{{majority_leader11|}}}}} | majority = {{{majority11|}}} | minister = {{{minister11|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader11|}}}|{{{minority_leader11|}}}}} | monarch = {{{monarch11|}}} | nominator = {{{nominator11|}}} | office = {{{office11|}}} | order = {{{order11|}}} | parliament = {{{parliament11|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup11|}}}|{{{parliamentary_group11|}}}}} | predecessor = {{{predecessor11|}}} | preceding = {{{preceding11|}}} | preceded = {{{preceded11|}}} | premier = {{{premier11|}}} | president = {{{president11|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister11|}}}|{{{prime_minister11|}}}}} | riding = {{{riding11|}}} | state_assembly = {{{state_assembly11|}}} | state_delegate = {{{state_delegate11|}}} | state_house = {{{state_house11|}}} | state_legislature = {{{state_legislature11|}}} | state_senate = {{{state_senate11|}}} | state = {{{state11|}}} | status = {{{status11|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm11|}}}}} | suboffice = {{{suboffice11|}}} | succeeded = {{{succeeded11|}}} | succeeding = {{{succeeding11|}}} | successor = {{{successor11|}}} | taoiseach = {{{taoiseach11|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label11|}}}|{{{termlabel11|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend11|}}}|{{{term_end11|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart11|}}}|{{{term_start11|}}}}} | term = {{{term11|}}} | title = {{{title11|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor11|}}}|{{{vice_governor11|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident11|}}}|{{{vice_president11|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier11|}}}|{{{vice_premier11|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister11|}}}|{{{vice_prime_minister11|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term11|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname12|}}} | 1namedata = {{{1namedata12|}}} | 2blankname = {{{2blankname12|}}} | 2namedata = {{{2namedata12|}}} | 3blankname = {{{3blankname12|}}} | 3namedata = {{{3namedata12|}}} | 4blankname = {{{4blankname12|}}} | 4namedata = {{{4namedata12|}}} | 5blankname = {{{5blankname12|}}} | 5namedata = {{{5namedata12|}}} | alongside = {{{alongside12|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer12|}}}|{{{appointed12|}}}}} | assembly = {{{assembly12|}}} | assuming = {{{assuming12|}}} | chancellor = {{{chancellor12|}}} | co-leader = {{{co-leader12|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM12|}}}|{{{constituency_MP12|}}}}} | constituency = {{{constituency12|}}} | convocation = {{{convocation12|}}} | country = {{{country12|}}} | deputy = {{{deputy12|}}} | district = {{{district12|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister12|}}}|{{{first_minister12|}}}}} | governor-general = {{{governor-general12|}}} | governor_general = {{{governor_general12|}}} | governor = {{{governor12|}}} | jr/sr = {{{jr/sr12|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}} | leader = {{{leader12|}}} | legislature = {{{legislature12|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}} | lieutenant = {{{lieutenant12|}}} | minister_from = {{{minister_from12|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader12|}}}|{{{majority_leader12|}}}}} | majority = {{{majority12|}}} | minister = {{{minister12|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader12|}}}|{{{minority_leader12|}}}}} | monarch = {{{monarch12|}}} | nominator = {{{nominator12|}}} | office = {{{office12|}}} | order = {{{order12|}}} | parliament = {{{parliament12|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup12|}}}|{{{parliamentary_group12|}}}}} | predecessor = {{{predecessor12|}}} | preceding = {{{preceding12|}}} | preceded = {{{preceded12|}}} | premier = {{{premier12|}}} | president = {{{president12|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister12|}}}|{{{prime_minister12|}}}}} | riding = {{{riding12|}}} | state_assembly = {{{state_assembly12|}}} | state_delegate = {{{state_delegate12|}}} | state_house = {{{state_house12|}}} | state_legislature = {{{state_legislature12|}}} | state_senate = {{{state_senate12|}}} | state = {{{state12|}}} | status = {{{status12|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm12|}}}}} | suboffice = {{{suboffice12|}}} | succeeded = {{{succeeded12|}}} | succeeding = {{{succeeding12|}}} | successor = {{{successor12|}}} | taoiseach = {{{taoiseach12|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label12|}}}|{{{termlabel12|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend12|}}}|{{{term_end12|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart12|}}}|{{{term_start12|}}}}} | term = {{{term12|}}} | title = {{{title12|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor12|}}}|{{{vice_governor12|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident12|}}}|{{{vice_president12|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier12|}}}|{{{vice_premier12|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister12|}}}|{{{vice_prime_minister12|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term12|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname13|}}} | 1namedata = {{{1namedata13|}}} | 2blankname = {{{2blankname13|}}} | 2namedata = {{{2namedata13|}}} | 3blankname = {{{3blankname13|}}} | 3namedata = {{{3namedata13|}}} | 4blankname = {{{4blankname13|}}} | 4namedata = {{{4namedata13|}}} | 5blankname = {{{5blankname13|}}} | 5namedata = {{{5namedata13|}}} | alongside = {{{alongside13|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer13|}}}|{{{appointed13|}}}}} | assembly = {{{assembly13|}}} | assuming = {{{assuming13|}}} | chancellor = {{{chancellor13|}}} | co-leader = {{{co-leader13|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM13|}}}|{{{constituency_MP13|}}}}} | constituency = {{{constituency13|}}} | convocation = {{{convocation13|}}} | country = {{{country13|}}} | deputy = {{{deputy13|}}} | district = {{{district13|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister13|}}}|{{{first_minister13|}}}}} | governor-general = {{{governor-general13|}}} | governor_general = {{{governor_general13|}}} | governor = {{{governor13|}}} | jr/sr = {{{jr/sr13|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}} | leader = {{{leader13|}}} | legislature = {{{legislature13|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}} | lieutenant = {{{lieutenant13|}}} | minister_from = {{{minister_from13|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader13|}}}|{{{majority_leader13|}}}}} | majority = {{{majority13|}}} | minister = {{{minister13|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader13|}}}|{{{minority_leader13|}}}}} | monarch = {{{monarch13|}}} | nominator = {{{nominator13|}}} | office = {{{office13|}}} | order = {{{order13|}}} | parliament = {{{parliament13|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup13|}}}|{{{parliamentary_group13|}}}}} | predecessor = {{{predecessor13|}}} | preceding = {{{preceding13|}}} | preceded = {{{preceded13|}}} | premier = {{{premier13|}}} | president = {{{president13|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister13|}}}|{{{prime_minister13|}}}}} | riding = {{{riding13|}}} | state_assembly = {{{state_assembly13|}}} | state_delegate = {{{state_delegate13|}}} | state_house = {{{state_house13|}}} | state_legislature = {{{state_legislature13|}}} | state_senate = {{{state_senate13|}}} | state = {{{state13|}}} | status = {{{status13|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm13|}}}}} | suboffice = {{{suboffice13|}}} | succeeded = {{{succeeded13|}}} | succeeding = {{{succeeding13|}}} | successor = {{{successor13|}}} | taoiseach = {{{taoiseach13|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label13|}}}|{{{termlabel13|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend13|}}}|{{{term_end13|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart13|}}}|{{{term_start13|}}}}} | term = {{{term13|}}} | title = {{{title13|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor13|}}}|{{{vice_governor13|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident13|}}}|{{{vice_president13|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier13|}}}|{{{vice_premier13|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister13|}}}|{{{vice_prime_minister13|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term13|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname14|}}} | 1namedata = {{{1namedata14|}}} | 2blankname = {{{2blankname14|}}} | 2namedata = {{{2namedata14|}}} | 3blankname = {{{3blankname14|}}} | 3namedata = {{{3namedata14|}}} | 4blankname = {{{4blankname14|}}} | 4namedata = {{{4namedata14|}}} | 5blankname = {{{5blankname14|}}} | 5namedata = {{{5namedata14|}}} | alongside = {{{alongside14|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer14|}}}|{{{appointed14|}}}}} | assembly = {{{assembly14|}}} | assuming = {{{assuming14|}}} | chancellor = {{{chancellor14|}}} | co-leader = {{{co-leader14|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM14|}}}|{{{constituency_MP14|}}}}} | constituency = {{{constituency14|}}} | convocation = {{{convocation14|}}} | country = {{{country14|}}} | deputy = {{{deputy14|}}} | district = {{{district14|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister14|}}}|{{{first_minister14|}}}}} | governor-general = {{{governor-general14|}}} | governor_general = {{{governor_general14|}}} | governor = {{{governor14|}}} | jr/sr = {{{jr/sr14|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}} | leader = {{{leader14|}}} | legislature = {{{legislature14|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}} | lieutenant = {{{lieutenant14|}}} | minister_from = {{{minister_from14|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader14|}}}|{{{majority_leader14|}}}}} | majority = {{{majority14|}}} | minister = {{{minister14|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader14|}}}|{{{minority_leader14|}}}}} | monarch = {{{monarch14|}}} | nominator = {{{nominator14|}}} | office = {{{office14|}}} | order = {{{order14|}}} | parliament = {{{parliament14|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup14|}}}|{{{parliamentary_group14|}}}}} | predecessor = {{{predecessor14|}}} | preceding = {{{preceding14|}}} | preceded = {{{preceded14|}}} | premier = {{{premier14|}}} | president = {{{president14|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister14|}}}|{{{prime_minister14|}}}}} | riding = {{{riding14|}}} | state_assembly = {{{state_assembly14|}}} | state_delegate = {{{state_delegate14|}}} | state_house = {{{state_house14|}}} | state_legislature = {{{state_legislature14|}}} | state_senate = {{{state_senate14|}}} | state = {{{state14|}}} | status = {{{status14|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm14|}}}}} | suboffice = {{{suboffice14|}}} | succeeded = {{{succeeded14|}}} | succeeding = {{{succeeding14|}}} | successor = {{{successor14|}}} | taoiseach = {{{taoiseach14|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label14|}}}|{{{termlabel14|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend14|}}}|{{{term_end14|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart14|}}}|{{{term_start14|}}}}} | term = {{{term14|}}} | title = {{{title14|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor14|}}}|{{{vice_governor14|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident14|}}}|{{{vice_president14|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier14|}}}|{{{vice_premier14|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister14|}}}|{{{vice_prime_minister14|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term14|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname15|}}} | 1namedata = {{{1namedata15|}}} | 2blankname = {{{2blankname15|}}} | 2namedata = {{{2namedata15|}}} | 3blankname = {{{3blankname15|}}} | 3namedata = {{{3namedata15|}}} | 4blankname = {{{4blankname15|}}} | 4namedata = {{{4namedata15|}}} | 5blankname = {{{5blankname15|}}} | 5namedata = {{{5namedata15|}}} | alongside = {{{alongside15|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer15|}}}|{{{appointed15|}}}}} | assembly = {{{assembly15|}}} | assuming = {{{assuming15|}}} | chancellor = {{{chancellor15|}}} | co-leader = {{{co-leader15|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM15|}}}|{{{constituency_MP15|}}}}} | constituency = {{{constituency15|}}} | convocation = {{{convocation15|}}} | country = {{{country15|}}} | deputy = {{{deputy15|}}} | district = {{{district15|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister15|}}}|{{{first_minister15|}}}}} | governor-general = {{{governor-general15|}}} | governor_general = {{{governor_general15|}}} | governor = {{{governor15|}}} | jr/sr = {{{jr/sr15|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}} | leader = {{{leader15|}}} | legislature = {{{legislature15|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}} | lieutenant = {{{lieutenant15|}}} | minister_from = {{{minister_from15|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader15|}}}|{{{majority_leader15|}}}}} | majority = {{{majority15|}}} | minister = {{{minister15|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader15|}}}|{{{minority_leader15|}}}}} | monarch = {{{monarch15|}}} | nominator = {{{nominator15|}}} | office = {{{office15|}}} | order = {{{order15|}}} | parliament = {{{parliament15|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup15|}}}|{{{parliamentary_group15|}}}}} | predecessor = {{{predecessor15|}}} | preceding = {{{preceding15|}}} | preceded = {{{preceded15|}}} | premier = {{{premier15|}}} | president = {{{president15|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister15|}}}|{{{prime_minister15|}}}}} | riding = {{{riding15|}}} | state_assembly = {{{state_assembly15|}}} | state_delegate = {{{state_delegate15|}}} | state_house = {{{state_house15|}}} | state_legislature = {{{state_legislature15|}}} | state_senate = {{{state_senate15|}}} | state = {{{state15|}}} | status = {{{status15|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm15|}}}}} | suboffice = {{{suboffice15|}}} | succeeded = {{{succeeded15|}}} | succeeding = {{{succeeding15|}}} | successor = {{{successor15|}}} | taoiseach = {{{taoiseach15|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label15|}}}|{{{termlabel15|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend15|}}}|{{{term_end15|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart15|}}}|{{{term_start15|}}}}} | term = {{{term15|}}} | title = {{{title15|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor15|}}}|{{{vice_governor15|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident15|}}}|{{{vice_president15|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier15|}}}|{{{vice_premier15|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister15|}}}|{{{vice_prime_minister15|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term15|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname16|}}} | 1namedata = {{{1namedata16|}}} | 2blankname = {{{2blankname16|}}} | 2namedata = {{{2namedata16|}}} | 3blankname = {{{3blankname16|}}} | 3namedata = {{{3namedata16|}}} | 4blankname = {{{4blankname16|}}} | 4namedata = {{{4namedata16|}}} | 5blankname = {{{5blankname16|}}} | 5namedata = {{{5namedata16|}}} | alongside = {{{alongside16|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}} | appointer = {{if empty|{{{appointer16|}}}|{{{appointed16|}}}}} | assembly = {{{assembly16|}}} | assuming = {{{assuming16|}}} | chancellor = {{{chancellor16|}}} | co-leader = {{{co-leader16|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM16|}}}|{{{constituency_MP16|}}}}} | constituency = {{{constituency16|}}} | convocation = {{{convocation16|}}} | country = {{{country16|}}} | deputy = {{{deputy16|}}} | district = {{{district16|}}} | firstminister = {{if empty|{{{firstminister16|}}}|{{{first_minister16|}}}}} | governor-general = {{{governor-general16|}}} | governor_general = {{{governor_general16|}}} | governor = {{{governor16|}}} | jr/sr = {{{jr/sr16|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}} | leader = {{{leader16|}}} | legislature = {{{legislature16|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}} | lieutenant = {{{lieutenant16|}}} | minister_from = {{{minister_from16|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}} | majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader16|}}}|{{{majority_leader16|}}}}} | majority = {{{majority16|}}} | minister = {{{minister16|}}} | minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader16|}}}|{{{minority_leader16|}}}}} | monarch = {{{monarch16|}}} | nominator = {{{nominator16|}}} | office = {{{office16|}}} | order = {{{order16|}}} | parliament = {{{parliament16|}}} | parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup16|}}}|{{{parliamentary_group16|}}}}} | predecessor = {{{predecessor16|}}} | preceding = {{{preceding16|}}} | preceded = {{{preceded16|}}} | premier = {{{premier16|}}} | president = {{{president16|}}} | primeminister = {{if empty|{{{primeminister16|}}}|{{{prime_minister16|}}}}} | riding = {{{riding16|}}} | state_assembly = {{{state_assembly16|}}} | state_delegate = {{{state_delegate16|}}} | state_house = {{{state_house16|}}} | state_legislature = {{{state_legislature16|}}} | state_senate = {{{state_senate16|}}} | state = {{{state16|}}} | status = {{{status16|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm16|}}}}} | suboffice = {{{suboffice16|}}} | succeeded = {{{succeeded16|}}} | succeeding = {{{succeeding16|}}} | successor = {{{successor16|}}} | taoiseach = {{{taoiseach16|}}} | termlabel = {{if empty|{{{term_label16|}}}|{{{termlabel16|}}}|Албан тушаал хашсан}} | termend = {{if empty|{{{termend16|}}}|{{{term_end16|}}}}} | termstart = {{if empty|{{{termstart16|}}}|{{{term_start16|}}}}} | term = {{{term16|}}} | title = {{{title16|}}} | vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor16|}}}|{{{vice_governor16|}}}}} | vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident16|}}}|{{{vice_president16|}}}}} | vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier16|}}}|{{{vice_premier16|}}}}} | viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister16|}}}|{{{vice_prime_minister16|}}}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term16|}}} }}}} | data2 = {{{module0|}}} <!----------Personal data----------> | header3 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|}}}{{{restingplace|}}}{{{resting_place_coordinates|}}}{{{restingplacecoordinates|}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{other_party|}}}{{{spouse|}}}{{{spouses|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|Хувийн мэдээлэл}} | label4 = Pronunciation | data4 = {{{pronunciation|}}} | label5 = Төрсөн | data5 = {{#invoke:Separated entries|br |1={{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}|<span class="nickname">{{if empty|{{{birth_name|}}}|{{{birthname|}}}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label6 = Нас барсан | data6 = {{#invoke:Separated entries|br |1={{#invoke:person date|death}} |2={{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label7 = Үхлийн&nbsp;{{#ifexpr: {{strfind short| {{{death_cause|}}}|Assassination}} | Manner |{{#if:{{{death_manner|}}}|төлөв|шалтгаан}} }} | data7 = {{if empty|{{{death_manner|}}}|{{{death_cause|}}}}} | label8 = Оршуулсан газар | class8 = label | data8 = {{#invoke:Separated entries|br|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}} | label9 = Иргэншил | data9 = {{{citizenship|}}} | label10 = Үндэсний харьяалал | data10 = {{#switch:{{#invoke:delink|delink|{{{nationality|}}}}} | {{#ifeq:{{Country2nationality|{{Find country|{{#invoke:delink|delink|{{{birth_place|}}}}}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{nationality|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{nationality|}}}}}}} = <!-- not displayed --> | {{#ifeq:{{Find country|{{{birth_place|}}}}}|England|British}} = <!-- not displayed --> | #default = {{{nationality|}}} }} | label11 = Улс төрийн нам | data11 = {{#switch:{{{party|}}} | = | [[United States Democratic Party|Democrat]] | [[Democratic Party (United States)|Democratic]] | [[Democratic Party (United States)|Democrat]] = [[Democratic Party (United States)|Democratic]] | [[Republican Party (United States)|Republican]] | [[United States Republican Party]] | [[United States Republican Party|Republican]] | [[Republican Party (United States)|Republican Party]] = [[Republican Party (United States)|Republican]] | [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] | [[Conservative Party (UK)|Conservative]] = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] | [[Labour Party (UK)|Labour Party]] | [[Labour Party (UK)|Labour]] = [[Labour Party (UK)|Labour]] | [[Conservative Party of Canada|Conservative Party]] | [[Conservative Party of Canada|Conservative]] = [[Conservative Party of Canada|Conservative]] | [[Liberal Party of Canada|Liberal Party]] | [[Liberal Party of Canada|Liberal]] = [[Liberal Party of Canada|Liberal]] | KMT | Kuomintang | [[KMT]] | [[Kuomintang|KMT]] | [[Kuomintang]] | Kuomintang (KMT) | [[Kuomintang]] (KMT) = [[Kuomintang]] | DPP | [[Democratic Progressive Party|DPP]] | [[Democratic Progressive Party]] = [[Democratic Progressive Party]] | #default = {{{party|}}} }} | label12 = Бусад улс төрийн<br />харьяалал | data12 = {{if empty|{{{otherparty|}}}|{{{other_party|}}}}} | label13 = Өндөр | data13 = {{#if:{{{height|}}}|{{{height|}}}}} | label14 = Эхнэр, Нөхөр | data14 = {{{spouse|{{{spouses|{{{spouse(s)|}}}}}}}}} | label15 = Хамтран амьдрагч{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{partner|}}}|likely=(s)|plural=ид}} | data15 = {{{partner|}}} | label16 = Relations | data16 = {{{relations|}}} | label17 = Хүүхэд | data17 = {{{children|}}} | label18 = Эцэг, эх | data18 = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{#invoke:list|unbulleted|{{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (аав)}}|{{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (ээж)}}}}}} | label19 = Хамаатан | data19 = {{{relatives|}}} | label20 = Байр | class20 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}} | data20 = {{{residence|}}} | label21 = Боловсрол | data21 = {{{education|}}} | label22 = Төгссөн сургууль | data22 = {{{alma_mater|}}} | label23 = Мэргэжил | data23 = {{{occupation|}}} | label24 = Мэргэжил | data24 = {{{profession|}}} | label25 = Known for | data25 = {{{known_for|}}} | label26 = Цалин | data26 = {{{salary|}}} | label27 = Cabinet | data27 = {{{cabinet|}}} | label28 = Committees | data28 = {{{committees|}}} | label29 = Portfolio | data29 = {{{portfolio|}}} | label30 = {{#if:{{{mawards|}}}|Иргэний шагнал|Шагнал}} | data30 = {{{awards|}}} | label31 = {{{blank1}}} | data31 = {{{data1|}}} | label32 = {{{blank2}}} | data32 = {{{data2|}}} | label33 = {{{blank3}}} | data33 = {{{data3|}}} | label34 = {{{blank4}}} | data34 = {{{data4|}}} | label35 = {{{blank5}}} | data35 = {{{data5|}}} | label36 = Гарын үсэг | data36 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|{{#if:{{{signature_size|}}}|{{{signature_size}}}|128x80px}}|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}}'s signature]]}} | label37 = Цахим хуудас | data37 = {{{website|}}} | label38 = Хоч{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=нууд}} | data38 = {{{nickname|}}} | header39 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|Цэргийн алба}} | label40 = Харьяалал | data40 = {{{allegiance|}}} | label41 = {{#if:{{{branch_label|}}}|{{{branch_label|}}}|Салбар}} | data41 = {{{branch|}}} | label42 = {{#if:{{{serviceyears_label|}}}|{{{serviceyears_label|}}}|Алба хаасан жил}} | data42 = {{{serviceyears|}}} | label43 = {{#if:{{{rank_label|}}}|{{{rank_label|}}}|Цол}} | data43 = {{{rank|}}} | label44 = {{#if:{{{unit_label|}}}|{{{unit_label|}}}|Нэгж}} | data44 = {{{unit|}}} | label45 = Тушаалууд | data45 = {{{commands|}}} | label46 = {{#if:{{{battles_label|}}}|{{{battles_label|}}}|Тулаан/дайн}} | data46 = {{{battles|}}} | label47 = {{#if:{{{awards|}}}|Цэргийн шагнал|Шагнал}} | data47 = {{{mawards|}}} | label48 = {{{military_blank1}}} | data48 = {{{military_data1|}}} | label49 = {{{military_blank2}}} | data49 = {{{military_data2|}}} | label50 = {{{military_blank3}}} | data50 = {{{military_data3|}}} | label51 = {{{military_blank4}}} | data51 = {{{military_data4|}}} | label52 = {{{military_blank5}}} | data52 = {{{military_data5|}}} | data53 = {{{module|}}} | data54 = {{{module2|}}} | data55 = {{{module3|}}} | data56 = {{{module4|}}} | data57 = {{{module5|}}} | data58 = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top: 1px solid right; | below = <div>{{#if:{{{date|}}}| As of {{{date}}}{{#if:{{{year|}}}|, {{{year}}}}}}}</div>{{#if:{{{source|}}}|Source: [{{{source}}}]}} }}{{#if:{{{pronunciation|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Biography template using pronunciation]]}} }}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{assuming0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{suboffice0|}}}{{{subterm0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with office0]]}} }}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with speaker]]}}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}}}|preview=Page using [[Template:Infobox officeholder]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| regexp1 = 1blankname[%d]* | regexp2 = 1namedata[%d]* | regexp3 = 2blankname[%d]* | regexp4 = 2namedata[%d]* | regexp5 = 3blankname[%d]* | regexp6 = 3namedata[%d]* | regexp7 = 4blankname[%d]* | regexp8 = 4namedata[%d]* | regexp9 = 5blankname[%d]* | regexp10 = 5namedata[%d]* | allegiance | alma_mater | regexp11 = alongside[%d]* | alt | regexp12 = ambassador_from[%d]* | regexp13 = appointed[%d]* | regexp14 = appointer[%d]* | regexp15 = assembly[%d]* | awards | battles | battles_label | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | regexp16 = blank[%d]* | bodyclass | branch | branch_label | cabinet | candidate | caption | categories | regexp17 = chancellor[%d]* | children | citizenship | regexp18 = co%-leader[%d]* | commands | committees | regexp19 = constituency[%d]* | regexp20 = constituency_AM[%d]* | regexp21 = constituency_MP[%d]* | regexp22 = convocation[%d]* | regexp23 = country[%d]* | regexp24 = data[%d]* | date | death_cause | death_date | death_manner | death_place | demo | regexp25 = deputy[%d]* | regexp26 = district[%d]* | education | election_date | embed | father | regexp28 = first[_]?minister[%d]* | footnotes | regexp29 = governor[%d]* | regexp30 = governor_general[%d]* | regexp31 = governor%-general[%d]* | height | honorific_prefix | honorific-prefix | honorific_suffix | honorific-suffix | image | image name | image_name_alt | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | regexp32 = jr/sr[%d]* | regexp33 = jr/sr and state[%d]* | known_for | regexp34 = leader[%d]* | regexp35 = legislature[%d]* | regexp36 = lieutenant[%d]* | regexp37 = lieutenant_governor[%d]* | mainwidth | regexp38 = majority[%d]* | regexp39 = majority_floor_leader[%d]* | regexp40 = majority_leader[%d]* | regexp41 = majorityleader[%d]* | mawards | regexp42 = military_blank[%d]* | regexp43 = military_data[%d]* | regexp44 = minister[%d]* | regexp45 = minister_from[%d]* | regexp46 = minority_floor_leader[%d]* | regexp47 = minority_leader[%d]* | regexp48 = minorityleader[%d]* | regexp49 = module[%d]* | regexp50 = monarch[%d]* | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | nickname | nocat | regexp51 = nominator[%d]* | nominee | occupation | regexp52 = office[%d]* | opponent | regexp53 = order[%d]* | otherparty | other_party | parents | regexp54 = parliament[%d]* | regexp55 = parliamentary[_]?group[%d]* | partner | party | party_election | portfolio | regexp56 = preceded[%d]* | regexp57 = preceding[%d]* | regexp58 = predecessor[%d]* | regexp59 = premier[%d]* | regexp60 = president[%d]* | regexp61 = prime[_]?minister[%d]* | regexp62 = prior_term[%d]* | profession | pronunciation | rank | rank_label | relations | relatives | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | regexp63 = riding[%d]* | runningmate | running_mate | salary | serviceyears | service_years | serviceyears_label | service_years_label | signature | signature_alt | signature_size | smallimage | smallimage_alt | source | speaker | speaker_office | spouse | spouses | regexp64 = state[%d]* | regexp65 = state_assembly[%d]* | regexp66 = state_delegate[%d]* | regexp67 = state_house[%d]* | regexp68 = state_legislature[%d]* | regexp69 = state_senate[%d]* | regexp70 = status[%d]* | regexp71 = suboffice[%d]* | regexp72 = subterm[%d]* | regexp73 = succeeded[%d]* | regexp74 = succeeding[%d]* | regexp75 = successor[%d]* | regexp76 = taoiseach[%d]* | regexp77 = term[%d]* | regexp78 = term_end[%d]* | regexp79 = term_label[%d]* | regexp80 = term_start[%d]* | regexp81 = termend[%d]* | regexp82 = termlabel[%d]* | regexp83 = termstart[%d]* | regexp84 = title[%d]* | unit | unit_label | regexp85 = vice[_]?governor[%d]* | regexp86 = vice[_]?premier[%d]* | regexp87 = vice[_]?president[%d]* | regexp88 = vice[_]?prime[_]?minister[%d]* | regexp89 = assuming[%d]* | website | width | year }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox officeholder]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox officeholder with conflicting parameters}} | honorific prefix; honorific_prefix; honorific-prefix | honorific suffix; honorific_suffix; honorific-suffix | width; imagesize; image_size; | term_label; termlabel | term_label1; termlabel1 | termend1; term_end1 | termstart1; term_start1 | term_label2; termlabel2 | termend2; term_end2 | termstart2; term_start2 | term_label3; termlabel3 | termend3; term_end3 | termstart3; term_start3 | term_label4; termlabel4 | termend4; term_end4 | termstart4; term_start4 | term_label5; termlabel5 | termend5; term_end5 | termstart5; term_start5 | term_label6; termlabel6 | termend6; term_end6 | termstart6; term_start6 | term_label7; termlabel7 | termend7; term_end7 | termstart7; term_start7 | term_label8; termlabel8 | termend8; term_end8 | termstart8; term_start8 | term_label9; termlabel9 | termend9; term_end9 | termstart9; term_start9 | term_label10; termlabel10 | termend10; term_end10 | termstart10; term_start10 | term_label11; termlabel11 | termend11; term_end11 | termstart11; term_start11 | term_label12; termlabel12 | termend12; term_end12 | termstart12; term_start12 | term_label13; termlabel13 | termend13; term_end13 | termstart13; term_start13 | term_label14; termlabel14 | termend14; term_end14 | termstart14; term_start14 | term_label15; termlabel15 | termend15; term_end15 | termstart15; term_start15 | term_label16; termlabel16 | termend16; term_end16 | termstart16; term_start16 | birth_name; birthname | death_manner; death_cause | resting_place; restingplace | resting_place_coordinates; restingplacecoordinates | spouse; spouses; spouse(s) | other_party; otherparty }}{{#invoke:Check for deprecated parameters|check | _category = {{main other|[[Category:Pages using infobox officeholder with deprecated parameters|_VALUE_]]}} | _remove = nationality; jr/sr and state; religion | mainwidth = main_width | honorific prefix = honorific_prefix | honorific-prefix = honorific_prefix | honorific suffix = honorific_suffix | honorific-suffix = honorific_suffix | image name = image | smallimage = image | width = image_size | imagesize = image_size | appointed = appointer | firstminister = first_minister | majorityleader = majority_leader | minorityleader = minority_leader | parliamentarygroup = parliamentary_group | primeminister = prime_minister | runningmate = running_mate | termlabel = term_label | termend = term_end | termstart = term_start | vicegovernor = vice_governor | vicepresident = vice_president | vicepremier = vice_premier | viceprimeminister = vice_prime_minister | appointed1 = appointer1 | firstminister1 = first_minister1 | majorityleader1 = majority_leader1 | minorityleader1 = minority_leader1 | parliamentarygroup1 = parliamentary_group1 | primeminister1 = prime_minister1 | termlabel1 = term_label1 | termend1 = term_end1 | termstart1 = term_start1 | vicegovernor1 = vice_governor1 | vicepresident1 = vice_president1 | vicepremier1 = vice_premier1 | viceprimeminister1 = vice_prime_minister1 | appointed2 = appointer2 | firstminister2 = first_minister2 | majorityleader2 = majority_leader2 | minorityleader2 = minority_leader2 | parliamentarygroup2 = parliamentary_group2 | primeminister2 = prime_minister2 | termlabel2 = term_label2 | termend2 = term_end2 | termstart2 = term_start2 | vicegovernor2 = vice_governor2 | vicepresident2 = vice_president2 | vicepremier2 = vice_premier2 | viceprimeminister2 = vice_prime_minister2 | appointed3 = appointer3 | firstminister3 = first_minister3 | majorityleader3 = majority_leader3 | minorityleader3 = minority_leader3 | parliamentarygroup3 = parliamentary_group3 | primeminister3 = prime_minister3 | termlabel3 = term_label3 | termend3 = term_end3 | termstart3 = term_start3 | vicegovernor3 = vice_governor3 | vicepresident3 = vice_president3 | vicepremier3 = vice_premier3 | viceprimeminister3 = vice_prime_minister3 | appointed4 = appointer4 | firstminister4 = first_minister4 | majorityleader4 = majority_leader4 | minorityleader4 = minority_leader4 | parliamentarygroup4 = parliamentary_group4 | primeminister4 = prime_minister4 | termlabel4 = term_label4 | termend4 = term_end4 | termstart4 = term_start4 | vicegovernor4 = vice_governor4 | vicepresident4 = vice_president4 | vicepremier4 = vice_premier4 | viceprimeminister4 = vice_prime_minister4 | appointed5 = appointer5 | firstminister5 = first_minister5 | majorityleader5 = majority_leader5 | minorityleader5 = minority_leader5 | parliamentarygroup5 = parliamentary_group5 | primeminister5 = prime_minister5 | termlabel5 = term_label5 | termend5 = term_end5 | termstart5 = term_start5 | vicegovernor5 = vice_governor5 | vicepresident5 = vice_president5 | vicepremier5 = vice_premier5 | viceprimeminister5 = vice_prime_minister5 | appointed6 = appointer6 | firstminister6 = first_minister6 | majorityleader6 = majority_leader6 | minorityleader6 = minority_leader6 | parliamentarygroup6 = parliamentary_group6 | primeminister6 = prime_minister6 | termlabel6 = term_label6 | termend6 = term_end6 | termstart6 = term_start6 | vicegovernor6 = vice_governor6 | vicepresident6 = vice_president6 | vicepremier6 = vice_premier6 | viceprimeminister6 = vice_prime_minister6 | appointed7 = appointer7 | firstminister7 = first_minister7 | majorityleader7 = majority_leader7 | minorityleader7 = minority_leader7 | parliamentarygroup7 = parliamentary_group7 | primeminister7 = prime_minister7 | termlabel7 = term_label7 | termend7 = term_end7 | termstart7 = term_start7 | vicegovernor7 = vice_governor7 | vicepresident7 = vice_president7 | vicepremier7 = vice_premier7 | viceprimeminister7 = vice_prime_minister7 | appointed8 = appointer8 | firstminister8 = first_minister8 | majorityleader8 = majority_leader8 | minorityleader8 = minority_leader8 | parliamentarygroup8 = parliamentary_group8 | primeminister8 = prime_minister8 | termlabel8 = term_label8 | termend8 = term_end8 | termstart8 = term_start8 | vicegovernor8 = vice_governor8 | vicepresident8 = vice_president8 | vicepremier8 = vice_premier8 | viceprimeminister8 = vice_prime_minister8 | appointed9 = appointer9 | firstminister9 = first_minister9 | majorityleader9 = majority_leader9 | minorityleader9 = minority_leader9 | parliamentarygroup9 = parliamentary_group9 | primeminister9 = prime_minister9 | termlabel9 = term_label9 | termend9 = term_end9 | termstart9 = term_start9 | vicegovernor9 = vice_governor9 | vicepresident9 = vice_president9 | vicepremier9 = vice_premier9 | viceprimeminister9 = vice_prime_minister9 | appointed10 = appointer10 | firstminister10 = first_minister10 | majorityleader10 = majority_leader10 | minorityleader10 = minority_leader10 | parliamentarygroup10 = parliamentary_group10 | primeminister10 = prime_minister10 | termlabel10 = term_label10 | termend10 = term_end10 | termstart10 = term_start10 | vicegovernor10 = vice_governor10 | vicepresident10 = vice_president10 | vicepremier10 = vice_premier10 | viceprimeminister10 = vice_prime_minister10 | appointed11 = appointer11 | firstminister11 = first_minister11 | majorityleader11 = majority_leader11 | minorityleader11 = minority_leader11 | parliamentarygroup11 = parliamentary_group11 | primeminister11 = prime_minister11 | termlabel11 = term_label11 | termend11 = term_end11 | termstart11 = term_start11 | vicegovernor11 = vice_governor11 | vicepresident11 = vice_president11 | vicepremier11 = vice_premier11 | viceprimeminister11 = vice_prime_minister11 | appointed12 = appointer12 | firstminister12 = first_minister12 | majorityleader12 = majority_leader12 | minorityleader12 = minority_leader12 | parliamentarygroup12 = parliamentary_group12 | primeminister12 = prime_minister12 | termlabel12 = term_label12 | termend12 = term_end12 | termstart12 = term_start12 | vicegovernor12 = vice_governor12 | vicepresident12 = vice_president12 | vicepremier12 = vice_premier12 | viceprimeminister12 = vice_prime_minister12 | appointed13 = appointer13 | firstminister13 = first_minister13 | majorityleader13 = majority_leader13 | minorityleader13 = minority_leader13 | parliamentarygroup13 = parliamentary_group13 | primeminister13 = prime_minister13 | termlabel13 = term_label13 | termend13 = term_end13 | termstart13 = term_start13 | vicegovernor13 = vice_governor13 | vicepresident13 = vice_president13 | vicepremier13 = vice_premier13 | viceprimeminister13 = vice_prime_minister13 | appointed14 = appointer14 | firstminister14 = first_minister14 | majorityleader14 = majority_leader14 | minorityleader14 = minority_leader14 | parliamentarygroup14 = parliamentary_group14 | primeminister14 = prime_minister14 | termlabel14 = term_label14 | termend14 = term_end14 | termstart14 = term_start14 | vicegovernor14 = vice_governor14 | vicepresident14 = vice_president14 | vicepremier14 = vice_premier14 | viceprimeminister14 = vice_prime_minister14 | appointed15 = appointer15 | firstminister15 = first_minister15 | majorityleader15 = majority_leader15 | minorityleader15 = minority_leader15 | parliamentarygroup15 = parliamentary_group15 | primeminister15 = prime_minister15 | termlabel15 = term_label15 | termend15 = term_end15 | termstart15 = term_start15 | vicegovernor15 = vice_governor15 | vicepresident15 = vice_president15 | vicepremier15 = vice_premier15 | viceprimeminister15 = vice_prime_minister15 | appointed16 = appointer16 | firstminister16 = first_minister16 | majorityleader16 = majority_leader16 | minorityleader16 = minority_leader16 | parliamentarygroup16 = parliamentary_group16 | primeminister16 = prime_minister16 | termlabel16 = term_label16 | termend16 = term_end16 | termstart16 = term_start16 | vicegovernor16 = vice_governor16 | vicepresident16 = vice_president16 | vicepremier16 = vice_premier16 | viceprimeminister16 = vice_prime_minister16 | birthname = birth_name | death_manner = death_cause | restingplace = resting_place | restingplacecoordinates = resting_place_coordinates | otherparty = other_party | spouses = spouse | spouse(s) = spouse | serviceyears_label = service_years_label | serviceyears = service_years }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 1j4rsalkqny0io65dpt0875jc4dicyc Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй 0 20394 852736 842996 2026-04-10T12:22:51Z ~2026-22007-56 103865 852736 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Бөх | name = Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1981|06|25}} | birth_place = [[Орхонтуул сум|Орхонтуул]], [[Сэлэнгэ аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын харцага]] | title1 = Улсын харцага | title_year1 = 2011 | title2 = Улсын начин | title_year2 = 2006 | title3 = Аймгийн арслан | title_year3 = 2002 | түрүүлсэн = 0 | үзүүрлэсэн = 0 | шөвгөрсөн = 3 }} '''Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй''' нь [[Сэлэнгэ]] аймгийн [[Орхонтуул сум]]ын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын харцага]] юм. 2026 онд Монгол улсын гавьяат дасгалжуулагч цол тэмдэг хүртсэн. ==Амжилт== *2002 онд [[Сэлэнгэ]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *2006 онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *2010 онд Улсын наадамд 5 давж [[Өсөх идэр]] чимэг *2011 онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2006 |АХ-ын 85 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Л.Наранбаатараар дөрөв, улсын начин (улсын харцага) Д.Батболдоор тав давж " Монгол улсын начин " цолыг хүртсэн. !1024 |- !2010 |АХ-ын 89 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Э.Энхбатаар дөрөв, улсын начин (улсын арслан) Ц.Содномдоржоор тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. !512 |- !2011 |АХ-ын 90 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Ганзоригоор дөрөв, улсын начин Л.Нямсүрэнгээр тав, аймгийн арслан (улсын начин) Б.Амарзаяагаар зургаа давж " Монгол улсын харцага " цолыг хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2002 |Сэлэнгэ аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Г.Дамдинхүүгээр долоо даван түрүүлж " Аймгийн арслан " цол хүртсэн. !128 |} {{DEFAULTSORT:Өсөх-Ирээдүй, Түвдэндоржийн}} [[Ангилал:Улсын харцага]] [[Ангилал:Орхонтуулын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] 0sgflry8mhy1uhj1m76u0zy9nixabl1 Интер ХББ 0 21722 852856 818771 2026-04-10T19:07:07Z ~2026-22151-76 103868 Photo 852856 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Интернационале | fullname = Хөлбөмбөгийн Интернационале Милан баг | image =[[File:FC Internazionale Milano 2021.svg]] | current = 2024–25 онд Интернационале Милан баг | nickname = {{nowrap begin}}''I Nerazzurri'' (Хар, цэнхэр хувцастнууд) | founded = 1908 оны 3 сарын 9 | ground = [[Сан Сиро]], [[Милан]] | capacity = 80,018 <ref name="sansirosize">{{cite web |url=http://www.sansiro.net/struttura.asp |title=Struttura |publisher=SanSiro.net |accessdate=25 February 2010 |archive-date=12 Зургадугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612094451/http://sansiro.net/struttura.asp |url-status=dead }}</ref> | chrtitle = Ерөнхийлөгч | chairman = {{flagicon|CHN}}[[Стивен Жан]] | mgrtitle = Ерөнхий дасгалжуулагч | manager = {{flagicon|ITA}}[[Антонио Конте]] | league = [[Италийн хөлбөмбөгийн лиг]] | season = [[2023-24 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|2023–24]] | position = Серие А, 1-р байр | pattern_la1 = _internazionale2425h | pattern_b1 = _internazionale2425h | pattern_ra1 = _internazionale2425h | pattern_sh1 = _internazionale2425h | pattern_so1 = _internazionale2425hl | leftarm1 = 0041FF | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _internazionale2425a | pattern_b2 = _internazionale2425a | pattern_ra2 = _internazionale2425a | pattern_sh2 = _internazionale2425a | pattern_so2 = _internazionale2425al | leftarm2 = F1F6F7 | body2 = F1F6F7 | rightarm2 = F1F6F7 | shorts2 = F1F6F7 | socks2 = F1F6F7 | pattern_la3 = _internazionale2425t | pattern_b3 = _internazionale2425t | pattern_ra3 = _internazionale2425t | pattern_sh3 = _internazionale2425t | pattern_so3 = _internazionale2425tl | leftarm3 = FFCC00 | body3 = FFCC00 | rightarm3 = FFCC00 | shorts3 = 000000 | socks3 = FFCC00 }} ''Интернационале'' буюу '''Интер''' ({{lang-it|Football Club Internazionale Milano SpA}} – ''Миланы хөлбөмбөгийн Интернационале баг''), <small>'''Миланы Интер''', ''Интер Милан'', '''Интер ХББ''', '''Интер баг'''</small> — [[Италийн хөлбөмбөгийн дээд лиг]]т тоглодог [[Ломбард]] мужийн [[Милан]] хотын мэргэжлийн [[хөлбөмбөгийн баг]] юм. 1908 онд үүсэн байгуулагдсан. 2009-10 оны улиралд Италийн аваргаар 15 дахь удаагаа шалгарч улсынхаа түүхэн амжилтыг үзүүлж байв.<ref name="champions">["Italy – List of Champions" http://www.rsssf.com/tablesi/italchamp.html]</ref> Түүнчлэн Интер [[2010 оны УЕФА Аваргуудын Лиг шигшээ тоглолт|Европын]] болон [[2010 оны хөлбөмбөгийн клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн цомд]] аваргалсан амжилттай. [[1908]] оноос Интер Милан багийн түүх эхлэж өдгөөг хүртэл дотоодын 29 цом, лигийн 18, [[Италийн хөлбөмбөгийн цом|Италийн]] 6 цомыг хүртэж, [[Италийн хөлбөмбөгийн Супер цом|Супер цомын]] 6 удаагийн эзэд болж байжээ. Алдарт [[Сан Сиро]] цэнгэлдэх хүрээлэн нь тэдний гэр. == Одоогийн бүрэлдэхүүн == === Тоглогчид === ''[[2020 он]]ы [[1 сарын 31|нэгдүгээр сарын 31-ны]] байдлаар.''<ref>{{cite web |url=http://www.inter.it/aas/squadra/index?L=en |accessdate=10 November 2010 |title=team |publisher=FC Internazionale Milano |archive-date=15 Долдугаар сар 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715192306/http://inter.it/aas/squadra/index?L=en |url-status=dead }}</ref> {{fs start}} {{fs player |no=1 |nat=SLO |pos=GK |name=[[Самир Ханданович]] }} {{fs player |no=27 |nat=ITA |pos=GK |name=[[Даниеле Паделли]] }} {{fs player |no=46 |nat=ITA |pos=GK |name=[[Томмазо Берни]] }} {{fs player |no=5 |nat=SER |pos=MF |name=[[Деян Станкович]] }} {{fs player |no=6 |nat=BRA |pos=DF |name=[[Лусио]] }} {{fs player |no=7 |nat=ITA |pos=FW |name=[[Жампаоло Паццини]] }} {{fs player |no=8 |nat=ITA |pos=MF |name=[[Тиаго Мотта]] }} {{fs player |no=9 |nat=CMR |pos=FW |name= [[Самюэль Это'о|Самуэль Это'о]] }} {{fs player |no=10 |nat=NED |pos=MF |name=[[Уэсли Шнайдер]] }} {{fs player |no=12 |nat=ITA |pos=GK |name=[[Лука Кастеллацци]] }} {{fs player |no=13 |nat=BRA |pos=DF |name=[[Майкон Дуглас Сизенандо|Майкон]] }} {{fs player |no=14 |nat=MAR |pos=MF |name=[[Хуссин Харжа]]|бусад=«[[Женоа]]» багаас зээллэгээр ирсэн}} {{fs player |no=15 |nat=ITA |pos=DF |name=[[Андреа Раноккья]] }} {{fs mid}} {{fs player |no=17 |nat=KEN |pos=MF |name=[[Макдональд Марига]] }} {{fs player |no=18 |nat=HON |pos=FW |name=[[Давид Суасо]] }} {{fs player |no=19 |nat=ARG |pos=MF |name=[[Эстебан Камбьяссо]] }} {{fs player |no=20 |nat=NGA |pos=MF |name=[[Жоэль Оби]]}} {{fs player |no=21 |nat=ITA |pos=GK |name=[[Паоло Орландони]] }} {{fs player |no=22 |nat=ARG |pos=FW |name=[[Диего Милито]] }} {{fs player |no=23 |nat=ITA |pos=DF |name=[[Марко Матерацци]] }} {{fs player |no=25 |nat=ARG |pos=DF |name=[[Вальтер Самуэль]] }} {{fs player |no=26 |nat=ROM |pos=DF |name=[[Кристиан Чиву]] }} {{fs player |no=27 |nat=MKD |pos=FW |name=[[Горан Пандев]] }} {{fs player |no=29 |nat=BRA |pos=MF |name=[[Филиппе Коутиньо]] }} {{fs player |no=55 |nat=JPN |pos=DF |name=[[Юто Нагатомо]]|бусад=«[[Чезена (хөлбөмбөгийн баг)|Чезена]]» багаас зээллэгээр ирсэн}} {{fs player |no=57 |nat=ITA |pos=DF |name=[[Феличе Наталино]] }} {{fs end}} == Шагналууд == === Үндэсний түрүүнүүд === '''[[Италийн хөлбөмбөгийн лиг|Серие А]]:''' :* '''Түрүү (19)''': [[1909–10 оны Италийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1909–10]], [[1919–20 оны Италийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1919–20]], [[1929–30 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1929–30]], [[1937–38 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1937–38]], [[1939–40 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1939–40]], [[1952–53 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1952–53]], [[1953–54 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1953–54]], [[1962–63 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1962–63]], [[1964–65 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1964–65]], [[1965–66 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1965–66]], [[1970–71 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1970–71]], [[1979–80 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1979–80]], [[1988–89 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1988–89]], [[2005–06 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|2005–06]], [[2006–07 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|2006–07]], [[2007–08 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|2007–08]], [[2008–09 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|2008–09]], [[2009–10 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|2009–10]], 2020/21 :* Дэд байр (15): [[1932-33 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1932–33]], [[1933-34 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1933–34]], [[1934-35 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1934–35]], [[1940-41 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1940–41]], [[1948-49 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1948–49]], [[1950–51 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1950–51]], [[1961–62 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1961–62]], [[1963-64 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1963–64]], [[1966-67 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1966–67]], [[1969-70 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1969–70]], [[1992–93 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|1992–93]], [[2002–03 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|2002–03]], [[2010-11 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|2010-11]], [[2019-20 оны Италийн хөлбөмбөгийн лиг|2019-20]] '''[[Италийн хөлбөмбөгийн цом|Италийн цом]]:''' :* '''Түрүү (6)''': 1938–39, 1977–78, 1981–82, 2004–05, 2005–06, 2009–10 :* Дэд байр (6): 1958–59, 1964–65, 1976–77, 1999–2000, 2006–07, 2007–08 '''[[Италийн хөлбөмбөгийн Супер цом|Италийн Супер цом]]:''' :* '''Түрүү (5)''': 1989, 2005, 2006, 2008, 2010 :* Дэд байр (3): 2000, 2007, 2009 === Олон улсын === ==== Олон улсын түрүү ==== '''[[Тив хоорондын цом (хөлбөмбөг)|Тив хоорондын цом]]:''' :* '''Түрүү (2)''': [[1964 оны Тив хоорондын цом|1964]], [[1965 оны Тив хоорондын цом|1965]] '''[[Хөлбөмбөгийн клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Клубүүдийн ДАШТ]]:''' :* '''Түрүү (1)''': [[2010 оны хөлбөмбөгийн клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] ==== Европын түрүү ==== '''[[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цом/Аваргуудын лиг]]:''' :* '''Түрүү (3)''': [[1963–64 оны Европын цом|1963–64]], [[1964–65 оны Европын цом|1964–65]], [[2009–10 оны УЕФА Аваргуудын лиг|2009–10]] :* Дэд байр (2): [[1966–67 оны Европын цом|1966–67]], [[1971–72 оны Европын цом|1971–72]] '''[[УЕФА Европын лиг|УЕФА-гийн цом]]:''' :* '''Түрүү (3)''': [[1990–91 оны УЕФА-гийн цом|1990–91]], [[1993–94 оны УЕФА-гийн цом|1993–94]], [[1997–98 оны УЕФА-гийн цом|1997–98]] :* Дэд байр (1): [[1996–97 оны УЕФА-гийн цом|1996–97]] '''[[УЕФА-гийн Супер цом]]:''' :* Дэд байр (1): [[2010 оны УЕФА-гийн Супер цом|2010]] == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Холбоос == ;Албан ёсны вэбсайт * [https://www.inter.it/ Багийн албан ёсны вэбсайт] * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/50138--inter/ УЕФА-гийн албанёсны вэбсайт дахь] {{Commonscat|Inter Milan|Интернационале Милан}} {{Интернационале Милан багийн бүрэлдэхүүн}} {{Италийн хөлбөмбөгийн лиг}} {{DEFAULTSORT:Интернационале Милан}} [[Ангилал:Интер Милан| ]] [[Ангилал:Миланы хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Миланы спорт]] [[Ангилал:1908 онд байгуулагдсан]] legl1rgixaky85ohi4jcomrlvdyz2go Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан 0 27314 852767 809632 2026-04-10T14:35:19Z HorseBro the hemionus 100126 852767 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс дайн | conflict = Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|150px]] | date = 1696 оны 5 дугаар сарын 13 | place = Зуунмод, Тэрэлж | territory = Халхын нутаг Манжид эзлэгдсэн | result = Манжийн ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Өвөр-Монгол<br>{{flag icon|Чин улс}}Халх | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]] | strength1 = 30,000 | strength2 = 50,000 | casualties1 = 5,000 алагдсан, 3,000 олзлогдсон | casualties2 = 100 алагдсан, 50 олзлогдсон | campaignbox = {{Загвар:Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} Манжийн хаан Галданд өөрийн элч төлөөлөгчөө довтолгон захиа ирүүлж өөртөө татахыг зорьж байв. Гэвч Галдан дөнгөж эзлээд буй халхыг манжид алдахгүйн тулд 1696 онд цэрэг, албат иргэдээ нүүлгэн [[Хэрлэн гол|Хэрлэн]], [[Туул гол|Туул]] голын саваар цэргийн хүрээгээ засчээ. Тэрээр Хөлөнбуйрын нутгагт үе үе уулгалан мал сүрэг дээрэмдэн барга үзэмчний зарим ноёдтой холбоо тогтоон хүчээ зузаатгахыг эрмэлзэж байв. Галдан халхын нутгийг эзэлж, гол удирдагчдыг гартаа оруулах зорилготой байсан ч чадсангүй. Халхын удирдагчид Манжийн хаанд итгэл олж, нэгдсэн цэргийн хүчээр алдагдсан нутгаа Галдангаас чөлөөлж авахыг хүсэж байв. Энэ үед Галдан Ар халхын зарим ноёдыг элсүүлэн хүчээ зузаатгаж авчээ. Энэ мэдээг сонссон Манжийн хаан Галданг даран сөнөөхөөр яаравчилж, ингэхдээ халхын ноёдын хүчийг ашиглахаар шийдэв. Тэрээр их цэргээ Бээжингээс хэдийнээ хөдөлгөжээ. Тэдний дунд Халхын ноёд, цэргүүд олноор нэмэгджээ. Гэвч хугацаа хожих, хууран мэхлэх зорилгоор Манжийн [[Энх амгалан хаан]], Галданд 200 [[лан]] мөнгө, хэлхээтэй зоос, алтан хуяг, магнаг дээл, булган малгай зэрэг ховор нандин бэлэг хүргүүлсэн байна. Мөн худ ургийн барилдлага тогтоох үүднээс Манжийн хааны гүнж Түвэ Цэнг авчирснаа айлтгажээ.{{Citation needed}} Галдан захидал, бэлэг сэлт, хааны гүнжээс татгалзсангүй хүлээн авч, элч төлөөлөгчийг буцаажээ.{{Citation needed}} Тэрбээр Өвөрмонголын зарим ноёдоор дамжуулан Манжийн их цэрэг ирснийг мэдсэн тул Манжийн зүүн замын цэргийг угтуулан хамгаалалтын зуутуудыг үлдээгээд гол хүчээ Хэрлэнгээс Туулын сав, Тэрэлж, Зуун модны орчим нүүлгэжээ. Хүч тэнцвэргүй хамгийн том шийдвэрлэх тулаан нь Зуун модонд болжээ. Энэ бол Халхын нутгийн төв хэсэг байлаа. Манжийн түүхэнд зөвхөн Манжийн цэрэг тулалдсан мэтээр бичдэг боловч үнэндээ Манжаас гадна халхын ноёдын цэрэг тулаанд гол үүрэгтэй байсан түүхэн баримт нилээд бий. Зуун модны тулаанд Галдангийн нэг цэрэгт Манж-Халхын 10 цэрэг ноогдож байв. Тулааны эхний хоёр хоногт аль аль талаасаа ихээхэн хохирол амсчээ. Гурав дахь өдрөөс Манжийн тал Галданг гурван талаас нь бүслэн хүнд байдалд оруулав. Халхын ноёдын газар орноо мэдэх давуу тал үүнд нөлөөлсөн байж болох юм. Иймд Галдан хаан Ану хатан нар нөөц мянгатаа өөрсдөө толгойлон байлдааны талбарт оржээ. Ану хатан хүнд шарх авч, Галдан цэргүүдтэйгээ Туул өгсөн ухарч гурван газраар Манжийн цэргийн бүслэлтийг сэтлэн гарчээ. Энэ дайнд ойрадууд гурван мянган хүнээ олзлуулж, таван мянган хүнээ алуулж, бие биенээсээ сарнин салжээ. Үлдсэн хэсэг нь [[Тамирын гол|Тамирын голд]] цугларан яах ийх тухайгаа зөвлөлдсөн байна. Гэвч Галдангийн гол жанжин болох [[Данзан-Омбо]], [[Дугарравдан]] зэрэг хүмүүс өөр өөрийн албатаа дагуулан [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Завхан гол|Завхан]], [[Хүнгүйн гол|Хүнгүй]] тийш салан оджээ. Зуун модны байлдаанаас Галданг зугтаалган алдсандаа Манжийн хаан ихэд харамсаж, Галдангийн толгойг даруй авч ирсэн хүнд “нэг лан маханд нэг лан мөнгө, нэг лан ясанд нэг лан алт тус тус олгоно”{{Citation needed}} хэмээн зар тарааж байв. Зуун модны дайнд хүнд шархадсан Ану хатан замдаа өөд болжээ. [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Зүүнгар-Чин улсын дайн]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Манжуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Зуунмод]] [[Ангилал:Шийдвэрлэх тулалдаанууд]] reeqrpzf7qrra1ikn5kpq37mv0vkd5b 852771 852767 2026-04-10T14:38:57Z HorseBro the hemionus 100126 852771 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс дайн | conflict = Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|150px]] | date = 1696 оны 5 дугаар сарын 13 | place = [[Зуунмод]], [[Тэрэлж]] | territory = [[Ар Монгол]] Манжид эзлэгдсэн | result = Манжийн ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Халх]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]] | strength1 = 30,000 | strength2 = 50,000 | casualties1 = 5,000 алагдсан, 3,000 олзлогдсон | casualties2 = 100 алагдсан, 50 олзлогдсон | campaignbox = {{Загвар:Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} Манжийн хаан Галданд өөрийн элч төлөөлөгчөө довтолгон захиа ирүүлж өөртөө татахыг зорьж байв. Гэвч Галдан дөнгөж эзлээд буй халхыг манжид алдахгүйн тулд 1696 онд цэрэг, албат иргэдээ нүүлгэн [[Хэрлэн гол|Хэрлэн]], [[Туул гол|Туул]] голын саваар цэргийн хүрээгээ засчээ. Тэрээр Хөлөнбуйрын нутгагт үе үе уулгалан мал сүрэг дээрэмдэн барга үзэмчний зарим ноёдтой холбоо тогтоон хүчээ зузаатгахыг эрмэлзэж байв. Галдан халхын нутгийг эзэлж, гол удирдагчдыг гартаа оруулах зорилготой байсан ч чадсангүй. Халхын удирдагчид Манжийн хаанд итгэл олж, нэгдсэн цэргийн хүчээр алдагдсан нутгаа Галдангаас чөлөөлж авахыг хүсэж байв. Энэ үед Галдан Ар халхын зарим ноёдыг элсүүлэн хүчээ зузаатгаж авчээ. Энэ мэдээг сонссон Манжийн хаан Галданг даран сөнөөхөөр яаравчилж, ингэхдээ халхын ноёдын хүчийг ашиглахаар шийдэв. Тэрээр их цэргээ Бээжингээс хэдийнээ хөдөлгөжээ. Тэдний дунд Халхын ноёд, цэргүүд олноор нэмэгджээ. Гэвч хугацаа хожих, хууран мэхлэх зорилгоор Манжийн [[Энх амгалан хаан]], Галданд 200 [[лан]] мөнгө, хэлхээтэй зоос, алтан хуяг, магнаг дээл, булган малгай зэрэг ховор нандин бэлэг хүргүүлсэн байна. Мөн худ ургийн барилдлага тогтоох үүднээс Манжийн хааны гүнж Түвэ Цэнг авчирснаа айлтгажээ.{{Citation needed}} Галдан захидал, бэлэг сэлт, хааны гүнжээс татгалзсангүй хүлээн авч, элч төлөөлөгчийг буцаажээ.{{Citation needed}} Тэрбээр Өвөрмонголын зарим ноёдоор дамжуулан Манжийн их цэрэг ирснийг мэдсэн тул Манжийн зүүн замын цэргийг угтуулан хамгаалалтын зуутуудыг үлдээгээд гол хүчээ Хэрлэнгээс Туулын сав, Тэрэлж, Зуун модны орчим нүүлгэжээ. Хүч тэнцвэргүй хамгийн том шийдвэрлэх тулаан нь Зуун модонд болжээ. Энэ бол Халхын нутгийн төв хэсэг байлаа. Манжийн түүхэнд зөвхөн Манжийн цэрэг тулалдсан мэтээр бичдэг боловч үнэндээ Манжаас гадна халхын ноёдын цэрэг тулаанд гол үүрэгтэй байсан түүхэн баримт нилээд бий. Зуун модны тулаанд Галдангийн нэг цэрэгт Манж-Халхын 10 цэрэг ноогдож байв. Тулааны эхний хоёр хоногт аль аль талаасаа ихээхэн хохирол амсчээ. Гурав дахь өдрөөс Манжийн тал Галданг гурван талаас нь бүслэн хүнд байдалд оруулав. Халхын ноёдын газар орноо мэдэх давуу тал үүнд нөлөөлсөн байж болох юм. Иймд Галдан хаан Ану хатан нар нөөц мянгатаа өөрсдөө толгойлон байлдааны талбарт оржээ. Ану хатан хүнд шарх авч, Галдан цэргүүдтэйгээ Туул өгсөн ухарч гурван газраар Манжийн цэргийн бүслэлтийг сэтлэн гарчээ. Энэ дайнд ойрадууд гурван мянган хүнээ олзлуулж, таван мянган хүнээ алуулж, бие биенээсээ сарнин салжээ. Үлдсэн хэсэг нь [[Тамирын гол|Тамирын голд]] цугларан яах ийх тухайгаа зөвлөлдсөн байна. Гэвч Галдангийн гол жанжин болох [[Данзан-Омбо]], [[Дугарравдан]] зэрэг хүмүүс өөр өөрийн албатаа дагуулан [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Завхан гол|Завхан]], [[Хүнгүйн гол|Хүнгүй]] тийш салан оджээ. Зуун модны байлдаанаас Галданг зугтаалган алдсандаа Манжийн хаан ихэд харамсаж, Галдангийн толгойг даруй авч ирсэн хүнд “нэг лан маханд нэг лан мөнгө, нэг лан ясанд нэг лан алт тус тус олгоно”{{Citation needed}} хэмээн зар тарааж байв. Зуун модны дайнд хүнд шархадсан Ану хатан замдаа өөд болжээ. [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Зүүнгар-Чин улсын дайн]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Манжуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Зуунмод]] [[Ангилал:Шийдвэрлэх тулалдаанууд]] 8rb0p4ojevav6x8birfd5uuhvd7kw2h 852814 852771 2026-04-10T16:07:26Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]] to [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] 852771 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс дайн | conflict = Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|150px]] | date = 1696 оны 5 дугаар сарын 13 | place = [[Зуунмод]], [[Тэрэлж]] | territory = [[Ар Монгол]] Манжид эзлэгдсэн | result = Манжийн ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Халх]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]] | strength1 = 30,000 | strength2 = 50,000 | casualties1 = 5,000 алагдсан, 3,000 олзлогдсон | casualties2 = 100 алагдсан, 50 олзлогдсон | campaignbox = {{Загвар:Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} Манжийн хаан Галданд өөрийн элч төлөөлөгчөө довтолгон захиа ирүүлж өөртөө татахыг зорьж байв. Гэвч Галдан дөнгөж эзлээд буй халхыг манжид алдахгүйн тулд 1696 онд цэрэг, албат иргэдээ нүүлгэн [[Хэрлэн гол|Хэрлэн]], [[Туул гол|Туул]] голын саваар цэргийн хүрээгээ засчээ. Тэрээр Хөлөнбуйрын нутгагт үе үе уулгалан мал сүрэг дээрэмдэн барга үзэмчний зарим ноёдтой холбоо тогтоон хүчээ зузаатгахыг эрмэлзэж байв. Галдан халхын нутгийг эзэлж, гол удирдагчдыг гартаа оруулах зорилготой байсан ч чадсангүй. Халхын удирдагчид Манжийн хаанд итгэл олж, нэгдсэн цэргийн хүчээр алдагдсан нутгаа Галдангаас чөлөөлж авахыг хүсэж байв. Энэ үед Галдан Ар халхын зарим ноёдыг элсүүлэн хүчээ зузаатгаж авчээ. Энэ мэдээг сонссон Манжийн хаан Галданг даран сөнөөхөөр яаравчилж, ингэхдээ халхын ноёдын хүчийг ашиглахаар шийдэв. Тэрээр их цэргээ Бээжингээс хэдийнээ хөдөлгөжээ. Тэдний дунд Халхын ноёд, цэргүүд олноор нэмэгджээ. Гэвч хугацаа хожих, хууран мэхлэх зорилгоор Манжийн [[Энх амгалан хаан]], Галданд 200 [[лан]] мөнгө, хэлхээтэй зоос, алтан хуяг, магнаг дээл, булган малгай зэрэг ховор нандин бэлэг хүргүүлсэн байна. Мөн худ ургийн барилдлага тогтоох үүднээс Манжийн хааны гүнж Түвэ Цэнг авчирснаа айлтгажээ.{{Citation needed}} Галдан захидал, бэлэг сэлт, хааны гүнжээс татгалзсангүй хүлээн авч, элч төлөөлөгчийг буцаажээ.{{Citation needed}} Тэрбээр Өвөрмонголын зарим ноёдоор дамжуулан Манжийн их цэрэг ирснийг мэдсэн тул Манжийн зүүн замын цэргийг угтуулан хамгаалалтын зуутуудыг үлдээгээд гол хүчээ Хэрлэнгээс Туулын сав, Тэрэлж, Зуун модны орчим нүүлгэжээ. Хүч тэнцвэргүй хамгийн том шийдвэрлэх тулаан нь Зуун модонд болжээ. Энэ бол Халхын нутгийн төв хэсэг байлаа. Манжийн түүхэнд зөвхөн Манжийн цэрэг тулалдсан мэтээр бичдэг боловч үнэндээ Манжаас гадна халхын ноёдын цэрэг тулаанд гол үүрэгтэй байсан түүхэн баримт нилээд бий. Зуун модны тулаанд Галдангийн нэг цэрэгт Манж-Халхын 10 цэрэг ноогдож байв. Тулааны эхний хоёр хоногт аль аль талаасаа ихээхэн хохирол амсчээ. Гурав дахь өдрөөс Манжийн тал Галданг гурван талаас нь бүслэн хүнд байдалд оруулав. Халхын ноёдын газар орноо мэдэх давуу тал үүнд нөлөөлсөн байж болох юм. Иймд Галдан хаан Ану хатан нар нөөц мянгатаа өөрсдөө толгойлон байлдааны талбарт оржээ. Ану хатан хүнд шарх авч, Галдан цэргүүдтэйгээ Туул өгсөн ухарч гурван газраар Манжийн цэргийн бүслэлтийг сэтлэн гарчээ. Энэ дайнд ойрадууд гурван мянган хүнээ олзлуулж, таван мянган хүнээ алуулж, бие биенээсээ сарнин салжээ. Үлдсэн хэсэг нь [[Тамирын гол|Тамирын голд]] цугларан яах ийх тухайгаа зөвлөлдсөн байна. Гэвч Галдангийн гол жанжин болох [[Данзан-Омбо]], [[Дугарравдан]] зэрэг хүмүүс өөр өөрийн албатаа дагуулан [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Завхан гол|Завхан]], [[Хүнгүйн гол|Хүнгүй]] тийш салан оджээ. Зуун модны байлдаанаас Галданг зугтаалган алдсандаа Манжийн хаан ихэд харамсаж, Галдангийн толгойг даруй авч ирсэн хүнд “нэг лан маханд нэг лан мөнгө, нэг лан ясанд нэг лан алт тус тус олгоно”{{Citation needed}} хэмээн зар тарааж байв. Зуун модны дайнд хүнд шархадсан Ану хатан замдаа өөд болжээ. [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Зүүнгар-Чин улсын дайн]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Манжуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Зуунмод]] [[Ангилал:Шийдвэрлэх тулалдаанууд]] 8rb0p4ojevav6x8birfd5uuhvd7kw2h 852816 852814 2026-04-10T16:07:36Z HorseBro the hemionus 100126 852816 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс дайн | conflict = Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|150px]] | date = 1696 оны 5 дугаар сарын 13 | place = [[Зуунмод]], [[Тэрэлж]] | territory = [[Ар Монгол]] Манжид эзлэгдсэн | result = Манжийн ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Халх]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]] | strength1 = 30,000 | strength2 = 50,000 | casualties1 = 5,000 алагдсан, 3,000 олзлогдсон | casualties2 = 100 алагдсан, 50 олзлогдсон | campaignbox = {{Загвар:Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} Манжийн хаан Галданд өөрийн элч төлөөлөгчөө довтолгон захиа ирүүлж өөртөө татахыг зорьж байв. Гэвч Галдан дөнгөж эзлээд буй халхыг манжид алдахгүйн тулд 1696 онд цэрэг, албат иргэдээ нүүлгэн [[Хэрлэн гол|Хэрлэн]], [[Туул гол|Туул]] голын саваар цэргийн хүрээгээ засчээ. Тэрээр Хөлөнбуйрын нутгагт үе үе уулгалан мал сүрэг дээрэмдэн барга үзэмчний зарим ноёдтой холбоо тогтоон хүчээ зузаатгахыг эрмэлзэж байв. Галдан халхын нутгийг эзэлж, гол удирдагчдыг гартаа оруулах зорилготой байсан ч чадсангүй. Халхын удирдагчид Манжийн хаанд итгэл олж, нэгдсэн цэргийн хүчээр алдагдсан нутгаа Галдангаас чөлөөлж авахыг хүсэж байв. Энэ үед Галдан Ар халхын зарим ноёдыг элсүүлэн хүчээ зузаатгаж авчээ. Энэ мэдээг сонссон Манжийн хаан Галданг даран сөнөөхөөр яаравчилж, ингэхдээ халхын ноёдын хүчийг ашиглахаар шийдэв. Тэрээр их цэргээ Бээжингээс хэдийнээ хөдөлгөжээ. Тэдний дунд Халхын ноёд, цэргүүд олноор нэмэгджээ. Гэвч хугацаа хожих, хууран мэхлэх зорилгоор Манжийн [[Энх амгалан хаан]], Галданд 200 [[лан]] мөнгө, хэлхээтэй зоос, алтан хуяг, магнаг дээл, булган малгай зэрэг ховор нандин бэлэг хүргүүлсэн байна. Мөн худ ургийн барилдлага тогтоох үүднээс Манжийн хааны гүнж Түвэ Цэнг авчирснаа айлтгажээ.{{Citation needed}} Галдан захидал, бэлэг сэлт, хааны гүнжээс татгалзсангүй хүлээн авч, элч төлөөлөгчийг буцаажээ.{{Citation needed}} Тэрбээр Өвөрмонголын зарим ноёдоор дамжуулан Манжийн их цэрэг ирснийг мэдсэн тул Манжийн зүүн замын цэргийг угтуулан хамгаалалтын зуутуудыг үлдээгээд гол хүчээ Хэрлэнгээс Туулын сав, Тэрэлж, Зуун модны орчим нүүлгэжээ. Хүч тэнцвэргүй хамгийн том шийдвэрлэх тулаан нь Зуун модонд болжээ. Энэ бол Халхын нутгийн төв хэсэг байлаа. Манжийн түүхэнд зөвхөн Манжийн цэрэг тулалдсан мэтээр бичдэг боловч үнэндээ Манжаас гадна халхын ноёдын цэрэг тулаанд гол үүрэгтэй байсан түүхэн баримт нилээд бий. Зуун модны тулаанд Галдангийн нэг цэрэгт Манж-Халхын 10 цэрэг ноогдож байв. Тулааны эхний хоёр хоногт аль аль талаасаа ихээхэн хохирол амсчээ. Гурав дахь өдрөөс Манжийн тал Галданг гурван талаас нь бүслэн хүнд байдалд оруулав. Халхын ноёдын газар орноо мэдэх давуу тал үүнд нөлөөлсөн байж болох юм. Иймд Галдан хаан Ану хатан нар нөөц мянгатаа өөрсдөө толгойлон байлдааны талбарт оржээ. Ану хатан хүнд шарх авч, Галдан цэргүүдтэйгээ Туул өгсөн ухарч гурван газраар Манжийн цэргийн бүслэлтийг сэтлэн гарчээ. Энэ дайнд ойрадууд гурван мянган хүнээ олзлуулж, таван мянган хүнээ алуулж, бие биенээсээ сарнин салжээ. Үлдсэн хэсэг нь [[Тамирын гол|Тамирын голд]] цугларан яах ийх тухайгаа зөвлөлдсөн байна. Гэвч Галдангийн гол жанжин болох [[Данзан-Омбо]], [[Дугарравдан]] зэрэг хүмүүс өөр өөрийн албатаа дагуулан [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Завхан гол|Завхан]], [[Хүнгүйн гол|Хүнгүй]] тийш салан оджээ. Зуун модны байлдаанаас Галданг зугтаалган алдсандаа Манжийн хаан ихэд харамсаж, Галдангийн толгойг даруй авч ирсэн хүнд “нэг лан маханд нэг лан мөнгө, нэг лан ясанд нэг лан алт тус тус олгоно”{{Citation needed}} хэмээн зар тарааж байв. Зуун модны дайнд хүнд шархадсан Ану хатан замдаа өөд болжээ. [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:Зүүнгар-Чин улсын дайн]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Манжуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Зуунмод]] [[Ангилал:Шийдвэрлэх тулалдаанууд]] 9oe4qgam36rsq4gjw07g5cb24841gnh Жулиус Ньерере 0 29479 852874 851889 2026-04-10T21:44:53Z AhmadKermani1979 103869 852874 wikitext text/x-wiki {{Short description|1964-1985 онд Танзанийн Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific-prefix = Мвалиму | name = Жулиус Ньерере | image = President Nyerere van Tanzania, koppen, Bestanddeelnr 928-2879.jpg | caption = Ньерере 1975 онд | office = Танзанийн ерөнхийлөгч | order = 1 дэх | term_start = 1964 оны 10 сарын 29 | term_end = 1985 оны 11 сарын 5 | vicepresident = '''Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч'''<BR>[[Абейд Амани Каруме]]<BR>[[Абуд Жумбе]]<bR>[[Али Хассан Мвиньи]]<BR>'''Хоёрдугаар дэд ерөнхийлөгч'''<BR>[[Рашиди Кавава]] | primeminister = {{ubl|[[Рашиди Кавава]]|[[Эдвард Сокойне]]|[[Клеопа Мсуя]]|[[Эдвард Сокойне]]|[[Салим Ахмед Салим]]}} | predecessor = {{ubli|''Өөрөө'' [[Танганьика ба Занзибарын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгч]]}} | successor = [[Али Хассан Мвиньи]] | office2 = [[Танганьика ба Занзибарын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгч]] | term_start2 = 1964 оны 4 сарын 26 | term_end2 = 1964 оны 10 сарын 29 | vicepresident2 = {{ubl|[[Абейд Каруме]] (Анхны)|[[Рашиди Кавава]] (Хоёрдугаар)}} | predecessor2 = {{ubli|''Өөрөө'' [[Танганьикагийн ерөнхийлөгч]]|[[Абейд Каруме]] [[Занзибарын ерөнхийлөгч|Бүгд Найрамдах Занзибар ба Пемба Ард Улсын Ерөнхийлөгч]]}} | successor2 = {{ubli|''Өөрөө'' [[Танзанийн ерөнхийлөгч]]}} | office3 = [[Танганьикагийн ерөнхийлөгч]] | term_start3 = 1962 оны 12 сарын 9 | term_end3 = 1964 оны 4 сарын 26 | primeminister3 = [[Рашиди Кавава]] | predecessor3 = {{ubli|[[II Элизабет]] [[Танганьикагийн хатан]]}} | successor3 = {{ubli|''Өөрөө'' [[Танганьика ба Занзибарын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгч]]}} | office4 = [[Танганьикагийн ерөнхий сайд]] | term_start4 = 1961 оны 5 сарын 1 | term_end4 = 1962 оны 1 сарын 22 | monarch4 = II Элизабет | governor-general4 = [[Ричард Төрнбулл (колонийн захирагч)|Ричард Төрнбулл]] | predecessor4 = ''Өөрөө'' (Амбан сайд) | successor4 = [[Рашиди Кавава]] | office5 = [[Танганьикагийн амбан сайд]] | term_start5 = 1960 оны 9 сарын 2 | term_end5 = 1961 оны 5 сарын 1 | monarch5 = II Элизабет | governor5 = [[Ричард Төрнбулл]] | predecessor5 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor5 = ''Өөрөө'' (Ерөнхий Сайд) | birth_date = {{Birth date|1922|4|13}} | birth_place = [[Бутиама]], Мара муж, Танганьика нутаг дэвсгэр | birthname = Камбараге Ньерере | death_date = {{death date and age|1999|10|14|1922|4|13}} | death_place = [[Лондон]], Англи | restingplace = Бутиама, Мара муж, Танзани | party = {{ubl|[[Чама Ча Мапиндузи|CCM]] (1977–1999)|[[Танганьикагийн Африкийн Үндэсний Эвсэл|TANU]] (1954–1977)}} | spouse = {{marriage|[[Мариа Ньерере|Мариа Магиге]]|1953}}<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/8041150/Julius-Nyerere.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101014083944/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/8041150/Julius-Nyerere.html|url-status=dead|archive-date=2010-10-14|title=Obituary: Julius Nyerere|date=1999-10-15|work=[[The Daily Telegraph]] |location=Лондон|access-date=2026-03-30}}</ref> | relations = | children = {{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title= 8||Эндрью|Анна|Магиж|Жон|Маконгоро|Мадарака|Рөүзмари|Паулета}} | residence = <!-- [[Бутиама]], [[Мара муж]] --> | alma_mater = {{ubl|[[Форт Хэйрийн Их Сургууль]]| [[Макерере Их Сургууль]] (DipEd)|[[Эдинбургийн Их Сургууль]] (MA)}} | profession = Багш | signature = | signature_alt = | footnotes = | awards = {{ubl|[[Лениний нэрэмжит олон улсын энх тайвны шагнал|Лениний энхтайвны шагнал]]|[[Гандигийн энхтайвны шагнал]]|[[Дэлхийн энх тайвны шагнал]]}} }} '''Жулиус Камбараге Ньерере''' (''Julius Kambarage Nyerere'', 1922 оны 4 сарын 13 – 1999 оны 10 сарын 14) нь [[Танзани]]йн улс төрч, тус улсын анхны [[Танзанийн ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]]өөр 1961 онд [[Танганьика]] нэрээр байгуулагдсанаас нь хойш 1985 онд улс төрийг орхих хүртлээ ажилласан хүн юм. Занакигийн захирагч Ньерере Буритогийн<ref name=burito /> хүү болж төрсөн түүнийг улс төрд орохын өмнөх мэргэжлээр нь [[Свахили хэл|свахилигаар]] "багш" гэсэн утгатай ''Мвалиму'' хэмээн авгайлдаг байв.<ref name=Blumberg /> Түүнийг мөн ''Баба ва Тайфа'' ([[Үндэсний эцэг]]) гэх нь бий.<ref name=Hopkins /> Ньерере [[Кампала]] дахь [[Макерере Их Сургууль]] болон [[Эдинбургийн Их Сургууль]]д суралцаж, дээд боловсрол олжээ. Тэрээр Танганьикадаа буцаж ирээд багшаар ажиллаж байгаад 1954 онд [[Танганьикагийн Африкийн Үндэсний Эвлэл]]ийг үүсгэн байгуулалцжээ. 1961 онд шинэ тулгар Танганьика улсын анхны ерөнхий сайдаар сонгогдсон Ньерере 1962 онд бүгд найрамдах засаглалтай болоход анхны ерөнхийлөгчийн албан тушаалд суужээ. 1964 онд Танганьика [[Занзибар]]тай нэгдэж, Танзани гэгдэх болсон юм. 1965 онд ганц намын оролцсон сонгуулиар Ньерере засгийн бүх эрхийг олж авчээ. Ньерере засаглалын эхний жилүүддээ [[нэг намын систем]]ийг бий болгож, үйлдвэрчний эвлэл болон сөрөг хүчнийхнийг "урьдчилан сэргийлэх баривчилгаа"-гаар дарж авдаг байв. Ньерере өөрийн бодлогын тулгуур болсон, ''[[Ужамаа]]'' гэгдэх [[Социализм|нийгэм журамт]] үзлээ тусгасан [[Арушагийн тунхаглал]] гээчийг гаргаж, энэ замаараа улс орноо удирдсан нь эцэстээ эдийн засгийн уналт, зохион байгуулалттай болсон [[улс төрийн авлига|авлига]], эд барааны хомсдлыг Танзанид авчирчээ. 1970-д оны эхээр Ньерере хөдөө аж ахуйг хамтралжуулах тушаал гарган, эсэргүүцсэн тосгоныг шатааж байсан түүхтэй. Уг аяны үр дүнд Танзани улс [[өлсгөлөн]]гийн далайд нэрвэгдэж, гадаадын хүнсний тусламжаас хараат орон болон хувирсан юм. Хоёр арваны турш засгийн эрхийг барьсан тэрээр 1985 онд өөрийн сонгосон залгамжлагчдаа суудлаа шилжүүлэн, албан тушаалаа орхижээ. Ньерере Танзанийг дэлхийн хамгийн ядуу, хоцрогдсон, гадаадын тусламжаас хамааралтай орнуудын нэг болгон үлдээсэн<ref name=Skinner19/> хэдий ч эрүүл мэнд, боловсролын салбарт тодорхой амжилт олж чадсан юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.policyforum-tz.org/files/LeeKyongKoo.pdf |title=Archive copy |access-date=2013-01-02 |archive-date=2012-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030090905/http://www.policyforum-tz.org/files/LeeKyongKoo.pdf |url-status=dead }}</ref> Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа орхисон Ньерере [[Чама Ча Мапиндузи]] намын дарга хэвээрээ үлдсэн. Тэрээр 1999 онд цус багадалтын улмаас Лондон хотноо нас нөгчжээ. ==Эшлэл== {{Reflist|2|refs= <ref name=burito>{{Citation | last = | first = | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | title = | newspaper = [[The Crisis]] | publisher = [[National Association for the Advancement of Colored People]] | pages = 35 | year = 1996 | date = | url = | accessdate = }}</ref> <ref name=Blumberg>{{Cite book | last = Blumberg | first = Arnold | authorlink = | title = Great Leaders, Great Tyrants?: Contemporary Views of World Rulers who Made History | publisher = [[Greenwood Publishing Group]] | year = 1995 | pages = 221–222 |url =http://books.google.co.uk/books?id=nofUu5tvJ18C&pg=PA221| isbn =0-313-28751-1 }}</ref> <ref name=Hopkins>{{Cite book | last = Hopkins | first = Raymond F. | authorlink = Raymond F. Hopkins | title =Political Roles In A New State: Tanzania's First Decade | publisher = [[Yale University Press]] | year = 1971 | pages = 204 | isbn =0-300-01410-4 }}</ref> <ref name=Skinner19>{{Cite book | last = Skinner | first = Annabel | authorlink = | title = Tanzania & Zanzibar | publisher = [[New Holland Publishers]] | year = 2005 | pages = 19 | isbn = 1-86011-216-1}}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Ньерере, Жулиус}} [[Ангилал:Танзанийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Танзанийн орчуулагч]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит олон улсын энхтайвны шагналтан]] [[Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Ямайка одон шагналтан]] [[Ангилал:Свахили хэлээрх утга зохиол‎]] [[Ангилал:Белградын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Танзаничууд]] [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:1999 онд өнгөрсөн]] 4aa5d6ejb0ntx4fy8ja3mtwrpp0yo15 Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь 0 40824 852772 765284 2026-04-10T14:39:17Z HorseBro the hemionus 100126 852772 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oirad.jpg|thumb|Төвд мэргэжил дараа хар цэгтэй шугамын дотор Зүүнгар]]{{Загвар:Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[5-р Далай лам]] Лувсанжамцын (1617-1782) үед Түвдийн шашны урсгалуудын хооронд засаглалын төлөө тэмцэл ид явагдаж түүнд нь Монгол, Ойрад монгол, Манжууд идэвхийлэн оролцож байв. Тэрээр Гэлэгпагийн урсгалыг Түвдийн төв хэсэгт ноёрхох үүдийг нээж Түвдийг Гэлэгпагийн урсгалын дор нэгтгэгжээ. Цахарын [[Лигдэн хаан]] улааны урсгалыг дэмжин шар малгайтны урсгалыг устгасан авч удалгүй өөд болж Халхын Цогт хунтайж түүний үйл хэргийг үргэлжлүүлэн Хөх нуурт очин Амдог эзлэн Үй, Цанруу цэрэг оруулав. 5-р Далай лам Лувсанжамц Хошуудын Төрбайх тайж буюу Гүүш хаанаас тусламж эрсний дагуу Гүүш хаан шарын урсгалыг хамгаалан 1637 онд Цогтын цэргийг Улаан хошуунд бут цохин улмаар 1642 онд Түвдийг эзлэн 5-р Далай ламыг Түвдийн шашны ба улс төрийн тэргүүн болоход нь тусалж өрсөлдөгч урсгалуудыг даржээ. 5-р Далай лам Лхаст Будаалин хийдийн суурийг тавьж засаглалаа тийш нь нүүлгэн 1652 онд Бээжинд очиж Манжийн хаанаас тамга олгосоныг хүлээн авчээ. Тэрээр 1682 онд өөд болсныг Түвдүүд улс төрийн зорилгоор 15 жил нууж 1697 онд Цанъянжамцыг 6-р Далай ламаар өргөмжлөн засгийн эрхийг Дэсрид Санжаажамц барьж байв. [[6-р Далай лам]] сахил санваараа үл тоон архи хүүхэн хэрэглэн хайрын дуу зохион байх дор 1705 онд Хошуудын Лхавзан хаан Түвдийг эзлэн засаг баригч Дэсрид Санжаажамцыг хороон Далай лам Хөх нуур орчим нас барсан байна. (зарим түүхэнд түүнийг нас барсан хэмээн худал зарласан бөгөөд 1746 онд нас барав хэмээх нь бий) Ингээд Лхавзан хаан шинэ Далай лам тодруулсан авч Далай лам Гэлүгпагийн урсгалыг дагаагүй юм. 1717 онд Зүүнгарын Их Цэрэндондов Түвдийг эзлэн түүнийг хороосон нь Түвдэд нэлээн дэмжлэг хүлээснийг үл тоон Манжийн Энхамгалан хаан түргэн арга хэмжээ авч 1718 онд Лхасд цэрэг оруулсан боловч бут цохигджээ. 1720 онд Энхамгалан хаан дахин үлэмжхэн хүчээр довтолж Зүүнгарыг Түвдээс гаргаж Галсанжамцыг Гүмбүмээс Лхаст авчран 1721 онд 7-р Далай ламаар суулгажээ. [[Ангилал:Монголын түүх]] acna7tnl0luixxtgmmmyfcf2jld2cmm 852776 852772 2026-04-10T14:49:43Z HorseBro the hemionus 100126 852776 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан Хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Dzungar–Qing War}} | casualties1 = хөнгөн | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} [[Файл:Oirad.jpg|thumb|Төвд мэргэжил дараа хар цэгтэй шугамын дотор Зүүнгар]]{{Загвар:Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[5-р Далай лам]] Лувсанжамцын (1617-1782) үед Түвдийн шашны урсгалуудын хооронд засаглалын төлөө тэмцэл ид явагдаж түүнд нь Монгол, Ойрад монгол, Манжууд идэвхийлэн оролцож байв. Тэрээр Гэлэгпагийн урсгалыг Түвдийн төв хэсэгт ноёрхох үүдийг нээж Түвдийг Гэлэгпагийн урсгалын дор нэгтгэгжээ. Цахарын [[Лигдэн хаан]] улааны урсгалыг дэмжин шар малгайтны урсгалыг устгасан авч удалгүй өөд болж Халхын Цогт хунтайж түүний үйл хэргийг үргэлжлүүлэн Хөх нуурт очин Амдог эзлэн Үй, Цанруу цэрэг оруулав. 5-р Далай лам Лувсанжамц Хошуудын Төрбайх тайж буюу Гүүш хаанаас тусламж эрсний дагуу Гүүш хаан шарын урсгалыг хамгаалан 1637 онд Цогтын цэргийг Улаан хошуунд бут цохин улмаар 1642 онд Түвдийг эзлэн 5-р Далай ламыг Түвдийн шашны ба улс төрийн тэргүүн болоход нь тусалж өрсөлдөгч урсгалуудыг даржээ. 5-р Далай лам Лхаст Будаалин хийдийн суурийг тавьж засаглалаа тийш нь нүүлгэн 1652 онд Бээжинд очиж Манжийн хаанаас тамга олгосоныг хүлээн авчээ. Тэрээр 1682 онд өөд болсныг Түвдүүд улс төрийн зорилгоор 15 жил нууж 1697 онд Цанъянжамцыг 6-р Далай ламаар өргөмжлөн засгийн эрхийг Дэсрид Санжаажамц барьж байв. [[6-р Далай лам]] сахил санваараа үл тоон архи хүүхэн хэрэглэн хайрын дуу зохион байх дор 1705 онд Хошуудын Лхавзан хаан Түвдийг эзлэн засаг баригч Дэсрид Санжаажамцыг хороон Далай лам Хөх нуур орчим нас барсан байна. (зарим түүхэнд түүнийг нас барсан хэмээн худал зарласан бөгөөд 1746 онд нас барав хэмээх нь бий) Ингээд Лхавзан хаан шинэ Далай лам тодруулсан авч Далай лам Гэлүгпагийн урсгалыг дагаагүй юм. 1717 онд Зүүнгарын Их Цэрэндондов Түвдийг эзлэн түүнийг хороосон нь Түвдэд нэлээн дэмжлэг хүлээснийг үл тоон Манжийн Энхамгалан хаан түргэн арга хэмжээ авч 1718 онд Лхасд цэрэг оруулсан боловч бут цохигджээ. 1720 онд Энхамгалан хаан дахин үлэмжхэн хүчээр довтолж Зүүнгарыг Түвдээс гаргаж Галсанжамцыг Гүмбүмээс Лхаст авчран 1721 онд 7-р Далай ламаар суулгажээ. [[Ангилал:Монголын түүх]] 91bcu3br0znx4repvwk3jhszff5o07z 852777 852776 2026-04-10T14:50:05Z HorseBro the hemionus 100126 852777 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан Хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = хөнгөн | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} [[Файл:Oirad.jpg|thumb|Төвд мэргэжил дараа хар цэгтэй шугамын дотор Зүүнгар]]{{Загвар:Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[5-р Далай лам]] Лувсанжамцын (1617-1782) үед Түвдийн шашны урсгалуудын хооронд засаглалын төлөө тэмцэл ид явагдаж түүнд нь Монгол, Ойрад монгол, Манжууд идэвхийлэн оролцож байв. Тэрээр Гэлэгпагийн урсгалыг Түвдийн төв хэсэгт ноёрхох үүдийг нээж Түвдийг Гэлэгпагийн урсгалын дор нэгтгэгжээ. Цахарын [[Лигдэн хаан]] улааны урсгалыг дэмжин шар малгайтны урсгалыг устгасан авч удалгүй өөд болж Халхын Цогт хунтайж түүний үйл хэргийг үргэлжлүүлэн Хөх нуурт очин Амдог эзлэн Үй, Цанруу цэрэг оруулав. 5-р Далай лам Лувсанжамц Хошуудын Төрбайх тайж буюу Гүүш хаанаас тусламж эрсний дагуу Гүүш хаан шарын урсгалыг хамгаалан 1637 онд Цогтын цэргийг Улаан хошуунд бут цохин улмаар 1642 онд Түвдийг эзлэн 5-р Далай ламыг Түвдийн шашны ба улс төрийн тэргүүн болоход нь тусалж өрсөлдөгч урсгалуудыг даржээ. 5-р Далай лам Лхаст Будаалин хийдийн суурийг тавьж засаглалаа тийш нь нүүлгэн 1652 онд Бээжинд очиж Манжийн хаанаас тамга олгосоныг хүлээн авчээ. Тэрээр 1682 онд өөд болсныг Түвдүүд улс төрийн зорилгоор 15 жил нууж 1697 онд Цанъянжамцыг 6-р Далай ламаар өргөмжлөн засгийн эрхийг Дэсрид Санжаажамц барьж байв. [[6-р Далай лам]] сахил санваараа үл тоон архи хүүхэн хэрэглэн хайрын дуу зохион байх дор 1705 онд Хошуудын Лхавзан хаан Түвдийг эзлэн засаг баригч Дэсрид Санжаажамцыг хороон Далай лам Хөх нуур орчим нас барсан байна. (зарим түүхэнд түүнийг нас барсан хэмээн худал зарласан бөгөөд 1746 онд нас барав хэмээх нь бий) Ингээд Лхавзан хаан шинэ Далай лам тодруулсан авч Далай лам Гэлүгпагийн урсгалыг дагаагүй юм. 1717 онд Зүүнгарын Их Цэрэндондов Түвдийг эзлэн түүнийг хороосон нь Түвдэд нэлээн дэмжлэг хүлээснийг үл тоон Манжийн Энхамгалан хаан түргэн арга хэмжээ авч 1718 онд Лхасд цэрэг оруулсан боловч бут цохигджээ. 1720 онд Энхамгалан хаан дахин үлэмжхэн хүчээр довтолж Зүүнгарыг Түвдээс гаргаж Галсанжамцыг Гүмбүмээс Лхаст авчран 1721 онд 7-р Далай ламаар суулгажээ. [[Ангилал:Монголын түүх]] iewsyk2cx725u6prafsmz9cqgfhb0mx 852778 852777 2026-04-10T14:50:26Z HorseBro the hemionus 100126 852778 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан Хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = хөнгөн | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }}[[5-р Далай лам]] Лувсанжамцын (1617-1782) үед Түвдийн шашны урсгалуудын хооронд засаглалын төлөө тэмцэл ид явагдаж түүнд нь Монгол, Ойрад монгол, Манжууд идэвхийлэн оролцож байв. Тэрээр Гэлэгпагийн урсгалыг Түвдийн төв хэсэгт ноёрхох үүдийг нээж Түвдийг Гэлэгпагийн урсгалын дор нэгтгэгжээ. Цахарын [[Лигдэн хаан]] улааны урсгалыг дэмжин шар малгайтны урсгалыг устгасан авч удалгүй өөд болж Халхын Цогт хунтайж түүний үйл хэргийг үргэлжлүүлэн Хөх нуурт очин Амдог эзлэн Үй, Цанруу цэрэг оруулав. 5-р Далай лам Лувсанжамц Хошуудын Төрбайх тайж буюу Гүүш хаанаас тусламж эрсний дагуу Гүүш хаан шарын урсгалыг хамгаалан 1637 онд Цогтын цэргийг Улаан хошуунд бут цохин улмаар 1642 онд Түвдийг эзлэн 5-р Далай ламыг Түвдийн шашны ба улс төрийн тэргүүн болоход нь тусалж өрсөлдөгч урсгалуудыг даржээ. 5-р Далай лам Лхаст Будаалин хийдийн суурийг тавьж засаглалаа тийш нь нүүлгэн 1652 онд Бээжинд очиж Манжийн хаанаас тамга олгосоныг хүлээн авчээ. Тэрээр 1682 онд өөд болсныг Түвдүүд улс төрийн зорилгоор 15 жил нууж 1697 онд Цанъянжамцыг 6-р Далай ламаар өргөмжлөн засгийн эрхийг Дэсрид Санжаажамц барьж байв. [[6-р Далай лам]] сахил санваараа үл тоон архи хүүхэн хэрэглэн хайрын дуу зохион байх дор 1705 онд Хошуудын Лхавзан хаан Түвдийг эзлэн засаг баригч Дэсрид Санжаажамцыг хороон Далай лам Хөх нуур орчим нас барсан байна. (зарим түүхэнд түүнийг нас барсан хэмээн худал зарласан бөгөөд 1746 онд нас барав хэмээх нь бий) Ингээд Лхавзан хаан шинэ Далай лам тодруулсан авч Далай лам Гэлүгпагийн урсгалыг дагаагүй юм. 1717 онд Зүүнгарын Их Цэрэндондов Түвдийг эзлэн түүнийг хороосон нь Түвдэд нэлээн дэмжлэг хүлээснийг үл тоон Манжийн Энхамгалан хаан түргэн арга хэмжээ авч 1718 онд Лхасд цэрэг оруулсан боловч бут цохигджээ. 1720 онд Энхамгалан хаан дахин үлэмжхэн хүчээр довтолж Зүүнгарыг Түвдээс гаргаж Галсанжамцыг Гүмбүмээс Лхаст авчран 1721 онд 7-р Далай ламаар суулгажээ. [[Ангилал:Монголын түүх]] 31tkd7bo0qti59sauywgfkjl1fex6o9 852779 852778 2026-04-10T14:50:37Z HorseBro the hemionus 100126 852779 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан Хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = хөнгөн | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} [[Ангилал:Монголын түүх]] cbc1rmlj7a71jl6zmtz1rs22bvzj7wy 852780 852779 2026-04-10T14:52:48Z HorseBro the hemionus 100126 852780 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан Хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = хөнгөн | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }}'''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь'''{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. [[Ангилал:Монголын түүх]] gjure2vtkezdmfwerrbnt4vlmh0nryz 852781 852780 2026-04-10T14:53:03Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]] to [[Зүүнгарын Төвдийг байлдан дагуулсан нь]] 852780 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан Хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = хөнгөн | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }}'''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь'''{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. [[Ангилал:Монголын түүх]] gjure2vtkezdmfwerrbnt4vlmh0nryz 852786 852781 2026-04-10T14:53:56Z HorseBro the hemionus 100126 852786 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан Хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = хөнгөн | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} '''Зүүнгарын Төвдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь'''{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. [[Ангилал:Монголын түүх]] 6it9k54iliz9gfhdfhufjxcl299v5xw 852788 852786 2026-04-10T14:56:08Z HorseBro the hemionus 100126 852788 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан Хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = хөнгөн | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь'''{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын хан [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] эрх мэдлийн дор байв. [[Ангилал:Монголын түүх]] f0lc1b3rt5we000h6jgppzdwh21snl4 852789 852788 2026-04-10T14:56:20Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Зүүнгарын Төвдийг байлдан дагуулсан нь]] to [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] 852788 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан Хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = хөнгөн | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь'''{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын хан [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] эрх мэдлийн дор байв. [[Ангилал:Монголын түүх]] f0lc1b3rt5we000h6jgppzdwh21snl4 852796 852789 2026-04-10T15:02:36Z HorseBro the hemionus 100126 852796 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = [[Хошуудын хант улс]]<br>{{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан Хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = хөнгөн | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын хан [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] эрх мэдлийн дор байв. Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна. Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} 1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм. == Лавлагаа == [[Ангилал:Монголын түүх]] <references /> === Ном зүй === * {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}} ksin7raisb7pnwpz3wzk1gdz6phiuda 852800 852796 2026-04-10T15:18:54Z HorseBro the hemionus 100126 852800 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = [[Хошуудын хант улс]]<br>{{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = хөнгөн | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын хан [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] эрх мэдлийн дор байв. Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна. Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} 1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм. == Өмнөтгөл == 1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}} [[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]] 1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}} Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} 1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}} Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}} == Лавлагаа == [[Ангилал:Монголын түүх]] <references /> === Ном зүй === * {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}} * {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}} * {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} * {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works & Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984}} * {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}} * {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}} * {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference "Manchu and Tibetan studies}} * {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston & London |publication-date=2003}} jwae20nfr0bnw7n6kqnrn7pli1eavt2 852803 852800 2026-04-10T15:36:57Z HorseBro the hemionus 100126 852803 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = [[Хошуудын хант улс]]<br>{{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын хан [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] эрх мэдлийн дор байв. Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна. Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} 1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм. == Өмнөтгөл == 1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}} [[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]] 1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}} Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} 1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}} Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}} == Байлдан дагуулалт == [[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]] Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}} Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ. Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} [[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хаант улс|Хошуудын хаант улсын]] сүүлчийн хан [[Лха-бзанг хан|Лха-бзанг ханы]] ханын зураг.]] [[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Потала ордон|Потала ордоноос]] харагдах [[Лхаса]] хотын дүр төрх.]] Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ. 1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}} Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полханэ Сонам Топгей дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}} [[Файл:Salween_River.jpg|left|thumb|[[Салуин мөрөн]], монголоор Хара Ус (монголчилсон нэр нь Кела Ус).]] Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}} 1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}} == Лавлагаа == [[Ангилал:Монголын түүх]] <references /> === Ном зүй === * {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}} * {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}} * {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} * {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works & Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984}} * {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}} * {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}} * {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference "Manchu and Tibetan studies}} * {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston & London |publication-date=2003}} ftmliwgtj2fpatd01owcedtnrrqv62k 852804 852803 2026-04-10T15:43:37Z HorseBro the hemionus 100126 852804 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = [[Хошуудын хант улс]]<br>{{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын хан [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] эрх мэдлийн дор байв. Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна. Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} 1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм. == Өмнөтгөл == 1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}} [[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]] 1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}} Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} 1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}} Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}} == Байлдан дагуулалт == [[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]] Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}} Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ. Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} [[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хаант улс|Хошуудын хаант улсын]] сүүлчийн хан [[Лха-бзанг хан|Лха-бзанг ханы]] ханын зураг.]] Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ.[[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Будала ордон|Будала ордоноос]] харагдах [[Лхас]] хотын дүр төрх.|left]]1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}} Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полхане Топгие дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}} [[Файл:Salween_River.jpg|thumb|[[Салуин мөрөн]], монголоор Хара Ус (монголчилсон нэр нь Кела Ус).]] Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}} 1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}} == Үр дагавар == Зүүнгаруудын байлдан дагуулалтын дараа Иньтигийн удирдлага дор 300,000 орчим Чин улсын цэрэг Шинин хотод төвлөрсөн байна. Харин Их Цэрэндондов, ах Цэвээнравдан хаанаас ирж болзошгүй хариу довтолгооноос эмээж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=235}} Удалгүй Чин улсын экспедиц [[Хан үндэстэн]], [[Халх]], [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] хүчнүүдээс бүрдсэн тул Зүүнгаруудаас Төвөдыг чөлөөлж чаджээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}} Чөлөөлөлтийн дараа Гандэн Фодранг Чин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Зүүнгарууд Кагьюпа болон Ньингмапа урсгалын сүм хийд, хийдүүдийг дээрэмдсэн тул шашны харилцаанд хурцадмал байдал үүссэн байна. Учир нь Их Цэрэндондов нь Шарын шашиныг дэмжиж байв.{{Sfn|Baabar|1999|pp=85–86}} Энэхүү байлдан дагуулалт нь Төвөдийн цэргийн хөгжилд нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} Зүүнгаруудын галт зэвсэг, жадны тактик болон “Замбурак” буюу [[тэмээ]] дээр суурилуулсан их буу ашиглах арга барил нутагшсан байна. Үүний үр дүнд 1727–1728 оны Төвөдийн иргэний дайнд Зүүнгарын их буу, партизан тактик ашиглагдсан байдаг.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=99–101}} Зүүнгарын Төвөдөд байгуулсан цэргийн захиргаа нь Чин цэргүүд ирсний дараа өөрсдийн их бууг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Тэд Чамдогоос төмөр олборлон Зүүнгарын зэвсэг үйлдвэрлэлд ашиглаж байв. Зүүнгарын оргон зайлсан цэрэг Төгсийн тэмдэглэлээр, Их Цэрэндондовын арми ойролцоогоор 9 их буутай байсан бөгөөд тэдгээрийн 5-ыг нь булж, үлдсэнийг Дайш Цэвд өгсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=103–104}} Мөн Зүүнгаруудын жадны хэрэглээ Төвөдийн армид нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=105}} Полхане Топгиег жад хэрэглэх тактикийг өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлэхэд хүргэсэн. Тэрээр 1723 оны Нгатсангийн кампанит ажлын үеэр жад, галт зэвсэг, их буу болон нум сумыг хамтад нь ашиглах сургалтыг тогтмол хийдэг болсон байна. Полхане болон түүний хүчний гардан тулалдааны арга барил Зүүнгарын зэвсэгт тактикийн нөлөөгөөр өөрчлөгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=106}} Зүүнгарууд мөн довтолгооны үеэр Төвөд рүү шинэ замууд нээж, уулын бүсэд цэргийн хуаран, бэхлэлт байгуулан галт зэвсгийг үр ашигтай ашиглах тактик нэвтрүүлжээ. Энэ нь дарьт зэвсэг бүхий эзэнт гүрнүүдийн цэргийн технологийн нөлөөг Төвөдөд дамжуулсан хэрэг байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=107–108}} == Лавлагаа == [[Ангилал:Монголын түүх]] <references /> === Ном зүй === * {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}} * {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}} * {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} * {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works & Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984}} * {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}} * {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}} * {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference "Manchu and Tibetan studies}} * {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston & London |publication-date=2003}} elzmylu6p4k5sj52coa6t8gjeh6xed4 852805 852804 2026-04-10T15:43:55Z HorseBro the hemionus 100126 852805 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = [[Хошуудын хант улс]]<br>{{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын хан [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] эрх мэдлийн дор байв. Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна. Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} 1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм. == Өмнөтгөл == 1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}} [[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]] 1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}} Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} 1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}} Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}} == Байлдан дагуулалт == [[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]] Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}} Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ. Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} [[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хаант улс|Хошуудын хаант улсын]] сүүлчийн хан [[Лха-бзанг хан|Лха-бзанг ханы]] ханын зураг.]] Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ.[[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Будала ордон|Будала ордоноос]] харагдах [[Лхас]] хотын дүр төрх.|left]]1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}} Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полхане Топгие дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}} [[Файл:Salween_River.jpg|thumb|[[Салуин мөрөн]], монголоор Хара Ус (монголчилсон нэр нь Кела Ус).]] Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}} 1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}} == Үр дагавар == Зүүнгаруудын байлдан дагуулалтын дараа Иньтигийн удирдлага дор 300,000 орчим Чин улсын цэрэг Шинин хотод төвлөрсөн байна. Харин Их Цэрэндондов, ах Цэвээнравдан хаанаас ирж болзошгүй хариу довтолгооноос эмээж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=235}} Удалгүй Чин улсын экспедиц [[Хан үндэстэн]], [[Халх]], [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] хүчнүүдээс бүрдсэн тул Зүүнгаруудаас Төвөдыг чөлөөлж чаджээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}} Чөлөөлөлтийн дараа Гандэн Фодранг Чин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Зүүнгарууд Кагьюпа болон Ньингмапа урсгалын сүм хийд, хийдүүдийг дээрэмдсэн тул шашны харилцаанд хурцадмал байдал үүссэн байна. Учир нь Их Цэрэндондов нь Шарын шашиныг дэмжиж байв.{{Sfn|Baabar|1999|pp=85–86}} Энэхүү байлдан дагуулалт нь Төвөдийн цэргийн хөгжилд нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} Зүүнгаруудын галт зэвсэг, жадны тактик болон “Замбурак” буюу [[тэмээ]] дээр суурилуулсан их буу ашиглах арга барил нутагшсан байна. Үүний үр дүнд 1727–1728 оны Төвөдийн иргэний дайнд Зүүнгарын их буу, партизан тактик ашиглагдсан байдаг.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=99–101}} Зүүнгарын Төвөдөд байгуулсан цэргийн захиргаа нь Чин цэргүүд ирсний дараа өөрсдийн их бууг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Тэд Чамдогоос төмөр олборлон Зүүнгарын зэвсэг үйлдвэрлэлд ашиглаж байв. Зүүнгарын оргон зайлсан цэрэг Төгсийн тэмдэглэлээр, Их Цэрэндондовын арми ойролцоогоор 9 их буутай байсан бөгөөд тэдгээрийн 5-ыг нь булж, үлдсэнийг Дайш Цэвд өгсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=103–104}} Мөн Зүүнгаруудын жадны хэрэглээ Төвөдийн армид нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=105}} Полхане Топгиег жад хэрэглэх тактикийг өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлэхэд хүргэсэн. Тэрээр 1723 оны Нгатсангийн кампанит ажлын үеэр жад, галт зэвсэг, их буу болон нум сумыг хамтад нь ашиглах сургалтыг тогтмол хийдэг болсон байна. Полхане болон түүний хүчний гардан тулалдааны арга барил Зүүнгарын зэвсэгт тактикийн нөлөөгөөр өөрчлөгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=106}} Зүүнгарууд мөн довтолгооны үеэр Төвөд рүү шинэ замууд нээж, уулын бүсэд цэргийн хуаран, бэхлэлт байгуулан галт зэвсгийг үр ашигтай ашиглах тактик нэвтрүүлжээ. Энэ нь дарьт зэвсэг бүхий эзэнт гүрнүүдийн цэргийн технологийн нөлөөг Төвөдөд дамжуулсан хэрэг байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=107–108}} == Лавлагаа == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын түүх]] === Ном зүй === * {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}} * {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}} * {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} * {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works & Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984}} * {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}} * {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}} * {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference "Manchu and Tibetan studies}} * {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston & London |publication-date=2003}} 17c0ns64g1foi2iltsjkz1q2ay2p0a0 852806 852805 2026-04-10T15:45:55Z HorseBro the hemionus 100126 852806 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвд|Төвдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = [[Хошуудын хант улс]]<br>{{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын хан [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] эрх мэдлийн дор байв. Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна. Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} 1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм. == Өмнөтгөл == 1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}} [[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]] 1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}} Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} 1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}} Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}} == Байлдан дагуулалт == [[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]] Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}} Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ. Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} [[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хаант улс|Хошуудын хаант улсын]] сүүлчийн хан [[Лха-бзанг хан|Лха-бзанг ханы]] ханын зураг.]] Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ.[[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Будала ордон|Будала ордоноос]] харагдах [[Лхас]] хотын дүр төрх.|left]]1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}} Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полхане Топгие дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}} [[Файл:Salween_River.jpg|thumb|Хар Ус]] Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}} 1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}} == Үр дагавар == Зүүнгаруудын байлдан дагуулалтын дараа Иньтигийн удирдлага дор 300,000 орчим Чин улсын цэрэг Шинин хотод төвлөрсөн байна. Харин Их Цэрэндондов, ах Цэвээнравдан хаанаас ирж болзошгүй хариу довтолгооноос эмээж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=235}} Удалгүй Чин улсын экспедиц [[Хан үндэстэн]], [[Халх]], [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] хүчнүүдээс бүрдсэн тул Зүүнгаруудаас Төвөдыг чөлөөлж чаджээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}} Чөлөөлөлтийн дараа Гандэн Фодранг Чин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Зүүнгарууд Кагьюпа болон Ньингмапа урсгалын сүм хийд, хийдүүдийг дээрэмдсэн тул шашны харилцаанд хурцадмал байдал үүссэн байна. Учир нь Их Цэрэндондов нь Шарын шашиныг дэмжиж байв.{{Sfn|Baabar|1999|pp=85–86}} Энэхүү байлдан дагуулалт нь Төвөдийн цэргийн хөгжилд нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} Зүүнгаруудын галт зэвсэг, жадны тактик болон “Замбурак” буюу [[тэмээ]] дээр суурилуулсан их буу ашиглах арга барил нутагшсан байна. Үүний үр дүнд 1727–1728 оны Төвөдийн иргэний дайнд Зүүнгарын их буу, партизан тактик ашиглагдсан байдаг.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=99–101}} Зүүнгарын Төвөдөд байгуулсан цэргийн захиргаа нь Чин цэргүүд ирсний дараа өөрсдийн их бууг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Тэд Чамдогоос төмөр олборлон Зүүнгарын зэвсэг үйлдвэрлэлд ашиглаж байв. Зүүнгарын оргон зайлсан цэрэг Төгсийн тэмдэглэлээр, Их Цэрэндондовын арми ойролцоогоор 9 их буутай байсан бөгөөд тэдгээрийн 5-ыг нь булж, үлдсэнийг Дайш Цэвд өгсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=103–104}} Мөн Зүүнгаруудын жадны хэрэглээ Төвөдийн армид нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=105}} Полхане Топгиег жад хэрэглэх тактикийг өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлэхэд хүргэсэн. Тэрээр 1723 оны Нгатсангийн кампанит ажлын үеэр жад, галт зэвсэг, их буу болон нум сумыг хамтад нь ашиглах сургалтыг тогтмол хийдэг болсон байна. Полхане болон түүний хүчний гардан тулалдааны арга барил Зүүнгарын зэвсэгт тактикийн нөлөөгөөр өөрчлөгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=106}} Зүүнгарууд мөн довтолгооны үеэр Төвөд рүү шинэ замууд нээж, уулын бүсэд цэргийн хуаран, бэхлэлт байгуулан галт зэвсгийг үр ашигтай ашиглах тактик нэвтрүүлжээ. Энэ нь дарьт зэвсэг бүхий эзэнт гүрнүүдийн цэргийн технологийн нөлөөг Төвөдөд дамжуулсан хэрэг байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=107–108}} == Лавлагаа == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын түүх]] === Ном зүй === * {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}} * {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}} * {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} * {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works & Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984}} * {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}} * {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}} * {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference "Manchu and Tibetan studies}} * {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston & London |publication-date=2003}} 1p1j21gid8mkvd1fphpq4acj1ild0fz 852807 852806 2026-04-10T15:46:20Z HorseBro the hemionus 100126 852807 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвөд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвөд|Төвөдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = [[Хошуудын хант улс]]<br>{{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>Сурц тайж<br>Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Чин улс}} Аронгпа<br>{{flagicon|Чин улс}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага | casualties2 = Хүнд | units1 = Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>7,000 Төвдийн цэргүүд<br>7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын хан [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] эрх мэдлийн дор байв. Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна. Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} 1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм. == Өмнөтгөл == 1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}} [[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]] 1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}} Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} 1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}} Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}} == Байлдан дагуулалт == [[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]] Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}} Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ. Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} [[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хаант улс|Хошуудын хаант улсын]] сүүлчийн хан [[Лха-бзанг хан|Лха-бзанг ханы]] ханын зураг.]] Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ.[[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Будала ордон|Будала ордоноос]] харагдах [[Лхас]] хотын дүр төрх.|left]]1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}} Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полхане Топгие дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}} [[Файл:Salween_River.jpg|thumb|Хар Ус]] Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}} 1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}} == Үр дагавар == Зүүнгаруудын байлдан дагуулалтын дараа Иньтигийн удирдлага дор 300,000 орчим Чин улсын цэрэг Шинин хотод төвлөрсөн байна. Харин Их Цэрэндондов, ах Цэвээнравдан хаанаас ирж болзошгүй хариу довтолгооноос эмээж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=235}} Удалгүй Чин улсын экспедиц [[Хан үндэстэн]], [[Халх]], [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] хүчнүүдээс бүрдсэн тул Зүүнгаруудаас Төвөдыг чөлөөлж чаджээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}} Чөлөөлөлтийн дараа Гандэн Фодранг Чин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Зүүнгарууд Кагьюпа болон Ньингмапа урсгалын сүм хийд, хийдүүдийг дээрэмдсэн тул шашны харилцаанд хурцадмал байдал үүссэн байна. Учир нь Их Цэрэндондов нь Шарын шашиныг дэмжиж байв.{{Sfn|Baabar|1999|pp=85–86}} Энэхүү байлдан дагуулалт нь Төвөдийн цэргийн хөгжилд нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} Зүүнгаруудын галт зэвсэг, жадны тактик болон “Замбурак” буюу [[тэмээ]] дээр суурилуулсан их буу ашиглах арга барил нутагшсан байна. Үүний үр дүнд 1727–1728 оны Төвөдийн иргэний дайнд Зүүнгарын их буу, партизан тактик ашиглагдсан байдаг.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=99–101}} Зүүнгарын Төвөдөд байгуулсан цэргийн захиргаа нь Чин цэргүүд ирсний дараа өөрсдийн их бууг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Тэд Чамдогоос төмөр олборлон Зүүнгарын зэвсэг үйлдвэрлэлд ашиглаж байв. Зүүнгарын оргон зайлсан цэрэг Төгсийн тэмдэглэлээр, Их Цэрэндондовын арми ойролцоогоор 9 их буутай байсан бөгөөд тэдгээрийн 5-ыг нь булж, үлдсэнийг Дайш Цэвд өгсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=103–104}} Мөн Зүүнгаруудын жадны хэрэглээ Төвөдийн армид нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=105}} Полхане Топгиег жад хэрэглэх тактикийг өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлэхэд хүргэсэн. Тэрээр 1723 оны Нгатсангийн кампанит ажлын үеэр жад, галт зэвсэг, их буу болон нум сумыг хамтад нь ашиглах сургалтыг тогтмол хийдэг болсон байна. Полхане болон түүний хүчний гардан тулалдааны арга барил Зүүнгарын зэвсэгт тактикийн нөлөөгөөр өөрчлөгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=106}} Зүүнгарууд мөн довтолгооны үеэр Төвөд рүү шинэ замууд нээж, уулын бүсэд цэргийн хуаран, бэхлэлт байгуулан галт зэвсгийг үр ашигтай ашиглах тактик нэвтрүүлжээ. Энэ нь дарьт зэвсэг бүхий эзэнт гүрнүүдийн цэргийн технологийн нөлөөг Төвөдөд дамжуулсан хэрэг байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=107–108}} == Лавлагаа == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын түүх]] === Ном зүй === * {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}} * {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}} * {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} * {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works & Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984}} * {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}} * {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}} * {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference "Manchu and Tibetan studies}} * {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston & London |publication-date=2003}} j20fiv9clgynliin6dvhbk5ip4xzee8 852809 852807 2026-04-10T15:52:44Z HorseBro the hemionus 100126 852809 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвөд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвөд|Төвөдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Хошуудын хант улс}}<br>{{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага | casualties2 = Хүнд | units1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>{{flagicon|Төвөд}} 7,000 Төвдийн цэргүүд<br>{{flagicon|Чин улс}} 7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын хан [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] эрх мэдлийн дор байв. Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна. Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} 1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм. == Өмнөтгөл == 1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}} [[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]] 1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}} Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} 1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}} Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}} == Байлдан дагуулалт == [[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]] Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}} Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ. Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} [[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хаант улс|Хошуудын хаант улсын]] сүүлчийн хан [[Лха-бзанг хан|Лха-бзанг ханы]] ханын зураг.]] Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ.[[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Будала ордон|Будала ордоноос]] харагдах [[Лхас]] хотын дүр төрх.|left]]1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}} Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полхане Топгие дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}} [[Файл:Salween_River.jpg|thumb|Хар Ус]] Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}} 1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}} == Үр дагавар == Зүүнгаруудын байлдан дагуулалтын дараа Иньтигийн удирдлага дор 300,000 орчим Чин улсын цэрэг Шинин хотод төвлөрсөн байна. Харин Их Цэрэндондов, ах Цэвээнравдан хаанаас ирж болзошгүй хариу довтолгооноос эмээж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=235}} Удалгүй Чин улсын экспедиц [[Хан үндэстэн]], [[Халх]], [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] хүчнүүдээс бүрдсэн тул Зүүнгаруудаас Төвөдыг чөлөөлж чаджээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}} Чөлөөлөлтийн дараа Гандэн Фодранг Чин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Зүүнгарууд Кагьюпа болон Ньингмапа урсгалын сүм хийд, хийдүүдийг дээрэмдсэн тул шашны харилцаанд хурцадмал байдал үүссэн байна. Учир нь Их Цэрэндондов нь Шарын шашиныг дэмжиж байв.{{Sfn|Baabar|1999|pp=85–86}} Энэхүү байлдан дагуулалт нь Төвөдийн цэргийн хөгжилд нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} Зүүнгаруудын галт зэвсэг, жадны тактик болон “Замбурак” буюу [[тэмээ]] дээр суурилуулсан их буу ашиглах арга барил нутагшсан байна. Үүний үр дүнд 1727–1728 оны Төвөдийн иргэний дайнд Зүүнгарын их буу, партизан тактик ашиглагдсан байдаг.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=99–101}} Зүүнгарын Төвөдөд байгуулсан цэргийн захиргаа нь Чин цэргүүд ирсний дараа өөрсдийн их бууг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Тэд Чамдогоос төмөр олборлон Зүүнгарын зэвсэг үйлдвэрлэлд ашиглаж байв. Зүүнгарын оргон зайлсан цэрэг Төгсийн тэмдэглэлээр, Их Цэрэндондовын арми ойролцоогоор 9 их буутай байсан бөгөөд тэдгээрийн 5-ыг нь булж, үлдсэнийг Дайш Цэвд өгсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=103–104}} Мөн Зүүнгаруудын жадны хэрэглээ Төвөдийн армид нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=105}} Полхане Топгиег жад хэрэглэх тактикийг өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлэхэд хүргэсэн. Тэрээр 1723 оны Нгатсангийн кампанит ажлын үеэр жад, галт зэвсэг, их буу болон нум сумыг хамтад нь ашиглах сургалтыг тогтмол хийдэг болсон байна. Полхане болон түүний хүчний гардан тулалдааны арга барил Зүүнгарын зэвсэгт тактикийн нөлөөгөөр өөрчлөгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=106}} Зүүнгарууд мөн довтолгооны үеэр Төвөд рүү шинэ замууд нээж, уулын бүсэд цэргийн хуаран, бэхлэлт байгуулан галт зэвсгийг үр ашигтай ашиглах тактик нэвтрүүлжээ. Энэ нь дарьт зэвсэг бүхий эзэнт гүрнүүдийн цэргийн технологийн нөлөөг Төвөдөд дамжуулсан хэрэг байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=107–108}} == Лавлагаа == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын түүх]] === Ном зүй === * {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}} * {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}} * {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} * {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works & Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984}} * {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}} * {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}} * {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference "Manchu and Tibetan studies}} * {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston & London |publication-date=2003}} m4twya1jjz7sk7u4zrmgteg5aaorcch 852830 852809 2026-04-10T16:41:18Z HorseBro the hemionus 100126 852830 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь | place = [[Төвөд]], Хятад | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1716–1720{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} | territory = Зүүнгарын [[Төвөд|Төвөдийг]] богино хугацаанд эзлэн түрэмгийлсэн нь | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Хошуудын хант улс}}<br>{{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Их Цэрэндондов]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан | commander2 = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Чин улс}} '''[[Эрэнтэй]]'''{{KIA}}<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | strength1 = 6,000–10,000 | strength2 = 14,500–16,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | casualties1 = Хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага | casualties2 = Хүнд | units1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Зүүнгарын морин цэрэг | units2 = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} 500–2,000 Хошуудын цэргүүд<br>{{flagicon|Төвөд}} 7,000 Төвдийн цэргүүд<br>{{flagicon|Чин улс}} 7,000 [[Найман хошуу|Чин улсын хошуу]] | image = DzungarKhanate1720.png }} '''Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь''' буюу '''Зүүнгарын Төвөдийн төв хэсгийг эзэлсэн нь''',{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Хошуудын хант улс]] хооронд, [[Чин улс|Чин улсын]] дэмжлэгтэйгээр 1716 оноос 1720 он хүртэл өрнөсөн цэргийн мөргөлдөөн байв. Энэ байлдан дагуулалт нь Зүүнгаруудын Төвөд рүү хийсэн сүүлчийн Төвд рүү хийсэн Монголын довтолгоо байсан бөгөөд тэд [[Төвөд]] дэх Чин улсын нөлөөг эсэргүүцэн тус бүс нутаг руу довтолсон юм. Энэ аян дайныг Зүүнгарын хан [[Их Цэрэндондов]] удирдсан бөгөөд тэрээр өөрийн ах, Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] эрх мэдлийн дор байв. Энэхүү аян дайны үеэр Зүүнгарууд Хошуудууд болон төвөдүүдтэй тулалдаж, [[Лхас]] хотыг эзэлснээр [[Лазан Хаан|Лазан хаан]] амиа алджээ. Мөн Лхасыг эзэлснээр тэдний засаглал уналтад орж, Хошуудын хаант улс мөн мөхсөн байна. Зүүнгарын байлдан дагуулалт богино хугацаанд үргэлжилж, бүс нутгийг эзэлсэн хугацаа нь ойролцоогоор 1717 оноос 1720 он хүртэл байв. Энэ хугацаанд Зүүнгарууд тухайн бүс нутагт цэргийн засаг захиргаа тогтоож, Төвөдийн цэргийн бүтцэд нөлөөлсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} 1720 онд Чин улс [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Сюнь хунтайж Иньтийн]] удирдлага дор томоохон цэрэг илгээж [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал|Төвөдыг эзлэх]] зорилготой аян дайн хийв. Энэ их цэрэг Зүүнгаруудыг хөөн гаргаж, улмаар [[Төвөд дэх Чин улсын засаглал]] тогтсон бөгөөд энэ нь [[Синьхайн хувьсгал]] хүртэл үргэлжилсэн юм. == Өмнөтгөл == 1637 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Гүш хаан|Төрбайх (удахгүй гүүш хаан)]] нь Зүүнгарын хаант улсын үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] дэмжлэгтэйгээр [[Халх Монголчууд|Халх монголын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүдийг [[Улаанхуйн тулалдаан|Улаанхуйн тулалдаанд]] ялав.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Удалгүй тэд 1638 онд Лхаст очсон бөгөөд тэнд [[5-р Далай лам]] тэдэнд цол хэргэм олгосон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|pp=19–20}} Эрдэнэбаатард “[[Хунтайж]]” цол хүртээд, Төрбайхийн охин Амин Даратай гэрлүүлж түүний дараа [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагруу]] буцжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Харин Төрбайх “Гүүш хаан” болон “Шашны эзэн Чогьял” гэсэн цолыг авчээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=26-27}} Үүний дараа Хошуудууд [[Амдо]] руу нүүдэллэн суурьшиж, ойролцоогоор 100,000 улс тухайн бүс нутагт иржээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27-28}} Дараа нь 5-р Далай ламын тагнуулууд Гүүш хаанд түүний эсрэг боломжит эвсэл байгуулагдаж байгаа тухай мэдээлжээ. Учир нь [[Цангпа улсын]] болон Бери улсын хүчнүүд нэгдэл байгуулахыг оролдсон байна.{{Sfn|Dhondup|1984|p=20}} Үүний дараа Гүүш хан Хам болон [[Ү-Цанг]] руу довтолж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195–197}} Төвөдийг нэгтгэн 5-р Далай ламын засаглалыг тогтоосон байна.{{Sfn|Uspensky|2014|p=232}} Улмаар [[Гандэн Фодранг]] засгийн хэлбэрээр байгуулагдаж, 1959 он хүртэл оршин тогтносон.{{Sfn|Snellgrove|Richardson|2003|p=197}} [[Файл:Map-Qing_Dynasty_1689-en.jpg|left|thumb|1689 оны [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсын]] газрын зураг.]] 1682 онд 5-р Далай лам нас барсан бөгөөд түүний үхлийг дараа нь [[Дэсри Сангье Гяцо]] нууцалжээ. Дараа нь тэр [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] гомдол илгээж, Хошуудуудыг хянах боломжгүй болсон тухай мэдээлсэн байна. Энэ нь Чин улсын өнөөгийн [[Хөхнуур муж]] болон зүүн Хамыг эзлэхэд хүргэв.{{Sfn|Smith|1997|pp=117–120}} Дараа нь Зүүнгарын хаант улс Энх амгаланд элч илгээж 5-р Далай ламын үхлийг мэдэгдсэн. Үүний хариуд Канси Лхас руу элч илгээж Цанъян Гяцог [[6-р Далай лам|6-р Далай ламаар]] өргөмжилжээ.{{Sfn|Smith|1997|pp=120–121}} Гэвч 6-р Далай лам нь сүм хийдийн амьдрал гэхээсээ илүү [[Архидалт|архи]], биеэ үнэлэлт болон [[яруу найраг]] сонирхдог байв.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} 1698 онд Чин улс болон Хошуудуудын хооронд Төвөдийн хяналтын асуудлаар хурцадмал байдал нэмэгдэв. Дараа нь 1701 оны 1-р сарын 28-нд Манжийн [[Найман хошуу|Найман хошууны]] 2,000 орчим цэрэг Манпигийн удирдлага дор Дартседод [[Дартседогийн тулалдаан|Дартседогийн тулалдаанд]] Хошуудуудтай тулалдсан бөгөөд Хошуудууд ихээхэн хохирол амсжээ.{{Sfn|Yingcong|2009|p=61}} 1703 онд Энх амгалан болон Лазан хааны шахалтаар 6-р Далай ламыг огцруулжээ.{{Sfn|Karenina|2006|p=2006|pp=109–122}} Дэсри Сангье Гяцо Лазан хааныг хордуулж алахыг оролдсон боловч амьд үлджээ.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=117–118}} Удалгүй 1705 эсвэл 1706 онд Дэсри Сангье Гяцoг Лазан хаан алж, түүний оронд шинэ “[[Далай лам]]” болох Еше Гяцо-г өргөмжилсөн. Гэвч энэ нь Хошуудын ноёдууд болон ихэнх [[Шарын шашин|Шарын шашины]] ламуудад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119-121}} Эцэст нь гурван Шарын шашины ламууд Зүүнгарын хаант улсаас дэмжлэг хүссэнээр,{{sfn|Mullin|2001|p=285}} Их Цэрэндондов ойролцоогоор 6,000–10,000 цэрэгтэйгээр Төвөд рүү хөдөлжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}}{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Түүнтэй хамт Чомбол, Товч, Санжи болон Дугар Зайсан нар явжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=74}} Түүний цэргүүд [[жад]], галт зэвсэг, [[Нум (Зэвсэг)|нум сум]], [[сэлэм]] болон хутгаар зэвсэглэгдсэн байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=97}} == Байлдан дагуулалт == [[Файл:Portrait_of_the_Kangxi_Emperor_in_Court_Dress.jpg|left|thumb|219x219px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] ордны хувцастай хөрөг. [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан.]] Зүүнгарууд Хөхнуур руу орох хоёр гарцыг хянах зорилгоор довтолсон бөгөөд Цэвээнравдан хаан Нгари болон [[Хамил тойрог|Хамил тойрогийг]] эзлэхийг зорьж байв. [[Нгари муж|Нгари мужид]] байрлаж байсан [[Ханченне]] Лазан хаанд Зүүнгаруудын Төвөдийн төв хэсэгт хийж буй довтолгооны талаар мэдээлжээ. Үүний улмаас Нгаригийн замаар явахыг орхиж, Зүүнгарууд шинэ зам сонгосон байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=71}} Дараа нь Зүүнгарууд Кериянгаас Нгатсанг руу явах замдаа Нгатсангийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=74–75}} Урт зам туулснаас шалтгаалан Зүүнгарууд их хэмжээний алдагдал хүлээсэн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=76}} Удалгүй тэд Нгатсангт 3,000–4,000 орчим цэрэгтэйгээр цэргийн хуаран байгуулжээ. Харин Лазан хаан 100 цэргүүд тагнуулын үүрэгтэйгээр илгээсэн бөгөөд энэ нь Тэнгри нуурын ойролцоо жижиг тулалдаанд хүргэсэн байна. Дараа нь Лазан хаан Тэнгэр нуурыг бэхлэж, өөрийн хүү Сурц тайжийн хамт нийт 10,000 орчим Хошууд–Төвөдийн цэргийг бүрдүүлсэн бөгөөд үүнд 2,000 Хошууд, 7,000 Төвөд цэрэг багтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} [[Файл:LhaBzangKhan.jpg|thumb|[[Хошуудын хаант улс|Хошуудын хаант улсын]] сүүлчийн хан [[Лха-бзанг хан|Лха-бзанг ханы]] ханын зураг.]] Францын түүхч [[Рене Груссет|Рене Груссетийн]] бичсэнээр, 1717 оны зун Зүүнгарууд Төвөдөд ирсний дараа Лазан хаан Тэнгэр нуурын бүсэд тэднийг ойролцоогоор 3 сарын турш тогтоон барьжээ. Гэвч хүчний харьцаа дутсанаас болж тэр Лхас руу ухарч, [[Будала ордон|Будала ордонг]] бэхэлсэн байна.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Зүүнгаруудыг Чин улсын Ши Идэ “[[Нохой|нохойн]] [[мах]] идэж, дэмжлэггүй байсан” гэж дүрсэлсэн бол [[Есүс Христ|Есүс Христын]] номлогч Ипполито Десидери Их Цэрэндондовыг [[Македон (эртний улс)|Македонийн]] [[Македоны Александр|Агуу Александртэй]] адилтган бичжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Гэсэн ч Чин улсын 100,000 цэрэг Төвөд рүү хөдөлсөнгүй, учир нь тэд Зүүнгарууд их алдагдал хүлээн, Лхасыг эзэлж чадахгүй гэж үзсэн байна. Харин Лха-бзангын хүсэлтээр хөдөлгөөн эхэлж, Эрэнтэй 7,000 орчим цэрэгтэйгээр Төвөд рүү илгээгджээ.[[Файл:Lhasa_from_Potala_Palace.jpg|thumb|[[Будала ордон|Будала ордоноос]] харагдах [[Лхас]] хотын дүр төрх.|left]]1717 оны 8-р сарын 25-нд Зүүнгарууд Ларгийн даваагаар нэвтэрч, 500 орчим Хошууд цэрэгтэй тулалдсан байна. Тэд бага хохирол амсаж, Кундүй ламын хийдийг тонон дээрэмджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=83}} Дараа нь Лазан хаан, Сурц тайж болон Лувсанач тайж нар 10,500 орчим цэрэгтэйгээр 5,000 орчим Зүүнгар цэрэг рүү довтолсон боловч тооны давуу байдалтай байсан ч Хошуудууд ялагдсан, учир нь Зүүнгарууд зөвхөн бага хохирол амссан байна. Удалгүй Зүүнгарын арми 1717 оны 10-р сарын 8-нд Лхаса хотод хүрчээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=84}} Дараа нь Төвөдийн командлагч Аронгпа Зүүнгаруудыг отолт хийхийг оролдсон боловч тэд довтолгооныг урьдчилан мэдсэн тул бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=85}} Полхане Топгие дахин довтлохыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэж, түүний туслах болон төвөд командлагч Бумтангпа тулалдаанд амь үрэгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=85–86}} [[Файл:Salween_River.jpg|thumb|Хар Ус]] Удалгүй 1717 оны 11-р сарын 30-нд Их Цэрэндондов Лхас хотод довтолж, сүм хийдүүдийг дээрэмдэн хотын хүн амыг олноор нь хяджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=234}} Тэр мөн хуурамч Далай лам Еше Гяцог огцруулж, [[7-р Далай лам|7-р Далай ламыг]] томилсон. Гэвч тэр 7-р Далай ламыг Лхас руу авчраагүй нь Шарын шашины ламуудын итгэлийг алдсан байна.{{Sfn|Schwieger|2015|pp=119–120}} 1717 оны 12-р сарын 2-нд Зүүнгарууд Будала ордонг довтолж, Лазан хаан алагдсанаар Хошуудын хант улс нуран унажээ.{{Sfn|Rene|1970|p=524}} Удалгүй Эрэнтэйн цэргүүд Хар Усад хүрсэн бөгөөд Зүүнгарын арми Чин улсын тусламжийн цэргийг бүслэн устгаж, [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд,]] [[Шинин]] орчмын бүсэд Чин улсын тусламжийн хүчийг бут цохисон байна.{{Sfn|Perdue|2005|pp=234–235}} == Үр дагавар == Зүүнгаруудын байлдан дагуулалтын дараа Иньтигийн удирдлага дор 300,000 орчим Чин улсын цэрэг Шинин хотод төвлөрсөн байна. Харин Их Цэрэндондов, ах Цэвээнравдан хаанаас ирж болзошгүй хариу довтолгооноос эмээж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=235}} Удалгүй Чин улсын экспедиц [[Хан үндэстэн]], [[Халх]], [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] хүчнүүдээс бүрдсэн тул Зүүнгаруудаас Төвөдыг чөлөөлж чаджээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=85}} Чөлөөлөлтийн дараа Гандэн Фодранг Чин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Зүүнгарууд Кагьюпа болон Ньингмапа урсгалын сүм хийд, хийдүүдийг дээрэмдсэн тул шашны харилцаанд хурцадмал байдал үүссэн байна. Учир нь Их Цэрэндондов нь Шарын шашиныг дэмжиж байв.{{Sfn|Baabar|1999|pp=85–86}} Энэхүү байлдан дагуулалт нь Төвөдийн цэргийн хөгжилд нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=57}} Зүүнгаруудын галт зэвсэг, жадны тактик болон “Замбурак” буюу [[тэмээ]] дээр суурилуулсан их буу ашиглах арга барил нутагшсан байна. Үүний үр дүнд 1727–1728 оны Төвөдийн иргэний дайнд Зүүнгарын их буу, партизан тактик ашиглагдсан байдаг.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=99–101}} Зүүнгарын Төвөдөд байгуулсан цэргийн захиргаа нь Чин цэргүүд ирсний дараа өөрсдийн их бууг үйлдвэрлэж эхэлсэн. Тэд Чамдогоос төмөр олборлон Зүүнгарын зэвсэг үйлдвэрлэлд ашиглаж байв. Зүүнгарын оргон зайлсан цэрэг Төгсийн тэмдэглэлээр, Их Цэрэндондовын арми ойролцоогоор 9 их буутай байсан бөгөөд тэдгээрийн 5-ыг нь булж, үлдсэнийг Дайш Цэвд өгсөн байна.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=103–104}} Мөн Зүүнгаруудын жадны хэрэглээ Төвөдийн армид нөлөөлсөн бөгөөд,{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=105}} Полхане Топгиег жад хэрэглэх тактикийг өдөр тутмын сургалтад нэвтрүүлэхэд хүргэсэн. Тэрээр 1723 оны Нгатсангийн кампанит ажлын үеэр жад, галт зэвсэг, их буу болон нум сумыг хамтад нь ашиглах сургалтыг тогтмол хийдэг болсон байна. Полхане болон түүний хүчний гардан тулалдааны арга барил Зүүнгарын зэвсэгт тактикийн нөлөөгөөр өөрчлөгджээ.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|p=106}} Зүүнгарууд мөн довтолгооны үеэр Төвөд рүү шинэ замууд нээж, уулын бүсэд цэргийн хуаран, бэхлэлт байгуулан галт зэвсгийг үр ашигтай ашиглах тактик нэвтрүүлжээ. Энэ нь дарьт зэвсэг бүхий эзэнт гүрнүүдийн цэргийн технологийн нөлөөг Төвөдөд дамжуулсан хэрэг байв.{{Sfn|Solomon|Alice|2020|pp=107–108}} == Лавлагаа == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын түүх]] === Ном зүй === * {{Cite journal |last=Solomon |first=George Fitzherbert |last2=Alice |first2=Travers |date=12 March 2020 |title=The Ganden Phodrang’s Military Institutions and Culture between the 17th and the 20thCenturies, at a Crossroads of Influences |url=https://hal.science/hal-02507172/file/ret_53.pdf |journal=Asian Influences on Tibetan Military History between the 17th and 20th Centuries |volume=53 |pages=367}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1996%20Tibetan%20Nation--history%20of%20Tibetan%20Nationalism%20and%20Sino-Tibetan%20relations%20by%20Smith%20s.pdf |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{Cite book |last=Karenina |first=Kollmar-Paulenz |url=https://www.amazon.com/Kleine-Geschichte-Tibets/dp/3406670946 |title=A Short History of Tibet |date=15 February 2006 |publisher=CHBeck |year=2006 |isbn=978-3406541001 |edition=1st |location=Munich |publication-date=15 February 2006 |pages=216 |language=de}} * {{cite book |last=Yingcong |first=Dai |url=https://books.google.com/books?id=DYHfVVAAf_kC |title=The Sichuan frontier and Tibet: imperial strategy in the early Qing: imperial strategy in the early Qing |publisher=University of Washington Press |year=2009 |isbn=978-0-295-98952-5}} * {{cite book |last=Schwieger |first=Peter |year=2015 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/schw16852 |title=The Dalai Lama and the Emperor of China: A Political History of the Tibetan Institution of Reincarnation |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book|last=Mullin|first=Glenn H.|year=2001|title=The Fourteen Dalai Lamas: A Sacred Legacy of Reincarnation|isbn=978-1-57416-039-0|url=https://books.google.com/books?id=4eQKAAAAYAAJ|publisher=Clear Light Pub}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://s3.us-west-1.wasabisys.com/p-library/books/a762644421fd67773495fbca0418c467.pdf |title=China Marches West: The Qing conquest of Central Eurasia |publisher=The Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massuchuchets |publication-date=2005 |pages=725}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} * {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works & Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984}} * {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}} * {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}} * {{Cite journal |last=Uspensky |first=Vladimir |date=2014 |title=The Status of Tibet In the Seventeenth – Early Eighteenth Centuries: A Mongolian Perspective |url=https://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/add1/a_uspensky_2014.pdf |journal=Proceedings of the international conference "Manchu and Tibetan studies}} * {{Cite book |last=Snellgrove |first=David |url=https://archive.org/details/aculturalhistoryoftibetdavidsnellgrovel.hughrichardson_443_W/page/n219/mode/2up |title=A Cultural History of Tibet. |last2=Richardson |first2=Hugh |date=2003 |publisher=Shambala Publications, Inc |year=2003 |isbn=0-87773-354-6 |edition=3rd |location=Boston & London |publication-date=2003}} 8wdyyxzqaoekp6hi28jz5nkwgtbe376 Сэлэнгийн суурингийн бүслэлт 0 42068 852852 710103 2026-04-10T18:53:53Z HorseBro the hemionus 100126 852852 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Сэлэнгийн суурингийн бүслэлт |partof=[[XVII зууны хоёрдугаар хагасын Монгол-оросын хилийн мөргөлдөөнүүд]] |date=1688 он |place=[[Сэлэнгийн суурин]], [[Сэлэнгэ мөрөн]] |casus=[[Байгаль]] орчимд хийж байгаа [[Оросын түрэмгийлэл]]ийг зогсоох, Орост алдсан нутаг дэвсгэрээ буцаан авах |territory= Байгаль орчмын нутаг Оросын харъяалалд орсон |result= Оросын ялалт |combatant1={{flag|Оросын царьт улс}} |combatant2={{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] |commander1={{flag icon|Оросын царьт улс}} [[Демьян Игнатьевич Многогрешный]]<br /> |commander2={{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Шидишири|Шидишир хунтайж]] |strength1= 294 казак<br>6 төөнүүр их буу |strength2= 5,000 морин цэрэг }} '''Сэлэнгийн суурингийн бүслэлт''' — [[Оросын Хаант Улс]]ын дорно зүгт нутгаа тэлэх зорилгоор хийж байсан түрэмгийлэлийн эсрэг хийсэн [[Халх]] монголчуудын тэмцлийн нэг хэсэг юм. ==Түүх== [[XVII зуун]]д [[Орос]]ыг баруун тал, баруун хойт болон өмнөд талаас нь [[Польш-Литвын холбоот улс]], [[Шведийн Вант Улс]], [[Османы эзэнт гүрэн]] зэрэг хүчирхэг улсууд хиллэж байсан бөгөөд хүчирхэг армийнхаа тусламжтайгаар Оростой хийсэн дайнуудад ялалт байгуулан далайд гарах гарц бүхийхэсгүүдийг эзлэн хаасан байна. Иймд Орос нь далайд гарцтай болох мөн газар нутгаа тэлэх бодлогыг зөвхөн зүүн зүгт үргэлжлүүлэх боломжтой байжээ. Хаант Орос улс нь [[Сибирийн ханлиг]]ийг эзэлсэний дараа дорно зүг дэх [[татаар]] болон бусад [[нүүдэлчид]] нь харьцангуй цөөн тархай бутархай бөгөөд [[галт зэвсэг]]гүй байсан учир харьцангуй хүч сул энэ байдлыг нь ашиглан өөрийн газар нутгаа тэлж өргөжүүлэх түрэмгий бодлогыг нэн шуурхай хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Орос нь нүүдэлчдийн хил хязгаарт [[казак]] цэргийн отрядуудыг [[бэхлэлт]] барин суурьшуулж түшиц газрууд байгуулж, улмаар тэрхүү түшиц газраа ашиглан цааш нүүдэлчдийн нутагт цөмрөн овог аймгуудыг хүчээр тулган Оросын хааны харъяат болгохоор албадан тулгаж, цэрэг зэвсгийн хүчээр далайлган гүйцэлдүүлж байсан байна. Ингэсээр байгаль орчим болон зэргэлдээх нутгуудад хүрч Түшээт хан болон бусад Халхын хангуудын эзэмшилд суурин бэхлэлтүүдийг байгуулан нутгийн иргэдийг хүчээр харъяатаа болгон эзэлж эхэлжээ. Энэ үед Түшээт ханы харъяат байсан байгаль орчмын монголчуудын орост дагаж орсоныг нь буриад гэж оросууд нэрлэсэн. Энэ үед оросуудын байгуулсан олон тооны түшиц бэхлэлтүүдийн нэг нь [[Сэлэнгэ]] мөрний эрэг дээрх1665 онд байгуулсан Сэлэнгийн суурин байжээ. Сэлэнгийн суурин бэхлэлт нь [[зарлигийн гетман]] [[Многогрешный, Демьян Игнатьевич|Д. И. Многогрешный]] тэргүүтэй [[цахиур буу]]гаар зэвсэглэсэн 294 [[казак цэрэг]], 6 [[төөнүүр их буу]]тай [[гарнизон]]той байсан байна. Оросын түрэмгий байдалд дургүйцсэн [[Түшээт хан]] [[Чахундорж хан|Чахундорж]] 1688 онд Сэлэнгийн сууринг 5000 морин цэргийн хүчээр бүслэн оросуудыг нутаг буцах шаардлага тавьсан байна. Гэвч гетман Многогрешный шаардлагыг хүлээн авалгүй суурин бэхлэн суужээ. [[Монголчууд]] [[бэхлэлт]]ийг дайран довтолсон боловч галт зэвсэгтэй оросууд галт зэвсгийн хүчээр няцааж чадсан бөгөөд урт хугацааны бүслэлтийн үед хүнс хоол болон ар талын хангамж муу, хүйтний улирал эхэлсэн төдийгүй Халх Монголд Зүүнгарын Галдан бошгит хаан довтлон Зүүнгар-Халхын дайн эхэлсэн тул бүслэлтээ буулган ухарсан байна. Мөн түүнчилэн [[Үдийн суурин]]г бүсэлж байсан монголын Түшээт ханы цэргийг [[хори буриадууд]] гэнэт довтолсон байна. Энэ бүслэлтийн үед оросын [[элчин сайд]] [[Головин, Фёдор Алексеевич|Ф. А. Головин]] бэхлэлтэнд байсан байна. ==Үр дагавар== Оросуудын байгуулсан бэхлэлтүүдийг бүслэн устгаж чадаагүйгээс оросын шахалтыг цаашид зогсоох боломж муудсан байна. Түшээт хан нь зүүнгарын Галдан бошгит хаантай дайн хийж улмаар ялагдан Өвөрмонгол руу зугатсан байна. Энэ нь Түшээт ханд цаашид байгаль орчмоор түрэн орж ирж байгаа оросуудын түрэмгийлэлийг эсэргүүцэх цэрэг-улстөр-эдийн засгийн хүчийг хуримтлуулах нөхцөл бүрдүүлээгүй байна. Зүүнгартай хийх дайнд татагдан орсоноос шууд шалтгаалан Түшээт ханаас дэмжлэггүй болсон буриадын [[табангуд]] овог орoсуудтай [[найрамдлын гэрээ]]г 1689 оны 3 сарын 12-д байгуулсанаар [[Байгал нуур]] орчмын нутаг Оросын хаант улсын мэдэлд оржээ. ==Мөн үзэх== *[[Буриад Орост эзлэгдсэн нь]] *[[Үдийн суурингийн бүслэлт]] *[[Ильиний слободагийн бүслэлт]] *[[Зүүнгарчууд Оросын түрэмгийлэлийн эсрэг тэмцсэн түүх]] {{DEFAULTSORT:Сэлэнгийн суурин}} [[Ангилал:Буриадын түүх]] [[Ангилал:Бага хаадын монгол улс| ]] [[Ангилал:Бүслэлт]] [[Ангилал:Монголчуудын тулалдаан]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Оросын түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:1688 оны зөрчилдөөн]] of6gzrhiyxma96tvwk71jmztotva6gh Хошуудын хант улс 0 42736 852846 845395 2026-04-10T17:52:04Z HorseBro the hemionus 100126 852846 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | native_name = '''Хошуудын хаант улс''' | image_flag = Standard of Gushri khan.png | flag_caption = Энэ бол [[Гүш хаан|Гүш хааны]] тулалдаанд ашигладаг туг юм. | image_map = Map of the Khoshut Khanate (among other Mongol tribes).png | capital = [[Лхас]] | official_languages = [[Монгол хэл|Хошууд хэл]] | regional_languages = [[Төвөд хэл]] | ethnic_groups = [[Хошууд]] | religion = [[Шарын шашин]] | year_end = 1717 | year_start = 1642 }} '''Хошуудын хант улс''' ([[тод бичиг]]: <big>{{MongolUnicode|ᡍᡆᠱᡇᡉᡑ ᡅᡕᡅᠨ<br>ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}</big>; [[монгол бичиг]]: <big>{{MongolUnicode|ᠬᠤᠱᠢᠭᠤᠳ ᠤᠨ<br>ᠬᠠᠠᠲᠤ ᠤᠯᠤᠰ}}</big>) нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн ойрадын]] [[хошууд]] аймгийн ноён [[Гүш хаан|Гүүш ханы]] удмынхан 1642-1717 онд [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]], [[Төвөд|Төвөдийн]] нутгийг эзэгнэн захирч байсан [[хант улс]] юм. 1717 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|зүүнгарын хаант улсын]] [[их Цэрэндондов]] ноёноор удирдуулсан цэргийн довтолгоонд, дотоодын зөрчил тэмцэлтэй байсан учраас амархан ялагдаж хошуудын хант улс мөхсөн. {{Монголын түүх}} == Тойм == 1634 онд [[Халх|халхын]] [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] ноён [[Цогт хунтайж|Түмэнхэн Цогт хунтайжаар]] удирдуулсан халхын үлэмж хэмжээний цэрэг хүн ард Хөх нуурыг дайлан орж, тэр нутгийг захирч байсан [[түмэд]] аймгийн ноёдыг ялж тэнд эзэн суусан. Энэ мөчөөс эхлэн төвөдийн улааны урсгалыг дэмжигч хаад ноёдтой холбоо тогтоож, шарын урсгалынханы эсрэг аллага хядлага хийж эхэлсэн. Иймээс [[5-р Далай лам|Далай лам]], [[Банчин Богд|Банчин богд]] нарын [[Шарын шашин|шашрын шашны]] лам хуврагууд хэлэлцээд ойрадын ноёдоос цэргийн тусламж гуйсан. Дөрвөн Ойрадын ноёдын чуулганаар хошууд аймгийн ноён [[Төрбайх|Төрбайх гүүш]] тэргүүлэн ойрадын цэргийг удирдаж Хөх нуурыг дайлахаар болж, урьдаар өөрөө мөргөлчний дүрээр цөөн хүнтэй Хөхнуур, Төвөдөөр хэрэн хэсч тандсан. Цогт хунтайж 1635 онд ахмад хүү [[Арслан тайж|Арслан тайжд]] нэг түмэн цэрэг удирдуулж төвөдийг эзлүүлэхээр илгээсэн ч, Арслан тайж Далай ламын талд орж бүтэлгүйтснийг Төрбайх гүүштэй холбон тайлбарлах тохиолдол байдаг. 1636 оны намар Дөрвөн Ойрадын их цэргийг удирдан нутгаасаа мордож, Булингарын голын их шавар намгийг намар, өвлийн заагаар туулж, хожим Мянган Ямаат хэмээн нэрлэгдсэн уулын дэргэд буун цэрэг, агтаа амраан өвөлжөөд, 1637 хаврын тэргүүн сард Хөх нуурын эхэнд хүрч Цогт тайжийн цэрэгтэй зууралдан байлдсан аж. Тулалдаан тун ширүүн болж, орчны газар цусаар бялдсан тул тэндэх уулын хошууг хожим Их, Бага улаан хошуу хэмээн нэрлэсэн гэх домог бий. Тулалдаанд Цогт тайжийн цэрэг дарагдаж, үлдсэн цэрэг нь дутаахад Төрбайхын хүү Даян тайж тэргүүлэн их цэргээр мөшгөн хөөж, хэргэлийн хөлдүү мөсөн дээр хөөн дарж, үлдсэн заримыг зүүн этгээдийн голын тохойд шахаж барьжээ. Тулалдаанд Цогт тайж өөрөө амь үрэгджээ. Цогт тайжийн албат ардыг хураамжлан авч, нэлээд хэсгийг нь Ойрадын нутаг руу хүчээр хүргэсэн байна.<ref name=":0">{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Монголын Улсын Түүх |year=2002 |volume=4 |location=Улаанбаатар |pages=78}}</ref> Ойрадын цэрэгт Хошуудаас [[Гүш хаан|Гүүш хан Төрбайх]], Дүүрэгч ноён, Цоросоос [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Баатар]] [[Эрдэнэбаатар хунтайж|хунтайж]], Мэргэн дайчин, Торгуудаас Мэргэн Тэмнээ, Мэргэн тайши, Бумба Илдэн, Хойдоос [[Султан тайши]], Сүмэр тайши, Дөрвөдөөс [[Далай тайши]], Бумба илдэнгийн удирдсан их цэрэг оролцож, Хошуудын цэрэг гол rap, Цоросийн цэрэг зүүн rap, Торгуудын цэрэг баруун rap, Дөрвөд, Хойдын цэрэг ар талыг хамгаалах үүрэг хүлээн оролцжээ.<ref name=":1">{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Монгол улсын түүх |year=2002 |volume=4 |location=Улаанбаатар |pages=79}}</ref> Энэ ялалтыг Далай лам урамшуулж Төрбайхд "гүүш хаан" цол, Хотогчин баатарт "эрдэнэ" цол тус тус соёрхожээ. 1637 онд Гүүш хан хүү Даян тайжд 1 цэрэг өгч төвөдийн Кам мужийн Бэри аймгийн Донъёддорж ноёныг довтлон олзлов.<ref name=":0" /> 1639 онд Мэргэн тэвнэ, Хотогчин баатар нарын ноёд цэргээ авч буцахын өмнө Гүүш хан тэдэнд нутагтаа үлдсэн түүний албат ардыг авч ирэхийг хүсээд, цоросын [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатарт]] охин Аминдараг гэргий болгон өгөөд "баатар хунтайж" цолыг өгснөөр цорос, хошууд аймгийн ноёд худ ургийн харилцаатай холбоотон аймгууд болсон.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite book |last=На |first=Сүхбаатар |title=Хошуудын түүх |publisher=Соёмбо паблишинг |year=2018 |location=Улаанбаатар |pages=39}}</ref> Удалгүй Дөрвөн ойрадын чуулганаар Хөх нуур руу илгээх ноёд тэдний өрхийн талаар хэлэлцээд хошууд аймгаас зөвхөн Гүүш хааны харьяат өрхүүд, цоросын Баатар хунтайжийн хүү Өнчин сэцэн, хошуудын Буян одох, [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн убаш]], торгуудын Мэргэн тэмнээ нарын ноёдын хөвгүүдийг албат ардтай нь хамт илгээхээр шийдэж ёсоор болгожээ.<ref name=":2" /> Мөн Равжамба хутагт, Зүүнгарын Бошгот, Мэргэн лам, Торгуудын Номтын лам тэргүүлэн таван зуу илүү хүний хамт нүүлгэн суурьшуулжээ.<ref name=":1" /> 1642 оны 1 сард Гүүш хаан цэргээ удирдан төвөдөд цөмрөн [[Данзанвамбо]] хааныг ноёдынх нь хамт олзлон, 2 сарын дотор бүх төвөдийг эзлэн 3 сарын 15 нд [[Лхас]] хотод чуулган болж<ref name=":2" />, Далай ламыг төвөдийн шашны тэргүүнээр зарлаад, Төрбайх гүүш хааныг '''"Данзанчойжил"''' буюу '''"Шашныг баригч номын хаан"''' цолоор өргөмжлөн Төвөдийн хаан болсныг тунхаглажээ. 1645 онд Төрбайх Түвэдэд ноёрхох байр сууриа бэхжүүлэх үүднээс [[Дашлхүнбэ хийд|Дашлхүнбэ]] хийдийн ширээт лам Лувсанчойжижалцанд "[[Банчин Богд]]" гэдэг цол шагнаж, [[5-р Далай лам|5-р Далай лам Лувсанжамцын]] эрх мэдлийг ихэд бууруулан, шинэ өрсөлдөгчийг буй болгов.<ref>{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Монгол улсын түүх |year=2002 |volume=4 |location=Улаанбаатар |pages=81}}</ref> == Төрийн бүтэц == [[Файл:Seal of Lha-bzang Khan.svg|thumb|Лхавзан хааны тамганы дардас]] Хошуудын хаант улсыг байгуулсны дараа Лхас хотод Гүүш хаан төвлөрөн сууж, Хөх нуур Төвөдийг нэгтгэн захирч, дэргэдээ 6-р хүү Дорж далай баатарыг тодорхой тооны хошууд цэргийг захируулан Дамын хөндийд суулгаж туслуулж байсан. Хөх нуурт хошууд аймгийн гол цэргийн хүч тархан нутаглаж, Гүүш хаан өөрийн найман хүүдээ хуваан захируулсан. Ингэхдээ чуулганд хувааж баруун, зүүн гарт хуваахдаа баруун гарыг 6-р хүү [[Дорж далай хунтайж|Дорж далай баатар хунтайжаар]] захируулж, зүүн гарыг ахмад хүү [[Даян Очир хан|'''Даян тайжд''']] захируулсан. Хөх нуурын ноёдын чуулганыг жил бүрийн хавар, зуны цагт "Цагаан толгой" гэдэг газарт хуралдуулж, Хөх нуурыг хуваан захирсан Омбо сэцэн дайчин, Далантай тайж, Илдэч тайж, Дорж далай баатар хунтайж, Хорумш, Сангаржа, Гомбочахун, Дашбаатар гэх найман тайж улс орны чухал асуудлыг хэлэлцэж хамтын саналаар шийддэг байсан. Төвөд орныг захирахдаа орон нутаг бүрт төлөөний түшмэл томилон суулгаж, Хөх нуурын тайж нарын дэргэд Далай ламаас томилсон төлөөлөгч ламыг суулгаж байсан. == Хаад == {| class="wikitable" |+ !№ !Овог !Нэр !Хааны цол !Хаанчилсан хугацаа !Тайлбар |- |1 | rowspan="7" |[[Галгас|Галгаас]] |[[Гүш хаан|'''Төрбайх''']] |Шашныг баригч номын хаан |1642-1654 |Хошуудын [[Ханай ноён Хонгор|Ханай ноён Хонгорын]] хүү |- |# |[[Дорж далай хунтайж|Дорж]] |далай хунтайж<ref>{{Cite book |last=На |first=Сүхбаатар |title=Гаваншарав: Дөрвөн Ойрадын түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2021 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=39}}</ref> |1654-1660 |Гүүш хааны 6-р хүү, Төвөд дэх хошуудын цэргийг захирагч, хааныг орлон 6 жил захирсан |- |2 |[[Даян Очир хан|'''Даян''']] |Очир хаан |1660-1668 |Гүүш хааны ахмад хүү, Хөх нуур дахь бүх цэргийг захирч байсан. |- |# |Дорж |далай хунтайж |1668-1671 |Гүүш хааны 6-р хүү, Төвөд дэх хошуудын цэргийг захирагч, хааныг орлон 3 жил захирсан |- |3 |[[Гончиг далай хаан|'''Гончиг''']] |Далай хаан |1671-1701 |Даян Очир хааны ахмад хүү |- |4 |[[Ванжил хаан|'''Ванжил''']] |хаан |1701-1702 |Гончиг далай хааны ахмад хүү |- |5 |[[Лхазан хаан|'''Лхазан''']] |хаан |1703-1717 |Гончиг далай хааны хүү. Хошуудын сүүлчийн хаан. |} == Эшлэл == [[Ангилал:Хант улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:1642 он]] [[Ангилал:1717 он]] [[Ангилал:Хошууд]] hjw0nstit4qryjolzaj8r55xq7hr3bl Улаанбудангийн тулаан 0 51470 852765 828777 2026-04-10T14:32:52Z HorseBro the hemionus 100126 852765 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Улаанбудангийн тулаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = Qing artillery and musketeers.jpg | date = 1690 оны 8 дугаар сар | place = Улаанбудан, [[Өвөр Монгол]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = [[Зүүнгарын хаант улс]] | combatant2 = [[File:Flag of China (1889–1912).svg|22px]] [[Манж Чин гүрэн]]<br/>вассал Өвөр-Монгол, Халхын ханлигууд | commander1 = [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = [[Энх aмгалан]] | strength1 = 20,000 | strength2 = 100,000 | casualties1 = 5,000 | casualties2 = 10,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} Галдан Бошгот халхын нутагт халдаж, эзлэн аваад Сэлэнгэ мөрний эхэнд түр нутагласан ч Манж зүг цааш хөдөлхөөс өөр аргагүй болжээ. Учир нь, Манжийн өмгөөлөлд орсон Халхын удирдагчдыг цааш мөшгихгүйгээр нутагтаа буцна гэдэг дайны зорилго биелээгүйтэй адил байв. Тэгээд ч Халх нар бүхэлдээ өмнө зүг нүүн шилжсэн тул эзгүй нутаг сахиж суух нь мухардал байжээ. 1690 оны 5 дугаар сард зүүн зүгт хөдлөн, Халх гол хүрч хөвөөлөн урагшилсаар Манж Чин гүрний хилд цөмрөн, Өвөрмонголын Үзэмчин аймгийг довтлон уулгалсан байна. Энэ үед Манжийн хязгаарын цэргийн жанжин Арнай хилийн ойр байснаа ашиглан Галданг бутцохин хаандаа их гавьяа байгуулахыг сэтгэн, Энх-амгалан хааны "Яаран байлдаж болохгүй.Нэмэлт цэрэг ирэхийг хүлээ" гэсэн зарлигийг зөрчин, өөрийн дураар хоёр түмэн цэргийг авч, Улхуй голын орчим газар Галданы түрүүлж илгээсэн хошууч цэргийн ангитай учран байлдаж байтал Галдан их цэргээ авч ирэн Арнайг хавчин цохижээ. Энэ байлдаанд Галданг галт зэвсэг хэрэглэсэн хэмээн Энх- Амгалан хааны бодролын бичигт өгүүлдэг байна.Арнай жанжин ийнхүү ойрадуудад ширүүн цохигдон буруулсан бөгөөд Энх-Амгалан хаан түүнийг "Зарлигийг зөрчин омтгой байлдсан" хэмээн тушаалаас бууруулан шийтгэсэн байна.Үүнээс үзэхэд, Галдан Бошготтой хийх тэмцлийг Энх-Амгалан хаан ихэд чухалчилж нягт нямбай хандаж байв.Тэрбээр Галдан Бошготод элч зарж тал засахын зэрэгцээ, цаг хожин цэргийн хүчээ татан хуримтлуулжээ.Энэ үеийг хүртэл Галдан Бошгот дийлэгдэж ялагдаж явсангүй тул ойрад нутагт ар хударгаар нь Цэвээнравдан хаан ширээг нь гудайлгаж, өөрт нь цохигдсон халхууд манжид хүч хавсран дайсагнан байсныг үл тоон манжийн их цэргийг нэгмөсөн цохихоор улайран зүтгэв.Чухамдаа энэ нь Чингис хааны үйлсийг давтахаар мэрийсэн гэлтэй.Манж Чин гүрэн мандан бадрах бүх үеийн түүхэндээ ийм аймшигтай эн тэнцүү хүч үзсэн дайсантай учирсангүй тул нийслэлд нь ойрадын их цэрэг ойртон ирэхэд маш их болгоомжлон, үймэн сандарч байсан гэдэг. Тэр үед Чин улсын хязгаарыг сэргийлэн суулгасан цэрэг 3 түм байсан бөгөөд түүн дээр Галдан Бошготын цэргийг тосон байлдахаар 10 түмэн цэргийг дайчлан татсан байжээ. Тэрээр өөрийн ах Фу Чуанд "Хол дахиныг дагуулагч их жанжин" цол өгч, 5 түмэн цэрэг бүхий зүүн жигүүрийг захируулсан бол, гуравдугаар ах чин ван Цин Нянд "Умар дахиныг амаржуулагч их жанжин" цол олгон 5 түмэн цэрэг өгч баруун жигүүр болгон Галданг тосуулахаар явуулжээ. Энх-Амгалан хааны газар, газраас татан цуглуулсан 10 түмэн шалгарсан цэргийн дотор галт зэвсэгтэй цэрэг мянга орчим байжээ. Энх-Амгалан ийн цэрэг томилон явуулахцаа Галдан Бошготын их цэрэгтэй байлдана гэж алдаршуулсангүй, харин хааны ах, агь нар Улаанбудан гэдэг газар ирж, өвөрмонголын олон ноёдын хамт Галдантай чуулган хийж, Тушээт хан болон Жавзандамба хутагт нарын бурууг хүлээлгэж, ял хэлтрүүлэх явдлыгхэлэлцэх гэж байна гэх зэргээр халхлан, Галданд бичигявуулсан байна. Галдан үүнийг гэнэдүүлэх арга болохыг мэдэж, мөн уг аргыг хариу хэрэглэн чуулганд очно хэмээн алдаршуулан хэлэлцэж, цэргээ аван урагшлав. Ойрадын цэрэг 1690 оны 7 дугаар сарын сүүлээр Улхуйн голоос хөдөлж, 8 дугаар сарын орчим Бээжингээс 400 орчим км зайтай Улаанбуданд иржээ. Улаанбуданд Галдан Бошготын цэргийг очиход манжийн зүүн замын цэрэг түрүүлж ирээд нэгэнт ашигтай байрлалыг эзэлсэн байв.Уулын бэлд байрлуулсан манжийн цэрэг их буу олонтой, тэр нь наранд гялалзаж ярайтал жагсаасан байх нь ойрадын эсрэг Энх—Амгалан хаан лут том хүчийг хуралдуулсныг илтгэнэ.Мөн халх, өвөрлөгч хошуудын цэргүүдээс бүрдүүлсэн морьт цэргийг ганга жалганд бөөгнүүлсэн байлаа.Галдангийн цэргүүд их төлөв хөвөнтэй дээлний гадуур нимгэн төмөр цагираг хэлхэж хадсан хуягтай бөгөөд зарим нь тэр хуягныхаа гадуур гинжин хүрэм давхарлан өмссөн байлаа.Түүнчлэн, хүний хүзүүг ч тас харвах хурц иртэй саран зэв, хутган зэв, шөвгөн зэв бүхий нум сумтай байлаа.Хоёр их буутай байснаа манжийн цэрэг эхлээд довтлон ирэх байх гэж үзсэн онь газарт зоов. Манжийн цэрэг нэмэгдэн ирсээр нэгэнт давуу хүчтэй болсон тул санаачлагыг авч, үхэр буугаараа буудаж сүрийг бадруулсаар уулан дээр давшин гарч ирэхэд, ойрадууд дор шугуй дотор эрэг бүхий голын тэртээ тэмээнүүдээ хэвтүүлэн халх босгож, манжийн цэргийг тосон байлджээ. Ингэхдээ унаж ачиж яваа 500 орчим тэмээг хөндлөн хэвтүүлэн, босч туйлахгүйгээр хөлийг тушин боож, дээрээс нь банз мод тавьж, нойтон эсгий олон давхарлан бүтээсэн нь сумны зэв нэвтэрхээргүй зузаан хаалт болсон байлаа. 2 саахалтын хэр газарт ийм хаалт хийжээ. Тийнхүү 1690 оны 8 дугаар сарын эхээр хоёр этгээдийн цэрэг тулгаран байлджээ.Манжийн талаас олон их буу зэрэг галлан сүрийг бадруулах нь урьд өмнө сонсож байгаагүй чимээтэй болов.Хаалт эвдрэн, тэмээний зарим нь үхэж, зарим хэсэг нь босож туйлан зугтаалаа.Ойрадын цэрэг энэ үед хариу дайралт хийн цавчилдаж гарав.Их бууны нүргээн, цэргүүдийн хашхиралт, тэмээ орилох, морьд янцгаах дуун нийлж тэнгэрт тулсан бөөн хар утаан дунд чих дүлийрэм чимээ үргэлжлэв.Ойрадын цэргүүд давуу хүчтэй дайсантай тулалдаж, манж цэргийн бөөн бөөн дайралтыг няцаасаар байлаа.Энэхүү ширүүн тулалдаан нар бууж уулын сүүдэр гартал үргэлжилсээр байлаа.Бөөн хүч хавиралдан, тулаан болж байгаа газар хүний, өөрийн цэрэг яаж явааг мэдэх тойм алдагдав.Галдан Бошгот хотойн цөмөрч буй хүрээ рүү нөөц хүчнээсээ явуулан сэлбэг өгч, манжийн цэргийн дайралтыг торгоон барьсаар байлаа. Оройхон ойрадын цэргийн байгаа уулын араас гэнэт морьт дайсан бөөн хүчээр дайралт хийн улаан манан татуулсан хэдэн мянган иэрэг хуйлруулан орж ирэхэд, Галдан Бошгот ганганд нуусан нөөц морьт цэргээ сөрөн довтолголоо. Уулын бэлд хоёр талын цэрэг нүүр тулж, илд бамбай начигнан, морьд янцгааж, манж, монгол, хятад хүмүүсийн дуун хадаж байв. Ийнхүү морьтой болон явган цэргийн тулаан уулын хяр бэл, голын хөвөө, эрэг ганганд үргэлжилсээр байв.Галдан Бошготын цэрэг нэн овсгоо зориг гарган тулалдсан учир манжийн морин цэргийг өөрийн хүрээнд оруулсангүй гэдрэг нь няцаан зайлуулжээ.Хоёр талын цэрэг унасан дээрээ даван хатгалцаж, газарт урссан цусаа гатлан нүдэлцсээр үдэш болгов. Ойрадын цэргийг баруун жигүүрээр нь ороон цохих гэсэн манжийн цэргийн хэдэн мянган морьтон болон явган цэрэг энэ үед голын хөвөөний зузаан намагт орж шигдээд, урагшаа ахих аргагүй болж, зарим нь зоогдон, үлэмж хэсэг нь ухарчээ.Энэ явдал ойрадын цэргийн амьд хүчинд их жийрэг болов.Ийнхүү тулгаран байдцсаар үдшийн бүрий болмощ манжийн төмөр бүрээ чарлан дуугарч, бүх шугамаар гэдрэг буцлаа.Тэд ойрадын цэргийн хүрээг сэтлэн дайрсан боловч энэ өдрийн хувьд урагш ахин амжилт олохгүй нь ил болсон байв. Маргааш нь тулалдааныг үргэлжлүүлэхээр хөдлөхөд ойрадууд газрын бэрхийг авч, хүчтэй эсэргүүцсэн тул манжийн цэрэг хэдэн давхар бүслэн хаажээ. Галдан Бошгот энэ үед цагийн байдлыг тооцоолоод хүчтэй дайсантай тулгарснаа мэдэж, энэ тулалдаан хэт нь ойрадын талд ашиггүй гэж үзэн, бүслэлтээс мултран гарах зорилгоор "төр шашны тулд хэлэлцээр хийе " хэмээн эхлээд Ялгуусан хутагт дараа нь Жирон хутагтаар толгойлуулсан 70 илүү хүнтэй элчийг манжийн цэргийн хүрээнд тус тус илгээж найрамдахыг гуйв. Манж нар энэ үед тулалдааны хүч нь сарнисан, нөгөөтэйгүүр Мүгдэн, Хар мөрөн, Хорчины туслах цэрэг хараахан хүрэлцэн ирээгүй тул байлдааны ажиллагааг зогсоож, цаг хожих зорилгоор Галдан Бошготын элчийг тусгай цацар барьж хүндэтгэн хүлээн авчээ. Манжийн цэргийн удирдлага Галданг өөрийн элчийн нүүрэн дээр бүх гэм буруугаа хүлээгээд, түүнийхээ баталгаа болгож, бодрол бичиг гаргаж өгөх, манжийн харьяанд орж дагахаа тангараглах, уг байгаа газраасаа хөдлөхгүй хариу зарлиг хүлээх гэсэн гурван зүйлийн шаардлагыг хүлээн авч, бурхнаа барин тангараглаваас байлдааны ажиллагааг түр зогсоохыг зөвшөөрнө гэжээ. Галдан өөрийн хүрээнд манжийн элч Арнай нарыг хүлээн авч, бурхнаа тэргүүн дээрээ тавиад, тэрхүү элчийн өмнө манжийн талын тавьсан шаардлагыг хүлээн авснаа мэдэгджээ.Гэхдээ хоосон гуу барьж тангараг тавьсан гэдэг.Манжийн элчийг буцаахад Галдан Бошгот "Та бүгдийн шаардлагыг бид ёсоор гүйцэтгэсэн ба харин одоогийн оршин буй газар хүн мал оршиход нэн тохиромжгүй тул хаалганы гадна өвс устай бэлчээрт хүрэлцэн очиж, зарлиг хүлээхийг хүсч буй"-гаа хаанд дамжуулахыг хүсчээ. Дайсны цэрэг байлдаанд бэлэн бус байсны дээр найрамдал байгууллаа хэмээн сэрэмж буурсныг далимдуулан Галдан Бошгот манжийн элчийг буцсан шөнө зай сүвийг олж бүслэлтээс гараад Шар мөрнийг гатлан түргэвчлэн явсаар замдаа Хишигтэн аймгаас хүнсний хонь үхэр, уналгын агтыг олж, өдөр шөнөгүй довтолгон явсаар гөвийг гаталж, Ганга нуурын хөвөөнд хүрсэн байна. Манж нар Галдан Бошготын буруулсныг 3 өдрийн хойно мэдэж нэхүүлсэн боловч нэгэнт хожимдсон байлаа.Энх-Амгалан хаан энэ тухай сонсмогц гол дайснаа нэгмөсөн дарж чадаагүйдээ бухимдан цухалдаж, харьяат цэргийн даамлыг тушаалаас огцруулах, пүнлүүг нь хасах зэргээр хатуу шийтгэсэн байна.Бас Галдан Бошготод захиа бариулан элч довтолгож "Чам лугаа байлдах гэсэн учиргүй, гагцхүү чиний хүн урьд гар хөдөлсөн учир манай цэрэг аргагүй байлджээ" гэх мэтээр түүнд зөвийг өгч, холдуулахгүй хүлээлгэхийг оролдсон боловч ойрадууд зогсолтгүй явсаар 10-р сард Онон голын савд буцаж ирсэн байна.Галдан Бошгот 1690 оны 10 дугаар сарын сүүлээр Ононгийн орчмыг орхиж, Завхан, Хүнгүй голоор дайран Ховдод хүрч суурыижээ [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Галдан бошигт]] [[Ангилал:1690 он]] he2a0zqxyi53oa2zsdhyx9129jy238p 852768 852765 2026-04-10T14:35:56Z HorseBro the hemionus 100126 852768 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Улаанбудангийн тулаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = Qing artillery and musketeers.jpg | date = 1690 оны 8 дугаар сар | place = Улаанбудан, [[Өвөр Монгол]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = [[Зүүнгарын хаант улс]] | combatant2 = [[File:Flag of China (1889–1912).svg|22px]] [[Манж Чин гүрэн]]<br/>вассал Өвөр-Монгол, Халхын ханлигууд | commander1 = [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = [[Энх амгалан]] | strength1 = 20,000 | strength2 = 100,000 | casualties1 = 5,000 | casualties2 = 10,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} Галдан Бошгот халхын нутагт халдаж, эзлэн аваад Сэлэнгэ мөрний эхэнд түр нутагласан ч Манж зүг цааш хөдөлхөөс өөр аргагүй болжээ. Учир нь, Манжийн өмгөөлөлд орсон Халхын удирдагчдыг цааш мөшгихгүйгээр нутагтаа буцна гэдэг дайны зорилго биелээгүйтэй адил байв. Тэгээд ч Халх нар бүхэлдээ өмнө зүг нүүн шилжсэн тул эзгүй нутаг сахиж суух нь мухардал байжээ. 1690 оны 5 дугаар сард зүүн зүгт хөдлөн, Халх гол хүрч хөвөөлөн урагшилсаар Манж Чин гүрний хилд цөмрөн, Өвөрмонголын Үзэмчин аймгийг довтлон уулгалсан байна. Энэ үед Манжийн хязгаарын цэргийн жанжин Арнай хилийн ойр байснаа ашиглан Галданг бутцохин хаандаа их гавьяа байгуулахыг сэтгэн, Энх-амгалан хааны "Яаран байлдаж болохгүй.Нэмэлт цэрэг ирэхийг хүлээ" гэсэн зарлигийг зөрчин, өөрийн дураар хоёр түмэн цэргийг авч, Улхуй голын орчим газар Галданы түрүүлж илгээсэн хошууч цэргийн ангитай учран байлдаж байтал Галдан их цэргээ авч ирэн Арнайг хавчин цохижээ. Энэ байлдаанд Галданг галт зэвсэг хэрэглэсэн хэмээн Энх- Амгалан хааны бодролын бичигт өгүүлдэг байна.Арнай жанжин ийнхүү ойрадуудад ширүүн цохигдон буруулсан бөгөөд Энх-Амгалан хаан түүнийг "Зарлигийг зөрчин омтгой байлдсан" хэмээн тушаалаас бууруулан шийтгэсэн байна.Үүнээс үзэхэд, Галдан Бошготтой хийх тэмцлийг Энх-Амгалан хаан ихэд чухалчилж нягт нямбай хандаж байв.Тэрбээр Галдан Бошготод элч зарж тал засахын зэрэгцээ, цаг хожин цэргийн хүчээ татан хуримтлуулжээ.Энэ үеийг хүртэл Галдан Бошгот дийлэгдэж ялагдаж явсангүй тул ойрад нутагт ар хударгаар нь Цэвээнравдан хаан ширээг нь гудайлгаж, өөрт нь цохигдсон халхууд манжид хүч хавсран дайсагнан байсныг үл тоон манжийн их цэргийг нэгмөсөн цохихоор улайран зүтгэв.Чухамдаа энэ нь Чингис хааны үйлсийг давтахаар мэрийсэн гэлтэй.Манж Чин гүрэн мандан бадрах бүх үеийн түүхэндээ ийм аймшигтай эн тэнцүү хүч үзсэн дайсантай учирсангүй тул нийслэлд нь ойрадын их цэрэг ойртон ирэхэд маш их болгоомжлон, үймэн сандарч байсан гэдэг. Тэр үед Чин улсын хязгаарыг сэргийлэн суулгасан цэрэг 3 түм байсан бөгөөд түүн дээр Галдан Бошготын цэргийг тосон байлдахаар 10 түмэн цэргийг дайчлан татсан байжээ. Тэрээр өөрийн ах Фу Чуанд "Хол дахиныг дагуулагч их жанжин" цол өгч, 5 түмэн цэрэг бүхий зүүн жигүүрийг захируулсан бол, гуравдугаар ах чин ван Цин Нянд "Умар дахиныг амаржуулагч их жанжин" цол олгон 5 түмэн цэрэг өгч баруун жигүүр болгон Галданг тосуулахаар явуулжээ. Энх-Амгалан хааны газар, газраас татан цуглуулсан 10 түмэн шалгарсан цэргийн дотор галт зэвсэгтэй цэрэг мянга орчим байжээ. Энх-Амгалан ийн цэрэг томилон явуулахцаа Галдан Бошготын их цэрэгтэй байлдана гэж алдаршуулсангүй, харин хааны ах, агь нар Улаанбудан гэдэг газар ирж, өвөрмонголын олон ноёдын хамт Галдантай чуулган хийж, Тушээт хан болон Жавзандамба хутагт нарын бурууг хүлээлгэж, ял хэлтрүүлэх явдлыгхэлэлцэх гэж байна гэх зэргээр халхлан, Галданд бичигявуулсан байна. Галдан үүнийг гэнэдүүлэх арга болохыг мэдэж, мөн уг аргыг хариу хэрэглэн чуулганд очно хэмээн алдаршуулан хэлэлцэж, цэргээ аван урагшлав. Ойрадын цэрэг 1690 оны 7 дугаар сарын сүүлээр Улхуйн голоос хөдөлж, 8 дугаар сарын орчим Бээжингээс 400 орчим км зайтай Улаанбуданд иржээ. Улаанбуданд Галдан Бошготын цэргийг очиход манжийн зүүн замын цэрэг түрүүлж ирээд нэгэнт ашигтай байрлалыг эзэлсэн байв.Уулын бэлд байрлуулсан манжийн цэрэг их буу олонтой, тэр нь наранд гялалзаж ярайтал жагсаасан байх нь ойрадын эсрэг Энх—Амгалан хаан лут том хүчийг хуралдуулсныг илтгэнэ.Мөн халх, өвөрлөгч хошуудын цэргүүдээс бүрдүүлсэн морьт цэргийг ганга жалганд бөөгнүүлсэн байлаа.Галдангийн цэргүүд их төлөв хөвөнтэй дээлний гадуур нимгэн төмөр цагираг хэлхэж хадсан хуягтай бөгөөд зарим нь тэр хуягныхаа гадуур гинжин хүрэм давхарлан өмссөн байлаа.Түүнчлэн, хүний хүзүүг ч тас харвах хурц иртэй саран зэв, хутган зэв, шөвгөн зэв бүхий нум сумтай байлаа.Хоёр их буутай байснаа манжийн цэрэг эхлээд довтлон ирэх байх гэж үзсэн онь газарт зоов. Манжийн цэрэг нэмэгдэн ирсээр нэгэнт давуу хүчтэй болсон тул санаачлагыг авч, үхэр буугаараа буудаж сүрийг бадруулсаар уулан дээр давшин гарч ирэхэд, ойрадууд дор шугуй дотор эрэг бүхий голын тэртээ тэмээнүүдээ хэвтүүлэн халх босгож, манжийн цэргийг тосон байлджээ. Ингэхдээ унаж ачиж яваа 500 орчим тэмээг хөндлөн хэвтүүлэн, босч туйлахгүйгээр хөлийг тушин боож, дээрээс нь банз мод тавьж, нойтон эсгий олон давхарлан бүтээсэн нь сумны зэв нэвтэрхээргүй зузаан хаалт болсон байлаа. 2 саахалтын хэр газарт ийм хаалт хийжээ. Тийнхүү 1690 оны 8 дугаар сарын эхээр хоёр этгээдийн цэрэг тулгаран байлджээ.Манжийн талаас олон их буу зэрэг галлан сүрийг бадруулах нь урьд өмнө сонсож байгаагүй чимээтэй болов.Хаалт эвдрэн, тэмээний зарим нь үхэж, зарим хэсэг нь босож туйлан зугтаалаа.Ойрадын цэрэг энэ үед хариу дайралт хийн цавчилдаж гарав.Их бууны нүргээн, цэргүүдийн хашхиралт, тэмээ орилох, морьд янцгаах дуун нийлж тэнгэрт тулсан бөөн хар утаан дунд чих дүлийрэм чимээ үргэлжлэв.Ойрадын цэргүүд давуу хүчтэй дайсантай тулалдаж, манж цэргийн бөөн бөөн дайралтыг няцаасаар байлаа.Энэхүү ширүүн тулалдаан нар бууж уулын сүүдэр гартал үргэлжилсээр байлаа.Бөөн хүч хавиралдан, тулаан болж байгаа газар хүний, өөрийн цэрэг яаж явааг мэдэх тойм алдагдав.Галдан Бошгот хотойн цөмөрч буй хүрээ рүү нөөц хүчнээсээ явуулан сэлбэг өгч, манжийн цэргийн дайралтыг торгоон барьсаар байлаа. Оройхон ойрадын цэргийн байгаа уулын араас гэнэт морьт дайсан бөөн хүчээр дайралт хийн улаан манан татуулсан хэдэн мянган иэрэг хуйлруулан орж ирэхэд, Галдан Бошгот ганганд нуусан нөөц морьт цэргээ сөрөн довтолголоо. Уулын бэлд хоёр талын цэрэг нүүр тулж, илд бамбай начигнан, морьд янцгааж, манж, монгол, хятад хүмүүсийн дуун хадаж байв. Ийнхүү морьтой болон явган цэргийн тулаан уулын хяр бэл, голын хөвөө, эрэг ганганд үргэлжилсээр байв.Галдан Бошготын цэрэг нэн овсгоо зориг гарган тулалдсан учир манжийн морин цэргийг өөрийн хүрээнд оруулсангүй гэдрэг нь няцаан зайлуулжээ.Хоёр талын цэрэг унасан дээрээ даван хатгалцаж, газарт урссан цусаа гатлан нүдэлцсээр үдэш болгов. Ойрадын цэргийг баруун жигүүрээр нь ороон цохих гэсэн манжийн цэргийн хэдэн мянган морьтон болон явган цэрэг энэ үед голын хөвөөний зузаан намагт орж шигдээд, урагшаа ахих аргагүй болж, зарим нь зоогдон, үлэмж хэсэг нь ухарчээ.Энэ явдал ойрадын цэргийн амьд хүчинд их жийрэг болов.Ийнхүү тулгаран байдцсаар үдшийн бүрий болмощ манжийн төмөр бүрээ чарлан дуугарч, бүх шугамаар гэдрэг буцлаа.Тэд ойрадын цэргийн хүрээг сэтлэн дайрсан боловч энэ өдрийн хувьд урагш ахин амжилт олохгүй нь ил болсон байв. Маргааш нь тулалдааныг үргэлжлүүлэхээр хөдлөхөд ойрадууд газрын бэрхийг авч, хүчтэй эсэргүүцсэн тул манжийн цэрэг хэдэн давхар бүслэн хаажээ. Галдан Бошгот энэ үед цагийн байдлыг тооцоолоод хүчтэй дайсантай тулгарснаа мэдэж, энэ тулалдаан хэт нь ойрадын талд ашиггүй гэж үзэн, бүслэлтээс мултран гарах зорилгоор "төр шашны тулд хэлэлцээр хийе " хэмээн эхлээд Ялгуусан хутагт дараа нь Жирон хутагтаар толгойлуулсан 70 илүү хүнтэй элчийг манжийн цэргийн хүрээнд тус тус илгээж найрамдахыг гуйв. Манж нар энэ үед тулалдааны хүч нь сарнисан, нөгөөтэйгүүр Мүгдэн, Хар мөрөн, Хорчины туслах цэрэг хараахан хүрэлцэн ирээгүй тул байлдааны ажиллагааг зогсоож, цаг хожих зорилгоор Галдан Бошготын элчийг тусгай цацар барьж хүндэтгэн хүлээн авчээ. Манжийн цэргийн удирдлага Галданг өөрийн элчийн нүүрэн дээр бүх гэм буруугаа хүлээгээд, түүнийхээ баталгаа болгож, бодрол бичиг гаргаж өгөх, манжийн харьяанд орж дагахаа тангараглах, уг байгаа газраасаа хөдлөхгүй хариу зарлиг хүлээх гэсэн гурван зүйлийн шаардлагыг хүлээн авч, бурхнаа барин тангараглаваас байлдааны ажиллагааг түр зогсоохыг зөвшөөрнө гэжээ. Галдан өөрийн хүрээнд манжийн элч Арнай нарыг хүлээн авч, бурхнаа тэргүүн дээрээ тавиад, тэрхүү элчийн өмнө манжийн талын тавьсан шаардлагыг хүлээн авснаа мэдэгджээ.Гэхдээ хоосон гуу барьж тангараг тавьсан гэдэг.Манжийн элчийг буцаахад Галдан Бошгот "Та бүгдийн шаардлагыг бид ёсоор гүйцэтгэсэн ба харин одоогийн оршин буй газар хүн мал оршиход нэн тохиромжгүй тул хаалганы гадна өвс устай бэлчээрт хүрэлцэн очиж, зарлиг хүлээхийг хүсч буй"-гаа хаанд дамжуулахыг хүсчээ. Дайсны цэрэг байлдаанд бэлэн бус байсны дээр найрамдал байгууллаа хэмээн сэрэмж буурсныг далимдуулан Галдан Бошгот манжийн элчийг буцсан шөнө зай сүвийг олж бүслэлтээс гараад Шар мөрнийг гатлан түргэвчлэн явсаар замдаа Хишигтэн аймгаас хүнсний хонь үхэр, уналгын агтыг олж, өдөр шөнөгүй довтолгон явсаар гөвийг гаталж, Ганга нуурын хөвөөнд хүрсэн байна. Манж нар Галдан Бошготын буруулсныг 3 өдрийн хойно мэдэж нэхүүлсэн боловч нэгэнт хожимдсон байлаа.Энх-Амгалан хаан энэ тухай сонсмогц гол дайснаа нэгмөсөн дарж чадаагүйдээ бухимдан цухалдаж, харьяат цэргийн даамлыг тушаалаас огцруулах, пүнлүүг нь хасах зэргээр хатуу шийтгэсэн байна.Бас Галдан Бошготод захиа бариулан элч довтолгож "Чам лугаа байлдах гэсэн учиргүй, гагцхүү чиний хүн урьд гар хөдөлсөн учир манай цэрэг аргагүй байлджээ" гэх мэтээр түүнд зөвийг өгч, холдуулахгүй хүлээлгэхийг оролдсон боловч ойрадууд зогсолтгүй явсаар 10-р сард Онон голын савд буцаж ирсэн байна.Галдан Бошгот 1690 оны 10 дугаар сарын сүүлээр Ононгийн орчмыг орхиж, Завхан, Хүнгүй голоор дайран Ховдод хүрч суурыижээ [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Галдан бошигт]] [[Ангилал:1690 он]] scpvuoo03o0siva84n6f0miz9w9aqbi 852769 852768 2026-04-10T14:36:30Z HorseBro the hemionus 100126 852769 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Улаанбудангийн тулаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = Qing artillery and musketeers.jpg | date = 1690 оны 8 дугаар сар | place = Улаанбудан, [[Өвөр Монгол]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Өвөр-Монгол<br>{{flag icon|Чин улс}}Халх | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]] | strength1 = 20,000 | strength2 = 100,000 | casualties1 = 5,000 | casualties2 = 10,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} Галдан Бошгот халхын нутагт халдаж, эзлэн аваад Сэлэнгэ мөрний эхэнд түр нутагласан ч Манж зүг цааш хөдөлхөөс өөр аргагүй болжээ. Учир нь, Манжийн өмгөөлөлд орсон Халхын удирдагчдыг цааш мөшгихгүйгээр нутагтаа буцна гэдэг дайны зорилго биелээгүйтэй адил байв. Тэгээд ч Халх нар бүхэлдээ өмнө зүг нүүн шилжсэн тул эзгүй нутаг сахиж суух нь мухардал байжээ. 1690 оны 5 дугаар сард зүүн зүгт хөдлөн, Халх гол хүрч хөвөөлөн урагшилсаар Манж Чин гүрний хилд цөмрөн, Өвөрмонголын Үзэмчин аймгийг довтлон уулгалсан байна. Энэ үед Манжийн хязгаарын цэргийн жанжин Арнай хилийн ойр байснаа ашиглан Галданг бутцохин хаандаа их гавьяа байгуулахыг сэтгэн, Энх-амгалан хааны "Яаран байлдаж болохгүй.Нэмэлт цэрэг ирэхийг хүлээ" гэсэн зарлигийг зөрчин, өөрийн дураар хоёр түмэн цэргийг авч, Улхуй голын орчим газар Галданы түрүүлж илгээсэн хошууч цэргийн ангитай учран байлдаж байтал Галдан их цэргээ авч ирэн Арнайг хавчин цохижээ. Энэ байлдаанд Галданг галт зэвсэг хэрэглэсэн хэмээн Энх- Амгалан хааны бодролын бичигт өгүүлдэг байна.Арнай жанжин ийнхүү ойрадуудад ширүүн цохигдон буруулсан бөгөөд Энх-Амгалан хаан түүнийг "Зарлигийг зөрчин омтгой байлдсан" хэмээн тушаалаас бууруулан шийтгэсэн байна.Үүнээс үзэхэд, Галдан Бошготтой хийх тэмцлийг Энх-Амгалан хаан ихэд чухалчилж нягт нямбай хандаж байв.Тэрбээр Галдан Бошготод элч зарж тал засахын зэрэгцээ, цаг хожин цэргийн хүчээ татан хуримтлуулжээ.Энэ үеийг хүртэл Галдан Бошгот дийлэгдэж ялагдаж явсангүй тул ойрад нутагт ар хударгаар нь Цэвээнравдан хаан ширээг нь гудайлгаж, өөрт нь цохигдсон халхууд манжид хүч хавсран дайсагнан байсныг үл тоон манжийн их цэргийг нэгмөсөн цохихоор улайран зүтгэв.Чухамдаа энэ нь Чингис хааны үйлсийг давтахаар мэрийсэн гэлтэй.Манж Чин гүрэн мандан бадрах бүх үеийн түүхэндээ ийм аймшигтай эн тэнцүү хүч үзсэн дайсантай учирсангүй тул нийслэлд нь ойрадын их цэрэг ойртон ирэхэд маш их болгоомжлон, үймэн сандарч байсан гэдэг. Тэр үед Чин улсын хязгаарыг сэргийлэн суулгасан цэрэг 3 түм байсан бөгөөд түүн дээр Галдан Бошготын цэргийг тосон байлдахаар 10 түмэн цэргийг дайчлан татсан байжээ. Тэрээр өөрийн ах Фу Чуанд "Хол дахиныг дагуулагч их жанжин" цол өгч, 5 түмэн цэрэг бүхий зүүн жигүүрийг захируулсан бол, гуравдугаар ах чин ван Цин Нянд "Умар дахиныг амаржуулагч их жанжин" цол олгон 5 түмэн цэрэг өгч баруун жигүүр болгон Галданг тосуулахаар явуулжээ. Энх-Амгалан хааны газар, газраас татан цуглуулсан 10 түмэн шалгарсан цэргийн дотор галт зэвсэгтэй цэрэг мянга орчим байжээ. Энх-Амгалан ийн цэрэг томилон явуулахцаа Галдан Бошготын их цэрэгтэй байлдана гэж алдаршуулсангүй, харин хааны ах, агь нар Улаанбудан гэдэг газар ирж, өвөрмонголын олон ноёдын хамт Галдантай чуулган хийж, Тушээт хан болон Жавзандамба хутагт нарын бурууг хүлээлгэж, ял хэлтрүүлэх явдлыгхэлэлцэх гэж байна гэх зэргээр халхлан, Галданд бичигявуулсан байна. Галдан үүнийг гэнэдүүлэх арга болохыг мэдэж, мөн уг аргыг хариу хэрэглэн чуулганд очно хэмээн алдаршуулан хэлэлцэж, цэргээ аван урагшлав. Ойрадын цэрэг 1690 оны 7 дугаар сарын сүүлээр Улхуйн голоос хөдөлж, 8 дугаар сарын орчим Бээжингээс 400 орчим км зайтай Улаанбуданд иржээ. Улаанбуданд Галдан Бошготын цэргийг очиход манжийн зүүн замын цэрэг түрүүлж ирээд нэгэнт ашигтай байрлалыг эзэлсэн байв.Уулын бэлд байрлуулсан манжийн цэрэг их буу олонтой, тэр нь наранд гялалзаж ярайтал жагсаасан байх нь ойрадын эсрэг Энх—Амгалан хаан лут том хүчийг хуралдуулсныг илтгэнэ.Мөн халх, өвөрлөгч хошуудын цэргүүдээс бүрдүүлсэн морьт цэргийг ганга жалганд бөөгнүүлсэн байлаа.Галдангийн цэргүүд их төлөв хөвөнтэй дээлний гадуур нимгэн төмөр цагираг хэлхэж хадсан хуягтай бөгөөд зарим нь тэр хуягныхаа гадуур гинжин хүрэм давхарлан өмссөн байлаа.Түүнчлэн, хүний хүзүүг ч тас харвах хурц иртэй саран зэв, хутган зэв, шөвгөн зэв бүхий нум сумтай байлаа.Хоёр их буутай байснаа манжийн цэрэг эхлээд довтлон ирэх байх гэж үзсэн онь газарт зоов. Манжийн цэрэг нэмэгдэн ирсээр нэгэнт давуу хүчтэй болсон тул санаачлагыг авч, үхэр буугаараа буудаж сүрийг бадруулсаар уулан дээр давшин гарч ирэхэд, ойрадууд дор шугуй дотор эрэг бүхий голын тэртээ тэмээнүүдээ хэвтүүлэн халх босгож, манжийн цэргийг тосон байлджээ. Ингэхдээ унаж ачиж яваа 500 орчим тэмээг хөндлөн хэвтүүлэн, босч туйлахгүйгээр хөлийг тушин боож, дээрээс нь банз мод тавьж, нойтон эсгий олон давхарлан бүтээсэн нь сумны зэв нэвтэрхээргүй зузаан хаалт болсон байлаа. 2 саахалтын хэр газарт ийм хаалт хийжээ. Тийнхүү 1690 оны 8 дугаар сарын эхээр хоёр этгээдийн цэрэг тулгаран байлджээ.Манжийн талаас олон их буу зэрэг галлан сүрийг бадруулах нь урьд өмнө сонсож байгаагүй чимээтэй болов.Хаалт эвдрэн, тэмээний зарим нь үхэж, зарим хэсэг нь босож туйлан зугтаалаа.Ойрадын цэрэг энэ үед хариу дайралт хийн цавчилдаж гарав.Их бууны нүргээн, цэргүүдийн хашхиралт, тэмээ орилох, морьд янцгаах дуун нийлж тэнгэрт тулсан бөөн хар утаан дунд чих дүлийрэм чимээ үргэлжлэв.Ойрадын цэргүүд давуу хүчтэй дайсантай тулалдаж, манж цэргийн бөөн бөөн дайралтыг няцаасаар байлаа.Энэхүү ширүүн тулалдаан нар бууж уулын сүүдэр гартал үргэлжилсээр байлаа.Бөөн хүч хавиралдан, тулаан болж байгаа газар хүний, өөрийн цэрэг яаж явааг мэдэх тойм алдагдав.Галдан Бошгот хотойн цөмөрч буй хүрээ рүү нөөц хүчнээсээ явуулан сэлбэг өгч, манжийн цэргийн дайралтыг торгоон барьсаар байлаа. Оройхон ойрадын цэргийн байгаа уулын араас гэнэт морьт дайсан бөөн хүчээр дайралт хийн улаан манан татуулсан хэдэн мянган иэрэг хуйлруулан орж ирэхэд, Галдан Бошгот ганганд нуусан нөөц морьт цэргээ сөрөн довтолголоо. Уулын бэлд хоёр талын цэрэг нүүр тулж, илд бамбай начигнан, морьд янцгааж, манж, монгол, хятад хүмүүсийн дуун хадаж байв. Ийнхүү морьтой болон явган цэргийн тулаан уулын хяр бэл, голын хөвөө, эрэг ганганд үргэлжилсээр байв.Галдан Бошготын цэрэг нэн овсгоо зориг гарган тулалдсан учир манжийн морин цэргийг өөрийн хүрээнд оруулсангүй гэдрэг нь няцаан зайлуулжээ.Хоёр талын цэрэг унасан дээрээ даван хатгалцаж, газарт урссан цусаа гатлан нүдэлцсээр үдэш болгов. Ойрадын цэргийг баруун жигүүрээр нь ороон цохих гэсэн манжийн цэргийн хэдэн мянган морьтон болон явган цэрэг энэ үед голын хөвөөний зузаан намагт орж шигдээд, урагшаа ахих аргагүй болж, зарим нь зоогдон, үлэмж хэсэг нь ухарчээ.Энэ явдал ойрадын цэргийн амьд хүчинд их жийрэг болов.Ийнхүү тулгаран байдцсаар үдшийн бүрий болмощ манжийн төмөр бүрээ чарлан дуугарч, бүх шугамаар гэдрэг буцлаа.Тэд ойрадын цэргийн хүрээг сэтлэн дайрсан боловч энэ өдрийн хувьд урагш ахин амжилт олохгүй нь ил болсон байв. Маргааш нь тулалдааныг үргэлжлүүлэхээр хөдлөхөд ойрадууд газрын бэрхийг авч, хүчтэй эсэргүүцсэн тул манжийн цэрэг хэдэн давхар бүслэн хаажээ. Галдан Бошгот энэ үед цагийн байдлыг тооцоолоод хүчтэй дайсантай тулгарснаа мэдэж, энэ тулалдаан хэт нь ойрадын талд ашиггүй гэж үзэн, бүслэлтээс мултран гарах зорилгоор "төр шашны тулд хэлэлцээр хийе " хэмээн эхлээд Ялгуусан хутагт дараа нь Жирон хутагтаар толгойлуулсан 70 илүү хүнтэй элчийг манжийн цэргийн хүрээнд тус тус илгээж найрамдахыг гуйв. Манж нар энэ үед тулалдааны хүч нь сарнисан, нөгөөтэйгүүр Мүгдэн, Хар мөрөн, Хорчины туслах цэрэг хараахан хүрэлцэн ирээгүй тул байлдааны ажиллагааг зогсоож, цаг хожих зорилгоор Галдан Бошготын элчийг тусгай цацар барьж хүндэтгэн хүлээн авчээ. Манжийн цэргийн удирдлага Галданг өөрийн элчийн нүүрэн дээр бүх гэм буруугаа хүлээгээд, түүнийхээ баталгаа болгож, бодрол бичиг гаргаж өгөх, манжийн харьяанд орж дагахаа тангараглах, уг байгаа газраасаа хөдлөхгүй хариу зарлиг хүлээх гэсэн гурван зүйлийн шаардлагыг хүлээн авч, бурхнаа барин тангараглаваас байлдааны ажиллагааг түр зогсоохыг зөвшөөрнө гэжээ. Галдан өөрийн хүрээнд манжийн элч Арнай нарыг хүлээн авч, бурхнаа тэргүүн дээрээ тавиад, тэрхүү элчийн өмнө манжийн талын тавьсан шаардлагыг хүлээн авснаа мэдэгджээ.Гэхдээ хоосон гуу барьж тангараг тавьсан гэдэг.Манжийн элчийг буцаахад Галдан Бошгот "Та бүгдийн шаардлагыг бид ёсоор гүйцэтгэсэн ба харин одоогийн оршин буй газар хүн мал оршиход нэн тохиромжгүй тул хаалганы гадна өвс устай бэлчээрт хүрэлцэн очиж, зарлиг хүлээхийг хүсч буй"-гаа хаанд дамжуулахыг хүсчээ. Дайсны цэрэг байлдаанд бэлэн бус байсны дээр найрамдал байгууллаа хэмээн сэрэмж буурсныг далимдуулан Галдан Бошгот манжийн элчийг буцсан шөнө зай сүвийг олж бүслэлтээс гараад Шар мөрнийг гатлан түргэвчлэн явсаар замдаа Хишигтэн аймгаас хүнсний хонь үхэр, уналгын агтыг олж, өдөр шөнөгүй довтолгон явсаар гөвийг гаталж, Ганга нуурын хөвөөнд хүрсэн байна. Манж нар Галдан Бошготын буруулсныг 3 өдрийн хойно мэдэж нэхүүлсэн боловч нэгэнт хожимдсон байлаа.Энх-Амгалан хаан энэ тухай сонсмогц гол дайснаа нэгмөсөн дарж чадаагүйдээ бухимдан цухалдаж, харьяат цэргийн даамлыг тушаалаас огцруулах, пүнлүүг нь хасах зэргээр хатуу шийтгэсэн байна.Бас Галдан Бошготод захиа бариулан элч довтолгож "Чам лугаа байлдах гэсэн учиргүй, гагцхүү чиний хүн урьд гар хөдөлсөн учир манай цэрэг аргагүй байлджээ" гэх мэтээр түүнд зөвийг өгч, холдуулахгүй хүлээлгэхийг оролдсон боловч ойрадууд зогсолтгүй явсаар 10-р сард Онон голын савд буцаж ирсэн байна.Галдан Бошгот 1690 оны 10 дугаар сарын сүүлээр Ононгийн орчмыг орхиж, Завхан, Хүнгүй голоор дайран Ховдод хүрч суурыижээ [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Галдан бошигт]] [[Ангилал:1690 он]] f2msmmmb3i8lykxdhythwpqswwicz44 852770 852769 2026-04-10T14:37:21Z HorseBro the hemionus 100126 852770 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Улаанбудангийн тулаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = Qing artillery and musketeers.jpg | date = 1690 оны 8 дугаар сар | place = Улаанбудан, [[Өвөр Монгол]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Халх]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]] | strength1 = 20,000 | strength2 = 100,000 | casualties1 = 5,000 | casualties2 = 10,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} Галдан Бошгот халхын нутагт халдаж, эзлэн аваад Сэлэнгэ мөрний эхэнд түр нутагласан ч Манж зүг цааш хөдөлхөөс өөр аргагүй болжээ. Учир нь, Манжийн өмгөөлөлд орсон Халхын удирдагчдыг цааш мөшгихгүйгээр нутагтаа буцна гэдэг дайны зорилго биелээгүйтэй адил байв. Тэгээд ч Халх нар бүхэлдээ өмнө зүг нүүн шилжсэн тул эзгүй нутаг сахиж суух нь мухардал байжээ. 1690 оны 5 дугаар сард зүүн зүгт хөдлөн, Халх гол хүрч хөвөөлөн урагшилсаар Манж Чин гүрний хилд цөмрөн, Өвөрмонголын Үзэмчин аймгийг довтлон уулгалсан байна. Энэ үед Манжийн хязгаарын цэргийн жанжин Арнай хилийн ойр байснаа ашиглан Галданг бутцохин хаандаа их гавьяа байгуулахыг сэтгэн, Энх-амгалан хааны "Яаран байлдаж болохгүй.Нэмэлт цэрэг ирэхийг хүлээ" гэсэн зарлигийг зөрчин, өөрийн дураар хоёр түмэн цэргийг авч, Улхуй голын орчим газар Галданы түрүүлж илгээсэн хошууч цэргийн ангитай учран байлдаж байтал Галдан их цэргээ авч ирэн Арнайг хавчин цохижээ. Энэ байлдаанд Галданг галт зэвсэг хэрэглэсэн хэмээн Энх- Амгалан хааны бодролын бичигт өгүүлдэг байна.Арнай жанжин ийнхүү ойрадуудад ширүүн цохигдон буруулсан бөгөөд Энх-Амгалан хаан түүнийг "Зарлигийг зөрчин омтгой байлдсан" хэмээн тушаалаас бууруулан шийтгэсэн байна.Үүнээс үзэхэд, Галдан Бошготтой хийх тэмцлийг Энх-Амгалан хаан ихэд чухалчилж нягт нямбай хандаж байв.Тэрбээр Галдан Бошготод элч зарж тал засахын зэрэгцээ, цаг хожин цэргийн хүчээ татан хуримтлуулжээ.Энэ үеийг хүртэл Галдан Бошгот дийлэгдэж ялагдаж явсангүй тул ойрад нутагт ар хударгаар нь Цэвээнравдан хаан ширээг нь гудайлгаж, өөрт нь цохигдсон халхууд манжид хүч хавсран дайсагнан байсныг үл тоон манжийн их цэргийг нэгмөсөн цохихоор улайран зүтгэв.Чухамдаа энэ нь Чингис хааны үйлсийг давтахаар мэрийсэн гэлтэй.Манж Чин гүрэн мандан бадрах бүх үеийн түүхэндээ ийм аймшигтай эн тэнцүү хүч үзсэн дайсантай учирсангүй тул нийслэлд нь ойрадын их цэрэг ойртон ирэхэд маш их болгоомжлон, үймэн сандарч байсан гэдэг. Тэр үед Чин улсын хязгаарыг сэргийлэн суулгасан цэрэг 3 түм байсан бөгөөд түүн дээр Галдан Бошготын цэргийг тосон байлдахаар 10 түмэн цэргийг дайчлан татсан байжээ. Тэрээр өөрийн ах Фу Чуанд "Хол дахиныг дагуулагч их жанжин" цол өгч, 5 түмэн цэрэг бүхий зүүн жигүүрийг захируулсан бол, гуравдугаар ах чин ван Цин Нянд "Умар дахиныг амаржуулагч их жанжин" цол олгон 5 түмэн цэрэг өгч баруун жигүүр болгон Галданг тосуулахаар явуулжээ. Энх-Амгалан хааны газар, газраас татан цуглуулсан 10 түмэн шалгарсан цэргийн дотор галт зэвсэгтэй цэрэг мянга орчим байжээ. Энх-Амгалан ийн цэрэг томилон явуулахцаа Галдан Бошготын их цэрэгтэй байлдана гэж алдаршуулсангүй, харин хааны ах, агь нар Улаанбудан гэдэг газар ирж, өвөрмонголын олон ноёдын хамт Галдантай чуулган хийж, Тушээт хан болон Жавзандамба хутагт нарын бурууг хүлээлгэж, ял хэлтрүүлэх явдлыгхэлэлцэх гэж байна гэх зэргээр халхлан, Галданд бичигявуулсан байна. Галдан үүнийг гэнэдүүлэх арга болохыг мэдэж, мөн уг аргыг хариу хэрэглэн чуулганд очно хэмээн алдаршуулан хэлэлцэж, цэргээ аван урагшлав. Ойрадын цэрэг 1690 оны 7 дугаар сарын сүүлээр Улхуйн голоос хөдөлж, 8 дугаар сарын орчим Бээжингээс 400 орчим км зайтай Улаанбуданд иржээ. Улаанбуданд Галдан Бошготын цэргийг очиход манжийн зүүн замын цэрэг түрүүлж ирээд нэгэнт ашигтай байрлалыг эзэлсэн байв.Уулын бэлд байрлуулсан манжийн цэрэг их буу олонтой, тэр нь наранд гялалзаж ярайтал жагсаасан байх нь ойрадын эсрэг Энх—Амгалан хаан лут том хүчийг хуралдуулсныг илтгэнэ.Мөн халх, өвөрлөгч хошуудын цэргүүдээс бүрдүүлсэн морьт цэргийг ганга жалганд бөөгнүүлсэн байлаа.Галдангийн цэргүүд их төлөв хөвөнтэй дээлний гадуур нимгэн төмөр цагираг хэлхэж хадсан хуягтай бөгөөд зарим нь тэр хуягныхаа гадуур гинжин хүрэм давхарлан өмссөн байлаа.Түүнчлэн, хүний хүзүүг ч тас харвах хурц иртэй саран зэв, хутган зэв, шөвгөн зэв бүхий нум сумтай байлаа.Хоёр их буутай байснаа манжийн цэрэг эхлээд довтлон ирэх байх гэж үзсэн онь газарт зоов. Манжийн цэрэг нэмэгдэн ирсээр нэгэнт давуу хүчтэй болсон тул санаачлагыг авч, үхэр буугаараа буудаж сүрийг бадруулсаар уулан дээр давшин гарч ирэхэд, ойрадууд дор шугуй дотор эрэг бүхий голын тэртээ тэмээнүүдээ хэвтүүлэн халх босгож, манжийн цэргийг тосон байлджээ. Ингэхдээ унаж ачиж яваа 500 орчим тэмээг хөндлөн хэвтүүлэн, босч туйлахгүйгээр хөлийг тушин боож, дээрээс нь банз мод тавьж, нойтон эсгий олон давхарлан бүтээсэн нь сумны зэв нэвтэрхээргүй зузаан хаалт болсон байлаа. 2 саахалтын хэр газарт ийм хаалт хийжээ. Тийнхүү 1690 оны 8 дугаар сарын эхээр хоёр этгээдийн цэрэг тулгаран байлджээ.Манжийн талаас олон их буу зэрэг галлан сүрийг бадруулах нь урьд өмнө сонсож байгаагүй чимээтэй болов.Хаалт эвдрэн, тэмээний зарим нь үхэж, зарим хэсэг нь босож туйлан зугтаалаа.Ойрадын цэрэг энэ үед хариу дайралт хийн цавчилдаж гарав.Их бууны нүргээн, цэргүүдийн хашхиралт, тэмээ орилох, морьд янцгаах дуун нийлж тэнгэрт тулсан бөөн хар утаан дунд чих дүлийрэм чимээ үргэлжлэв.Ойрадын цэргүүд давуу хүчтэй дайсантай тулалдаж, манж цэргийн бөөн бөөн дайралтыг няцаасаар байлаа.Энэхүү ширүүн тулалдаан нар бууж уулын сүүдэр гартал үргэлжилсээр байлаа.Бөөн хүч хавиралдан, тулаан болж байгаа газар хүний, өөрийн цэрэг яаж явааг мэдэх тойм алдагдав.Галдан Бошгот хотойн цөмөрч буй хүрээ рүү нөөц хүчнээсээ явуулан сэлбэг өгч, манжийн цэргийн дайралтыг торгоон барьсаар байлаа. Оройхон ойрадын цэргийн байгаа уулын араас гэнэт морьт дайсан бөөн хүчээр дайралт хийн улаан манан татуулсан хэдэн мянган иэрэг хуйлруулан орж ирэхэд, Галдан Бошгот ганганд нуусан нөөц морьт цэргээ сөрөн довтолголоо. Уулын бэлд хоёр талын цэрэг нүүр тулж, илд бамбай начигнан, морьд янцгааж, манж, монгол, хятад хүмүүсийн дуун хадаж байв. Ийнхүү морьтой болон явган цэргийн тулаан уулын хяр бэл, голын хөвөө, эрэг ганганд үргэлжилсээр байв.Галдан Бошготын цэрэг нэн овсгоо зориг гарган тулалдсан учир манжийн морин цэргийг өөрийн хүрээнд оруулсангүй гэдрэг нь няцаан зайлуулжээ.Хоёр талын цэрэг унасан дээрээ даван хатгалцаж, газарт урссан цусаа гатлан нүдэлцсээр үдэш болгов. Ойрадын цэргийг баруун жигүүрээр нь ороон цохих гэсэн манжийн цэргийн хэдэн мянган морьтон болон явган цэрэг энэ үед голын хөвөөний зузаан намагт орж шигдээд, урагшаа ахих аргагүй болж, зарим нь зоогдон, үлэмж хэсэг нь ухарчээ.Энэ явдал ойрадын цэргийн амьд хүчинд их жийрэг болов.Ийнхүү тулгаран байдцсаар үдшийн бүрий болмощ манжийн төмөр бүрээ чарлан дуугарч, бүх шугамаар гэдрэг буцлаа.Тэд ойрадын цэргийн хүрээг сэтлэн дайрсан боловч энэ өдрийн хувьд урагш ахин амжилт олохгүй нь ил болсон байв. Маргааш нь тулалдааныг үргэлжлүүлэхээр хөдлөхөд ойрадууд газрын бэрхийг авч, хүчтэй эсэргүүцсэн тул манжийн цэрэг хэдэн давхар бүслэн хаажээ. Галдан Бошгот энэ үед цагийн байдлыг тооцоолоод хүчтэй дайсантай тулгарснаа мэдэж, энэ тулалдаан хэт нь ойрадын талд ашиггүй гэж үзэн, бүслэлтээс мултран гарах зорилгоор "төр шашны тулд хэлэлцээр хийе " хэмээн эхлээд Ялгуусан хутагт дараа нь Жирон хутагтаар толгойлуулсан 70 илүү хүнтэй элчийг манжийн цэргийн хүрээнд тус тус илгээж найрамдахыг гуйв. Манж нар энэ үед тулалдааны хүч нь сарнисан, нөгөөтэйгүүр Мүгдэн, Хар мөрөн, Хорчины туслах цэрэг хараахан хүрэлцэн ирээгүй тул байлдааны ажиллагааг зогсоож, цаг хожих зорилгоор Галдан Бошготын элчийг тусгай цацар барьж хүндэтгэн хүлээн авчээ. Манжийн цэргийн удирдлага Галданг өөрийн элчийн нүүрэн дээр бүх гэм буруугаа хүлээгээд, түүнийхээ баталгаа болгож, бодрол бичиг гаргаж өгөх, манжийн харьяанд орж дагахаа тангараглах, уг байгаа газраасаа хөдлөхгүй хариу зарлиг хүлээх гэсэн гурван зүйлийн шаардлагыг хүлээн авч, бурхнаа барин тангараглаваас байлдааны ажиллагааг түр зогсоохыг зөвшөөрнө гэжээ. Галдан өөрийн хүрээнд манжийн элч Арнай нарыг хүлээн авч, бурхнаа тэргүүн дээрээ тавиад, тэрхүү элчийн өмнө манжийн талын тавьсан шаардлагыг хүлээн авснаа мэдэгджээ.Гэхдээ хоосон гуу барьж тангараг тавьсан гэдэг.Манжийн элчийг буцаахад Галдан Бошгот "Та бүгдийн шаардлагыг бид ёсоор гүйцэтгэсэн ба харин одоогийн оршин буй газар хүн мал оршиход нэн тохиромжгүй тул хаалганы гадна өвс устай бэлчээрт хүрэлцэн очиж, зарлиг хүлээхийг хүсч буй"-гаа хаанд дамжуулахыг хүсчээ. Дайсны цэрэг байлдаанд бэлэн бус байсны дээр найрамдал байгууллаа хэмээн сэрэмж буурсныг далимдуулан Галдан Бошгот манжийн элчийг буцсан шөнө зай сүвийг олж бүслэлтээс гараад Шар мөрнийг гатлан түргэвчлэн явсаар замдаа Хишигтэн аймгаас хүнсний хонь үхэр, уналгын агтыг олж, өдөр шөнөгүй довтолгон явсаар гөвийг гаталж, Ганга нуурын хөвөөнд хүрсэн байна. Манж нар Галдан Бошготын буруулсныг 3 өдрийн хойно мэдэж нэхүүлсэн боловч нэгэнт хожимдсон байлаа.Энх-Амгалан хаан энэ тухай сонсмогц гол дайснаа нэгмөсөн дарж чадаагүйдээ бухимдан цухалдаж, харьяат цэргийн даамлыг тушаалаас огцруулах, пүнлүүг нь хасах зэргээр хатуу шийтгэсэн байна.Бас Галдан Бошготод захиа бариулан элч довтолгож "Чам лугаа байлдах гэсэн учиргүй, гагцхүү чиний хүн урьд гар хөдөлсөн учир манай цэрэг аргагүй байлджээ" гэх мэтээр түүнд зөвийг өгч, холдуулахгүй хүлээлгэхийг оролдсон боловч ойрадууд зогсолтгүй явсаар 10-р сард Онон голын савд буцаж ирсэн байна.Галдан Бошгот 1690 оны 10 дугаар сарын сүүлээр Ононгийн орчмыг орхиж, Завхан, Хүнгүй голоор дайран Ховдод хүрч суурыижээ [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Галдан бошигт]] [[Ангилал:1690 он]] rurhq475aou487z3az7x7mliivefdae Олгой нуурын тулалдаан 0 51486 852747 852734 2026-04-10T14:08:24Z HorseBro the hemionus 100126 852747 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Олгой нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1690 оны 7-р сар{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | place = Олгой нуур, орчин үеийн [[Дорнод аймаг]], Монгол | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Арани Жанжин{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Алеханбэс{{KIA}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} | strength1 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | strength2 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} }} {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн | name = Зүүнгар–Чин улсын дайн | title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] |listclass = hlist | battles = *[[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] *[[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] *[[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|Төвөд]] *[[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] *[[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} '''Олгойн тулаан''' буюу '''Улхуйн тулаан''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондох анхны мөргөлдөөн байв. Энэ нь [[Галдан бошигт хаан]] [[Халх Монголчууд]] руу довтлох үеэр, дараа нь Чин улсын оролцооны үеэр болсон бөгөөд Арани Жанжингийн цэргүүд Галдан бошигт хааны цэргүүдтэй тулалдсан юм. Энэхүү тулаан нь [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] эхлэхэд хүргэсэн юм. Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж, Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов. == Өмнөтгөл == 1687 онд Галдан Бошугту хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт хааныг]] ялсан гэж [[Занабазар]]<nowiki/>ын элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, Чахундоржийн хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөнийг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} == Тулаан == Арани Жанжингийн удирдлаган дор Чин улсын цэргүүд нийт 20,000 цэрэгтэй армитай довтолсон.{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} Галдан [[Ховд аймаг|Ховдooc]] ирж, [[Орхон гол]], [[Туул гол]], Хэрлэн голыг гаталсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Тулаан эхлэхээс өмнө Чин улсын цэргүүд ухрах оролдлого хийсэн. Энэ нь Зүүнгарын армийг Говийн цөлийг гатлахад хүргэх зорилготой байв. Гэсэн хэдий ч энэ нь Чин улсын цэргийн харилцаа холбоог тасалдуулахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Арани Жанжин эхлээд Зүүнгарын армийн байрлалд довтлохоор 200 монгол цэрэг, дээрэмдэх 500 монгол цэрэг илгээжээ. Монголын цэргүүд Зүүнгарын хуаранд дайран орж, хуарангийн байлдааны бус хүмүүс болох мал сүргийг олзолж, байрлал руугаа ухарчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=153}} Хожим нь Зүүнгарын цэрэг хүчээ хоёр багана болгон зохион байгуулж, хавирган сар хэлбэртэй бүрэлдэхүүн байгуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Пердю Чингийн их буу хараахан ирээгүй байхад Галданы цэргүүд галт зэвсэг, их буугаар тоноглогдсон байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=153–154}} Чин улсын цэргүүд Зүүнгарууд руу довтолсон боловч Зүүнгарууд галт зэвсгээ үр дүнтэй ашиглаж, зохицуулалттай бүрэлдэхүүний ачаар няцаагдсан байна.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Тулалдааны үеэр Чин улсын жанжин, Алеханбэс тулалдаанд алагдаж, ялагдсан Чин улсын жижиг цэрэг ердөө арван таван хүн эсвэл хорин хүнтэй зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Халхууд болон Чин улсын цэрэг өөр нэгэн дайралт хийсэн боловч Зүүнгарын галт зэвсгээс айж ухарсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Хожим нь Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын цэргийг бүсэлж эхэлсэн бөгөөд Арани Жанжинг бүхэл бүтэн армитайгаа зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Зүүнгарууд удалгүй хэдэн долоо хоногийн турш тулалдаанаас ухарсан Чин улсын цэргийг хөөжээ. Зүүнгарын цэргүүд тэднийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} == Үр дагавар == Тулааны дараа Зүүнгарууд Занабазар, Чахундоржийг хайхаар буцаж эхэлсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Тэрээр хожим нь Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү цааш урагшилж, дайснуудаа хөөхөөс өөр хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Чин улсын командлагч байхдаа Араниг дөрвөн цолоор бууруулж шийтгэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Галданыг хожим нь орчин үеийн [[Улаанхад|Улаанхадад]] энх тайвныг тогтоохоор урьсан бөгөөд Чин улсын цэргүүд түүнийг урхидахаар төлөвлөжээ. Энэ нь удалгүй [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулааныг]] эхлүүлжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=193}} == Лавлагаа == {{Reflist}} === '''Ном зүй''' === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Дорнод аймгийн түүх]] [[Ангилал:1690 он]] 65lpfpn9o8se29e36d9tj4tuoxraheo 852763 852747 2026-04-10T14:29:09Z HorseBro the hemionus 100126 852763 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Олгой нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1690 оны 7-р сар{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | place = Олгой нуур, орчин үеийн [[Дорнод аймаг]], Монгол | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Арани Жанжин{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Алеханбэс{{KIA}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} | strength1 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | strength2 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Олгойн тулаан''' буюу '''Улхуйн тулаан''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондох анхны мөргөлдөөн байв. Энэ нь [[Галдан бошигт хаан]] [[Халх Монголчууд]] руу довтлох үеэр, дараа нь Чин улсын оролцооны үеэр болсон бөгөөд Арани Жанжингийн цэргүүд Галдан бошигт хааны цэргүүдтэй тулалдсан юм. Энэхүү тулаан нь [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] эхлэхэд хүргэсэн юм. Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж, Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов. == Өмнөтгөл == 1687 онд Галдан Бошугту хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт хааныг]] ялсан гэж [[Занабазар]]<nowiki/>ын элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, Чахундоржийн хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөнийг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} == Тулаан == Арани Жанжингийн удирдлаган дор Чин улсын цэргүүд нийт 20,000 цэрэгтэй армитай довтолсон.{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} Галдан [[Ховд аймаг|Ховдooc]] ирж, [[Орхон гол]], [[Туул гол]], Хэрлэн голыг гаталсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Тулаан эхлэхээс өмнө Чин улсын цэргүүд ухрах оролдлого хийсэн. Энэ нь Зүүнгарын армийг Говийн цөлийг гатлахад хүргэх зорилготой байв. Гэсэн хэдий ч энэ нь Чин улсын цэргийн харилцаа холбоог тасалдуулахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Арани Жанжин эхлээд Зүүнгарын армийн байрлалд довтлохоор 200 монгол цэрэг, дээрэмдэх 500 монгол цэрэг илгээжээ. Монголын цэргүүд Зүүнгарын хуаранд дайран орж, хуарангийн байлдааны бус хүмүүс болох мал сүргийг олзолж, байрлал руугаа ухарчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=153}} Хожим нь Зүүнгарын цэрэг хүчээ хоёр багана болгон зохион байгуулж, хавирган сар хэлбэртэй бүрэлдэхүүн байгуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Пердю Чингийн их буу хараахан ирээгүй байхад Галданы цэргүүд галт зэвсэг, их буугаар тоноглогдсон байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=153–154}} Чин улсын цэргүүд Зүүнгарууд руу довтолсон боловч Зүүнгарууд галт зэвсгээ үр дүнтэй ашиглаж, зохицуулалттай бүрэлдэхүүний ачаар няцаагдсан байна.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Тулалдааны үеэр Чин улсын жанжин, Алеханбэс тулалдаанд алагдаж, ялагдсан Чин улсын жижиг цэрэг ердөө арван таван хүн эсвэл хорин хүнтэй зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Халхууд болон Чин улсын цэрэг өөр нэгэн дайралт хийсэн боловч Зүүнгарын галт зэвсгээс айж ухарсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Хожим нь Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын цэргийг бүсэлж эхэлсэн бөгөөд Арани Жанжинг бүхэл бүтэн армитайгаа зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Зүүнгарууд удалгүй хэдэн долоо хоногийн турш тулалдаанаас ухарсан Чин улсын цэргийг хөөжээ. Зүүнгарын цэргүүд тэднийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} == Үр дагавар == Тулааны дараа Зүүнгарууд Занабазар, Чахундоржийг хайхаар буцаж эхэлсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Тэрээр хожим нь Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү цааш урагшилж, дайснуудаа хөөхөөс өөр хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Чин улсын командлагч байхдаа Араниг дөрвөн цолоор бууруулж шийтгэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Галданыг хожим нь орчин үеийн [[Улаанхад|Улаанхадад]] энх тайвныг тогтоохоор урьсан бөгөөд Чин улсын цэргүүд түүнийг урхидахаар төлөвлөжээ. Энэ нь удалгүй [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулааныг]] эхлүүлжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=193}} == Лавлагаа == {{Reflist}} === '''Ном зүй''' === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Дорнод аймгийн түүх]] [[Ангилал:1690 он]] itn43omdkkiben8fpt4yavsxufrn2gh 852857 852763 2026-04-10T19:08:21Z HorseBro the hemionus 100126 852857 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Олгой нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1690 оны 7-р сар{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | place = Олгой нуур, [[Халх Гол]], орчин үеийн [[Дорнод аймаг]], Монгол | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Арани Жанжин{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Алеханбэс{{KIA}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} | strength1 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | strength2 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | image = Halkh river mongolia.jpg | caption = Одоо үеийн Халх голийн үзэмж }} '''Олгойн тулаан''' буюу '''Улхуйн тулаан''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондох анхны мөргөлдөөн байв. Энэ нь [[Галдан бошигт хаан]] [[Халх Монголчууд]] руу довтлох үеэр, дараа нь Чин улсын оролцооны үеэр болсон бөгөөд Арани Жанжингийн цэргүүд Галдан бошигт хааны цэргүүдтэй тулалдсан юм. Энэхүү тулаан нь [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] эхлэхэд хүргэсэн юм. Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж, Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов. == Өмнөтгөл == 1687 онд Галдан Бошугту хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт хааныг]] ялсан гэж [[Занабазар]]<nowiki/>ын элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, Чахундоржийн хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөнийг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} == Тулаан == Арани Жанжингийн удирдлаган дор Чин улсын цэргүүд нийт 20,000 цэрэгтэй армитай довтолсон.{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} Галдан [[Ховд аймаг|Ховдooc]] ирж, [[Орхон гол]], [[Туул гол]], Хэрлэн голыг гаталсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Тулаан эхлэхээс өмнө Чин улсын цэргүүд ухрах оролдлого хийсэн. Энэ нь Зүүнгарын армийг Говийн цөлийг гатлахад хүргэх зорилготой байв. Гэсэн хэдий ч энэ нь Чин улсын цэргийн харилцаа холбоог тасалдуулахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Арани Жанжин эхлээд Зүүнгарын армийн байрлалд довтлохоор 200 монгол цэрэг, дээрэмдэх 500 монгол цэрэг илгээжээ. Монголын цэргүүд Зүүнгарын хуаранд дайран орж, хуарангийн байлдааны бус хүмүүс болох мал сүргийг олзолж, байрлал руугаа ухарчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=153}} Хожим нь Зүүнгарын цэрэг хүчээ хоёр багана болгон зохион байгуулж, хавирган сар хэлбэртэй бүрэлдэхүүн байгуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Пердю Чингийн их буу хараахан ирээгүй байхад Галданы цэргүүд галт зэвсэг, их буугаар тоноглогдсон байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=153–154}} Чин улсын цэргүүд Зүүнгарууд руу довтолсон боловч Зүүнгарууд галт зэвсгээ үр дүнтэй ашиглаж, зохицуулалттай бүрэлдэхүүний ачаар няцаагдсан байна.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Тулалдааны үеэр Чин улсын жанжин, Алеханбэс тулалдаанд алагдаж, ялагдсан Чин улсын жижиг цэрэг ердөө арван таван хүн эсвэл хорин хүнтэй зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Халхууд болон Чин улсын цэрэг өөр нэгэн дайралт хийсэн боловч Зүүнгарын галт зэвсгээс айж ухарсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Хожим нь Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын цэргийг бүсэлж эхэлсэн бөгөөд Арани Жанжинг бүхэл бүтэн армитайгаа зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Зүүнгарууд удалгүй хэдэн долоо хоногийн турш тулалдаанаас ухарсан Чин улсын цэргийг хөөжээ. Зүүнгарын цэргүүд тэднийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} == Үр дагавар == Тулааны дараа Зүүнгарууд Занабазар, Чахундоржийг хайхаар буцаж эхэлсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Тэрээр хожим нь Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү цааш урагшилж, дайснуудаа хөөхөөс өөр хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Чин улсын командлагч байхдаа Араниг дөрвөн цолоор бууруулж шийтгэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Галданыг хожим нь орчин үеийн [[Улаанхад|Улаанхадад]] энх тайвныг тогтоохоор урьсан бөгөөд Чин улсын цэргүүд түүнийг урхидахаар төлөвлөжээ. Энэ нь удалгүй [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулааныг]] эхлүүлжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=193}} == Лавлагаа == {{Reflist}} === '''Ном зүй''' === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Дорнод аймгийн түүх]] [[Ангилал:1690 он]] d1rgg8xuj74yzgy52f00r66rfw43851 Зүүнгар–Халхын дайнууд 0 51487 852847 768742 2026-04-10T18:27:14Z HorseBro the hemionus 100126 852847 wikitext text/x-wiki == Дайны өмнөх байдал == Монголын ихэнх овог аймгуудыг нэгтгэсэн Манж нарын эсрэг Халх болон Зүүнгарын Ойрдуудл тэмцэж байв. Хойд талаасаа газар нутаг, албат иргэдээ булаалдан зөрчилтэй байсан Орос, өмнөд талаасаа тухайн үед нэн хүчирхэгжиж байсан Манж, баруун талаасаа ашиг сонирхолын том зөрчилтэй байсан Зүүнгарын Хаант улсуудад хавчигдсан Халх Монгол мөн дотооддоо хямралтай, язгууртан ноёдуудын газар нутаг эд хөрөнгө булаалдсан дайнтай байсан нь Халх түмний доройтлын гол шалтгаан болсон юм. ==Он цаг судлал== 1688 оны зун Түшээт хан Чахундорж дүү Шидшид тайжид 6000 цэрэг захируулан Хотгойдын Гэндэн баатарын дүүгийн хамт хойд хязгаараа илбэн тохинуулж Байгаль нуур орчим суурьшин цайз бэхлэлт бариад байсан Оросуудыг хөөлгөхөөр явуулав. Шидшид баатарын цэрэг амжилттай байлдаж Байгалын өмнөх Оросын бүх цайзуудыг нурааж Үд голд хүрэн Байгалын хойд руу довтлохоор бэлдээд байв. Гэвч Шидшид баатар Байгалын хойд хязгаар луу хэзээ ч орох хувьгүй байж, яагаад гэвэл яг энэ үед Халх руу Зүүнгарын Галдан их цэрэгийн хүчээр довтоллоо гэсэн мэдээ ирж яаран нутаг буцах хэрэг гарсан юм.Улс төрийн хувьд ганцаардаж, цэрэг дайны бэлтгэл муу, хамаг анхаарлаа хойд зүгт Оросуудад хандуулаад байсан чухам ийм л эмзэг үед нь Манж, Оросуудтай үгсэн хуйвалдсан Зүүнгарын хаан Галдан бошгот их цэргийн хүчээр Халх руу довтолсон нь Монголд түмэнд харамсаж барамгүй уршигт үр дагаварыг авчирч Монголын түүхэн дэх урт удаан гашуун зурвас үейин эхлэлийг тавьсан юм.Гэндүүлэн довтолсон амжилтандаа эрдсэн Галдан бошгот Халх Монголын газар нутгийг нь түймэрдэн шатааж, ард иргэдийг нь алж хядан, язгуур угсаат ихэс дээдсийг нь хоморголон хөнөөх бодлого явуулж байсан тул Халхын ноёдууд ард иргэдээ аван хойш урагш таран зугтаж Манж чин улс, Хөх нуурын хязгаар, мөн саяхан дайтаж байсан Орос лугаа одох болжээ. Цагийн ороо бусгаа энэ үед хожмоо Халхын Сайн Ноён Хан аймаг хэмээн тусгаарласан, тухайн үейин Түшээт ханы харьяа Түмэнхан ноёны угсааны сурвалжит бэр нэгэн бүсгүй өнчин хоцорсон нялх балчир хоёр хөвүүнээ дагуулан олны хамтаар өмнө зүг дайжин одсон аж. Галдан бошготын гарт орж гарцаагүй хөнөөгдөх аюулаас дайжин бэлэвсэн эхийгээ даган одсон өөдсэн чинээ өчүүхэн балчир хоёр хөвүүний бага нь хожим түүхнээ эфү гэж алдаршсан Халх Монголын суу билэгт авьяаслаг жанжин Цэрэн байжээ.Багаас эрдэм номд шамдан суралцаж цэрэг дайны арга барилд сайтар боловсорсон Цэрэн зориг тэвчээр, авхаалж самбаа, оюун билгээрээ бусдаас илтэд ялгаран Манжийн дээдэст ихэд тоогдож байсан гэх ба Манжийн хаан өөрийн хамгийн хайртай охиноо түүнд гэргий болгон өгч байсан нь хямсгар ихэмсэг Манжууд Цэрэнгийн авьяас чадварыг хэрхэн өндөрөөр үнэлдэг байсны тод илрэл юм.Бага залуу насандаа Манжийн хааны үзэсгэлэнт охиныг гэргий болгон авч суусанаар Эфү буюу хүргэн хэмээн нэрийдэж алдаршсан алтан ургийн тайж угсаат Цэрэн тухайн үейин Халх түмэнд төдийгүй, ер нь нийт Монголын түүхэнд гарсан цэрэг улс төрийн хамгийн гарамгай суут жанжнуудын нэг байсан гэдгээ хожим нь өөрийн түүхэн үйл ажиллагаагаараа батлан харуулсан байдаг.Төв Ази, Түвдийн өндөрлөг, Казах, Түрэг, Чантуу , лалын шашинтнуудыг дайлан дагуулж, удаа дараагийн,эцэс төгсгөлгүй дайн тулаанаар хатуужин чангарсан Зүүнгарын хүчирхэг арми 26,000 мянган дайчидтай их цэргийг Хангайн нурууны ар зоонд тосон авч зөвхөн өөрийн болон зэргэлдээх Халх хошуунуудаас бүрдсэн 15,000 орчим Халх цэргүүдийг удирдан тулж тоо, хүч, туршлагаар нэн давуу дайснаа бут цохин ялсан нь Эфү Цэрэнгийн хамгийн анхы бие даасан томоохон ялалт байсан төдийгүй эр зориг, суу ухаан, авьяас чадварын томоохон сорилт, түүний цааш цаашдын улс төр, дайны суут ялалт, амжилтуудынх нь үндэс болсон юм. 1731 оны зун Түшээт ханы нутаг болох Сүх Алдах, Үдийн Сөл, Цагаан Сөл гэх газаруудад болсон энэхүү тулаан нь 1688 оны Галданбошготын дайнаас хойш даруй 43 жилийн дараа болсон Халх Зүүнгарын хоорондын анхны том байлдаан байсан төдийгүй 1727 онд Цэвээнравдан хааныг нас нөгчихөд хаан ширээг нь залгамжлан суусан Галданцэрэнгээс Халхын эсэрэг хийсэн бүтэлгүй дайнуудын эхлэл байсан юм.Энэ тулаан нь Манж нарын зүгээс Халх Зүүнгарын зөрчлийг дэвэргэх хорт бодлого, тэдний хоорондын зэвсэгт мөргөлдөөнд бодит байдал дээр хэрхэн ханддагийг тодоор харуулсан гэх ба, цэрэг дайны урлаг талаасаа судлаачидын анхаарлыг зүй ёсоор татдаг юм.Халхыг байлдан дагуулахаар Галданцэрэн хааны итгэлт жанжид болох, бүр Цэвээнравдан хааны үеэс идэр залуугаараа авьяас чадвараараа гайхагдаж зөвхөн Халх Монгол, Дөрвөн Ойрдад төдийгүй Ойрхи Дорнод, Төв Азид нэр түгэн алдаршиж, Түрэг, Казах, Түвдийг байлдан дагуулж, Манжийн хүчирхэг армийг Хөх Нуур, Түвдэд удаа дараа бут ниргэн тэдэнд гүнээ айдас төрүүлдэг байсан Зүүнгарын алдарт ах дүү жанжид, их бага хэмээн нэрийдсэн Цэрэндондовууд их цэргээ өөрсдийн биеэр удирдан ирсэн гэх ба тэд ялалтандаа ихэд итгэлтэй байсан аж. Дайн тулааны арвин туршлагатай алдарт Цэрэндондовтнуудын давуу хүчийг зөвхөн Халх цэргийн хүчээр ялж хөөн гаргасан энэхүү тулаан нь Эфү Цэрэнгийн дайн тулаанд авьяастай, эрэлхэг жанжин байсныг харуулаад зогсоогүй, хүчээ нэгтгэн оновчтой зөв удирдлагад байвал Халх Монголчууд суут эцэг өвгөд, Чингис Богдынхоо жишигээр эрэлхэг зоригтой дайтаж ялалт байгуулах чадвартай бөгөөд тэднийхээ эр зориг, авьяас чадварыг хадгалан үлдсээр байсаныг батлан харуулсан юм.Тухайн үед нэн хүчирхэгжиж байсан Манж Чин Улсад улс төр, цэргийн холбоотон болон орсон Халхад Зүүнгарын их цэрэг довтлон Манжийн их цэрэг бүхий харуулын хажуугаар “тойрон” огт эсэргүүцэлгүй, ямар ч тулаангүйгээр өнгөрч Халхын нутгийн гүнд орж ирэн түйвээсэн нь хачирхалтай байсан ба, Зүүнгарын давуу хүчний эсэрэг Цэрэнгийн хүссэн цэргийн тусламжийн хариуг Манж нар өгөлгүй огт хайхрахгүй өнгөрөөсөн нь Цэрэнд их л сэжигтэй санагдсан төдийгүй Халхчуудын зүгээс Манжид итгэх итгэлийг ихэд бууруулсан байна. Зүүнгарын арми Халхын нутгийн гүнд тэр дундаа Эфү Цэрэнгийн хошууны нутагт ямар ч саадгүй нэвтэрэн орж замд тааралдсан бүхнээ устган энгийн ард иргэдийг алж хядан, адуу мал, эд хөрөнгийг нь дээрэмдэн их хохирлыг учируулав. Байдал иймийн тул Эфү Цэрэн бодит байдалд дүн шинжилгээ хийж, холбоотон хэмээх Манж болон Халхын бусад ноёдын цэргийн тусламж нь огт найдваргүй хуурмаг гэдгийг ойлгон маш оновчтой шийдвэрийг бие даан гаргаж, өөрийн шууд удирдлагад буй цэргин хүчээр дайсантайгаа тулах шийдвэрийг гаргасан байна.Хожим Зүүнгарын хаан Галданцэрэнгийн удаа дараагийн довтолгооны эсэрэг Цэрэнгийн бие даан явуулсан олон амжилттай байлдаан болон бусад үйл ажиллагаанаас ажиглахад Цэрэнгийн зүгээс Манжид найдах хэрэггүй гэдгийг бүрнээ ойлгож эх нутаг ард түмнээ хамгаалах ажиллагааг хэнээс ч үл хамаарсан, бие даасан бодлого дээр үндэслэн явуулж байсан нь илт байдаг.Манж чин улсын төрийн бодлогын хуурамч нүүр царайг илчлэн харуулсан, Халх Монголын цэрэг армийн, ялангуяа Цэрэнгийн эр зориг, ур чадварын шалгуур бослон энэхүү тулаанд өмнөх жилүүдэд цэвэр Манж цэргийн бүрэлдхүүнтэй томоохон отрядуудыг бут цохиж ихэд омогшсон Цэрэндондовуудаас гадна Зүүнгарын нэртэй жанжид болох Хайлунь, Манж (ойрд хүний нэр) нарын зэрэг олон шилдэгүүд нь оролцсон гэх ба ихэнх нь энэ тулаанд алуулсан аж. Халхын талаас Түшээт Ханы Боохой тайж (Боохой, Бахай, Багахай гэх хувилбарууд буй ба Боохой Данзан гэдэг шиг Боохой хочоороо алдаршсан байж болно гэж үзэв.) гэх эрэлхэг эрийн удирдсан 600 хүнтэй шилдэг отряд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн гэх ба тус отряд зүүнгарын гол хүчийг эр зоригтойгоор дайрч задлан бутараах, хүчийг нь сарниан үхрийн баас мэт таслан цувуулах үүргийг гүйцэтгэж байжээ. Бие биеэс зайтай тасралдан цувсан Ойрдын гол хүчийг Халхын цэргүүд тус тусд нь хиар цохин ялсан гэдэг. Жишээ нь нэгэн удаагийн тулаанд Боохой шилдэг отрядаа удирдан Ойрд цэргийн гол хүч рүү гэнэдүүлэн дайрч олон цэргийг алж, захаас нь гурван хүнийг амьдаар нь олзлон зугтсан байна. Цэрэндондов жанжин Боохойн араас өөрийн итгэлт жанжин Гүнцэгжав Хар Баатарт гурван мянган хүнтэй отрядаа өгч мөрдүүлсэн гэх ба, Боохой ялагдан зугтсан дүр үзүүлж улам цааш холдон зугтаж нэхэн мөрдөгчидийг гол хүчнээс нь таслан дагуулан явсаар эфү Цэрэнгийн гол хүч хориглон нуугдсан отоонд оруулж дайснаа бүгдийг нь хиар цохисон гэдэг. Түүхэн баримтуудаас харахад Сүх Алдах, Үдийн Сөл, Цагаан Сөл гэх газаруудад болсон гол байлдаанудад Эфү Цэрэнгийн зүгээс Зүүнгарын давуу хүчний эсэрэг хэрэглэсэн тулааны арга зам нь нэн гайхамшигтай бөгөөд эзэн Чингисийн үейин Монголын адарт жанжид Зэв, Сүбэдей нарын гавьяаг давтахуйц онцгой авьяас чадаварыг харуулсаныг түүхэнд тодорхой тэмдэглэн үлдээжээ.Зүүнгарын зүгээс Халхыг ахин дээрэмдэн талах, Цэрэнд ялагдсан өшөөгөө авах зорилготой дараачийн байлдааны ажиллгааа нь Зүүнгарын цуут жанжид ах дүү Цэрэндондовууд Халхын эфү Цэрэнд ялагдсан байлдаанаас яг нэг жилийн дараа буюу 1732 оны зун болжээ.Энэ удаа Зүүнгарын хаан Галданцэрэн цэрэг дайны бэлтгэлийг сайтар базааж өөрийн биеэр 40,000 аас илүү тоот (Зүүн гарын их цэргийн тоо 40-50 мянга орчим байсан гэдэг) их цэрэгээ удирдан Халхын нутгийн гүн лүү ахин ямар ч байлдаан, тулаан саадгүйгээр цөмөрөн орж иржээ. Ховд, Заг Байдарагт байсан гэх Манжийн харуулууд, тухайлбал Манжийн цэргийн их жанжин Марсайгаас Галданцэрэнгий цэрэгийг мөн л ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр оруулсан байсан ба Бээжинд суух Манжийн хаан ч байдлыг сайтар мэдэж байсан нь чухам л Монголыг Монголоор хөнөөлгөх, болж өгвөл бүр хоюуланг нь бие биеэр нь устгуулах бодлогын тод жишээ болсон юм. Овжин Манжууд хожим нь Халхуудыг хууран жүжиг тавьж Марсай жанжиндаа хариуцлага алдсан тул шийтгэл хүлээлгэв хэмээн зэрэг дэвийг нь буулгасан дүр үзүүлсэн гэдэг. Зүүнгарын Галданцэрэн хаан их цэрэгийг авчиран Халхад ахин цөмрөн орлоо бүр Сайн Ноён Ханы нутаг, эфү Цэрэнгийн төрсөн Тамирын гол орчмыг эзэлж түйвээж байна гэх мэдээгээр Халхын ноёдууд өөр өөрсдийн хошуудаас цэрэг цуглуулан ойрдуудтай дайтахаар илгээсэн аж. Ингээд Чин Ван Данзандорж, зоригт тайж Боохой тэргүүтэй Халхын ноёдын зөвлөлөөс өмнөх жилийн дайнд онцгой гавьяа байгуулж авьяас чадвараа харуулсан Цэрэнд итгэл үзүүлэн Түшээт ханы голдуу хошуудаас ирсэн их цэргийг удирдах эрхийг өгсөн байна. Энэ дайнд Халхын зарим ноёд “ойрдууд манаи хошуунд довтлоогүй” гэх шалтгаанаар оролцоогүйн улмаас зарим хошуудаас цэрэг огт ирээгүй тул Эфү Цэрэнгийн удирдлагад дөнгөж 30,000 хүрэхтэй үгүйтэй цэрэг байсан гэдэг.Галданцэрэнгийн давуу хүчийг хэрхэн цохихоо Цэрэн сайтар бодож боловсруулсан ба шууд бөөн хүчний шийдвэрлэх тулаан хийх нь хүч тэнцвэргүй байсан тул бөөн хүчний тулаанаас зайлсхийж дайсныхаа их хүчийг уулгамдан бутарааж сарниан цувуулан цохих нарийн төлөвлөгөө боловсруулсан гэдэг. Цэрэнгийн шийдмэг ажиллагаа, ухаалаг, зоримог бодлогын хүчинд төлөвлөгө амжилттай хэрэгжиж Галданцэрэнгийн гол хүчийг одоогийн Архангай аймгийн нутаг Хэрсэн Чулуу, Хар Шанд гэдэг газаруудад отоонд оруулан бут цохисон ба дээрэмчидийн үлдэгдлийг хөөсөн жижиг тулаанууд Тэс, Нөмрөг, Тэрих Цагаан нуур, Байдараг гол, Орхон гол, Эрдэнэ Зуугийн хийдийг дамнан бүр Алтайн өвөрийг давтал үргэлжилсэн гэдэг. Өдөр шөнийг үл ялган уулын хяр газрын өндөрлөгөөр нисэх мэт шуурхайлан давхиж дайсныхаа байрлалыг цаг мөч тутамд тагнан мэдэж байсан Халхын цэргийн туршуулын шилдэг отряд нь Халхын армийг энэ дайнд ялахад онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хэмээн түүхэнд тэмдэглэн үлдээжээ. Тухайлбал Цэрэн жанжины итгэлт нөхөр Түшээт Ханы Туга-гүн (Тогоо гүн, Туга гүн гэх зэргээр бичигдсэн нэр байв) гэх нэгэн баатарлаг эр байсан ба тэрвээр мянган бээрийн газрыг хоромхон хугацаанд туулах чадвартай төдийгүй уул толгодын оройд дүүлэн гарч бүргэдийн дүрд хувилан далавчтай мэт дүрийг үзүүлэн зүсээ нууж дайснаа тагнан мэддэг байсан ба түүнийг ойрдууд огт ажиглахгүйгээр өнгөрдөг байсан ажээ.Харамсалтай нь Галданцэрэнгийн гол хүчийг бут цохиж ялсан Хэрсэн Чулуу, Хар Шандын гол тулааны дараа Халхын ихэнх ноёдууд дайн дууссан хэмээн үзэж өөр өөрсдийн хошууны цэрэгийг авч таран явцгаасны улмаас Цэрэнгийн хүч тооны хувьд ихэд цөөрч Галданцэрэнгийн ялагдсан цэрэгийн үлдэгдлийг үлдэн хөөж цохиход ихэд хүч дутагдалтай байж багагүй бэрхшээлийг туулсан гэдэг. Гэсэн ч гол тулаанаас хойш үргэлжилсэн 10 гаруй жижиг тулаанд Цэрэн бүгдэд нь ялалт байгуулсан аж. Галданцэрэнгийн үлдэгдлийг нь мөрдөн хөөж сунжиран үргэлжилсэн байлдаанд Халхын Сүндэб тайжийн удирдсан мянгат отряд гарамгай гавьяа байгуулсан гэж бичигдсэн байна. Халдаар ирсэн Галданцэрэнгийн их цэргийг бут цохин ялсан энэ байлдаан нь түүхэнд Халх Зүүнгарын хооронд болсон хамгийн том тулаан байсан ба цар хүрээгээр өмнхө тулаануудаас тухайлбал 1688 онд болсон Галдан бошготын дайн, мөн өмнөх жил нь буюу 1731 онд болсон Зүүнгарын Цэвээндондовуудын халдаар ирсэн дайнаас том илүү олон цэрэг оролцсон хүрээтэй байсан юм. Зөвхөн Халх цэрэгийн хүчээр явагдсан энэхүү байлдаануудад Манж нар цэрэг зэвсэгийн байтугай ямар ч туслалцаа үзүүлээгүй ба тийм ч учираас Халхын зарим ноёдын зүгээс Манжуудыг урьдны адилаар ойрдуудтай, Галданцэрэнтэй эрх ашигийн ямар нэгэн тохиролцоо, нууц хуйвалдаан хэлэлцээртэй байсан байж болзошгүй хэмээн сэжиглэж байжээ. Үүний ч улмаас Цэрэн дараа дараачийн үйл ажиллагаандаа, ялангуяа гадаад бодлогын тал дээр Манжуудын оролцоог багасагах, аль болох бие даасан бодлого явуулах чигийг баримталж байсан нь харагддаг ба Халх Монголын эрх ашигийг хамгаалах тал дээр тэрбээр туйлбартай зогсож байв. Тухайлбал Орос болон Зүүнгартай хэлэлцээ хийж Халх Монголын хилийн зурвас тогтоох ажиллагааг Цэрэн өөрийн биеэр удирдан оролцож байсан төдийгүй, хэлэлцээ будлих үед Халх Монголчууд эх нутагаа цэрэг зэвсгийн хүчээр хамгаалах чадвартай гэдгийг Оросуудад сануулах зорилгоор үхэр буугаар буудан ёслол хийж, Зүүнгарын дайнд ялсан Халх Цэрэгээ жагсаан морьт цэрэгийн марш хийн сүрийг үзүүлж байсан баримт бий аж. Сонирхолтой нь эфү Цэрэн ийм үйлдэл хийсэнийхээ төлөө Манжийн төрөөс шийтгэл хүлээн зэрэг дэв буурч байсан байна.Цэрэн хэдийгээр Халхын Түшээт Ханаас салбарлан гарч хожмоо Сайн Ноён Хан хэмээн нэрийдэх болсон аймгийн нэгэн хошууны захирагч үе залгамжлагч ноён байгаад Халхын бусад томоохон ноёд, тайж нараас зэрэг дэв, албан тушаалаар бага байсан ч өөрийн авьяас чадвар, оюун ухаан, эр зоригоор тодорон гарч Халх Монголын төрийн үйл хэрэгт бусдийгаа оройлон оролцдог байсан нь түүний түүхэн амьдралаас тодорхой харагддаг.Тухайн үедээ нэн хүчирхэг байсан Зүүнгарын хаант улсын армийг алдарт их бага Цэрэндондов жанжидтай нь, хүчирхэг Галданцэрэн хаантай нь хамт удаа дараа бут цохиж ахин сэхэхгүй болтол нь даран Халх Монголын ард түмнээ сүйрэл хоморголон хядагдах аюулаас хамгаалсан Цэрэн нь түүхэнд маш ховор төрдөг суу билэгт хүмүүсийн нэг гарцаагүй мөн юм. Газар нутгийн хол, Халх Монгол, Өмнөд Монголоор Манжуудаас тусгаарлагдсан байршилдаа дулдуйдсан Зүүнгарын үе үейин хаад эв аргын хүчээр Монгол үндэстнийг нэгтгэн зангидахын оронд, Халх Монголыг ганцаардуулан сулруулах бодлогыг хэдэн арван жилийн турш тууштай явуулж, улмаар дотоод гадаад зөрчилийг нь дэвэргэн эмзэг үед нь цэргийн хүчээр гэндүүлэн дайрсан нь хожмоо нийт Монголд түмэнд харамсаж барамгүй уршигт үр дагаварыг авчирсан юм. Галдан Бошготын үед сибирийн нүүдэлчдийн хэд хэдэн улсыг эзэлсний гадна Гималайн уулс буюу төвдийг бас хүрч, ийн Баруун Монголыг Каспийн тэнгисийн эрэг хүртэл өргөтгөж тэлэв. Энэ нь хуучин Цагаадайн улс сэргэн босч зүг зүгт хуучин хил хязгаараасаа халин гарсан нь хээр тал нутгийг бүгдийг эзлэн авахыг эрмэлзсэн мэт байв. Ингээд Галдан Бошгот дорно зүгт уугуул монгол буюу халхыг манжаас өрсөн эрхшээлдээ авах арга сүвэгчлэв. Тэрбээр энэ үед Зүүнгар улсдаа цэрэг-захиргааны төвлөрсөн нэгдмэл удирдлага бий болгож, өмнө нь тогтож байсан ойрадын чуулганы зохион байгуулалтанд байсан хунтайж, тайш цолыг хүчингүй болгон, улсаа дөчин хоринд хувааж тэдгээрийг зайсан, дэмч, шүүлэнгэ нарт тус тус харгалзуулан захируулж хааны буюу төвлөрсөн эрх засаглалыг бэхжүүлэв. Энэ нь Галдан Бошгот эртний хүннүгээс эхлээд Их Монгол Улсад уламжлан ирсэн цэрэг-засаг захиргааны тогтолцоог өөрийн улсын түүхэн өвөрмөц онцлогт уялдуулан зохицуулсан хэрэг байв. Энэ үед халхын Засагт хан Норов нас барсны дараа түүний ширээг залгамжлах асуудал хямрал дагуулан өргөжив. Засагт ханы ширээний төлөө тэмцэлд хөндлөнгөөс идэвхтэй оролцсон халхын Түшээт хан Чахундорж, ойрадын Галдан бошгот, мөн Манжийн Энх-Амгалан хаан нар өөр өөрийн эчнээ бодлоготой байсан юм. Манжийн Энх-Амгалан хаан Далай лам руу яаралтай элч илгээн, байдлыг намжаан чуулган хуралдуулж, халхын асуудлыг зохицуулахыг оролдсон нь өнгөн дээрээ амжилггай болсон мэт байвч бодит үр дүн гарсангүй. Харин эцсийн бүлэгт Галдан Бошготын дэмжиж байсан Шар Засагт хан болов. Галдан Бошгот ийнхүү Засагт ханыг өөрийн холбоотон болгон халхад өөрийн нэр нөлөөг өргөтгөх болов. Хэтийн зорилгоо хэрэгжүүлэхийн тулд Галдан Бошгот Засагтхантай үйл ажиллагаагаа улам няггруулж, халхыг манжид алдахгүй бэлтгэлийг хийж, юуны өмнө халхад мянгаад лам нарыг урьдчилан оруулж, манжаас нүүрлэж буй түрэмгийллийн эсрэг хүчээ нэгтгэх нь чухал гэдгийг халхуудад ухуулжээ. Мөн өөрийн дүү Доржжавыг 300 цэргийн хамт Засагт хан Шарын дэргэд ирүүлж, өөрөө өргөөгөө зүүн тийш нүүлгэн Засагт хантай чуулган нийлжээ. Энэ үед Түшээт хан болчимгүй алхам хийж, хүргэн Лувсангомборавдангийн хамт нэг түмэн цэрэг авч хөдлөн Засагт хан Шар болон түүний дэргэд байсан Галданы дүү Доржжав нарын олон хүнийг алж, хүн мал олныг олзлон авчээ. Энэ нь халх, ойрадын хооронд дайны галыг дүрэлзүүлэн асаав. Манж нар энэ үед хоёр талын хоорондуур орж эвлэрүүлэхээр зуучилсан нь халхыг нөлөөндөө авах гэсэн Энх-Амгалан хааны далд бодлого байсны учир тухайн үед халх болон ойрадын хүчний харьцаа даанч тэнцвэргүй байсных юм. Баруунтаа дайн хийж үлэмж туршлага хуримтлуулан, дундад азийн ихэнх газар нутгийг эрхшээлдээ оруулснаар ойрадын хаан Галдан Бошготын нэр Хаант Орос болон Хөх нуур, Төвд, Манж Чин улсад ихэд алдаршиж байсан үе бөгөөд тиймээс Түшээт хан Чахундорж Галдантай хүч тэнцүүргүй тулалдаанд орж, халх ойродод эзлэгдвэл Манжид ашиггүй болох байв. Үүнээс үзэхэд Галдан Бошготыг манжийн Энх Амгалан хаан төв азийн улс төрийн тавцанд дахь өөрийн цор ганц хүчирхэг гол өрсөлдөгчөө гэж эхнээс нь анхааран үзэж байв. Галдан бошгот Түшээт хан цэрэглэн өөрийн холбоотон Засагт хан ба түүний дүү Доржжав нарыг байлдан сөнөөснийг сонсоод 1688 оны хавар 2 түмэн цэрэгтэй халхын баруун хязгаараас дайран оржээ. Зүүнгар улсын арми Засагт ханы нутгийг эзлээд, Хангай уулын хойд этгээдээр давшин, баруун гарын Үйзэн Хатанбаатар, Сэцэн ноён, Илдэн тайж, Хөндлөн бошигт нарыг уулгалан олзолж давшин ирсэнд, Түшээт ханы хүү Галдандорж нар мөн нэгэн түмэн цэрэг авч Төмөртэй гэдэг газар Галдангийн цэргийг тосон гурван хоног зууралдан байлдсаны эцэст дийлдэн ухарчээ. Энэ үед Данзан-Омбо, Данжила, Дугарравдан нарын захирсан Галдан Бошготын нөгөө цэргийн анги Эрдэнэзууг эзлэн авсан байна. Тэр үед Өндөр гэгээн Занабазар Эрдэнэзуугаас 2 өдрийн тэртээ газар байсан бөгөөд ойрадын цэрэг хийдийг эзэлснийг сонсоод, Түшээт ханы гэргий, хүүхдийг авч, яаран бууруулсан байна. Эцэст нь халхууд Түшээт хан Чахундоржийн удирдлага дор цэргээ хуримтлуулан, Олгой нуурын дэргэд шийдвэрлэх тулалдаан хийхээр эрслэн шийджээ. Халхын цэргүүд [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурыг ойрад]] цэргээс урьтан очиж, ашигтай байрлалыг эзлэн авъя гэж шийдээд цэрэг эмхлэн хөдлөв. Их цэргийн цуваа хэд тасран үргэлжилж байснаа Олгой нуурт дөхөж очоод хэдэн эгнээ болон өргөшиж дэлгээ маягаар урагшлав. Галдангийн цэрэг түрүүлэн халхын цэрэг ойртсоныг мэдэж, түр зогсон дайтах бэлтгэлээ хийжээ. Хотос хонхор, хамар толгойгоор үргэлжилсэн Олгой нуурын хажуу талд тулж ирээд, бие биеэ отон сахиж үүрийн гэгээг хүлээсэн байна. [[Ангилал: Дайн]] [[Ангилал: Монголын түүх]] [[Ангилал: Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал: Дайнууд]] 3mdohmf8vxy5pnn8sdewriftb1rrky5 852848 852847 2026-04-10T18:27:42Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Халх-Зүүнгарын дайнууд]] to [[Зүүнгар–Халхын дайнууд]] 852847 wikitext text/x-wiki == Дайны өмнөх байдал == Монголын ихэнх овог аймгуудыг нэгтгэсэн Манж нарын эсрэг Халх болон Зүүнгарын Ойрдуудл тэмцэж байв. Хойд талаасаа газар нутаг, албат иргэдээ булаалдан зөрчилтэй байсан Орос, өмнөд талаасаа тухайн үед нэн хүчирхэгжиж байсан Манж, баруун талаасаа ашиг сонирхолын том зөрчилтэй байсан Зүүнгарын Хаант улсуудад хавчигдсан Халх Монгол мөн дотооддоо хямралтай, язгууртан ноёдуудын газар нутаг эд хөрөнгө булаалдсан дайнтай байсан нь Халх түмний доройтлын гол шалтгаан болсон юм. ==Он цаг судлал== 1688 оны зун Түшээт хан Чахундорж дүү Шидшид тайжид 6000 цэрэг захируулан Хотгойдын Гэндэн баатарын дүүгийн хамт хойд хязгаараа илбэн тохинуулж Байгаль нуур орчим суурьшин цайз бэхлэлт бариад байсан Оросуудыг хөөлгөхөөр явуулав. Шидшид баатарын цэрэг амжилттай байлдаж Байгалын өмнөх Оросын бүх цайзуудыг нурааж Үд голд хүрэн Байгалын хойд руу довтлохоор бэлдээд байв. Гэвч Шидшид баатар Байгалын хойд хязгаар луу хэзээ ч орох хувьгүй байж, яагаад гэвэл яг энэ үед Халх руу Зүүнгарын Галдан их цэрэгийн хүчээр довтоллоо гэсэн мэдээ ирж яаран нутаг буцах хэрэг гарсан юм.Улс төрийн хувьд ганцаардаж, цэрэг дайны бэлтгэл муу, хамаг анхаарлаа хойд зүгт Оросуудад хандуулаад байсан чухам ийм л эмзэг үед нь Манж, Оросуудтай үгсэн хуйвалдсан Зүүнгарын хаан Галдан бошгот их цэргийн хүчээр Халх руу довтолсон нь Монголд түмэнд харамсаж барамгүй уршигт үр дагаварыг авчирч Монголын түүхэн дэх урт удаан гашуун зурвас үейин эхлэлийг тавьсан юм.Гэндүүлэн довтолсон амжилтандаа эрдсэн Галдан бошгот Халх Монголын газар нутгийг нь түймэрдэн шатааж, ард иргэдийг нь алж хядан, язгуур угсаат ихэс дээдсийг нь хоморголон хөнөөх бодлого явуулж байсан тул Халхын ноёдууд ард иргэдээ аван хойш урагш таран зугтаж Манж чин улс, Хөх нуурын хязгаар, мөн саяхан дайтаж байсан Орос лугаа одох болжээ. Цагийн ороо бусгаа энэ үед хожмоо Халхын Сайн Ноён Хан аймаг хэмээн тусгаарласан, тухайн үейин Түшээт ханы харьяа Түмэнхан ноёны угсааны сурвалжит бэр нэгэн бүсгүй өнчин хоцорсон нялх балчир хоёр хөвүүнээ дагуулан олны хамтаар өмнө зүг дайжин одсон аж. Галдан бошготын гарт орж гарцаагүй хөнөөгдөх аюулаас дайжин бэлэвсэн эхийгээ даган одсон өөдсэн чинээ өчүүхэн балчир хоёр хөвүүний бага нь хожим түүхнээ эфү гэж алдаршсан Халх Монголын суу билэгт авьяаслаг жанжин Цэрэн байжээ.Багаас эрдэм номд шамдан суралцаж цэрэг дайны арга барилд сайтар боловсорсон Цэрэн зориг тэвчээр, авхаалж самбаа, оюун билгээрээ бусдаас илтэд ялгаран Манжийн дээдэст ихэд тоогдож байсан гэх ба Манжийн хаан өөрийн хамгийн хайртай охиноо түүнд гэргий болгон өгч байсан нь хямсгар ихэмсэг Манжууд Цэрэнгийн авьяас чадварыг хэрхэн өндөрөөр үнэлдэг байсны тод илрэл юм.Бага залуу насандаа Манжийн хааны үзэсгэлэнт охиныг гэргий болгон авч суусанаар Эфү буюу хүргэн хэмээн нэрийдэж алдаршсан алтан ургийн тайж угсаат Цэрэн тухайн үейин Халх түмэнд төдийгүй, ер нь нийт Монголын түүхэнд гарсан цэрэг улс төрийн хамгийн гарамгай суут жанжнуудын нэг байсан гэдгээ хожим нь өөрийн түүхэн үйл ажиллагаагаараа батлан харуулсан байдаг.Төв Ази, Түвдийн өндөрлөг, Казах, Түрэг, Чантуу , лалын шашинтнуудыг дайлан дагуулж, удаа дараагийн,эцэс төгсгөлгүй дайн тулаанаар хатуужин чангарсан Зүүнгарын хүчирхэг арми 26,000 мянган дайчидтай их цэргийг Хангайн нурууны ар зоонд тосон авч зөвхөн өөрийн болон зэргэлдээх Халх хошуунуудаас бүрдсэн 15,000 орчим Халх цэргүүдийг удирдан тулж тоо, хүч, туршлагаар нэн давуу дайснаа бут цохин ялсан нь Эфү Цэрэнгийн хамгийн анхы бие даасан томоохон ялалт байсан төдийгүй эр зориг, суу ухаан, авьяас чадварын томоохон сорилт, түүний цааш цаашдын улс төр, дайны суут ялалт, амжилтуудынх нь үндэс болсон юм. 1731 оны зун Түшээт ханы нутаг болох Сүх Алдах, Үдийн Сөл, Цагаан Сөл гэх газаруудад болсон энэхүү тулаан нь 1688 оны Галданбошготын дайнаас хойш даруй 43 жилийн дараа болсон Халх Зүүнгарын хоорондын анхны том байлдаан байсан төдийгүй 1727 онд Цэвээнравдан хааныг нас нөгчихөд хаан ширээг нь залгамжлан суусан Галданцэрэнгээс Халхын эсэрэг хийсэн бүтэлгүй дайнуудын эхлэл байсан юм.Энэ тулаан нь Манж нарын зүгээс Халх Зүүнгарын зөрчлийг дэвэргэх хорт бодлого, тэдний хоорондын зэвсэгт мөргөлдөөнд бодит байдал дээр хэрхэн ханддагийг тодоор харуулсан гэх ба, цэрэг дайны урлаг талаасаа судлаачидын анхаарлыг зүй ёсоор татдаг юм.Халхыг байлдан дагуулахаар Галданцэрэн хааны итгэлт жанжид болох, бүр Цэвээнравдан хааны үеэс идэр залуугаараа авьяас чадвараараа гайхагдаж зөвхөн Халх Монгол, Дөрвөн Ойрдад төдийгүй Ойрхи Дорнод, Төв Азид нэр түгэн алдаршиж, Түрэг, Казах, Түвдийг байлдан дагуулж, Манжийн хүчирхэг армийг Хөх Нуур, Түвдэд удаа дараа бут ниргэн тэдэнд гүнээ айдас төрүүлдэг байсан Зүүнгарын алдарт ах дүү жанжид, их бага хэмээн нэрийдсэн Цэрэндондовууд их цэргээ өөрсдийн биеэр удирдан ирсэн гэх ба тэд ялалтандаа ихэд итгэлтэй байсан аж. Дайн тулааны арвин туршлагатай алдарт Цэрэндондовтнуудын давуу хүчийг зөвхөн Халх цэргийн хүчээр ялж хөөн гаргасан энэхүү тулаан нь Эфү Цэрэнгийн дайн тулаанд авьяастай, эрэлхэг жанжин байсныг харуулаад зогсоогүй, хүчээ нэгтгэн оновчтой зөв удирдлагад байвал Халх Монголчууд суут эцэг өвгөд, Чингис Богдынхоо жишигээр эрэлхэг зоригтой дайтаж ялалт байгуулах чадвартай бөгөөд тэднийхээ эр зориг, авьяас чадварыг хадгалан үлдсээр байсаныг батлан харуулсан юм.Тухайн үед нэн хүчирхэгжиж байсан Манж Чин Улсад улс төр, цэргийн холбоотон болон орсон Халхад Зүүнгарын их цэрэг довтлон Манжийн их цэрэг бүхий харуулын хажуугаар “тойрон” огт эсэргүүцэлгүй, ямар ч тулаангүйгээр өнгөрч Халхын нутгийн гүнд орж ирэн түйвээсэн нь хачирхалтай байсан ба, Зүүнгарын давуу хүчний эсэрэг Цэрэнгийн хүссэн цэргийн тусламжийн хариуг Манж нар өгөлгүй огт хайхрахгүй өнгөрөөсөн нь Цэрэнд их л сэжигтэй санагдсан төдийгүй Халхчуудын зүгээс Манжид итгэх итгэлийг ихэд бууруулсан байна. Зүүнгарын арми Халхын нутгийн гүнд тэр дундаа Эфү Цэрэнгийн хошууны нутагт ямар ч саадгүй нэвтэрэн орж замд тааралдсан бүхнээ устган энгийн ард иргэдийг алж хядан, адуу мал, эд хөрөнгийг нь дээрэмдэн их хохирлыг учируулав. Байдал иймийн тул Эфү Цэрэн бодит байдалд дүн шинжилгээ хийж, холбоотон хэмээх Манж болон Халхын бусад ноёдын цэргийн тусламж нь огт найдваргүй хуурмаг гэдгийг ойлгон маш оновчтой шийдвэрийг бие даан гаргаж, өөрийн шууд удирдлагад буй цэргин хүчээр дайсантайгаа тулах шийдвэрийг гаргасан байна.Хожим Зүүнгарын хаан Галданцэрэнгийн удаа дараагийн довтолгооны эсэрэг Цэрэнгийн бие даан явуулсан олон амжилттай байлдаан болон бусад үйл ажиллагаанаас ажиглахад Цэрэнгийн зүгээс Манжид найдах хэрэггүй гэдгийг бүрнээ ойлгож эх нутаг ард түмнээ хамгаалах ажиллагааг хэнээс ч үл хамаарсан, бие даасан бодлого дээр үндэслэн явуулж байсан нь илт байдаг.Манж чин улсын төрийн бодлогын хуурамч нүүр царайг илчлэн харуулсан, Халх Монголын цэрэг армийн, ялангуяа Цэрэнгийн эр зориг, ур чадварын шалгуур бослон энэхүү тулаанд өмнөх жилүүдэд цэвэр Манж цэргийн бүрэлдхүүнтэй томоохон отрядуудыг бут цохиж ихэд омогшсон Цэрэндондовуудаас гадна Зүүнгарын нэртэй жанжид болох Хайлунь, Манж (ойрд хүний нэр) нарын зэрэг олон шилдэгүүд нь оролцсон гэх ба ихэнх нь энэ тулаанд алуулсан аж. Халхын талаас Түшээт Ханы Боохой тайж (Боохой, Бахай, Багахай гэх хувилбарууд буй ба Боохой Данзан гэдэг шиг Боохой хочоороо алдаршсан байж болно гэж үзэв.) гэх эрэлхэг эрийн удирдсан 600 хүнтэй шилдэг отряд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн гэх ба тус отряд зүүнгарын гол хүчийг эр зоригтойгоор дайрч задлан бутараах, хүчийг нь сарниан үхрийн баас мэт таслан цувуулах үүргийг гүйцэтгэж байжээ. Бие биеэс зайтай тасралдан цувсан Ойрдын гол хүчийг Халхын цэргүүд тус тусд нь хиар цохин ялсан гэдэг. Жишээ нь нэгэн удаагийн тулаанд Боохой шилдэг отрядаа удирдан Ойрд цэргийн гол хүч рүү гэнэдүүлэн дайрч олон цэргийг алж, захаас нь гурван хүнийг амьдаар нь олзлон зугтсан байна. Цэрэндондов жанжин Боохойн араас өөрийн итгэлт жанжин Гүнцэгжав Хар Баатарт гурван мянган хүнтэй отрядаа өгч мөрдүүлсэн гэх ба, Боохой ялагдан зугтсан дүр үзүүлж улам цааш холдон зугтаж нэхэн мөрдөгчидийг гол хүчнээс нь таслан дагуулан явсаар эфү Цэрэнгийн гол хүч хориглон нуугдсан отоонд оруулж дайснаа бүгдийг нь хиар цохисон гэдэг. Түүхэн баримтуудаас харахад Сүх Алдах, Үдийн Сөл, Цагаан Сөл гэх газаруудад болсон гол байлдаанудад Эфү Цэрэнгийн зүгээс Зүүнгарын давуу хүчний эсэрэг хэрэглэсэн тулааны арга зам нь нэн гайхамшигтай бөгөөд эзэн Чингисийн үейин Монголын адарт жанжид Зэв, Сүбэдей нарын гавьяаг давтахуйц онцгой авьяас чадаварыг харуулсаныг түүхэнд тодорхой тэмдэглэн үлдээжээ.Зүүнгарын зүгээс Халхыг ахин дээрэмдэн талах, Цэрэнд ялагдсан өшөөгөө авах зорилготой дараачийн байлдааны ажиллгааа нь Зүүнгарын цуут жанжид ах дүү Цэрэндондовууд Халхын эфү Цэрэнд ялагдсан байлдаанаас яг нэг жилийн дараа буюу 1732 оны зун болжээ.Энэ удаа Зүүнгарын хаан Галданцэрэн цэрэг дайны бэлтгэлийг сайтар базааж өөрийн биеэр 40,000 аас илүү тоот (Зүүн гарын их цэргийн тоо 40-50 мянга орчим байсан гэдэг) их цэрэгээ удирдан Халхын нутгийн гүн лүү ахин ямар ч байлдаан, тулаан саадгүйгээр цөмөрөн орж иржээ. Ховд, Заг Байдарагт байсан гэх Манжийн харуулууд, тухайлбал Манжийн цэргийн их жанжин Марсайгаас Галданцэрэнгий цэрэгийг мөн л ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр оруулсан байсан ба Бээжинд суух Манжийн хаан ч байдлыг сайтар мэдэж байсан нь чухам л Монголыг Монголоор хөнөөлгөх, болж өгвөл бүр хоюуланг нь бие биеэр нь устгуулах бодлогын тод жишээ болсон юм. Овжин Манжууд хожим нь Халхуудыг хууран жүжиг тавьж Марсай жанжиндаа хариуцлага алдсан тул шийтгэл хүлээлгэв хэмээн зэрэг дэвийг нь буулгасан дүр үзүүлсэн гэдэг. Зүүнгарын Галданцэрэн хаан их цэрэгийг авчиран Халхад ахин цөмрөн орлоо бүр Сайн Ноён Ханы нутаг, эфү Цэрэнгийн төрсөн Тамирын гол орчмыг эзэлж түйвээж байна гэх мэдээгээр Халхын ноёдууд өөр өөрсдийн хошуудаас цэрэг цуглуулан ойрдуудтай дайтахаар илгээсэн аж. Ингээд Чин Ван Данзандорж, зоригт тайж Боохой тэргүүтэй Халхын ноёдын зөвлөлөөс өмнөх жилийн дайнд онцгой гавьяа байгуулж авьяас чадвараа харуулсан Цэрэнд итгэл үзүүлэн Түшээт ханы голдуу хошуудаас ирсэн их цэргийг удирдах эрхийг өгсөн байна. Энэ дайнд Халхын зарим ноёд “ойрдууд манаи хошуунд довтлоогүй” гэх шалтгаанаар оролцоогүйн улмаас зарим хошуудаас цэрэг огт ирээгүй тул Эфү Цэрэнгийн удирдлагад дөнгөж 30,000 хүрэхтэй үгүйтэй цэрэг байсан гэдэг.Галданцэрэнгийн давуу хүчийг хэрхэн цохихоо Цэрэн сайтар бодож боловсруулсан ба шууд бөөн хүчний шийдвэрлэх тулаан хийх нь хүч тэнцвэргүй байсан тул бөөн хүчний тулаанаас зайлсхийж дайсныхаа их хүчийг уулгамдан бутарааж сарниан цувуулан цохих нарийн төлөвлөгөө боловсруулсан гэдэг. Цэрэнгийн шийдмэг ажиллагаа, ухаалаг, зоримог бодлогын хүчинд төлөвлөгө амжилттай хэрэгжиж Галданцэрэнгийн гол хүчийг одоогийн Архангай аймгийн нутаг Хэрсэн Чулуу, Хар Шанд гэдэг газаруудад отоонд оруулан бут цохисон ба дээрэмчидийн үлдэгдлийг хөөсөн жижиг тулаанууд Тэс, Нөмрөг, Тэрих Цагаан нуур, Байдараг гол, Орхон гол, Эрдэнэ Зуугийн хийдийг дамнан бүр Алтайн өвөрийг давтал үргэлжилсэн гэдэг. Өдөр шөнийг үл ялган уулын хяр газрын өндөрлөгөөр нисэх мэт шуурхайлан давхиж дайсныхаа байрлалыг цаг мөч тутамд тагнан мэдэж байсан Халхын цэргийн туршуулын шилдэг отряд нь Халхын армийг энэ дайнд ялахад онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хэмээн түүхэнд тэмдэглэн үлдээжээ. Тухайлбал Цэрэн жанжины итгэлт нөхөр Түшээт Ханы Туга-гүн (Тогоо гүн, Туга гүн гэх зэргээр бичигдсэн нэр байв) гэх нэгэн баатарлаг эр байсан ба тэрвээр мянган бээрийн газрыг хоромхон хугацаанд туулах чадвартай төдийгүй уул толгодын оройд дүүлэн гарч бүргэдийн дүрд хувилан далавчтай мэт дүрийг үзүүлэн зүсээ нууж дайснаа тагнан мэддэг байсан ба түүнийг ойрдууд огт ажиглахгүйгээр өнгөрдөг байсан ажээ.Харамсалтай нь Галданцэрэнгийн гол хүчийг бут цохиж ялсан Хэрсэн Чулуу, Хар Шандын гол тулааны дараа Халхын ихэнх ноёдууд дайн дууссан хэмээн үзэж өөр өөрсдийн хошууны цэрэгийг авч таран явцгаасны улмаас Цэрэнгийн хүч тооны хувьд ихэд цөөрч Галданцэрэнгийн ялагдсан цэрэгийн үлдэгдлийг үлдэн хөөж цохиход ихэд хүч дутагдалтай байж багагүй бэрхшээлийг туулсан гэдэг. Гэсэн ч гол тулаанаас хойш үргэлжилсэн 10 гаруй жижиг тулаанд Цэрэн бүгдэд нь ялалт байгуулсан аж. Галданцэрэнгийн үлдэгдлийг нь мөрдөн хөөж сунжиран үргэлжилсэн байлдаанд Халхын Сүндэб тайжийн удирдсан мянгат отряд гарамгай гавьяа байгуулсан гэж бичигдсэн байна. Халдаар ирсэн Галданцэрэнгийн их цэргийг бут цохин ялсан энэ байлдаан нь түүхэнд Халх Зүүнгарын хооронд болсон хамгийн том тулаан байсан ба цар хүрээгээр өмнхө тулаануудаас тухайлбал 1688 онд болсон Галдан бошготын дайн, мөн өмнөх жил нь буюу 1731 онд болсон Зүүнгарын Цэвээндондовуудын халдаар ирсэн дайнаас том илүү олон цэрэг оролцсон хүрээтэй байсан юм. Зөвхөн Халх цэрэгийн хүчээр явагдсан энэхүү байлдаануудад Манж нар цэрэг зэвсэгийн байтугай ямар ч туслалцаа үзүүлээгүй ба тийм ч учираас Халхын зарим ноёдын зүгээс Манжуудыг урьдны адилаар ойрдуудтай, Галданцэрэнтэй эрх ашигийн ямар нэгэн тохиролцоо, нууц хуйвалдаан хэлэлцээртэй байсан байж болзошгүй хэмээн сэжиглэж байжээ. Үүний ч улмаас Цэрэн дараа дараачийн үйл ажиллагаандаа, ялангуяа гадаад бодлогын тал дээр Манжуудын оролцоог багасагах, аль болох бие даасан бодлого явуулах чигийг баримталж байсан нь харагддаг ба Халх Монголын эрх ашигийг хамгаалах тал дээр тэрбээр туйлбартай зогсож байв. Тухайлбал Орос болон Зүүнгартай хэлэлцээ хийж Халх Монголын хилийн зурвас тогтоох ажиллагааг Цэрэн өөрийн биеэр удирдан оролцож байсан төдийгүй, хэлэлцээ будлих үед Халх Монголчууд эх нутагаа цэрэг зэвсгийн хүчээр хамгаалах чадвартай гэдгийг Оросуудад сануулах зорилгоор үхэр буугаар буудан ёслол хийж, Зүүнгарын дайнд ялсан Халх Цэрэгээ жагсаан морьт цэрэгийн марш хийн сүрийг үзүүлж байсан баримт бий аж. Сонирхолтой нь эфү Цэрэн ийм үйлдэл хийсэнийхээ төлөө Манжийн төрөөс шийтгэл хүлээн зэрэг дэв буурч байсан байна.Цэрэн хэдийгээр Халхын Түшээт Ханаас салбарлан гарч хожмоо Сайн Ноён Хан хэмээн нэрийдэх болсон аймгийн нэгэн хошууны захирагч үе залгамжлагч ноён байгаад Халхын бусад томоохон ноёд, тайж нараас зэрэг дэв, албан тушаалаар бага байсан ч өөрийн авьяас чадвар, оюун ухаан, эр зоригоор тодорон гарч Халх Монголын төрийн үйл хэрэгт бусдийгаа оройлон оролцдог байсан нь түүний түүхэн амьдралаас тодорхой харагддаг.Тухайн үедээ нэн хүчирхэг байсан Зүүнгарын хаант улсын армийг алдарт их бага Цэрэндондов жанжидтай нь, хүчирхэг Галданцэрэн хаантай нь хамт удаа дараа бут цохиж ахин сэхэхгүй болтол нь даран Халх Монголын ард түмнээ сүйрэл хоморголон хядагдах аюулаас хамгаалсан Цэрэн нь түүхэнд маш ховор төрдөг суу билэгт хүмүүсийн нэг гарцаагүй мөн юм. Газар нутгийн хол, Халх Монгол, Өмнөд Монголоор Манжуудаас тусгаарлагдсан байршилдаа дулдуйдсан Зүүнгарын үе үейин хаад эв аргын хүчээр Монгол үндэстнийг нэгтгэн зангидахын оронд, Халх Монголыг ганцаардуулан сулруулах бодлогыг хэдэн арван жилийн турш тууштай явуулж, улмаар дотоод гадаад зөрчилийг нь дэвэргэн эмзэг үед нь цэргийн хүчээр гэндүүлэн дайрсан нь хожмоо нийт Монголд түмэнд харамсаж барамгүй уршигт үр дагаварыг авчирсан юм. Галдан Бошготын үед сибирийн нүүдэлчдийн хэд хэдэн улсыг эзэлсний гадна Гималайн уулс буюу төвдийг бас хүрч, ийн Баруун Монголыг Каспийн тэнгисийн эрэг хүртэл өргөтгөж тэлэв. Энэ нь хуучин Цагаадайн улс сэргэн босч зүг зүгт хуучин хил хязгаараасаа халин гарсан нь хээр тал нутгийг бүгдийг эзлэн авахыг эрмэлзсэн мэт байв. Ингээд Галдан Бошгот дорно зүгт уугуул монгол буюу халхыг манжаас өрсөн эрхшээлдээ авах арга сүвэгчлэв. Тэрбээр энэ үед Зүүнгар улсдаа цэрэг-захиргааны төвлөрсөн нэгдмэл удирдлага бий болгож, өмнө нь тогтож байсан ойрадын чуулганы зохион байгуулалтанд байсан хунтайж, тайш цолыг хүчингүй болгон, улсаа дөчин хоринд хувааж тэдгээрийг зайсан, дэмч, шүүлэнгэ нарт тус тус харгалзуулан захируулж хааны буюу төвлөрсөн эрх засаглалыг бэхжүүлэв. Энэ нь Галдан Бошгот эртний хүннүгээс эхлээд Их Монгол Улсад уламжлан ирсэн цэрэг-засаг захиргааны тогтолцоог өөрийн улсын түүхэн өвөрмөц онцлогт уялдуулан зохицуулсан хэрэг байв. Энэ үед халхын Засагт хан Норов нас барсны дараа түүний ширээг залгамжлах асуудал хямрал дагуулан өргөжив. Засагт ханы ширээний төлөө тэмцэлд хөндлөнгөөс идэвхтэй оролцсон халхын Түшээт хан Чахундорж, ойрадын Галдан бошгот, мөн Манжийн Энх-Амгалан хаан нар өөр өөрийн эчнээ бодлоготой байсан юм. Манжийн Энх-Амгалан хаан Далай лам руу яаралтай элч илгээн, байдлыг намжаан чуулган хуралдуулж, халхын асуудлыг зохицуулахыг оролдсон нь өнгөн дээрээ амжилггай болсон мэт байвч бодит үр дүн гарсангүй. Харин эцсийн бүлэгт Галдан Бошготын дэмжиж байсан Шар Засагт хан болов. Галдан Бошгот ийнхүү Засагт ханыг өөрийн холбоотон болгон халхад өөрийн нэр нөлөөг өргөтгөх болов. Хэтийн зорилгоо хэрэгжүүлэхийн тулд Галдан Бошгот Засагтхантай үйл ажиллагаагаа улам няггруулж, халхыг манжид алдахгүй бэлтгэлийг хийж, юуны өмнө халхад мянгаад лам нарыг урьдчилан оруулж, манжаас нүүрлэж буй түрэмгийллийн эсрэг хүчээ нэгтгэх нь чухал гэдгийг халхуудад ухуулжээ. Мөн өөрийн дүү Доржжавыг 300 цэргийн хамт Засагт хан Шарын дэргэд ирүүлж, өөрөө өргөөгөө зүүн тийш нүүлгэн Засагт хантай чуулган нийлжээ. Энэ үед Түшээт хан болчимгүй алхам хийж, хүргэн Лувсангомборавдангийн хамт нэг түмэн цэрэг авч хөдлөн Засагт хан Шар болон түүний дэргэд байсан Галданы дүү Доржжав нарын олон хүнийг алж, хүн мал олныг олзлон авчээ. Энэ нь халх, ойрадын хооронд дайны галыг дүрэлзүүлэн асаав. Манж нар энэ үед хоёр талын хоорондуур орж эвлэрүүлэхээр зуучилсан нь халхыг нөлөөндөө авах гэсэн Энх-Амгалан хааны далд бодлого байсны учир тухайн үед халх болон ойрадын хүчний харьцаа даанч тэнцвэргүй байсных юм. Баруунтаа дайн хийж үлэмж туршлага хуримтлуулан, дундад азийн ихэнх газар нутгийг эрхшээлдээ оруулснаар ойрадын хаан Галдан Бошготын нэр Хаант Орос болон Хөх нуур, Төвд, Манж Чин улсад ихэд алдаршиж байсан үе бөгөөд тиймээс Түшээт хан Чахундорж Галдантай хүч тэнцүүргүй тулалдаанд орж, халх ойродод эзлэгдвэл Манжид ашиггүй болох байв. Үүнээс үзэхэд Галдан Бошготыг манжийн Энх Амгалан хаан төв азийн улс төрийн тавцанд дахь өөрийн цор ганц хүчирхэг гол өрсөлдөгчөө гэж эхнээс нь анхааран үзэж байв. Галдан бошгот Түшээт хан цэрэглэн өөрийн холбоотон Засагт хан ба түүний дүү Доржжав нарыг байлдан сөнөөснийг сонсоод 1688 оны хавар 2 түмэн цэрэгтэй халхын баруун хязгаараас дайран оржээ. Зүүнгар улсын арми Засагт ханы нутгийг эзлээд, Хангай уулын хойд этгээдээр давшин, баруун гарын Үйзэн Хатанбаатар, Сэцэн ноён, Илдэн тайж, Хөндлөн бошигт нарыг уулгалан олзолж давшин ирсэнд, Түшээт ханы хүү Галдандорж нар мөн нэгэн түмэн цэрэг авч Төмөртэй гэдэг газар Галдангийн цэргийг тосон гурван хоног зууралдан байлдсаны эцэст дийлдэн ухарчээ. Энэ үед Данзан-Омбо, Данжила, Дугарравдан нарын захирсан Галдан Бошготын нөгөө цэргийн анги Эрдэнэзууг эзлэн авсан байна. Тэр үед Өндөр гэгээн Занабазар Эрдэнэзуугаас 2 өдрийн тэртээ газар байсан бөгөөд ойрадын цэрэг хийдийг эзэлснийг сонсоод, Түшээт ханы гэргий, хүүхдийг авч, яаран бууруулсан байна. Эцэст нь халхууд Түшээт хан Чахундоржийн удирдлага дор цэргээ хуримтлуулан, Олгой нуурын дэргэд шийдвэрлэх тулалдаан хийхээр эрслэн шийджээ. Халхын цэргүүд [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурыг ойрад]] цэргээс урьтан очиж, ашигтай байрлалыг эзлэн авъя гэж шийдээд цэрэг эмхлэн хөдлөв. Их цэргийн цуваа хэд тасран үргэлжилж байснаа Олгой нуурт дөхөж очоод хэдэн эгнээ болон өргөшиж дэлгээ маягаар урагшлав. Галдангийн цэрэг түрүүлэн халхын цэрэг ойртсоныг мэдэж, түр зогсон дайтах бэлтгэлээ хийжээ. Хотос хонхор, хамар толгойгоор үргэлжилсэн Олгой нуурын хажуу талд тулж ирээд, бие биеэ отон сахиж үүрийн гэгээг хүлээсэн байна. [[Ангилал: Дайн]] [[Ангилал: Монголын түүх]] [[Ангилал: Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал: Дайнууд]] 3mdohmf8vxy5pnn8sdewriftb1rrky5 Халх-Ойрадын дайн 0 51488 852876 432588 2026-04-10T23:50:36Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгар–Халхын дайнууд]] 852876 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Халхын дайнууд]] 877c3trfnz6vlybleab07ymxvcs9ts7 Хэнань шянь 0 52514 852864 439088 2026-04-10T19:22:58Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Хөнань Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] 852864 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хөнань Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] f95iwksfx1woz5g8fr1du9rhh31zftr Зүүнгар–Чин улсын дайн 0 62540 852764 852712 2026-04-10T14:29:22Z HorseBro the hemionus 100126 852764 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1687–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын дагаар оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Чахундорж<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} Эфу Цэрэн<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} [[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] '''Зүүнгарын хаант улс–Манжийн Чин улсын дайн''' нь олон арван жилийн турш үргэлжилсэн. Зүүнгарын хаант улс нь өөрийн бие даасан тусгаар байдлаа хадгалахын тулд [[Чин улс|манж чин улсын]] эсрэг Манж, Хятад болон тэдний монгол холбоотны цэрэгтэй өрнүүлсэн тэмцэл байсан юм. Уг дайны өрнөсөн нутаг нь [[Дотор Ази|Дотоод Ази]]<nowiki/>йн өргөн уудам нутаг, төв болон зүүн [[Монгол Улс|Монгол]],[[Төвөд]], Хөхнуур, дорнод Туркестаны дагууд явагдсан. Уг дайнд Чин улс ялснаар, эдгээр нутаг Чин улсын мэдэлд 1911 он хүртэл оршжээ.<ref>Намсрай., Дөрвөн Ойрадын түүх, ӨМАХХ.,1993</ref><ref>Далай Ч., Ойрад Монголын түүх, Тэргүүн боть, УБ., 2002</ref><ref>Златкин И.Я., История Джунгарского ханства, М., 1983</ref> == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1687 онд, 1690 онд Чин улсын цэргийг Ологой нуурд [[Олгой нуурын тулалдаан|Ологой нуурын тулалдаанд]] бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. === Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд === ==== Хотон нуурын тулалдаан ==== 1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв. Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна. ==== Эрдэнэзуугийн байлдаан ==== Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав. ==== Ач голын байлдаан ==== Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ. Хэрсэн чулууны байлдаан Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов. ==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд ==== Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ. Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов. Хангир голын байлдаан. 1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ. ==== Хамилын байлдаан ==== Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт. Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ. ==== Үүдэн цөлийн байлдаан ==== 1731 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь амбан Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав. ==== Усанзүйлийн байлдаан ==== 1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[бага Цэрэндондов]] 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв. ==== Турфаны байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ. ==== Өрөмчийн байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олоноо авч ухарчээ. ==== Бух голын байлдаан ==== 1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв. == Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|''Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь'']] == Хоёр улсын хооронд энх тайван == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] 6pulxnbvgsm4hkhm5167az6qd80tp2x 852818 852764 2026-04-10T16:14:37Z HorseBro the hemionus 100126 852818 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1687–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын дагаар оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Чахундорж<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} Эфу Цэрэн<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }}The '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] болон түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол вассалуудын]] эсрэг тулгасан цуврал мөргөлдөөн юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.[[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1687 онд, 1690 онд Чин улсын цэргийг Ологой нуурд [[Олгой нуурын тулалдаан|Ологой нуурын тулалдаанд]] бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. === Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд === ==== Хотон нуурын тулалдаан ==== 1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв. Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна. ==== Эрдэнэзуугийн байлдаан ==== Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав. ==== Ач голын байлдаан ==== Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ. Хэрсэн чулууны байлдаан Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов. ==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд ==== Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ. Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов. Хангир голын байлдаан. 1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ. ==== Хамилын байлдаан ==== Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт. Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ. ==== Үүдэн цөлийн байлдаан ==== 1731 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь амбан Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав. ==== Усанзүйлийн байлдаан ==== 1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[бага Цэрэндондов]] 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв. ==== Турфаны байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ. ==== Өрөмчийн байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олоноо авч ухарчээ. ==== Бух голын байлдаан ==== 1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв. == Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|''Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь'']] == Хоёр улсын хооронд энх тайван == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] fd4zg18y7xx7ivyekj4it1z1rw19elu 852821 852818 2026-04-10T16:20:57Z HorseBro the hemionus 100126 852821 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1690–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын дагаар оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Чахундорж<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} Эфу Цэрэн<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} The '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] болон түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол вассалуудын]] эсрэг тулгасан цуврал мөргөлдөөн юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.[[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1687 онд, 1690 онд Чин улсын цэргийг Ологой нуурд [[Олгой нуурын тулалдаан|Ологой нуурын тулалдаанд]] бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. === Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд === ==== Хотон нуурын тулалдаан ==== 1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв. Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна. ==== Эрдэнэзуугийн байлдаан ==== Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав. ==== Ач голын байлдаан ==== Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ. Хэрсэн чулууны байлдаан Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов. ==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд ==== Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ. Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов. Хангир голын байлдаан. 1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ. ==== Хамилын байлдаан ==== Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт. Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ. ==== Үүдэн цөлийн байлдаан ==== 1731 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь амбан Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав. ==== Усанзүйлийн байлдаан ==== 1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[бага Цэрэндондов]] 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв. ==== Турфаны байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ. ==== Өрөмчийн байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олоноо авч ухарчээ. ==== Бух голын байлдаан ==== 1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв. == Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|''Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь'']] == Хоёр улсын хооронд энх тайван == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] aet6fexcwsrunmoexjq93ulel14prcf 852822 852821 2026-04-10T16:21:13Z HorseBro the hemionus 100126 852822 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1690–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Чахундорж<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} Эфу Цэрэн<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} The '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] болон түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол вассалуудын]] эсрэг тулгасан цуврал мөргөлдөөн юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.[[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1687 онд, 1690 онд Чин улсын цэргийг Ологой нуурд [[Олгой нуурын тулалдаан|Ологой нуурын тулалдаанд]] бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. === Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд === ==== Хотон нуурын тулалдаан ==== 1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв. Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна. ==== Эрдэнэзуугийн байлдаан ==== Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав. ==== Ач голын байлдаан ==== Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ. Хэрсэн чулууны байлдаан Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов. ==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд ==== Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ. Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов. Хангир голын байлдаан. 1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ. ==== Хамилын байлдаан ==== Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт. Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ. ==== Үүдэн цөлийн байлдаан ==== 1731 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь амбан Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав. ==== Усанзүйлийн байлдаан ==== 1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[бага Цэрэндондов]] 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв. ==== Турфаны байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ. ==== Өрөмчийн байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олоноо авч ухарчээ. ==== Бух голын байлдаан ==== 1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв. == Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|''Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь'']] == Хоёр улсын хооронд энх тайван == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] jmiza1hliea4tryy5gxhy2nmli1uspa 852832 852822 2026-04-10T16:48:46Z HorseBro the hemionus 100126 852832 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1690–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Чахундорж<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} Эфу Цэрэн<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] болон түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол вассалуудын]] эсрэг тулгасан цуврал мөргөлдөөн юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.[[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1687 онд, 1690 онд Чин улсын цэргийг Ологой нуурд [[Олгой нуурын тулалдаан|Ологой нуурын тулалдаанд]] бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. === Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд === ==== Хотон нуурын тулалдаан ==== 1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв. Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна. ==== Эрдэнэзуугийн байлдаан ==== Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав. ==== Ач голын байлдаан ==== Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ. Хэрсэн чулууны байлдаан Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов. ==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд ==== Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ. Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов. Хангир голын байлдаан. 1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ. ==== Хамилын байлдаан ==== Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт. Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ. ==== Үүдэн цөлийн байлдаан ==== 1731 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь амбан Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав. ==== Усанзүйлийн байлдаан ==== 1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[бага Цэрэндондов]] 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв. ==== Турфаны байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ. ==== Өрөмчийн байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олоноо авч ухарчээ. ==== Бух голын байлдаан ==== 1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв. == Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|''Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь'']] == Хоёр улсын хооронд энх тайван == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] bs0t4yqr2jw6sm55sgimqp0acvk4ijg 852853 852832 2026-04-10T18:59:53Z HorseBro the hemionus 100126 /* Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) */ 852853 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1690–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Чахундорж<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} Эфу Цэрэн<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] болон түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол вассалуудын]] эсрэг тулгасан цуврал мөргөлдөөн юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.[[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1687 онд, 1690 онд Чин улсын цэргийг Ологой нуурд [[Олгой нуурын тулалдаан|Ологой нуурын тулалдаанд]] бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. === Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд === ==== Хотон нуурын тулалдаан ==== 1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв. Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна. ==== Эрдэнэзуугийн байлдаан ==== Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав. ==== Ач голын байлдаан ==== Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ. Хэрсэн чулууны байлдаан Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов. ==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд ==== Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ. Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов. Хангир голын байлдаан. 1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ. ==== Хамилын байлдаан ==== Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт. Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ. ==== Үүдэн цөлийн байлдаан ==== 1731 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь амбан Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав. ==== Усанзүйлийн байлдаан ==== 1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[бага Цэрэндондов]] 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв. ==== Турфаны байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ. ==== Өрөмчийн байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олоноо авч ухарчээ. ==== Бух голын байлдаан ==== 1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв. == Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] == Хоёр улсын хооронд энх тайван == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] 0dct9ytkbf94y739lmmzfcbckmfx4la 852858 852853 2026-04-10T19:09:22Z HorseBro the hemionus 100126 852858 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1690–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Чахундорж<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] болон түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол вассалуудын]] эсрэг тулгасан цуврал мөргөлдөөн юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.[[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1687 онд, 1690 онд Чин улсын цэргийг Ологой нуурд [[Олгой нуурын тулалдаан|Ологой нуурын тулалдаанд]] бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. === Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд === ==== Хотон нуурын тулалдаан ==== 1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв. Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна. ==== Эрдэнэзуугийн байлдаан ==== Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав. ==== Ач голын байлдаан ==== Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ. Хэрсэн чулууны байлдаан Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов. ==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд ==== Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ. Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов. Хангир голын байлдаан. 1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ. ==== Хамилын байлдаан ==== Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт. Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ. ==== Үүдэн цөлийн байлдаан ==== 1731 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь амбан Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав. ==== Усанзүйлийн байлдаан ==== 1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[бага Цэрэндондов]] 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв. ==== Турфаны байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ. ==== Өрөмчийн байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олоноо авч ухарчээ. ==== Бух голын байлдаан ==== 1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв. == Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] == Хоёр улсын хооронд энх тайван == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] dc3y2e4a7kt88anw6d3496vivmttfbr 852859 852858 2026-04-10T19:14:00Z HorseBro the hemionus 100126 852859 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1690–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] болон түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол вассалуудын]] эсрэг тулгасан цуврал мөргөлдөөн юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.[[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1687 онд, 1690 онд Чин улсын цэргийг Ологой нуурд [[Олгой нуурын тулалдаан|Ологой нуурын тулалдаанд]] бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. === Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд === ==== Хотон нуурын тулалдаан ==== 1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв. Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна. ==== Эрдэнэзуугийн байлдаан ==== Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав. ==== Ач голын байлдаан ==== Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ. Хэрсэн чулууны байлдаан Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов. ==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд ==== Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ. Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов. Хангир голын байлдаан. 1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ. ==== Хамилын байлдаан ==== Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт. Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ. ==== Үүдэн цөлийн байлдаан ==== 1731 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь амбан Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав. ==== Усанзүйлийн байлдаан ==== 1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[бага Цэрэндондов]] 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв. ==== Турфаны байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ. ==== Өрөмчийн байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олоноо авч ухарчээ. ==== Бух голын байлдаан ==== 1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв. == Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] == Хоёр улсын хооронд энх тайван == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] 96mm6f2xwf1eo68f8jim6z9vr7vadbf 852860 852859 2026-04-10T19:15:48Z HorseBro the hemionus 100126 852860 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1690–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол хараат улсуудын]] эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.[[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1687 онд, 1690 онд Чин улсын цэргийг Ологой нуурд [[Олгой нуурын тулалдаан|Ологой нуурын тулалдаанд]] бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Зүүнгар-Манжийн нэгдүгээр дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. === Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд === ==== Хотон нуурын тулалдаан ==== 1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв. Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна. ==== Эрдэнэзуугийн байлдаан ==== Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав. ==== Ач голын байлдаан ==== Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ. Хэрсэн чулууны байлдаан Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов. ==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд ==== Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ. Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов. Хангир голын байлдаан. 1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ. ==== Хамилын байлдаан ==== Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт. Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ. ==== Үүдэн цөлийн байлдаан ==== 1731 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь амбан Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав. ==== Усанзүйлийн байлдаан ==== 1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[бага Цэрэндондов]] 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв. ==== Турфаны байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ. ==== Өрөмчийн байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олоноо авч ухарчээ. ==== Бух голын байлдаан ==== 1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв. == Зүүнгар-Чин улсын Төвөд дэх дайн (1717-1720) == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] == Хоёр улсын хооронд энх тайван == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] czy6hn4lgpkhf4qh8wq1z8wmjq1bth2 Зүүнгарын монголчууд төвдийг байлдан эзэлсэн нь 0 62583 852863 490709 2026-04-10T19:22:48Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] 852863 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] snytkayy8jgy3ieqt678h6mr90km7d0 Хотон нуурын тулалдаан 0 65022 852793 852353 2026-04-10T15:00:03Z HorseBro the hemionus 100126 852793 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хотон нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | image = [[File:Khoton lake - panoramio.jpg|300px|]] | date = 1731 он | place = [[Хотон нуур]], өнөөгийн [[Баян-Өлгий аймаг]], Mонгол | territory = | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Фурдан | strength1 = 20,000{{sfn|Perdue|2005|p=254}} | strength2 = 10,000{{sfn|Perdue|2005|p=254}} | casualties1 = тодорхойгүй | casualties2 = '''9,000'''<br> *4,000 алагдсан{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} *5,000{{POW}}{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} | caption = [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] [[Хотон нуур]]ын харагдац. | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Хотон нуурын тулалдаан''' (монгол: ''Хотон нуурын тулалдаан'', хятад: ''和通泊之战'') нь 1731 онд өнөөгийн [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий аймгийн]] нутаг дахь [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] орчимд болсон цэргийн мөргөлдөөн юм. Энэхүү тулалдаанд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] цэргийг [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар удирдсан бол [[Чин улс|Чин улсын]] цэргийг жанжин Фурдан захирч байв. Энэ нь олон арван жил үргэлжилсэн [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] нэг хэсэг болох Гуравдугаар Зүүнгар–Чингийн дайны үеэр болсон. Дайныг Чин улсын [[Найралт төв|Найралт Төв хаан]] Зүүнгарын хаан [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] эсрэг зарласан бөгөөд эцэст нь 1739 онд энхийн гэрээгээр дуусч, хоёр улсын хилийг тогтоосон юм. == Өмнөтгөл == 1727 онд Галданцэрэн хаaн өөрийн дүү [[Лувсансүр|Лувсансүрийг]] ялж, эцэг [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хаaны]] дарааx Зүүнгарын хаант улсын хаан болсон.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Тэрээр Чин улстай тогтмол алба, худалдааны харилцаа тогтоох сонирхолтой байсан ч 1728 онд Чин улс Зүүнгар–Төвдийн харилцааг таслах, мөн Лувсан Данзанг шилжүүлэн өгөхийг шаардсаныг Галданцэрэн хаaн хүлээн зөвшөөрөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|p=250}} 1729 онд Найралт Төв хаан Зүүнгарын эсрэг дайн зарлаж, Галданцэрэн хаан Төвдийн бослогод оролцсон,{{sfn|Perdue|2005|pp=250–251}} хил орчимд довтолгоо хийсэн зэрэг шалтгааныг дурдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=241}} Мөн [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнтэй]] холбоо тогтоохыг оролдсон боловч амжилтгүй болсон.{{sfn|Baabar|1999|p=88}} 1729 оны 4-р сард генерал Фурдан Хойд замын армийг, харин Юэ Жончи нийт 26,500 цэрэг, 324 офицертой Баруун замын армийг хариуцаж томилов. Чин улсын хоёр командлагчийг зургадугаар сар, долдугаар сард [[Или мөрөн]] рүү довтлохоор дайчилжээ. Гэвч Галдан Цэрэн хааны элч ирж, тэрээр Лубсан Данзаныг шилжүүлэн өгөхийг зөвшөөрсөн бөгөөд, энэ нь Найралт Төв хаантай Зүүнгартай энхийн хэлэлцээр хийхээр болсон тул Чин улсын армийг дайчлах ажлыг нэг жилээр хойшлуулж, Юэ Жончи, Фурдан нар 1731 оны 1-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] буцаж ирэв.{{sfn|Perdue|2005|p=252}} Чин улсын командлагчид Бээжинд ирсний дараа Зүүнгарууд Баркол, [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] руу довтлох ажиллагаа эхлүүлж, олон тооны морь хулгайлжээ. Зүүнгаруудыг Турфанаас хөөж гаргах үед тэд мөн Хөхнуур дахь Гасын давааг бүсэлсэн. Гэсэн хэдий ч Турфан дахь цэргүүд болон [[Дээд монголчууд|Дээд Монгол]] засагууд өөрсдийн байр сууриа хамгаалж чадсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=252–253}} Турфан руу давтан довтлох замаар Чин улсын эзэн хаан Юэ Жончиг [[Өрөмч]] рүү гүн нэвтрэхийг зөвшөөрсөн.{{sfn|Perdue|2005|p=253}} Энэ үеэр Фурдан [[Ховд (хот)|Ховдруу]] довтлон, цайз байгуулж эхэлж байв. Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов нар 30,000 цэрэг удирдан Чин улсын армийн эсрэг тулалдаанд ердөө 20,000 цэрэг бүрэн хүчээрээ тулалдсан бөгөөд Фурдан нийт 10,000 цэрэгтэй хамт Ховд хотоос хөдөлжээ. Харин 7,300 Чин улсын цэрэг Зүүнгарын эсрэг хотыг хамгаалахаар үлджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} == Тулалдаан == 1731 оны 7-р сарын 20-нд Бага Цэрэндондов өөрийн 3,000 гаруй цэрэгтэй 2,000 цэрэгтэй Чин улсын арми руу довтолж, Чин улсыг зугтахад хүргэв. Чин улсын арми ухарч байгаа нь урхи болж, Зүүнгарын жижиг цэргүүд давтан довтолж, гол арми нь ууланд нуугдаж байв.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} 1731 оны 7-р сарын 23-нд Зүүнгарын нийт 20,000 цэрэгтэй арми ууланд байрлаж байсан байр сууриа орхин Хотон нуурын ойролцоо Чин улсын армийг бүсэлжээ. 4 хоногийн дараа буюу 7-р сарын 27-нд Фурдан тулалдаанаас зугтаж, Чин улс хүнд хохирол амсаж,{{sfn|Baabar|1999|p=88}} 4,000 цэрэг алагдаж, нийт 5,000 цэрэг [[Дайны олзлогдогч]] болжээ.{{sfn|Altangerel|2017|p=588}} == Үр дагавар == Фурдан Ховд руу зугтаж, дараа нь тулалдааны улмаас Фурдан [[цаазаар авах]] хүсэлт гаргасны дагуу Найралт Төв хаанд мэдэгдсэн. Гэсэн хэдий ч Найралт Төв хаан татгалзаж, Фурданыг өршөөжээ. Энэ нь Фурданыг 16,000 цэрэгтэй Ховдыг бэхлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Үүний зэрэгцээ, Юэ Жончи Өрөмч хотыг амжилттай довтлон, Зүүнгарын цэргийг Өрөмч рүү чиглүүлэхийг оролдсон. Гэсэн хэдий ч Фурдан хэтэрхий хурдан ухарсан тул үр дүнгүй болсон бөгөөд{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Найралт Төв хаан Юэ Жончигийн цэргийн бэлтгэл хийх хүсэлтийг хүлээн аваагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=332}} Юэ Жончи хожим Өрөмч хотыг эзэлж чадаагүй тул{{sfn|Perdue|2005|p=332}} Баркол руу явсан.{{sfn|Perdue|2005|p=254}} Энэ нь Чин улсын эзэн хааныг цөхрөлд хүргэсэн бөгөөд тэрээр Зүүнгарын хаант улсын эсрэг үр дүнтэй арга хэмжээ авч чадаагүй бөгөөд түүний арми Зүүнгарын эсрэг хүнд ялагдал хүлээсэн бөгөөд эзэн хаан үүнийг өөрийгөө буруутгав.{{sfn|Perdue|2005|pp=254–255}} == Лавлагаа == [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Ховд аймгийн түүх]] [[Ангилал:1731 он]] <references /> === Ном зүй === * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahrayar |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} j2j1bw63crq37o2tvnaeqjhmclnn7d9 Харчин баруун гарын хошуу 0 66136 852787 781767 2026-04-10T14:54:06Z 唐吉訶德的侍從 5036 852787 wikitext text/x-wiki '''Харчин баруун гарын хошуу''' нь [[Чин улс]]ын үеийн [[Зостын чуулган]]ы дотор багтаж байсан нэгэн хошууны нэр юм.1635 онд [[Чин улс]]ад дагаар орох үед нь [[Харчин]] аймгийг баруун, зүүн, дундад гэсэн гурван хэсэгт хувааж, Зостын чуулганд харъяалуулжээ. Энэ нь одоогийн [[Хөбэй]] мужийн [[Пинчуань шянь]]-ий нутаг юм. 1893 оны [[Жиньдандаогийн хядлага|Жиньданьдаогийн хядлагаар]] Монголчуудын хүйс тэмтэрч, хятадууд олноор суурьшиж эхэлсэн. 1913 онд нэрийг нь өөрчилж Пинчуань шянь болгож, 1931 онд хошууны захиргааг болиулж, Жяньпин шянь, Данингийн автономит тойргийг байгуулжээ. 1940 онд хуучин нэрийг сэргээж, Пинжуань хотод төвлөрүүлсэн. 1945 онд дахин татан буулгаж, Жяньпин шянийг байгуулсан. 1946 онд Харчин баруун гарын хошууг байгуулж, вангийн яамыг байгуулсан. 1949 оноос Харчин хошууг байгуулж, [[Өвөр Монгол]]д нэгтгэсэн. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Гүрүсхив || Засаг, төрийн Дүүрэн бэйл || 1635-1658 || 1635 оноос засаг ноён, 1636 оноос засаг хошууны Төрийн Дүүрэн бэйс, 1650 оноос засаг төрийн Дүүрэн бэйл |- | Тубасэрэн || Засаг, төрийн Дүүрэн бэйл || 1658-1664 || |- | Бандаршаа || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1664-1672 || 1664 оноос засаг төрийн Дүүрэн бэйл, 1668 оноос засаг төрийн Дүүрэн жүн ван |- | Жас || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1672-1704 || |- | Галсан || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1704-1711 || |- | Сэрэн || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1711-1717 || |- | Ядамжав || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1717-1739 || |- | Раднаашиди || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1739-1787 || 1739 оноос төрийн Дүүрэн жүн ван, 1783 оноос чин вангийн зэрэг |- | Donjobsebten || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1787 || |- | Манзубазар || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1787-1828 || |- | Буни-Арьяабал || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1828-1836 || |- | Цэвэгдорж || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1836-1868 || |- | Ванчигнамжил || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1868-1898 || |- | [[Гүнсэнноров]] || Засаг, хошууны Дүүрэн чин ван || 1898-1931 || |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Зостын чуулган]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] akal9mxl9v5isjtkzb3xpdofiqucfh4 852792 852787 2026-04-10T14:56:56Z 唐吉訶德的侍從 5036 852792 wikitext text/x-wiki '''Харчин баруун гарын хошуу''' нь [[Чин улс]]ын үеийн [[Зостын чуулган]]ы дотор багтаж байсан нэгэн хошууны нэр юм.1635 онд [[Чин улс]]ад дагаар орох үед нь [[Харчин]] аймгийг баруун, зүүн, дундад гэсэн гурван хэсэгт хувааж, Зостын чуулганд харъяалуулжээ. Энэ нь одоогийн [[Хөбэй]] мужийн [[Пинчуань шянь]]-ий нутаг юм. 1893 оны [[Жиньдандаогийн хядлага|Жиньданьдаогийн хядлагаар]] Монголчуудын хүйс тэмтэрч, хятадууд олноор суурьшиж эхэлсэн. 1913 онд нэрийг нь өөрчилж Пинчуань шянь болгож, 1931 онд хошууны захиргааг болиулж, Жяньпин шянь, Данингийн автономит тойргийг байгуулжээ. 1940 онд хуучин нэрийг сэргээж, Пинжуань хотод төвлөрүүлсэн. 1945 онд дахин татан буулгаж, Жяньпин шянийг байгуулсан. 1946 онд Харчин баруун гарын хошууг байгуулж, вангийн яамыг байгуулсан. 1949 оноос Харчин хошууг байгуулж, [[Өвөр Монгол]]д нэгтгэсэн. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=47 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Гүрүсхив || Засаг, төрийн Дүүрэн бэйл || 1635-1658 || 1635 оноос засаг ноён, 1636 оноос засаг хошууны Төрийн Дүүрэн бэйс, 1650 оноос засаг төрийн Дүүрэн бэйл |- | Тубасэрэн || Засаг, төрийн Дүүрэн бэйл || 1658-1664 || |- | Бандаршаа || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1664-1672 || 1664 оноос засаг төрийн Дүүрэн бэйл, 1668 оноос засаг төрийн Дүүрэн жүн ван |- | Жас || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1672-1704 || |- | Галсан || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1704-1711 || |- | Сэрэн || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1711-1717 || |- | Ядамжав || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1717-1739 || |- | Раднаашиди || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1739-1787 || 1739 оноос төрийн Дүүрэн жүн ван, 1783 оноос чин вангийн зэрэг |- | Donjobsebten || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1787 || |- | Манзубазар || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1787-1828 || |- | Буни-Арьяабал || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1828-1836 || |- | Цэвэгдорж || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1836-1868 || |- | Ванчигнамжил || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1868-1898 || |- | [[Гүнсэнноров]] || Засаг, хошууны Дүүрэн чин ван || 1898-1931 || |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Зостын чуулган]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] qkkzhy6jm95maq4qbmta64mz6hpbgcx 852797 852792 2026-04-10T15:03:02Z 唐吉訶德的侍從 5036 852797 wikitext text/x-wiki '''Харчин баруун гарын хошуу''' нь [[Чин улс]]ын үеийн [[Зостын чуулган]]ы дотор багтаж байсан нэгэн хошууны нэр юм.1635 онд [[Чин улс]]ад дагаар орох үед нь [[Харчин]] аймгийг баруун, зүүн, дундад гэсэн гурван хэсэгт хувааж, Зостын чуулганд харъяалуулжээ. Энэ нь одоогийн [[Хөбэй]] мужийн [[Пинчуань шянь]]-ий нутаг юм. 1893 оны [[Жиньдандаогийн хядлага|Жиньданьдаогийн хядлагаар]] Монголчуудын хүйс тэмтэрч, хятадууд олноор суурьшиж эхэлсэн. 1913 онд нэрийг нь өөрчилж Пинчуань шянь болгож, 1931 онд хошууны захиргааг болиулж, Жяньпин шянь, Данингийн автономит тойргийг байгуулжээ. 1940 онд хуучин нэрийг сэргээж, Пинжуань хотод төвлөрүүлсэн. 1945 онд дахин татан буулгаж, Жяньпин шянийг байгуулсан. 1946 онд Харчин баруун гарын хошууг байгуулж, вангийн яамыг байгуулсан. 1949 оноос Харчин хошууг байгуулж, [[Өвөр Монгол]]д нэгтгэсэн. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=47 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Гүрүсхив || Засаг, төрийн Дүүрэн бэйл || 1635-1658 || 1635 оноос засаг тавнан, 1636 оноос засаг хошууны Төрийн Дүүрэн бэйс, 1650 оноос засаг төрийн Дүүрэн бэйл |- | Тубасэрэн || Засаг, төрийн Дүүрэн бэйл || 1658-1664 || |- | Бандаршаа || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1664-1672 || 1664 оноос засаг төрийн Дүүрэн бэйл, 1668 оноос засаг төрийн Дүүрэн жүн ван |- | Жас || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1672-1704 || |- | Галсан || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1704-1711 || |- | Сэрэн || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1711-1717 || |- | Ядамжав || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1717-1739 || |- | Раднаашиди || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1739-1787 || 1739 оноос төрийн Дүүрэн жүн ван, 1783 оноос чин вангийн зэрэг |- | Donjobsebten || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1787 || |- | Манзубазар || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1787-1828 || |- | Буни-Арьяабал || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1828-1836 || |- | Цэвэгдорж || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1836-1868 || |- | Ванчигнамжил || Засаг, төрийн Дүүрэн жүн ван || 1868-1898 || |- | [[Гүнсэнноров]] || Засаг, хошууны Дүүрэн чин ван || 1898-1931 || |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Зостын чуулган]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] cvx2qvbx3lteibxhzl04y5gg5sah8s6 Харчин зүүн гарын хошуу 0 66137 852833 686631 2026-04-10T16:55:52Z 唐吉訶德的侍從 5036 852833 wikitext text/x-wiki '''Харчин зүүн гарын хошуу''' нь 1635 онд байгуулагдсан. Тус хошуу нь [[Чин улс]]ын үед зүүн талаараа [[Түмэд баруун гарын хошуу]], зүүн хойд талаараа [[Зуу Удын чуулган|Зуу удын чуулган]]ы [[Найман хошуу]], хойд хэсэгтээ [[Аохан хошуу]], баруун хэсэгтээ [[Харчин дундад хошуу]] баруун өмнө хэсэгтээ [[Хэбэй|Хэбэй муж]], зүүн өмнөд хэсэгтээ [[Ляонин|Ляонин муж]]тай [[Далин гол]]оор тус тус хил залгаж байсан. 1893 оны их хядлаагаар Харчин Монголчуудын үгүйрэн хядагдаж, хятадын нутаг болсон. 1958 оноос [[Харчиний өөртөө засах тойрог]] болсон. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=47-48 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн || Засаг, түшээ гүн || 1635-1654 || 1635 оноос засаг тавнан, 1648 оноос засаг түшээ гүн |- | Kitad || Засаг, түшээ гүн || 1654-1666 || |- | Удбалаа || Засаг, түшээ гүн || 1667-1691 || |- | Шамбараш || Засаг, түшээ гүн || 1691-1717 || |- | Сэнгүнжав || Засаг, төрийн бэйл || 1717-1742 || 1717 оноос засаг хошууны бэйс, 1731 оноос засаг төрийн бэйл |- | Хутурингаа || Засаг, төрийн бэйл || 1742-1779 || 1742 оноос засаг хошууны бэйс, 1749 оноос засаг түшээ гүн, 1755 оноос засаг хошууны бэйс |- | Jigjidjab || Засаг, түшээ гүн || 1779-1780 || |- | Жалафунгаа<br>(Сэвдэндорж) || Засаг, төрийн бэйл || 1780-1783 || 1780 оноос засаг төрийн бэйл, 1783 оноос засаг төрийн жүн ван |- | Дамбадорж || Засаг, түшээ гүн || 1783-1791 || 1783 оноос засаг хошууны бэйс, 1791 оноос сул хошууны бэйс |- | Раднаашиди || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1791-1818 || |- | Тэшингээ<!--特星额--> || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1818-1847 || |- | Булнабал || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1818-1852 || |- | Урингаа || Засаг, түшээ гүн || 1852-1884 || 1852 оноос тэргүүн зэргийн тавнан, 1856 оноос түшээ гүн |- | Цэвээн || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1885-1896 || |- | Бадам-одсар<!--巴特玛鄂特萨尔?--> || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1896-1897 || |- | Ширингаа<!--熙凌阿--> || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1897-1918 || 1876 оноос сул төрийн бэйл, 1897 оноос засаг төрийн бэйл, 1912 оноос засаг төрийн жүн ван, 1913 оноос чин вангийн зэрэг |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Зостын чуулган]] * [[Жиньдандаогийн хядлага]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] ogrizii7gmevulddwhy5v2tu6vas2gl 852837 852833 2026-04-10T17:13:00Z 唐吉訶德的侍從 5036 852837 wikitext text/x-wiki '''Харчин зүүн гарын хошуу''' нь 1635 онд байгуулагдсан. Тус хошуу нь [[Чин улс]]ын үед зүүн талаараа [[Түмэд баруун гарын хошуу]], зүүн хойд талаараа [[Зуу Удын чуулган|Зуу удын чуулган]]ы [[Найман хошуу]], хойд хэсэгтээ [[Аохан хошуу]], баруун хэсэгтээ [[Харчин дундад хошуу]] баруун өмнө хэсэгтээ [[Хэбэй|Хэбэй муж]], зүүн өмнөд хэсэгтээ [[Ляонин|Ляонин муж]]тай [[Далин гол]]оор тус тус хил залгаж байсан. 1893 оны их хядлаагаар Харчин Монголчуудын үгүйрэн хядагдаж, хятадын нутаг болсон. 1958 оноос [[Харчиний өөртөө засах тойрог]] болсон. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=47-48 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн || Засаг, түшээ гүн || 1635-1654 || 1635 оноос засаг тавнан, 1648 оноос засаг түшээ гүн |- | Kitad || Засаг, түшээ гүн || 1654-1666 || |- | Удбалаа || Засаг, түшээ гүн || 1667-1691 || |- | Шамбараш || Засаг, түшээ гүн || 1691-1717 || |- | Сэнгүнжав || Засаг, төрийн бэйл || 1717-1742 || 1717 оноос засаг хошууны бэйс, 1731 оноос засаг төрийн бэйл |- | Хутурингаа || Засаг, төрийн бэйл || 1742-1779 || 1742 оноос засаг хошууны бэйс, 1749 оноос засаг түшээ гүн, 1755 оноос засаг хошууны бэйс |- | Jigjidjab || Засаг, түшээ гүн || 1779-1780 || |- | Жалафунгаа<br>(Сэвдэндорж) || Засаг, төрийн бэйл || 1780-1783 || 1780 оноос засаг төрийн бэйл, 1783 оноос засаг төрийн жүн ван |- | Дамбадорж || Засаг, түшээ гүн || 1783-1791 || 1783 оноос засаг хошууны бэйс, 1791 оноос сул хошууны бэйс |- | Раднаажирд || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1791-1818 || |- | Тэшингээ<!--特星额--> || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1818-1847 || |- | Булнабал || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1818-1852 || |- | Урингаа || Засаг, түшээ гүн || 1852-1884 || 1852 оноос тэргүүн зэргийн тавнан, 1856 оноос түшээ гүн |- | Цэвээн || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1885-1896 || |- | Бадам-одсар<!--巴特玛鄂特萨尔?--> || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1896-1897 || |- | Ширингаа<!--熙凌阿--> || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1897-1918 || 1876 оноос сул төрийн бэйл, 1897 оноос засаг төрийн бэйл, 1912 оноос засаг төрийн жүн ван, 1913 оноос чин вангийн зэрэг |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Зостын чуулган]] * [[Жиньдандаогийн хядлага]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] o2ynhl5de19f25qh61lt8ntj5x8i8gg Харчин дундад хошуу 0 66138 852887 686629 2026-04-11T05:23:59Z 唐吉訶德的侍從 5036 852887 wikitext text/x-wiki '''Харчин дундад хошуу''' нь 1705 онд [[Харчин баруун гарын хошуу]]наас таслан байгуулсан. Энэ нь [[Зостын чуулган]]д багтаж байсан. 1949 оноос [[Нинчэн шянь]] болжээ. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=48 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Гэрэл || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1705-1719 || |- | Канингаа || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1719-1740 || |- | Цэцэг || Засаг, гүнгийн зэрэг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1740-1774 || 1754 оноос гүнгийн зэрэг |- | Махабалаа || Засаг, бэйлын зэрэг, туслагч гүн || 1774-1844 || 1788 оноос засаг туслагч гүн, 1829 оноос бэйсын зэрэг, 1837 оноос бэйлын зэрэг |- | Дэлгэр || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1844-1869 || |- | Аюржанаа || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1869-1891 || |- | Гардижав || Засаг, төрийн жүн ван || 1891-1936 || Хятад нэр: У Вэйлонг (烏維龍), Хүндэтгэлийн нэр: Фэн Чи (鳳池). 1891 оноос засаг туслагч гүн, 1912 оноос засаг түшээ гүн, 1913 оноос засаг төрийн бэйл, 1914 оноос засаг төрийн жүн ван. 1936-1939 онд хошуу дарга. 1940 онд нас барсан. |- |} ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] dufcw8ywyl73jj5panpd46r18ijvodc Зүүнгар-Халхын дайн 0 66563 852877 583607 2026-04-10T23:50:41Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгар–Халхын дайнууд]] 852877 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Халхын дайнууд]] 877c3trfnz6vlybleab07ymxvcs9ts7 9-р Богд Жавзандамба Хутагт 0 91009 852905 835330 2026-04-11T08:51:11Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Жамбалнамдолчойжижалцан]] to [[9-р Богд Жавзандамба Хутагт]] 835330 wikitext text/x-wiki [[Файл:Zespół klasztoru Gandan (26).jpg|thumb]] '''Богд Живзундамба Жамбалнамдолчойжижалцан''' (* [[1932 он]]д [[Лхас]]т; † [[2012 он]]ы [[3 сарын 1]]-нд [[Улаанбаатар]]) нь [[Жавзандамба хутагт|9-р Богд]]<ref>[http://baabar.mn/article/3873 X Богд Жавзандамбыг тойрсон тоглолт]</ref>, [[Монгол улс]]ын [[Буддын шашин|шашин]]ы удирдагч байсан юм. IX Богдыг дөрвөн настайд нь Халх Монголын наймдугаар богд Живзундамбын хойд дүрээр тодруулжээ. Найман настайдаа гэцүл сахил хүртэж, Жамбалнамдолчойжижанцан хэмээх сахилын нэртэй болсон байна. Тэрбээр 1952 онд 21 настайдаа Дагдан Пунцоглин хийдэд шавилан сууж Жонан урсгал дамжлагыг даган залгамжлан суралцсанаас эхлээд хожмоо эгэл хүний амьдралаар хар бор ажил хийж явангаа шашны дэг зэргээ хамгаалж байжээ. Ингээд 29 нас хүртлээ номын өргөөнд шавилан сууж байгаад Энэтхэг улс руу дүрвэн гарсан бөгөөд 2010 оноос Монгол Улсад заларч, 2011 онд шашны тэргүүнээр заларч, 2012 онд жанч халжээ. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Богд хаан|Агваанлувсанчойжинямданзанванчүг]] |албан_тушаал =[[Жавзандамба хутагт]] |он = 1936-2012 |дараа =[[10-р Богд Жавзандамба Хутагт|Данзанжамбалчойживанчүг]] }} {{end}} ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Буддын хувилгаан]] [[Ангилал:Монголын буддын шашин]] [[Ангилал:Важраяна буддын шашны хүн]] [[Ангилал:Монголын хүн]] [[Ангилал:Төвөдүүд]] [[Ангилал:1932 онд төрсөн]] [[Ангилал:2012 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Жавзандамба хутагт|#09]] 1zqkb4lupx1ajcrcbsvc1ecqgkky0z2 Гоминдан 0 121743 852880 851665 2026-04-11T02:24:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 852880 wikitext text/x-wiki '''Гоминдан''' '''нам''' (хятад уламж. 中國國民黨, хялбар. 中国国民党, [[пиньинь]] ''Zhōngguó Guómíndǎng'', шууд утгаар: «Хятадын Үндэсний нам», [[Англи хэл|англи.]] ''Kuomintang'' (KMT)) Бүгд Найрамдах Хятад Улсын [[Тайвань|/Тайвань]]/ консерватив улс төрийн нам. [[Файл:Emblem of the Kuomintang.svg|thumb|Гоминдан намын сүлд]] Орчин үед "Гоминдан нам" "Анхны ардын нам"-тай хамтран "Их цэнхэр эвсэл"-ийг байгуулж, Тайванийн удирдлаган дор Хятадыг нэгтгэхэд чиглэсэн бодлого баримталдаг байна. Харин "Ардчилсан дэвшилт нам"-ын тэргүүлдэг “Их ногоон эвсэл” Тайванийг “Бүгд найрамдах Тайвань” нэрийн дор их газрын хятадаас тусдаа тусгаар тогтносон улс болгон тунхаглахыг дэмжиж байдаг ажээ. Хятадад [[Синьхайн хувьсгал]] гарсны дараахан Гоминдан нам байгуулагдаж, [[Чин улс|Чин улсын]] Засгийн газрыг түлхэн унагасан. Гоминданчууд коммунистуудыг тус улсад 1949 онд засгийн эрхийг авах хүртэл зэвсэгт тэмцэл өрнүүлж Иргэний дайн хийж байгаад 1949 онд [[Тайвань арал]] руу зугтахаас өөр замгүй болсон ажээ. == Түүх == Гоминданы үзэл сурталч, зохион байгуулагч нь 1894 онд [[Хавай]]<nowiki/>н [[Хонолулу]] хотод "Хятадын сэргэн мандалтын нийгэмлэг"-ийг (уламж.хятад. 興中會, хялбар. 兴中会, [[пиньинь]] ''Xīngzhōnghuì'' ) үүсгэн байгуулсан Хятадын үндсэрхэг үзлийг дэмжигч доктор [[Сунь Ятсен]] байсан. 1905 онд [[Сунь Ятсен]] Токио хотноо хаант засаглалын эсрэг байсан бусад хятадын нийгэмлэгүүдэд нэгдэж, Чин гүрнийг түлхэн унагаж, Бүгд найрамдах улс байгуулах зорилготой "Нэгдсэн холбоо"-г ('''Түмэнхой''') байгуулжээ. Тус холбоо нь 1911 оны Шинхайн хувьсгалыг төлөвлөж, 1912 оны 1-р сарын 1-нд Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг байгуулахад шууд оролцсон байна. Гэвч Сун Ятсен цэргийн эрх мэдэлгүй байсан тул 2-р сарын 12-нд Хятадын сүүлчийн эзэн хааныг огцруулах ажлыг зохион байгуулсан цэргийн удирдагч [[Юань Шикай|Юан Шикай]]<nowiki/>д Бүгд найрамдах улсын Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг түр өгөхөөс өөр аргагүй байжээ. 1912 оны 8-р сарын 25-нд [[Бээжин]] хотод Гоминдан нам анх байгуулагдаж, "Нэгдсэн холбоо" хэд хэдэн жижиг хувьсгалт намуудтай нэгдэн Үндэсний сонгуульд оролцохоор болжээ. Намын даргаар Сун Ятсен сонгогдож, түүний орлогчоор Хуан Син болжээ. Намын бас нэг нөлөө бүхий гишүүн бол парламентын үндсэн хуульт ардчиллыг дэмждэг язгууртнууд болон худалдаачдын намд асар их дэмжлэг үзүүлсэн хүн болох Сүн Жяожэн байв. Гоминдан намынхан Юан Шикайн засаглалын үед өөрсдийгөө тогтворжуулагч хүчин гэж үзэж, Үндсэн хуульт хаант засаглалыг дэмжигчид тэдний улс төрийн гол өрсөлдөгчид болж байжээ. 1912 оны 12-р сард болсон сонгуулиар Гоминдан нам Хятадын анхны Үндэсний ассемблейд дийлэнх олонх болсон байна. Юан Шикай парламентыг үл тоомсорлож, 1913 онд парламентын дарга Сүн Жяожэнийг алах тушаал өгчээ. 1913 оны 7-р сард Сунь Ятсен тэргүүтэй Гоминдан намынхан Юан Шикайн эсрэг муу төлөвлөгдсөн зэвсэгт бослого буюу "хоёрдугаар хувьсгал"-ыг зохион байгуулсан байна. Бослогыг дарж, 11-р сард ерөнхийлөгч Гоминдан намыг хуулиар хориглож, намын олон гишүүд Японоос улс төрийн орогнол хүсч цагаачилсан байна. 1914 оны эхээр парламент тарж, 1915 оны 12-р сард Юан Шикай өөрийгөө Хятадын хаанаар өргөмжилжээ. Сунь Ятсен 1914 онд Японд байхдаа [[Чан Кайши]], Чен Чимэй нарын дэмжлэгтэйгээр Хятадын хувьсгалт намыг байгуулсан байна. Энэ үеэр хуучин нөхөд болох Хуан Син, Ван Жинвэй, Ху Ханмин, Чен Жионмин нар түүнтэй нэгдэхээс татгалзаж, түүний Юан Шикайн эсрэг дахин зэвсэгт бослого гаргахыг дэмжээгүй ажээ. Сунь Ятсен 1917 онд Хятадад буцаж ирээд Кантонд өөрийн Засгийн газрыг байгуулсан ч удалгүй хөөгдөж, [[Шанхай]] руу дүрвэхэд хүрчээ. 1919 оны 10-р сарын 10-нд тэрээр намаа сэргээсэн ч хуучин намыг зүгээр л "Гоминдан" гэж нэрлэдэг байсан тул одоо "Хятадын Гоминдан" гэж шинээ нэр өгсөн байна. 1921 онд Сунь Ятсен болон түүний нам [[Гуанжоу|Гуанжоуд]] эрх мэдлээ эргүүлэн авчээ. 1923 онд гадаадад хүлээн зөвшөөрөгдөх оролдлого бүтэлгүйтсэний дараа Гоминдан намынхан [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос]]<nowiki/>той хамтран ажиллахаар тохиролцсон байна. [[Файл:1st National Congress of Kuomintang of China.jpg|thumb|269x269px|Гоминдан намын анхны хурал]] Энэ үеэс Зөвлөлтийн зөвлөхүүд үндсэрхэг үзэлтэй намынханд ухуулагч бэлтгэхэд тусалж, 1923 онд Сунь Ятсен өөрийн итгэлт хүмүүсийн нэг болох Чан Кайшиг [[Москва]]<nowiki/>д цэрэг, улс төрийн курст явуулжээ. 1924 онд Намынхаа анхдугаар их хурлаар үндэсний үзэл, ардчилал, хөгжил цэцэглэлт гэсэн "гурван ард түмний зарчим"-д суурилсан Сунь Ятсений хөтөлбөрийг баталсан байна /тус хуралд коммунист болон бусад намынхан оролцсон байна/. Анх гоминданчууд Америкийн "холбооны" үзэлтэй ойр, мужуудын тусгаар тогтнолыг хамгаалах зарчмуудыг баримталдаг байв. Гэсэн хэдий ч ЗХУ-тай ойртсоны дараа зорилго өөрчлөгдсөн. Одоо хамгийн тохиромжтой нь нэг үзэл баримтлалтай, нэг намын төвлөрсөн төр байв. Сунь Ятсений дүрийг шүтлэх үзэл бий болсон. '''1925 онд Сунь Ятсенийг нас барсны дараа''' намын улс төрийн удирдлага зүүн жигүүрийн төлөөлөгч Ван Жинвэй, баруун жигүүрийн төлөөлөгч Ху Ханмин нарт шилжсэн. Гэсэн хэдий ч жинхэнэ бодит эрх мэдэл армийг мэдэж байсан Вампу-гийн цэргийн академийн даргын Чан Кайшигийн гарт байжээ. Чан Кайшигийн үед Гоминданд урьд хожид байгаагүй авлига цэцэглэн хөгжсөн. Гоминданчууд улс төрийн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд эрүүгийн гэмт хэрэгтнүүдийг ашиглах хандлага гарсан. Тиймээс 1927 оны 4-р сард Ногоон бүлэглэлийн тэргүүн Ду Юйшэнгийн тусламжтайгаар үндсэрхэг үзэлтнүүд Шанхайн коммунистуудыг устгах ажиллагааг зохион байгуулж байжээ. Японтой хийсэн дайны үеэр Хятадын цэргүүдэд материаллаг тусламж үзүүлж байсан АНУ-тай үе үе зөрчилдөөн үүсч байв. 1926-1927 онд Чан Кайши ''"Умардын аяныг"'' удирдаж, милитаристуудын эрин үеийг төгсгөл болгож, Хятадыг Гоминданы эрхшээлд бүрэн нэгтгэв. Чан Кайши Үндэсний хувьсгалт армийн ерөнхий командлагч болжээ. ЗХУ-ын санхүүгийн болон боловсон хүчний дэмжлэгтэйгээр Чан Кайши есөн сарын дотор Хятадын өмнөд хэсгийг эзлэн авч чадсан байна. [[Файл:Sun Yat Sen portrait 2.jpg|thumb|Сун Ятсен]] Япон ялагдсаны дараа [[Коммунизм|коммунист]]<nowiki/>ууд ба Гоминданы хоорондох дайн дахин эрч хүчтэйгээр ширүүсэв. Коммунист арми хурдацтай хөгжиж байв: цэргээс халагдсаны дараа олон цэргүүд ажилгүй хоцорч, коммунистуудтай нийлэв. Үүнээс гадна тус улсад инфляци ноёрхож хүчээ авсан байна. 1948 оны 8-р сард Засгийн газар үүнийг хазаарлахыг оролдсоноор хувь хүмүүст алт, мөнгө, гадаад валют эзэмшихийг хориглов. Үнэт зүйлсийг хураан авч, хариуд нь хүн ам "алтан үнэт цаас" авсан бөгөөд 10 сарын дараа үнэ нь бүрэн унасан. Үр дүн нь нийтийг хамарсан дургүйцлийг төрүүлэв. Чан Кайшигийн цэргүүд зөвхөн томоохон хотуудыг хамгаалж харин коммунист отрядууд хөдөө орон нутгаар байр сууриа бэхжүүлжээ. 1949 оны эцэс гэхэд коммунистууд эх газрын бараг бүх Хятадыг хяналтандаа байлгаж, Гоминдан намын удирдлага дэмжигчдийн хамт Тайвань руу нүүхээс өөр аргагүй болжээ. Үүний зэрэгцээ эрдэнэсийн сангийн нэлээд хэсгийг тэд эх газраас авч гарчээ. Хоёр сая орчим дүрвэгсэд, түүний дотор цэргийнхэн [[Тайвань]] руу зугтаасан байна. == Тайвань дахь Гоминданы нам == 1960-аад онд Гоминданчууд Тайваньд газар тариалангийн шинэчлэл хийж, арлын эдийн засгийг хөгжүүлж, засгийн газрын доод түвшинд улс төрийн либералчлалыг эхлүүлсэн. Үүний үр дүнд "Тайваний эдийн засгийн гайхамшиг"-ийн үзэгдэл гарч ирэв. 1969 оноос хойш тэд Хууль тогтоох Юанийн (парламент) "нөхөн сонгууль" явуулж эхэлсэн - ахмад настан эсвэл нас барсан намын гишүүдийн оронд шинэ гишүүд сонгогдож байжээ. Гоминдан нам Тайванийг 1970-аад оны сүүлч хүртэл нэг намын авторитар тогтолцооны дор хянадаг байсан бөгөөд сүүлд шинэчлэлийг эхлүүлж, арав гаруй жил үргэлжилж, Тайванийг ардчилсан нийгэм болгон хувиргасан байна. Сөрөг хүчнийг албан ёсоор зөвшөөрөөгүй ч 1970-80-аад оны зааг дээр үйл ажиллагааг нь хориглоогүй “данвай” (“намаас гадуур”) бүлэглэлүүд гарч ирэв. 1980-аад оноос нэг намын тогтолцооны хүрээнд улс төрийн амьдралыг ямар нэгэн байдлаар ардчилах хувилбаруудыг боловсруулж эхэлсэн. [[Файл:Jiang Jieshi2.jpg|thumb|Чан Кайши]] 1986 онд тус арал дээр хоёр дахь улс төрийн нам болох "Ардчилсан дэвшлийн нам" (АН) гарч ирэв. Гоминдан нам дэлхийн хамгийн баян улс төрийн нам болсон. Нэгэн цагт түүний хөрөнгийг янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээгээр 2.6-10 тэрбум доллараар үнэлдэг байсан. == Ардчилал хөгжив == 1988 оны 1-р сард Чан Кайшигийн хүү залгамжлагч [[Зян Зинго]] нас барж дэд ерөнхийлөгчийн албыг хашиж байсан [[Ли Дэнхуэй]] БНХУ-ын дарга, Гоминданы намын дарга болов. 1992 оны арванхоёрдугаар сарын 21-нд сөрөг хүчний шахалтаар олон намын оролцоотой парламентын чөлөөт сонгууль болж Гоминдан нам 53%, АН 31% санал авчээ. 1996 онд Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн шууд сонгууль болсон. Ли Дэнхуэй 54 хувийн санал авч ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. Сонгогчдын 21 хувь нь АН-ын нэр дэвшигчид саналаа өгсөн байжээ. Улмаар тус нам 1989 он хүртэл Тайваньд дангаараа төрийн эрх барьж байсан. Сүүлд 2000 онд Гоминдан нам бус анхны Ерөхийлөгч сонгогдсон байна. 2025 оноос намын даргаар Чэн Ли-вун ([[Хятад хэл|хятад.]] ''鄭麗文''; [[Англи хэл|англи.]] ''Cheng Li-wun)'' сонгогдон ажиллаж байна. [[Ангилал:Тайвань| ]] [[Ангилал:1894 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улс| ]] nj7kwman2j47ho3kwctpl2ghdp15obz Яир Лапид 0 122864 852739 812828 2026-04-10T13:43:16Z Enkhsaihan2005 64429 852739 wikitext text/x-wiki {{Short description|2022 онд Израилын Ерөнхий сайд}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Яир Лапид | native_name = {{nobold|יאיר לפיד}} | native_name_lang = he | image = Yair Lapid (D1237-011).jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 2022 | office = [[Сөрөг хүчний удирдагч (Израил)|Сөрөг хүчний удирдагч]] | term_start = 2023 оны 1 сарын 2<ref>{{cite web|url=https://main.knesset.gov.il/EN/mk/Pages/HeadOfOpposition.aspx|title=Сөрөг хүчний удирдагч|publisher=Кнессет|access-date=2026-04-10}}</ref> | term_end = | prime_minister = [[Биньямин Нетаньяху]] | predecessor = Биньямин Нетаньяху | successor = | term_start1 = 2020 оны 5 сарын 17 | term_end1 = 2021 оны 6 сарын 13 | prime_minister1 = Биньямин Нетаньяху | predecessor1 = [[Бени Ганц]] (де-факто) | successor1 = Биньямин Нетаньяху | office2 = [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд]] | term_start2 = 2022 оны 7 сарын 1 | term_end2 = 2022 оны 12 сарын 29 | president2 = [[Ицхак Херцог]] | 1blankname2 = {{nowrap|[[Израил Улсын Ерөнхий Сайдын Орлогч|Орлогч]]}} | 1namedata2 = Нафтали Бенет | predecessor2 = [[Нафтали Бенет]] | successor2 = Биньямин Нетаньяху | office3 = [[Израил Улсын Ерөнхий Сайдын Орлогч]] | term_start3 = 2021 оны 6 сарын 13 | term_end3 = 2022 оны 6 сарын 30 | prime_minister3 = Нафтали Бенет | predecessor3 = Бени Ганц | successor3 = Нафтали Бенет | office4 = [[Еш Атид#Удирдагч|Еш Атидын дарга]] | term_start4 = 2012 оны 5 сарын 1 | term_end4 = | predecessor4 = ''Албан тушаал үүссэн'' {{Collapsed infobox section begin|Сайдын албан тушаал|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}} | office5 = [[Гадаад хэргийн яам (Израил)|Гадаад хэргийн сайд]] | term_start5 = 2021 оны 6 сарын 13 | term_end5 = 2022 оны 12 сарын 29 | prime_minister5 = {{ubl|Нафтали Бенет|''Өөрөө''}} | predecessor5 = [[Габи Ашкенази]] | successor5 = [[Эли Коэн (улс төрч, 1972)|Эли Коэн]] | office6 = [[Сангийн яам (Израил)|Сангийн сайд]] | term_start6 = 2013 оны 3 сарын 18 | term_end6 = 2014 оны 12 сарын 2 | prime_minister6 = Биньямин Нетаньяху | predecessor6 = [[Ювал Штайниц]] | successor6 = Биньямин Нетаньяху {{Collapsed infobox section end}} | office7 = [[Кнессет]]ийн гишүүн | term_start7 = 2013 оны 1 сарын 22 | term_end7 = | birth_date = {{birth date and age|1963|11|5}} | birth_place = [[Тел-Авив]], Израил | party = [[Еш Атид]] (2012 оноос) | other_party = [[Кахоль-лаван]] (2019–2020) | father = [[Йосеф Лапид]] | mother = [[Шуламит Лапид]] | spouse = [[Лихи Лапид]] | children = 3 | occupation = {{hlist|Улс төрч|сэтгүүлч}} | signature = YLapid.svg | signature_alt = Яир Лапидын гарын үсэг }} '''Яир Лапид''' ({{lang-he|יָאִיר לַפִּיד}}; 1963 оны 11 сарын 5-нд төрсөн) нь 2022 оны 7 сарын 1-ээс [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд]]аар ажиллаж буй Израилын улс төрч юм. Тэрээр өмнө нь 2021-2022 оны хооронд [[Израил Улсын Ерөнхий Сайдын Орлогч|ерөнхий сайдын орлогч]] ба [[Израилын Гадаад Хэргийн Сайд|гадаад хэргийн сайд]]аар ажиллаж байв. {{commonscat}} {{Загвар:Израилын сангийн сайд}} [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Израилын сайд]] [[Ангилал:Израилын сангийн сайд]] [[Ангилал:Израилын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Тел-Авивын хүн]] [[Ангилал:Израилын намын дарга]] [[Ангилал:Еш Атид намын гишүүн]] {{bio-stub}} 5492hooifd5zojvulw7svr12nikecrx Батмөнхийн Батцэцэг 0 123197 852740 849690 2026-04-10T13:44:18Z Enkhsaihan2005 64429 852740 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Батмөнхийн Батцэцэг | image = Batmunkh Battsetseg, Foreign Minister of Mongolia at the Department of State in Washington, D.C. on July 23, 2024 (cropped).jpg | caption = Батцэцэг 2024 онд | birth_date = {{Birth date and age|1973|12|9}}<ref name=mofa_jp/> | birth_place = [[Баянхонгор аймаг]], Монгол | office1 = [[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] | termstart1 = 2021 оны 1 сарын 29<ref name=mofa_jp>{{cite web|url=https://www.mofa.go.jp/mofaj/a_o/c_m1/mn/page22_002880.html|title=バトムンフ・バトツェツェグ外務大臣略歴|trans-title=Гадаад харилцааны сайд Батмөнхийн Батцэцэгийн намтар|publisher=[[Японы Гадаад хэргийн яам]]}}</ref> | termend1 = | office3 = Гадаад харилцааны дэд сайд<ref name=khongornutag>{{cite web|url=http://khongornutag.mn/humuus/%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BC%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%86%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%B3/|title=Батмөнхийн Батцэцэг|access-date=2024-01-27|archive-date=2021-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727202829/http://khongornutag.mn/humuus/%d0%b1%d0%b0%d1%82%d0%bc%d3%a9%d0%bd%d1%85%d0%b8%d0%b9%d0%bd-%d0%b1%d0%b0%d1%82%d1%86%d1%8d%d1%86%d1%8d%d0%b3/|url-status=dead}}</ref> | termstart3 = 2016 | termend3 = 2020 | alma_mater = {{ubl|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]|[[Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургууль]]|[[Маастрихтын менежментийн их сургууль]]}} | party = [[Монгол Ардын Нам]] }} '''Батмөнхийн Батцэцэг''' (1973 оны 12 дугаар сарын 09-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймагт]] төрсөн.) -2021 оноос Монгол улсын Гадаад харилцааны сайд. Монгол Ардын Намын Бага хурлын гишүүн. ==== '''Боловсрол''' ==== 1992 онд [[Дархан (хот)|Дархан]] хотын 13 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1996 онд МУИС-ийн Олон улсын харилцааны дээд сургууль дүүрэгсэн. 2000 онд Санхүү эдийн засгийн дээд сургууль төгссөн. 2005 онд Голландын Маастрихтийн менежментийн их сургууль суралцсан. Олон улсын харилцааны бакалавр, Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэгтэй ==== Ажлын туршлага ==== 1996-2005 онд “[[Мөнхийн үсэг]]” ХХК-ийн Ерөнхий захирал 2005-2007 онд Гадаадын хөрөнгө оруулалт, гадаад худалдааны агентлагийн Гадаад сурталчилгаа хамтын ажиллагааны хэлтсийн дарга 2007-2015 онд “Мөнхийн үсэг групп” ХХК-ийн Удирдах зөвлөлийн дарга 2010-2011 онд Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын зөвлөх 2011-2012 онд Монгол Ардын Намын Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааны хэлтсийн дарга 2015-2016 онд Монгол Улсын Сангийн сайдын гадаад бодлогын зөвлөх 2016-2020 онд Монгол Улсын Гадаад харилцааны дэд сайд 2021 оны 1-р сараас Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайдаар томилогдон ажиллаж байна. Гадаад хэл: Англи, орос хэлний мэдлэгтэй Гэр бүл: Нөхөр Ганбат аймгийн үндэсний бөхийн начин. 3 хүүхэдтэй. == Эх сурвалж == {{reflist}} {{commons category}} {{Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Батцэцэг, Батмөнхийн}} [[Ангилал:Монголын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] [[Ангилал:Баянхонгорынхон]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:21-р зууны дипломатч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Маастрихт Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Амьд хүн]] dj1z8n1v7u0tc8fim8tmxiofy108714 Нямтайширын Цэлмүүн 0 123945 852741 803601 2026-04-10T13:46:53Z Enkhsaihan2005 64429 852741 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн | name = Нямтайширын Цэлмүүн | image = Tselmuun.png | caption = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | alma_mater = [[АНУ]]-ын Харвардын Бизнесийн сургууль, БНХАУ, Хонгконгийн Стэнфордын их сургууль, [[АНУ]]-ын Валпарайсо их сургууль | occupation = [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" МАК ХХК]]-ийн Ерөнхийлөгч, Бодлогын Зөвлөлийн гишүүн | years_active = 2016 | organization = | known_for = | party = | spouse = | children = | parents = | awards = | website = | signature = }} '''Нямтайширын Цэлмүүн''' нь [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" (МАК) ХХК]]-ийн Ерөнхийлөгч, Гүйцэтгэх захирал бөгөөд [[Монгол Улс|Монголын]] бизнесийн салбарт манлайлагч эмэгтэй удирдагч, хөрөнгө оруулагчийн нэг юм. Хүүхэд ахуй цагаасаа АНУ-д боловсрол эзэмшсэн тэрээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын Индиана мужийн Валпарайсо Их Сургуульд Бизнесийн удирдлага суралцаж төгссөн. Сургуулиа амжилттай төгссөний дараа эх орондоо ирж Монгол улсын тэргүүлэх арилжааны банкнаас ажлын гараагаа эхлүүлсэн байна. 2 жил ажиллах хугацаандаа орон сууцны цоо шинэ бүтээгдэхүүнийг дотоодын зах зээлд амжилттай нэвтрүүлж, удирдан зохион байгуулах ур чадвараа харуулсан. Үүний дараа [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" МАК ХХК]]-ийн Төмөр Замын газарт ахлах мэргэжилтнээр ажиллаж, хожим нь Худалдаа, Хөрөнгө оруулалт, Санхүүжилтийн газрын захирал, Худалдаа, Хөрөнгө оруулалт эрхэлсэн Дэд Ерөнхийлөгчөөр тус тус томилогдон тушаал дэвшжээ. Өдгөө [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" МАК ХХК]]-ийн Ерөнхийлөгч бөгөөд Гүйцэтгэх захирлын албыг хашиж буй тэрээр аав Нямтайширын хамт 2010 оноос хойш компанийнхаа стратегийн бодлогуудыг хэрэгжүүлэн үйл ажиллагааг нь өргөжүүлж байна. Мөн компанийн өмнө хүлээсэн үүргээ гүйцэтгэхийн зэрэгцээ [https://www.stanford.edu/hk/ Стэнфордын Их сургуулийн] Санхүүгийн инженерийн хөтөлбөрийг 2010 онд, [https://www.hbs.edu/Pages/default.aspx Харвардын Бизнесийн сургуулийн] Гүйцэтгэх удирдлагын хөтөлбөрийг 2015 онд амжилттай төгсөж бизнесийн салбар дахь ур чадвараа ахиулсан байна. Одоогоор компанийн хөгжлийн стратеги төлөвлөлтийн хүрээнд Монгол улсын хүнд үйлдвэрлэл, барилгын материалын салбарыг хөгжүүлэн ажиллаж байна. Мөн гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлж олон улсын нэр хүндтэй банкууд, засгийн газрын агентлагуудтай ногоон санхүүжилтийн төслийн яриа, хэлэлцээрүүдэд манлайлан оролцож байна. Түүнчлэн [[Хас банк]], [https://www.hunnuair.com/ Хүннү Эйр] зэрэг салбартаа тэргүүлэгч компаниудын Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байна. Үүнээс гадна, өөрийн үндсэн мэргэжлийн хүрээнд бизнесийн салбарын тэргүүлэх [https://mongoltv.mn/sharktank "Шарк Танк Монгол"] нэвтрүүлгийн 2 улиралд шүүгч, хөрөнгө оруулагчаар уригдан ажиллажээ. == Албан тушаал == * [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" МАК ХХК]] - Ерөнхийлөгч, Гүйцэтгэх захирал, Бодлогын зөвлөлийн гишүүн * Тэнгэр Санхүүгийн Нэгдэл ХХК - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн * [https://www.xacbank.mn/ Хас Банк ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн * [https://web.archive.org/web/20220928034441/http://makeurocement.mn/index.html МАК Евро Цемент ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн дарга * Хүрэн Толгой Коал Майнинг ХХК - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн дарга * [https://www.hunnuair.com/ Хүннү Эйр ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн * [http://www.premiumbm.mn/ Премиум Бьюлдинг Материалс ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн == Сайн үйлсийн аян == Н.Цэлмүүн 2018 онд нөхөр Б.Баттүшигийн хамт '''"Баттүшиг Цэлмүүн сан"''' ТББ-ыг үүсгэн байгуулж, Монголын ирээдүй болсон хүүхдүүдийн сайн сайхны төлөө эрүүл мэнд, боловсролын тал дээр илүү анхаарч өөрсдийн зүгээс мөнгөн болон бусад дэмжлэгүүдийг тухайн чиглэлийн байгууллагуудаар дамжуулан үзүүлж байна. Тухайлбал, "Гурван гал" эмнэлэгт шаардлагатай байсан нярай хүүхдийн шарлалт хэмжигч аппарат авахад санхүүгийн дэмжлэг үзүүлж, УБ Сонгдо эмнэлгийн санаачилгыг дэмжин хүүхдүүдийн зүрхний хагалгааны төлбөрт хандив өргөсөн. Эдгээрээс гадна, спортын төслүүдийг дэмжин Залуучуудын өвлийн наадамд оролцсон Монгол улсын баг тамирчдын албан ёсны хувцас, хэрэгслийг хамтран ивээн тэтгэжээ. Мөн тус сан нь "МАК сан"-тай хамтран Монголын боловсролын системд Нийгэм, Сэтгэл хөдлөл, Ёс суртахууны сургалт ([http://seelearning.emory.edu/ SEEL]) нэвтрүүлэх олон улсын боловсролын хөтөлбөрийг дэмжин ажиллаж байна. == Гадны холбоосууд == {{Facebook|id=nyamtaishir.tselmuun}} {{Twitter|id=tselmuunnn}} {{DEFAULTSORT:Нямтайширын Цэлмүүн}} __INDEX__ [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:МАК корпораци]] mtuuunwjeyabtj0zl6qdkf9alugae3s 852742 852741 2026-04-10T13:47:25Z Enkhsaihan2005 64429 852742 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн | name = Нямтайширын Цэлмүүн | image = Tselmuun.png | caption = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | alma_mater = [[АНУ]]-ын Харвардын Бизнесийн сургууль, БНХАУ, Хонгконгийн Стэнфордын их сургууль, [[АНУ]]-ын Валпарайсо их сургууль | occupation = [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" МАК ХХК]]-ийн Ерөнхийлөгч, Бодлогын Зөвлөлийн гишүүн | years_active = 2016 | organization = | known_for = | party = | spouse = | children = | father = [[Бямбаагийн Нямтайшир]] | awards = | website = | signature = }} '''Нямтайширын Цэлмүүн''' нь [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" (МАК) ХХК]]-ийн Ерөнхийлөгч, Гүйцэтгэх захирал бөгөөд [[Монгол Улс|Монголын]] бизнесийн салбарт манлайлагч эмэгтэй удирдагч, хөрөнгө оруулагчийн нэг юм. Хүүхэд ахуй цагаасаа АНУ-д боловсрол эзэмшсэн тэрээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын Индиана мужийн Валпарайсо Их Сургуульд Бизнесийн удирдлага суралцаж төгссөн. Сургуулиа амжилттай төгссөний дараа эх орондоо ирж Монгол улсын тэргүүлэх арилжааны банкнаас ажлын гараагаа эхлүүлсэн байна. 2 жил ажиллах хугацаандаа орон сууцны цоо шинэ бүтээгдэхүүнийг дотоодын зах зээлд амжилттай нэвтрүүлж, удирдан зохион байгуулах ур чадвараа харуулсан. Үүний дараа [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" МАК ХХК]]-ийн Төмөр Замын газарт ахлах мэргэжилтнээр ажиллаж, хожим нь Худалдаа, Хөрөнгө оруулалт, Санхүүжилтийн газрын захирал, Худалдаа, Хөрөнгө оруулалт эрхэлсэн Дэд Ерөнхийлөгчөөр тус тус томилогдон тушаал дэвшжээ. Өдгөө [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" МАК ХХК]]-ийн Ерөнхийлөгч бөгөөд Гүйцэтгэх захирлын албыг хашиж буй тэрээр аав Нямтайширын хамт 2010 оноос хойш компанийнхаа стратегийн бодлогуудыг хэрэгжүүлэн үйл ажиллагааг нь өргөжүүлж байна. Мөн компанийн өмнө хүлээсэн үүргээ гүйцэтгэхийн зэрэгцээ [https://www.stanford.edu/hk/ Стэнфордын Их сургуулийн] Санхүүгийн инженерийн хөтөлбөрийг 2010 онд, [https://www.hbs.edu/Pages/default.aspx Харвардын Бизнесийн сургуулийн] Гүйцэтгэх удирдлагын хөтөлбөрийг 2015 онд амжилттай төгсөж бизнесийн салбар дахь ур чадвараа ахиулсан байна. Одоогоор компанийн хөгжлийн стратеги төлөвлөлтийн хүрээнд Монгол улсын хүнд үйлдвэрлэл, барилгын материалын салбарыг хөгжүүлэн ажиллаж байна. Мөн гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлж олон улсын нэр хүндтэй банкууд, засгийн газрын агентлагуудтай ногоон санхүүжилтийн төслийн яриа, хэлэлцээрүүдэд манлайлан оролцож байна. Түүнчлэн [[Хас банк]], [https://www.hunnuair.com/ Хүннү Эйр] зэрэг салбартаа тэргүүлэгч компаниудын Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байна. Үүнээс гадна, өөрийн үндсэн мэргэжлийн хүрээнд бизнесийн салбарын тэргүүлэх [https://mongoltv.mn/sharktank "Шарк Танк Монгол"] нэвтрүүлгийн 2 улиралд шүүгч, хөрөнгө оруулагчаар уригдан ажиллажээ. == Албан тушаал == * [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" МАК ХХК]] - Ерөнхийлөгч, Гүйцэтгэх захирал, Бодлогын зөвлөлийн гишүүн * Тэнгэр Санхүүгийн Нэгдэл ХХК - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн * [https://www.xacbank.mn/ Хас Банк ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн * [https://web.archive.org/web/20220928034441/http://makeurocement.mn/index.html МАК Евро Цемент ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн дарга * Хүрэн Толгой Коал Майнинг ХХК - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн дарга * [https://www.hunnuair.com/ Хүннү Эйр ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн * [http://www.premiumbm.mn/ Премиум Бьюлдинг Материалс ХХК] - Төлөөлөн Удирдах зөвлөлийн гишүүн == Сайн үйлсийн аян == Н.Цэлмүүн 2018 онд нөхөр Б.Баттүшигийн хамт '''"Баттүшиг Цэлмүүн сан"''' ТББ-ыг үүсгэн байгуулж, Монголын ирээдүй болсон хүүхдүүдийн сайн сайхны төлөө эрүүл мэнд, боловсролын тал дээр илүү анхаарч өөрсдийн зүгээс мөнгөн болон бусад дэмжлэгүүдийг тухайн чиглэлийн байгууллагуудаар дамжуулан үзүүлж байна. Тухайлбал, "Гурван гал" эмнэлэгт шаардлагатай байсан нярай хүүхдийн шарлалт хэмжигч аппарат авахад санхүүгийн дэмжлэг үзүүлж, УБ Сонгдо эмнэлгийн санаачилгыг дэмжин хүүхдүүдийн зүрхний хагалгааны төлбөрт хандив өргөсөн. Эдгээрээс гадна, спортын төслүүдийг дэмжин Залуучуудын өвлийн наадамд оролцсон Монгол улсын баг тамирчдын албан ёсны хувцас, хэрэгслийг хамтран ивээн тэтгэжээ. Мөн тус сан нь "МАК сан"-тай хамтран Монголын боловсролын системд Нийгэм, Сэтгэл хөдлөл, Ёс суртахууны сургалт ([http://seelearning.emory.edu/ SEEL]) нэвтрүүлэх олон улсын боловсролын хөтөлбөрийг дэмжин ажиллаж байна. == Гадны холбоосууд == {{Facebook|id=nyamtaishir.tselmuun}} {{Twitter|id=tselmuunnn}} {{DEFAULTSORT:Нямтайширын Цэлмүүн}} __INDEX__ [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:МАК корпораци]] m6sfg4sh1hd2nfwe3wnnfgu5nxpdn4v Хар хот 0 124363 852773 789087 2026-04-10T14:43:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 852773 wikitext text/x-wiki [[Файл:Khara-khoto (cropping).jpg|thumb|Хар хотын туурь]] '''Хар хот''' -Өнөө үед [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр монголын]] [[Алшаа аймаг|Алшаа аймгийн]] Эзнээ хошуунд орших эртний хот. Анх цэргийн бэхлэлт хүрээ хэлбэрээр [[Тангуд улс|Баруун Сяо буюу Тангудууд]] 1032 онд байгуулж нийслэл хотоо болгож байсан байна. 1032-1227 оныг хүртэл Тангудын мэдэлд байсан. Хар хот нь Монголын их хаадын сонирхолыг ямагт татсан цэрэг стратегийн түшиц гол хотуудын нэг байсан бөгөөд [[Чингис хаан|Чингис]], [[Өгэдэй хаан|Өгөөдэй]], [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаадын өмнө зүгт хийсэн аян дайны гол түшиц газар болж байжээ. 1227 онд [[Чингис хаан]] [[Тангуд улс]]<nowiki/>ыг дайлаар мордохдоо Хар хотод их цэргийн хүрээг байгуулж байсан байна. Энэ цагаас Хар хот нь 145 жилийн туршид Монголчуудын бүрэн хяналтан дор байжээ. Хар хот нь элсэн цөлийн дундах ногоон арал байсан гэж үздэг. Хотыг тойрсон нутаг нь үржил шимтэй нүүдэлчдэд их тааламжтай нутаг байсан байна. Монголын эзэнт улсын үед (1280-1368 он Юанийн үе) Хар хот нь [[Хархорум]], [[Хами]], Шанд хотуудыг холбосон чухал зангилаа хот болж байжээ. Тэр үед Хар хот дамжлагын чухал үүрэг гүйцэтгэж байсан тухай [[Марко Поло]] номондоо бичихдээ "Эндээс дөчин өдрийн хүнс төхөөрч гараад хойт зүг чиглэн дөчин хоногийн турш орон байр, айл хүнгүй талаар аялан явна" гэж бичсэн байдаг. [[Файл:Khara Khoto Kozlov Map.jpg|thumb|П.Козловын зурсан Хар хотын газрын зураг.]] Монголын ноёрхолын үед Хар хотын орчин нутагт тарианы талбай услах шинэ суваг шуудуу байгуулжээ. Тэндээс олдсон албан баримтад "Голын сувгийн ажлыг эрхлэх газар" гэж дурдсан байна. Мөн хотын хэрмийг засаж, баруун хойт хэсгийг нийт хэрмийн зохион байгуулалтаас нилээд намхан, өргөн болгожээ. Мөн тэр үед зарим ордыг өөрчлөн засаж, бас бус сүм дуган бариулжээ. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Хар хотод байнга байдаг 1550 орчим өрх айлтай байсан талаар дурдсан байдаг. Хар хотод Монгол, тангуд, хятад хүмүүс гол төлөв амьдарч байсан бөгөөд торгоны замаар зорчих перс, араб худалдаачид түр суурьшиж байжээ. Хар хот нь монголчуудын мэдэлд байх үедээ ид цэцэглэн хөгжин олны хөлийн газар болсон бөгөөд тангудын мэдэлд байх үеэсээ цар хүрээний хувьд 2 дахин томорсон байдаг. Хар хотод буддын, лалын, загалмайтны шашины сүм хийдүүд байсан нь энд Монголын хаадын баримтладаг байсан хүмүүсийн шүтэх бишрэлийг хөнддөггүй зарчим хадгалагдаж байв. 1368 онд [[Тогоонтөмөр хаан]] улаан алчууртны бослогыг дарж чадалгүй [[Бээжин]]<nowiki/>гээс хөөгдөж төрөлх Монгол нутагтаа ирсэн бөгөөд [[Умард Юань Улс|Умард Юань улс]]<nowiki/>ыг Монгол нутагт байгуулж [[Мин улс]]<nowiki/>ын эсрэг тэмцэх болсон. Түүх эргэж Монголчууд хятадыг дайрдаг байсан бол хятадууд Монгол руу довтлох болов. Мин улс Тогоонтөмөр (1370 онд Инчаны ойролцоо насан эцэслэсэн) хааны болзошгүй довтолгоог таслан зогсоохын тулд түүний цэргийн түшиц газруудыг ээлж дараалан цохиж эхлэв. Тийм газруудын нэг нь Хар хот байлаа. Тогоонтөмөр хаан Бээжингийн эргүүлэн авахын тулд Хар хотод цэргийн хүчийг төвлөрүүлэх, аян дайны бэлтгэл хийж эхэлсэн нь Мин улсад түгшүүр төрүүлж байв. Мингийн цэрэг 1372 онд Хар хотын хэрмэнд тулж ирэв. Хотыг нэвтэршгүй хана хэрмийг Монголын хүчирхэг цэрэг хамгаалан байлдаж байсан тул эзлэн авахад боломжгүй байв. Мингийн цэрэг арми энэ хатмал цөлд удаан хугацаагаар байх боломжгүй тул Мингийн цэргийн жанжин хотын хамгаалалтыг сэтлэх арга сэтгэж, Хар хотын усны эх булгийг таслах шийдвэр гаргасан байдаг. Тэд Эзэн голын усыг суваг шуудуу ухан урсгалын чигийг нь өөрчилж, Эзний голын гольдрилыг элс шороогоор дүүргэж хотыг усгүй болгожээ. Ингэснээр тэд усгүй хатсан ангамал хотод нэвтрэн орж чаджээ. Түүхэн сурвалжид: "Хуньугийн тав дахь жил (1372 он) Фэн Шэн жанжин цэрэг эрсийн хамт Инзинайлу-д хүрчээ. Хот хамгаалагч жанжин Буянтөмөр буужээ" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Энэ хотыг оросын судлаач [[Николай Пржевальский]], [[Григорий Потанин]] нар эрж хайсан боловч олж чадаагүй байдаг. Харин энэ хотыг бүхэл бүтэн 500 гаруй жилийн дараа оросын судлаач, хурандаа [[Пётр Козлов]]<nowiki/>ын экспедици [[1908 он|1908 онд]] олж, хотын бүдүүвч зураглалыг хийж аван 1909 оны хавраас эхлэн малтлага хийж эхэлжээ. Хожим Пётр Козлов Хар хотыг олсон тухайгаа дурсан ярихдаа: Г.Н.Потанины номноос Хар хотын тухай олж уншснаас хойш Хар хотыг олох нь миний амьдралын утга учир болсон гэж хэлсэн байдаг. Монголоос хөдөлсөн Пётр Козловын Монгол-Сычуаний экспедици Юм бэйсийн хүрээ, Шар хулсны баянбүрд, Бага Маажинсан уул гэсэн маршрутаар явж [[Эзний гол]]<nowiki/>ын хөндийд орж ирсэн гэдэг. Түүнийг Эзний голд ирэхэд нутгийн ард иргэд түүнд энэ хавийн элсэн дунд чөтгөр шулам шүглэсэн, хий үзэгдэлтэй нэгэн учир битүүлэг балгас байдаг тухай мэдээлжээ. Нутгийнханы үг сонирхолтой байсан тул тэрээр Эзний голын зүүн эрэгт орших уг балгасыг үзжээ. Эндээс шинжлэх ухааны үнэлж баршгүй эрдэнэсийг илрүүлсэн юм. Говийн өмнөд хэсгийн элсэн дунд орхигдсон Хар хотын тухай домог оросын аялагчдыг сонирхолыг ямагт татдаг байлаа. Монгол-Сычуанийн экспидиц 1907 оны 11-р сард Монголыг зорив. Хятад, монголын захиргаа эртний хотын үлдэгдэл байгаа газрыг оросын аялагчдаас чанд нууж байв. Торгууд бэйлийн нутгийн ван, мөн хөтөч Батын дэмжлэгээр Козловын экспидици Эзэн голын тохойд орших сөнөсөн хотод дөхөж очжээ. Аялагчид дөрвөлжин хэлбэртэй өндөр хэрэм ханатай тулсан байна. Баруун хэсэгт нэг нь бүрэн сүйдсэн 2 суварга байв. Ханын баруун хэсгээс бусад нь орой хүртэлээ элсэнд дарагджээ. Археологичид малталгаа хийж эхлэв. Малтлагын эхний өдөр ном, захидал, металл болон цаасан мөнгө, эмэгтэй хүний гоел чимэглэл, гэр ахуйн хэрэгсэл зэрэг үнэ цэнэтэй түүхэн эд зүйлс илрүүлсэн байна. Энэ бүхнийг Орос руу Петербургийн Газар зүйн нийгэмлэгт илгээжээ. Сөнөсөн хот түүхийн ямар үед хамаарах вэ? Ямар хүмүүс оршин суудаг байв. Энэ асуулт экспидицийнхний амраасангүй. Удалгүй Петербургээс хариу иржээ. Хар хот нь эрт дээр үед буддын шашин шүтдэг си-сяо ард түмний тангуд улсын нийслэл байжээ. Оросын судлаачид нь Пётр Козловт шинжлэх ухааны нээлт хийсэнд баяр хүргэв. Козловт малтлага хийхийг зөвшөөрч, '''''1909 оны 5-р сард''''' экспидицийнхэн Хар хотод ирж, ажлаа дахин сэргээжээ. Шинэ олдворын дунд "Хуурамчаар үйлдсэн хүнийг цаазаар авна" гэсэн бичигтэй [[Юань Улс|Юань гүрний]] үеийн [[зоосон мөнгө]] олдсон байна. Цайзаас гадна орших 2 [[Суварга|суваргад]] судлаачид ихээхэн анхаарал хандуулжээ. Энэ суварга цайзын хананаас 4 мод газрын зайд байдаг. Гарцаагүй шашны зүтгэлтэнг суугаа чигээр нь оршуулсан байв. Хожмоо "Алдартан" хэмээн нэр зүүх болсон энэ суваргаас эрдэмтэд 2000 орчим боть ном, олон тооны буддын шашны бурханы зураг, гар бичмэл, металл болон модон дүрс олсон байна. Хуурай, цөлөрхөг уур амьсгалд бүх олдвор сайн хадгалагджээ. "Алдартан" суваргын суурийн төв хэсэгт босоо мод бэхэлж, түүнийг тойруулан өндрөөрөө хүнтэй чацуу 20 орчим барималыг нүүрийг нь төв хэсэг рүү харуулан байрлуулжээ. Тэдний урд хэдэн зуугаар нь давхарласан, си-сяо бичээс бүхий асар том гар бичмэл байсан аж. Хар хотын цайзнаас янз бүрийн агуулгатай монгол бичиг баримт олдсон байна. Тухайлбал Хятад загвараар бүтээсэн мэргийн ном юм. Номын төгсгөлд адууны төрөл бүрийн өвчнийг анагаах эм бэлдэх жорын тухай бичжээ. Хятад хэлтэй монгол малчин их сонирхох учраас их элэгдсэнээс нь үзвэл байнга хэрэглэгддэг байсан байж болзошгүй мэргийн номонд энэ жорыг оруулжээ. Нэг хэсэгт нь Чингис хааны сургаалиаас 14 мөр оруулсан байна. Чингис хааны 1226-1227 оны байлдан дагуулалтын үеэр си-ся буюу тангадууд монголын их гүрний бүрэлдэхүүнд орсон гэж академич В.Котлов Хар хотоос олдсон монголын бичгийн дурсгалын тухай ийнхүү бичжээ. Зовж зүдэрч байсан ч, тус улсын үндэсний, соёлын амьдрал унтраагүй болохыг тангадын өргөн хүрээтэй уран зохиол, бичиг соёл баталж байна. Хар хотоос олдсон баримт бичигт тодорхой он цаг заагаагүй байгаа ч, эдгээр баримтыг тухайн үед монголчуудын Юань улсад гаргаж байсан цаасан мөнгөтэй хамт олсон учраас энэ түүхэн дурсгалыг монголчуудыг дэлхийг ноёлж байсан үе буюу 1368 онд хамааруулах үндэслэлтэй юм. П.Козлов хотын хэрэмнээс баруун тийш 400 орчим метрт орших нэг суваргыг малтах явцдаа олон тооны ном, модон бар олжээ. Үүнээс үзэхэд Хар хот нь хэвлэх үйлдвэр, гар урлал нилээд хөгжсөн суурин байсан гэж дүгнэх үндэстэй. Хэдийгээр Козловын олсон баримт бичгийн дийлэнхийг хятад хэлээр бичсэн байх боловч зарим албан хэрэг, аж ахуйн баримт бичиг, тааврын тайлбар ном, сургаалыг монгол хэлээр бичсэн байдаг байна. Эзний голоос олдсон номын дотор монгол хэлээр уйгар галигаар бичсэн хэвлэмэл ном хоёр байжээ. Баруун зүгийн улстай холбоо харилцаа өргөжсөний үр дүнд Хар хотод [[лалын шашин]] нэвтрэн иржээ. Хотын баруун өмнө талд лалын сүм барьсан байжээ. Түүний дэргэдээс Пётр Козлов [[Араб хэл|араб]], [[перс хэл]] дээр бичигдсэн олон ном мөн олсон юм. Тэдгээр номд лалын мөргөлийн тухай гол төлөв бичжээ. Тийм номын нэг нь ойрхи дорнодод их дэлгэрсэн. "Долоон сургаалын ном" гэдгээс хэсэглэн авсан өгүүлэл байв. Хар хотыг Тангудын үед "Хэйшүчен" гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд, үгчлэн орчуулбал "Хар усны хот" гэсэн утгатай юм. Хар хотын хамгийн сонирхолтой үлдэц бол гол хэрэм юм. Хар хотын хэрэм нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй 374X421 метр хэмжээтэй, хэрмэн хана нь гурван давхар модон бэхэлгээтэй, 9 м өндөр, 12 м өргөн суурьтай бөгөөд дээшлэх тутам нарийсан нарийсаж 4 м өргөн оройтой болно. Хэрмийн оройг тоосгоны босоо өнцгөөр араа шиг арзгар өрсөн байжээ. Мөн хэрэмний дөрвөн өнцөгт цамхаг бариулсан байжээ. Ийм цамхаг хэрэмний хойт талд нь зургаа, өмнө талд нь тав, баруун зүүн талд түс бүр дөрөв байна. Хэрэм нь баруун зүүн тал руу нэвт гарсан 5.5 метр өргөн хаалгатай ба хаалга нь Г үсгийн хэлбэртэй дүнхийж урагшаа гарсан далавчин саравчтай болно. Пётр Козловын судалгааны экспедициэс хойш 1917 онд унгар гаралтай английн археологич [[Марк Аурел Штейн]] Хар хотыг 8 өдрийн хугацаатайгаар судлан нилээдгүй олон тооны ховор зүйлсийг олж, Хар хотын нарийвчилсан зураглалыг хийсэн байдаг. Түүний хийгдсэн Козловын экспедици дорвитой томоохон олдворуудыг бараг бүгдийг хамсан тул түүнд зөвхөн хэсэг эмтэрхий, эвдэрч хагарсан зүйлс их олдсон байна. Гэхдээ түүний олсон ховор ном гар бичмэлүүд дотор 1290-1360 оны хооронд холбогдох 9 ширхэг баримт бичиг олдсон нь Тангуд улс мөхснөөс хойш энэ хот цэцэглэн хөгжиж байсныг баталдаг юм. Аурел Штейн мөн хэрэмний суваргуудын хэлбэр хэмжээ зургийг буулган авсан байдаг. Хар хотоос олдсон олон тооны гар бичмэл, модон барын олдворууд нь Тангуд нууцыг тайлахад ихээхэн дөхөм болсон. П.Козловоос гадна Лэнгдон Уорнер (1925), [[Фольке Бергман]] (1927), Свен Хедин (1927—1931) нар мөн энэ хотод малтлаг хийж байжээ. Тангуд нь өөрийн гэсэн бичиг үсэгтэй соёлт улс байв. Тангуд нь хятад ханзтай адил дүрс үсэг ашигладаг улс байсан бөгөөд хятад ханзнаас тэс өөр байжээ. Энэ нь Тангуд нь хятадаас өөр соёлтой, тусгаар тогтносон улс байсныг баталдаг. Тангуд үсэг бичгийг тайлж уншихад Козловын олсон Тангуд - Хятад толь бичиг ихээхэн ач холбогдолтой байв. Тангуд хэл нь Тангуд улс мөхсөнөөс хойш Монголын ноёрхолын хязгаарлагдмал хүрээтэй хэрэглэгдэж байгаад [[Мин улс|Мин улсын]] цэрэгт Монголчууд цохигдсноос хойш Хятад бүрэлдэхүүнд орж аажмаар уусан алга болж мөхжээ. Козловын үнэтэй олдворууд олдсны дараахнаас Францад Тангудын хэл соёлыг судлах төв байгуулагдаж Тангуд судлал хөгжиж эхэлсэн байна. Эх сурвалж: http://mongoliaexpeditions.blogspot.com/2011/03/blog-post.html [[Ангилал:1032 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Өвөр Монголын археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Алшаа]] [[Ангилал:Тангуд улс]] mvn9f7ss5c521z1dn3r3fvw4d3d9vyb Бямбаагийн Нямтайшир 0 124480 852743 803602 2026-04-10T13:48:29Z Enkhsaihan2005 64429 852743 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн | name = Бямбаагийн Нямтайшир | image = Nyamtaishir profile picture.jpg | caption = | birth_date = 1955 он | birth_place = [[Цэнхэрмандал сум]], [[Хэнтий]] | death_date = | death_place = | alma_mater = [[ОХУ]]-ын Санкт Петербург хотын Уул уурхайн дээд сургууль | occupation = [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" МАК ХХК]]-ийн Үүсгэн байгуулагч, Бодлогын Зөвлөлийн дарга | years_active = 1993 | organization = | known_for = | party = | spouse = | children = [[Нямтайширын Цэлмүүн]] | father = | awards = | website = | signature = }} '''Бямбаагийн Нямтайшир''' (1955 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) - [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" (МАК) ХХК]]-ийн Бодлогын Зөвлөлийн дарга бөгөөд Монголын бизнесийн салбарт тэргүүлэгч, түүчээлэгч бизнесменүүдийн нэг. 1990-ээд оны эхэн үед манай улс ардчилал, зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжиж, хүн бүр өмчтэй болох, хувиараа бизнес эрхлэх, гадаад, дотоодод чөлөөтэй зорчих зэрэг өргөн боломжууд нээгдсэн. Энэ шилжилтийн үед тэрээр "Монголын Алт" (МАК) ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, өдгөө уул уурхай, геологи хайгуул, барилгын материалын үйлдвэрлэлд амжилттай ажиллаж, нэмүү өртөг шингээсэн импортыг орлох бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч компанийг бий болгоод байна. == Боловсрол: == Тэрбээр [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]] аймгийн [[Цэнхэрмандал сум|Цэнхэрмандал]] суманд 1955 онд төрсөн. * 1963-1973 он - [[Улаанбаатар]] хотын 6-р арван жилийн дунд сургууль * 1974-1980 он - ЗХУ-ын Ленинград (хуучнаар) Уул уурхайн дээд сургууль - Маркшейдер Инженер * [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург]] хотын Уул уурхайн академийн магистр == Эрдэм шинжилгээний зэрэг цол: == 2005 онд [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль|Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн]] Хүндэт Профессор == Хөдөлмөр эрхлэлтийн байдал: == Тэрбээр НАХЯ-ны (хуучнаар) Улсыг аюулаас хамгаалах ерөнхий газарт төлөөлөгч, Монгол улсын Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуульд судлаач, эрдэм шинжилгээний ажилтан, Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах улсын хороонд мэргэжилтэн, "Одод" ХХК-ийн Үүсгэн байгуулагч, [[Монголын Алт МАК|"Монголын Алт" (МАК) ХХК]]-ийн Үүсгэн байгуулагч, Ерөнхийлөгч, [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол улсын Ерөнхий сайдын]] аж үйлдвэрийн бодлогын орон тооны бус зөвлөх, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн]] аж үйлдвэрийн бодлогын орон тооны бус зөвлөхөөр тус тус ажиллаж байсан. * 1980-1984 онд НАХЯ-ны Улсыг Аюулаас хамгаалах Ерөнхий газарт төлөөлөгч, * 1984-1986 онд Монгол Улсын Шинжлэх Ухаан Технологийн Сургуульд Эрдэм шинжилгээний ажилтан, судлаач, * 1986-1990 онд Гадаадтай Эдийн засгийн талаар харилцах улсын хороонд мэргэжилтэн, * 1990-1993 онд "Одод" ХХК-ийн Үүсгэн байгуулагч, Ерөнхий захирал, * 1993 оноос өнөөг хүртэл "Монголын Алт" (МАК) ХХК-ийн Үүсгэн байгуулагч, Ерөнхийлөгч, Бодлогын Зөвлөлийн дарга, * 2015 онд Монгол улсын Засгийн Газрын Эдийн засгийн хорооны гишүүн, * 2013-2017 онд Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн Аж үйлдвэрийн бодлогын асуудлаар орон тооны бус зөвлөх, * 2015-2017 онд Монгол улсын Ерөнхий сайдын Аж үйлдвэрийн бодлогын асуудлаар орон тооны бус зөвлөх, * 2022 оноос Гадаад Харилцааны сайдын орон тооны бус зөвлөх. == Гавьяа шагнал: == '''Б.Нямтайшир''' Хөдөлмөрийн гавьяаны одон, Техникийн их сургуулийн "Хүндэт профессор", Монгол улсын Гавъяат уурхайчин цолоор тус тус шагнагджээ. * 1997 он - "Оны шилдэг бизнесмен" цол * 1997 он - "Тэргүүний уурхайчин" цол, тэмдэг      * 1998 он - Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн Одон * 2001 он - Ардын Хувьсгалын 80 жилийн ойн медаль * 2001 он - Дэлхийн чанарын байгууллагын "Алтан цом"   * 2005 он - [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] "Гавъяат уурхайчин"    * 2006-2007 онд МҮХАҮТ - Оны шилдэг бизнес эрхлэгч                                     * 2021 он - Монгол Улсын Онц хилчин {{DEFAULTSORT:Нямтайшир, Бямбаагийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:МАК корпораци]] [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] so1nwqevy7qnwjp8z0aufbxoiebky4m Жээнбек Кулубаев 0 126550 852866 846684 2026-04-10T20:53:20Z Enkhsaihan2005 64429 852866 wikitext text/x-wiki {{Short description|Киргизийн улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Жээнбек Кулубаев | image = Foreign Secretary David Cameron visits Kyrgyzstan on 22 April 2024 - 8 (Kulubaev cropped).jpg | caption = Кулубаев 2024 онд | office = [[Гадаад хэргийн яам (Киргиз)|Гадаад хэргийн сайд]] | president = [[Садыр Жапаров]] | term_start = 2022 оны 4 сарын 22 | term_end = | predecessor = [[Руслан Казакбаев]] | successor = | party = | birth_date = {{birth date and age|1963|4|5|df=yes}} | birth_place = [[Чырпыкты]], [[Ысыккөл муж]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс|ЗСБН Киргиз улс]], [[ЗХУ]] | death_date = | death_place = | alma_mater = }} '''Жээнбек Молдоканович Кулубаев''' (1963 оны 4-р сарын 5-нд төрсөн) — [[Киргиз]]ийн улс төрийн зүтгэлтэн, [[дипломат]], 2022 оны 4-р сарын 29-нд [[Гадаад хэргийн яам (Киргиз)|Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын Гадаад хэргийн сайд]]аар томилогдсон.<ref>{{Cite book |last=Publications |first=Europa |url=https://books.google.com/books?id=zTh7EAAAQBAJ&dq=Jeenbek+Kulubayev&pg=PT1122 |title=The International Directory of Government 2022 |date=2022-08-05 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-80068-5 |language=en}}</ref> == Намтар == [[ЗХУ-ын Бүгд Найрамдах Киргиз улс]]ын [[Ысыккөл муж]]ийн [[Чырпыкты]] тосгонд 1963 онд төрсөн. [[ЗХУ]]-ын нийслэл [[Москва]] хотын [[Москвагийн Дээд Зэвсгийн Командын Сургууль|цэргийн дээд сургууль]], [[Хятадын Гадаад харилцааны Их сургууль|БНХАУ-ын ГХЯ-ны дэргэдэх Дипломатын дээд сургууль]] тус тус төгссөн. Орос, англи, хятад хэлний мэдлэгтэй. Гэргий, хоёр хүүхэдтэй. * 1992-1996 онд Киргизийн ГХЯ-ны Ази, Номхон далайн хэлтсийн 2-р, 3-р нарийн бичгийн дарга, зөвлөх; * 1996-1998 онд ГХЯ-ны Дорнодын газрын дарга; * 1998-2001 онд БНХАУ дахь Киргизийн ЭСЯ-ны зөвлөх; * 2001-2003 онд Киргизийн ГХЯ-ны Дорнодын газрын дарга, * 2003-2004 онд Киргизийн Гадаад хэргийн яамны орлогч сайд; * 2004-2007 онд [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын (ШХАБ)]] нарийн бичгийн газрын гүйцэтгэх захирлын орлогч; * 2007-2009 онд [[Малайз]] дахь Элчин сайд; * 2009-2013 онд [[БНХАУ]]-д суугаа Элчин сайд; * 2010-2013 онд [[Монгол]] болон [[Сингапур]]т хавсран суугаа Элчин сайд; * 2013-2016 онд Киргизийн ГХЯ-ны Дорнодын орнуудын газрын захирал. * 2016-2018 онд Киргизийн ГХЯ-ны Улс төрийн 4-р газрын захирал. * 2018-2021 онд [[Казахстан]] дахь Элчин сайд; * 2021 оны 8-р сараас 2022 оны 4-р сар хүртэл Киргизийн Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Гадаад бодлогын хэлтсийн эрхлэгч. * 2022 оны 4-р сарын 22-ноос Гадаад хэргийн сайдыг орлон гүйцэтгэгч, 4-р сарын 29-нөөс Бүгд Найрамдах Киргиз улсын Гадаад хэргийн сайд. ==Эшлэл== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Кулубаев, Жээнбек Молдоканович}} [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Киргизүүд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Киргизийн дипломатч]] [[Ангилал:Киргизийн сайд]] [[Ангилал:21-р зууны дипломатч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] 0gr7micvffh5sbz77siknvhrtyqrf6a 852879 852866 2026-04-11T02:08:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 852879 wikitext text/x-wiki {{Short description|Киргизийн улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Жээнбек Кулубаев | image = Foreign Secretary David Cameron visits Kyrgyzstan on 22 April 2024 - 8 (Kulubaev cropped).jpg | caption = Кулубаев 2024 онд | office = [[Гадаад хэргийн яам (Киргиз)|Гадаад хэргийн сайд]] | president = [[Садыр Жапаров]] | term_start = 2022 оны 4 сарын 22 | term_end = | predecessor = [[Руслан Казакбаев]] | successor = | party = | birth_date = {{birth date and age|1963|4|5|df=yes}} | birth_place = [[Чырпыкты]], [[Ысыккөл муж]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс|ЗСБН Киргиз улс]], [[ЗХУ]] | death_date = | death_place = | alma_mater = }} '''Жээнбек Молдоканович Кулубаев''' (1963 оны 4-р сарын 5-нд Зөвлөлт Киргизийн [[Ысыккөл муж]]ийн [[Чырпыкты]] тосгонд төрсөн) — [[Киргиз]]ийн улс төрийн зүтгэлтэн, [[дипломат]], 2022 оны 4-р сарын 29-нд [[Гадаад хэргийн яам (Киргиз)|Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын Гадаад хэргийн сайд]]аар томилогдсон.<ref>{{Cite book |last=Publications |first=Europa |url=https://books.google.com/books?id=zTh7EAAAQBAJ&dq=Jeenbek+Kulubayev&pg=PT1122 |title=The International Directory of Government 2022 |date=2022-08-05 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-80068-5 |language=en}}</ref> == Намтар == [[ЗХУ]]-ын нийслэл [[Москва]] хотын [[Москвагийн Дээд Зэвсгийн Командын Сургууль|цэргийн дээд сургууль]], [[Хятадын Гадаад харилцааны Их сургууль|БНХАУ-ын ГХЯ-ны дэргэдэх Дипломатын дээд сургууль]] тус тус төгссөн. Орос, англи, хятад хэлний мэдлэгтэй. Гэргий, хоёр хүүхэдтэй. * 1992-1996 онд Киргизийн ГХЯ-ны Ази, Номхон далайн хэлтсийн 2-р, 3-р нарийн бичгийн дарга, зөвлөх; * 1996-1998 онд ГХЯ-ны Дорнодын газрын дарга; * 1998-2001 онд БНХАУ дахь Киргизийн ЭСЯ-ны зөвлөх; * 2001-2003 онд Киргизийн ГХЯ-ны Дорнодын газрын дарга, * 2003-2004 онд Киргизийн Гадаад хэргийн яамны орлогч сайд; * 2004-2007 онд [[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын (ШХАБ)]] нарийн бичгийн газрын гүйцэтгэх захирлын орлогч; * 2007-2009 онд [[Малайз]] дахь Элчин сайд; * 2009-2013 онд [[БНХАУ]]-д суугаа Элчин сайд; * 2010-2013 онд [[Монгол]] болон [[Сингапур]]т хавсран суугаа Элчин сайд; * 2013-2016 онд Киргизийн ГХЯ-ны Дорнодын орнуудын газрын захирал. * 2016-2018 онд Киргизийн ГХЯ-ны Улс төрийн 4-р газрын захирал. * 2018-2021 онд [[Казахстан]] дахь Элчин сайд; * 2021 оны 8-р сараас 2022 оны 4-р сар хүртэл Киргизийн Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Гадаад бодлогын хэлтсийн эрхлэгч. * 2022 оны 4-р сарын 22-ноос Гадаад хэргийн сайдыг орлон гүйцэтгэгч, 4-р сарын 29-нөөс Бүгд Найрамдах Киргиз улсын Гадаад хэргийн сайд. ==Эшлэл== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Кулубаев, Жээнбек Молдоканович}} [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Киргизүүд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Киргизийн дипломатч]] [[Ангилал:Киргизийн сайд]] [[Ангилал:21-р зууны дипломатч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] 98zpcjy62ncnrdb3prchauqa89gnyl6 Сайнбуянгийн Амарсайхан 0 126552 852867 851703 2026-04-10T20:59:50Z Enkhsaihan2005 64429 852867 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч (1973 онд төрсөн)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Сайнбуянгийн Амарсайхан | image = Amarsaikhan Deputy Prime Minister of Mongolia.jpg | caption = Амарсайхан 2020 онд | office = [[Монгол Улсын Шадар сайд]] | predecessor = [[Янгугийн Содбаатар]] | successor = [[Хассуурийн Ганхуяг]] | prime_minister = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br/>[[Гомбожавын Занданшатар]] | term_start = 2021 оны 1 сарын 29 | term_end = 2025 оны 11 сарын 12 | office1 = 34 дэх [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч|Улаанбаатар хотын дарга]] | predecessor1 = [[Сундуйн Батболд]] | succeeded1 = [[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар]] | term_start1 = 2019 оны 2 сарын 26 | term_end1 = 2020 оны 7 сарын 1 | office2 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Гишүүн | term_start2 = 2024 оны 7 сарын 2 | term_end2 = | constituency2 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|13-р, Багахангай, Багануур, Налайх дүүрэг]] | term_start3 = 2020 оны 6 сарын 30 | term_end3 = 2024 оны 7 сарын 2 | constituency3 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|21-р, Багахангай, Багануур, Налайх дүүрэг]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Хотын албан тушаал |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office4 = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын]] гишүүн | 1namedata4 = Налайх дүүрэг<br>(2012–2020) | 1blankname4 = Тойрог | term_start4 = 2012 | term_end4 = 2020 оны 7 сарын 1 | office5 = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын]] дарга | term_start5 = 2017 | term_end5 = 2019 | predecessor5 = [[Цэндийн Сандуй]] | succeeded5 = [[Рэнцэндагвын Дагва]] {{Collapsed infobox section end}}}} | birth_date = {{Birth date and age|1973|6|13}} | birth_place = [[Налайх дүүрэг|Налайх]], [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | education = [[Фресно хотын коллеж]]<br>[[Баруун Өмнөд Их Сургууль]] ([[Хуулийн магистр|LLM]]) | spouse = Чимэддамбын Ичинхорлоо | children = 3 | website = {{URL|http://amarsaikhan.mn/}} }} '''Сайнбуянгийн Амарсайхан'''<ref>Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Шадар сайд Сайнбуянгийн Амарсайхан, (parliament.mn), 2023 </ref><ref>Монгол хэлний дүрэм ёсоор '''Сайнбуяны Амарсайхан''' гэж бичих ёстой боловч '''Сайнбуянгийн Амарсайхан''' гэж хэвшжээ.</ref> (1973 оны 6-р сарын 13-нд Налайх дүүрэгт төрсөн) - Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол Улсын Шадар сайд. С.Амарсайхан нь 2021 оноос хойш Монгол Улсын Шадар сайдаар дараалан гурав дахь удаагаа томилогдон ажиллаж байна. Шадар сайдын хувиар тэрээр тогтвортой хөгжлийн шийдэл болсон бүсчилсэн хөгжлийн бодлого, Евразийн эдийн засгийн коридорын нэг тулгуур болсон эдийн засгийн тусгай бүсүүд, чөлөөт бүсүүдийн хөгжил, хөдөө аж ахуйн салбарын шинэ шатны реформ, үндэсний ондоошил болон уламжлалыг хадгалах [[Шинэ хоршоо хөдөлгөөн|“Шинэ хоршоо”-ны тогтолцоо]], Cтандарт хэмжил зүйн шинэтгэл, Үндэсний сөрөн тэсвэрлэх чадвахийг бэхүүлэх хүрээнд Онцгой байдлын байгуллагын чадвахыг бэхжүүлэх асуудлуудыг үйл ажиллагааныхаа тэргүүлэх чиглэл,бодлого болгон хэрэгжүүлж ирсэн.. Мөн тэрээр Бүсчилсэн хөгжлийн үндэсний хороо, [[Шинэ хоршоо хөдөлгөөн|“Шинэ хоршоо”]]<ref>{{Cite web |title=Шинэ хоршоо хөдөлгөөний салбар дундын уялдааг хангах Үндэсний хороо |url=https://www.gov.mn/mn/organization/shinehorshoo |access-date=2025-09-17 |website=Монгол Улсын Засгийн Газар |language=mn }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-28 |title=С.Амарсайхан: “Шинэ хоршоо” хөдөлгөөний үйл ажиллагааг үр дүнгээ өгч байгаа |url=https://www.polit.mn/a/106796 |access-date=2025-09-17 |website=www.polit.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=“Шинэ хоршоо” хөдөлгөөний хүрээнд ногоон санхүүжилтийн эх үүсвэрүүдийг татахад анхаарна гэв |url=https://eagle.mn/r/131242 |access-date=2025-09-17 |website=eagle.mn |language=en}}</ref>, Уур амьсгалын өөрчлөлтийн үндэсний хорооны даргаар ажиллаж байна. == Боловсрол == *Тэрээр Нийслэл Улаанбаатар хотын Налайх дүүрэгт төрсөн. 1991 онд Налайх дүүргийн "Эрдмийн оргил" сургуулийг төгсөж улмаар 1996 онд АНУ-ын Калифорниа Мужийн Фресно институт, 2000 онд АНУ-ын Саут Уэст Их сургуулийг тус тус төгссөн. Хууль зүйн магистр зэрэгтэй. *Англи, Хятад, Орос хэлтэй. == Ажлын туршлага == Сайнбуянгийн Амарсайхан нь хувийн хэвшил, төрийн алба, дипломат алба зэрэг олон салбарт туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Үүнд: * 1992–1993 онд Монгол Улсын Шинжлэх ухаан, мэдээлэл, технологийн төвийн ажилтан * 2000–2004 онд Монгол Улсаас БНХАУ-д суугаа Элчин сайдын яаманд консулын ажилтан,Атташе * 2004–2007 онд Америкийн Худалдаа, хөгжлийн корпорацийн гадаад худалдааны менежер * 2007–2017 онд “Оюуны Ундраа” группийн Гүйцэтгэх захирал,Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга * 2012–2020 онд Нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгч * 2017–2019 онд Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын дарга * 2019–2020 онд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч * 2020–2021 онд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дэд дарга * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2021 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол улсын Шадар сайд === Гадаад хамтын ажиллагаа === Тэрээр Засгийн газар хоорондын комиссуудыг ахлан ажиллаж ирсэн бөгөөд Үүнд: * ''Монгол–Оросын Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Хятадын Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Америкийн Засгийн газар хоорондын Худалдаа, хөрөнгө оруулалтын зөвлөл'' * ''Монгол–Их Британийн Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Канадын Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Европын Холбооны хамтын ажиллагааны хороо'' * ''Монгол–Узбекийн Засгийн газар хоорондын комисс'' * ''Монгол–Киргизийн Засгийн газар хоорондын комиссуудыг ахлан ажиллаж ирсэн.'' == Сонгуульт ажил == * С.Амарсайхан өнгөрсөн он жилүүдэд сонгуульт албан албан тушаалуудыг хашиж ирсний дотор иргэд олон нийтийн итгэл, дэмжлэгийг хүлээж 2012-2020 онд нийслэл Улаанбаатар хотын Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд гишүүнээр хоёр удаа, 2017 онд нийслэл Улаанбаатар хотын ИТХ-ын даргаар сонгогдсон, 2019-2020 онд Нийслэлийн Засаг дарга, Улаанбаатар хотын Захирагчаар томилогдон ажилласан нь түүний удирдан манлайлах онцгой чадвар, эерэг өөрчлөлтийг авчрах арвин туршлагыг тод харуулсан. * 2010 оноос намын бага хурлын гишүүн, Налайх дүүргийн МАН-ын даргаар ажиллаж байна * 2017 оноос МАН-ын Удирдах зөвлөлийн гишүүн ==Гэр бүл== Эхнэр Чимэддамбын Ичинхорлоо нь нэвтрүүлэгч. 3 хүүхэдтэй == Эдийн засаг, Бизнесийн туршлага == Тэрээр 1990 онд байгуулагдсан, Монголын хувийн хэвшлийн томоохон төлөөллийн нэг болох “Оюуны Ундраа” группийг үүсгэн байгуулагч, 2007–2017 онд тус группийн Гүйцэтгэх Захирал, Ерөнхийлөгч, Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн даргаар тус тус ажилласан. Оюуны Ундраа групп нь мэдээллийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө,уул уурхай, банк санхүү, үйлдвэрлэл үйлчилгээ зэрэг олон салбарт 30 гаруй үйл ажиллагаа явуулж ирсэн.<ref>{{Cite web |title=ОЮУНЫ УНДРАА ГРУПП |url=https://www.ougroup.mn/#/ |access-date=2025-09-17 |website=www.ougroup.mn}}</ref> Сайнбуянгийн Амарсайхан нь “Монголын эдийн засгийн форум”, “Үндэсний стратегийн хүрээлэн” зэрэг судалгаа, бодлогын байгууллагыг үүсгэн байгуулагчдын нэг бөгөөд “Монголын гүйцэтгэх захиралуудын клуб” (CEO Club)-ын дэд ерөнхийлөгч, ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.<ref>{{Cite web |last=NB |title=Монголын СЕО Клуб |url=http://ceoclub.mn/ |access-date=2025-09-17 |website=Монголын СЕО Клуб |language=mn }}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Эшлэл, зүүлт== {{Reflist}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Амарсайхан, Сайнбуянгийн}} [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Налайхын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] o82n6uemevta27cng3kloao240667jh Наваандоржийн Жадамбаа 0 133487 852868 852726 2026-04-10T21:00:47Z Enkhsaihan2005 64429 852868 wikitext text/x-wiki {{Short description|1924 оны Монголын ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Наваандоржийн Жадамбаа | image = Navaandorjiin Jadambaa.jpg | image_size = 200px | order = 1 дэх [[Улсын Их Хурлын дарга]] | term_start = 1924 оны 11 сарын 28 | term_end = 11 сарын 29 | predecessor = [[Богд хаан]] {{small|([[Монгол хаад|Хаан]]ы хувьд)}}<br>{{small|[[Балингийн Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)}} | successor = [[Пэлжидийн Гэндэн]] | birth_date = 1899 | birth_place = [[Баатар вангийн хошуу]], [[Ар Монгол]], [[Чин улс]]<br>{{small|(одоогийн [[Сэлэнгэ аймаг]])}} | death_date = 1939 (38–39 насалсан) | death_place = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (1921–1928) }} '''Наваандоржийн Жадамбаа''' ([[Монгол бичиг]]:{{MongolUnicode|ᠨᠠᠸᠠᠩᠳᠣᠷᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ<br>ᠵᠠᠳᠳᠣᠩᠪᠠ}}; 1899-1939) 1899 онд [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Баатар засгийн хошуу, одоогийн [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Хушаат сум|Хушаат сумын]] нутагт төрсөн. [[БНМАУ|Монгол улсын]] анхны Бүгд найрамдах [[төрийн тэргүүн]], нийгмийн зүтгэлтэн, орчуулагч, соён гэгээрүүлэгч байсан юм. 1924 оны 11 сард [[Богд хаан]]ыг таалал төгссөний дараа тэрээр Улсын Их Хурлын даргын үүрэг гүйцэтгэгч болсон ба ганцхан өдрийн дараа түүний оронд [[Пэлжидийн Гэндэн]] болсон юм. Богд хааныг нас барсны дараа хойд дүр нь насанд хүртэл ихэнхдээ ноёд түшмэд улсыг удирддаг байв; гэвч энэ тохиолдолд Богд хааны хойд дүрийг тодруулахыг хориглож, тэр цагаас хойш Монгол Улс Бүгд найрамдах Үндсэн хуультай болсон байна. == Намтар == Н.Жадамбаа ард Наваандоржийн хоёр дахь хүү болж 1899 онд мэндэлсэн байна. Тэр багаасаа тариа тарих, мод бэлтгэж сал угсрах ажилд дагалдан ажилладаг байжээ. Мөн цахар Цэрэнбавуу гэдэг хүнээр монгол, манж, хятад хэл бичиг заалгаж, түүх шастир уншиж гэрийн боловсрол сайн эзэмшсэн байна. 10 насандаа Их Хүрээний хятад, орос сургууль төгсөөд Эрхүү хотын бага, дунд сургуульд үргэлжлүүлэн суралцаж байгаад Монголын Засгийн газрын шийдвэрээр эргэж ирсэн байна. Тухайн үед өргөн уудам нутагтай манай оронд цахилгаан мэдээ дамжуулах, хүлээн авах ажил онц чухал шаардлагатай байсан тул хятад, орос хэлтэйн дээр ерөнхий боловсролын үндэс эзэмшсэн боловсон хүчнийг дайчлан ажиллуулсан бололтой. Н.Жадамба 1919-1921 онд Чойр дахь холбооны салбарт цахилгаан утас цохигч, түшмэл болжээ. 1921-1922 онд Гадаад яаманд орчуулагч, түшмэл, цэргийн сурган боловсруулах газарт эх зохиогч, Сангийн яаманд дэд сайд, 1922-1924 онд Монгол улсаас [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсад]] суугаа бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газрын зөвлөх, хамаарсан Бүрэн Эрхт төлөөлөгч, 1924-1925 онд [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв Хорооны]] дарга. Энэ үеэр "Ардын цэрэг" сонинг санаачлан гаргаж байсан. 1925-1926 онд МАХН-ын Төв Хорооны дарга, 1926-1928 онд Аж ахуйн яамны сайд, түүнээс хойших хэдэн жилд Бүх цэргийн зөвлөлийн тэргүүлэгч, Сурган боловсруулах газрын дарга. [[Улаан од сонин|"Ардын цэрэг" сонины]] эрхлэгч, Банкны ерөнхий хорооны гишүүн, Ардын засгийн газрын товчооны гишүүн. 1929-1932 онд ЗХУ-ын [[Москва]] дахь Санхүү, аж ахуйн дээд сургуульд сурч төгссөн. 1932-1934 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын банкны Москва мужийн конторт зөвлөх, 1934-1937 онд Москва дахь Монголын Худалдааны төлөөлөгчийн газрын худалдааны зөвлөх зэрэг төрөл бүрийн ажлыг гүйцэтгэж байжээ. 1937 оны 12-р сард Москвагаас баривчлан Монголд авчирч хувьсгалын эсэргүү хилс хэргээр 10 жил авч шоронд хоригдож байгаад 1939 онд нас баржээ. 1968 онд түүнийг БНМАУ-ын Дээд шүүхийн тогтоолоор цагаатгасан байна.{{Citation needed}} == Орчуулгууд == Тэрээр германы зохиолч [[Рудольф Распэ]]-гийн "Мянгуужингийн түүх", английн зохиолч [[Жонатан Свифт|Жонатан Свифт-]]<nowiki/>ийн "Гулливерийн аялан явсан түүх", оросын зохиолч Степан Злобины "Салават баатар", францын коммунист зохиолч Анри Барбюс-ын "Бид яллана", канадын Эрнест Сетон-Томпсоны "Чин зоригт баатарлаг биет адгууснуудын үлгэр", америкийн Уильям Жеймсийн (''William James)'' "Үүлэн бор", америкийн эмэгтэй зохиолч Хэлэн Келлер-ийн "Амьд зүйлүүд дэлхий дээр хэрхэн бий болсон тухай", "Дэлхий дээрх янз бүрийн амьтан ба ургамлуудын байдал", "Газар дэлхийн ус хөрсний нууц", "Хүн анх хэрхэн бий болж гарсан бэ? " зэрэг номыг орчуулсан.{{start box}} {{succession box |title=[[Төрийн тэргүүн]] |years=1924 оны 11 сарын 28 – 1924 оны 11 сарын 29 |before=[[Богд хаан]] |after=[[Пэлжидийн Гэндэн]] }} {{end box}} {{Монголын төрийн тэргүүн}} {{DEFAULTSORT:Наваандоржийн Жадамбаа}} [[Ангилал:1900 онд төрсөн]] [[Ангилал:1939 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монголын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монгол дахь коммунизм]] s3q1pwevstg3o1101mtfw7mp560rf4f Токүгава Иэясү 0 133648 852870 827867 2026-04-10T21:10:46Z Enkhsaihan2005 64429 852870 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы самурай, даймё, 1603-1605 оны хооронд Японы цэргийн удирдагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Токүгава Иэясү | native_name = {{Nobold|徳川 家康}} | native_name_lang = ja | image = Tokugawa Ieyasu2.JPG | caption = [[Кано Танъю]]гийн зурсан хөрөг | nickname = "Tosho Dai-Gongen" | office = ''[[Шогун]]'' | term_start = 1603 оны 3 сарын 24 | term_end = 1605 оны 4 сарын 16 | monarch = [[Эзэн Хаан Го-Ёозэй|Го-Ёозэй]] | predecessor = [[Ашикага Ёшиаки]] | successor = [[Токүгава Хидэтада]] | office1 = [[Мацүдайра овог|Мацүдайра овгийн]] тэргүүн | predecessor1 = [[Мацүдайра Хиротада]] | successor1 = [[Токүгава Хидэтада]] | term_start1 = 1549 | term_end1 = 1616 | office2 = [[Токүгава овог|Токүгава овгийн]] тэргүүн | successor2 = [[Токүгава Хидэтада]] | term_start2 = 1567 | term_end2 = 1616 | spouse = {{Plainlist| * [[Цүкияма хатагтай]] * [[Асахи но ката]]}} | partner = {{plainlist| * ''Татвар эмс'': * [[Сайго но цүбонэ]] * [[Чаа но цүбонэ]] * [[Окажи но Ката]] * [[Ача но цүбонэ]] * ''болон бусад...'' }} | children = {{plainlist| * [[Мацүдайра Нобүясү]] * [[Камэхимэ]] * [[Токүхимэ (1565–1615)|Токүхимэ]] * [[Юүки Хидэясү]] * [[Токүгава Хидэтада]] * [[Мацүдайра Тадаёши]] * [[Такэда Нобүёши]] * [[Мацүдайра Тадатэрү]] * [[Мацүдайра Мацүчиё]] * [[Мацүдайра Сэнчиё]] * [[Токүгава Ёшинао]] * [[Токүгава Ёринобү]] * [[Токүгава Ёрифүса]] * Фүрихимэ * Мацүхимэ * Ичихимэ ''бусад...'' }} | father = [[Мацүдайра Хиротада]] | mother = [[Одай но Ката]] | birth_date = {{birth date|1543|01|31}} | birth_place = [[Оказаки цайз]], [[Микава муж|Микава]], Япон | birth_name = Мацүдайра Такэчиё | death_date = {{death date and age|1616|06|1|1543|01|31}} | death_place = [[Сүнпү цайз]], Япон | signature = Tokugawa Ieyasu kao.jpg | blank1 = Бусад нэр | data1 = {{plainlist| *{{Nihongo|Мацүдайра Жиросабүро Мотонобү|松平 次郎三郎 元信}} *{{Nihongo|Мацүдайра Күрадоносүкэ Мотоясү|松平 蔵人佐 元康}} *{{Nihongo|Мацүдайра Иэясү|松平 家康}} }} | allegiance = {{plainlist| * [[Мацүдайра овог]] * [[Имагава овог]] * [[Ода овог]] * [[Тоётоми овог]] * [[Секигахарагийн тулалдаан|Дорнодын Арми]] * Эзэн хаан * [[Токүгава шогунт улс]] }} | unit = [[Токүгава овог]] | commands = [[Эдо ордон]] | module = {{Инфобокс Хятад хэл | child=yes |kyujitai = 德川 家康 |shinjitai = 徳川 家康 |romaji = Tokugawa Ieyasu |hiragana = とくがわ いえやす }} | office3 = Японы [[Дайжо-дайжин|Канцлер (Дайжо-дайжин)]] | term_start3 = 2 May 1616 | term_end3 = 1 June 1616 }} {{Япон үг|'''Токүгава Иэясү'''{{efn|Иэясүги заримдаа '''Иеясү''' гэж тэмдэглэх нь бий,<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-X-Iyeyasu.html|encyclopedia= Encyclopedia.com|title= Iyeyasu}}</ref><ref>{{cite dictionary |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/iyeyasu |dictionary=Merriam-Webster |title= Iyeyasu}}</ref> according to the historical pronunciation of the [[kana]] character ''[[he (kana)|he]]''. He was posthumously enshrined at [[Nikkō Tōshō-gū]] with the name {{nihongo|Tōshō Daigongen|東照大權現}}. }}|{{linktext|徳川|家康}}}} нь 1603 оноос 1868 онд Мэйжигийн шинэчлэл хүртэл захирч байсан Японы Токүгава бакүфүгийн (цэргийн засгийн газар) үүсгэн байгуулагч, анхны [[шогун]] байв. Тэрээр өөрийн хуучин эзэн ноён Ода Нобүнага, мөн Ода овгийн харьяат Тоётоми Хидэёши нартай зэрэгцэн Японы гурван "Их нэгтгэгч"-ийн нэгд тооцогддог. Багахан даимё (ноён)-гийн хүү Иэясү нэгэн цагт Имагава Ёшимото хэмээх өнөөгийн Шизүокад байх том нөлөөх бүхий феодал ноёны өргөөнд барьцаанд амьдарч байжээ. Эцгээ нас барсны дараа даимёгийн орыг залгаж, Ода овгийн холбоотон, вассал, жанжны үүргийг гүйцэтгэж,<ref name=":0">{{Cite book |last=Perez, Louis G. |title=The history of Japan |date=1998 |publisher=Greenwood Press |isbn=0-313-00793-4 |location=Westport, Conn. |oclc=51689128}}</ref> Ода Нобүнагагийн удирдлага дор хүчээ авчээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=daimyo {{!}} Significance, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/daimyo |access-date=2022-10-03 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Ода Нобүнагаг нас барсны дараа Иэясү богино хугацаанд Тоётоми Хидэёшитэй дайсагнасан хэдий ч, төд удалгүй Хидэёшид үнэнчээ зарлаж, хүчээ өргөхөөр болжээ. Хидэёшигийн захиргаанд байх үед Иуэясүг Японы зүүн хэсэгт байрлах Канто руу шилжүүлжээ. Хидэёшигийн зорилго нь Иэясүг нийслэл Кёото хот болон Тоётоми овгийн хүчний цөм болсон [[Осака]]<nowiki/>гаас аль болох холдуулах зорилготой байсан аж. Иэясү тухай үед загасчны жижигхэн тосгон [[Эдо]] (одоогийн [[Токио]])-д цайзаа босгож, төвхнөж эхэлжээ. Тоёотомогийн засгийн үед Иэясү хамгийн хүчирхэг даймё, цэргийн тэргүүлэгч ноён байв. Тоёотомигийн бүтэл муутай Солонгосыг байлдан дагуулах аян дайнд Иэясү оролцоогүйгээр барахгүй, хүч чадлаа бүрэн хадгалж үлдсэн юм. Хидэёши нас барсны дараа Иэясү 1600 онд Сэкигахарагийн тулалдааны дараа засгийн эрхийг гартаа авсан юм. <ref name=":0">{{Cite book |last=Perez, Louis G. |title=The history of Japan |date=1998 |publisher=Greenwood Press |isbn=0-313-00793-4 |location=Westport, Conn. |oclc=51689128}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPerez,_Louis_G.1998">Perez, Louis G. (1998). </cite></ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Эх сурвалж|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (October 2022)">хуудас&nbsp;шаардлагатай</span>]]'' &#x5D;</sup> Тэрээр 1603 онд ''Шёогүнээр'' томилогдож, 1605 онд албан тушаалаасаа сайн дураараа буусан хэдий ч 1616 онд нас барах хүртлээ засгийн эрхэд үлэмж нөлөөтэй байсан юм. Токүгава бакүфүгийн дор хүчирхэг даимё, самурай нарыг хяналтдаа байлгах зорилготой, маш хатуу чанд дүрэм бүхий ''бакухан'' системийг үүсгэн, хэрэгжүүлсэн юм. <ref name=":0" /> <ref name=":1">{{Cite web |title=daimyo {{!}} Significance, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/daimyo |access-date=2022-10-03 |website=www.britannica.com |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.britannica.com/topic/daimyo "daimyo | Significance, History, & Facts | Britannica"]. </cite></ref> [[Ангилал:1616 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1543 онд төрсөн]] [[Ангилал:Самүрай]] [[Ангилал:Шогун]] 8rqmj176h4d1h056h3jprz0vl8gx8cm Хавьер Милей 0 133880 852871 801941 2026-04-10T21:19:00Z Enkhsaihan2005 64429 852871 wikitext text/x-wiki {{Short description|2023 оноос Аргентины Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Хавьер Милей | native_name = {{nobold|Javier Milei}} | image = Javier Milei in pull-aside meeting at the United Nations Headquarters (3x4 cropped).jpg | caption = Милей 2025 онд | order = 59 дэх | office = Аргентины ерөнхийлөгч | vice_president = [[Виктория Вильярруэль]] | term_start = 2023 оны 12 сарын 10 | predecessor = [[Альберто Фернандес]] | office1 = [[Аргентины төлөөлөгчдийн танхим|Үндэсний төлөөлөгч]] | term_start1 = 2021 оны 12 сарын 10 | term_end1 = 2023 оны 11 сарын 29 | constituency1 = [[Буэнос-Айрес]] | birth_name = Хавьер Жерардо Милей | birth_date = {{birth date and age|1970|10|22}} | birth_place = [[Буэнос-Айрес]], Аргентин | party = '''Нам:'''<br />[[Либертари Нам (Аргентин)|Либертари]] (2019–2024)<br />[[La Libertad Avanza]] (2024 оноос) | other_party = '''Эвсэл:'''<br />{{ubl|[[Avanza Libertad]] (2020–2021)<br/>[[La Libertad Avanza]] (2021 оноос)}} | partner = | relatives = [[Карина Милей]] (дүү) | alma_mater = {{plainlist| * [[Белграногийн их сургууль]] ([[Бакалавр|BA]]) * Эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн хүрээлэн ([[Магистр|MA]]) * [[Торкуато ди Телла их сургууль]] ([[Магистр|MA]]) }} | blank1 = Эдийн засгийн сургууль эсвэл уламжлал | data1 = [[Австрийн эдийн засгийн сургууль|Австрийн сургууль]] | occupation = {{hlist|Улс төрч|эдийн засагч|зохиолч}} | signature = Javier Milei signature.svg | website = {{URL|javiermilei.com}} | citizenship = {{hlist|Аргентин|Итали}} | honorific_prefix = [[Эрхэмсэг]] }} '''Хавьер Жерардо Милей''' (1970 оны 10-р сарын 22-нд төрсөн) нь 2023 оны 12-р сараас хойш Аргентины ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байгаа Аргентины улс төрч, эдийн засагч, Аргентины болон Дэлхийн анхны Либертари үзэлтэй Ерөнхийлөгч. ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Аргентины ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:CS1 испани-language sources (es)]] qcx8of4gzg0bdhkru6irqwln01gafx6 Аюушийн Цогцэцэг 0 134751 852872 806445 2026-04-10T21:20:14Z Enkhsaihan2005 64429 852872 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Аюушийн Цогцэцэг | image = Tsogtstetseg Ayush.jpg | office = [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] | primeminister = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | predecessor = [[Нацагийн Удвал]] | successor = [[Даваажанцангийн Сарангэрэл]] | term_start = 2016 | term_end = 2017 | party = [[Монгол Ардын Нам]] | profession = [[Клиникийн профессор, Монгол Улсын Зөвлөх зэргийн эмч]] | birth_date = 1963 он | birth_place = [[Цэцэрлэг (хот)|Цэцэрлэг хот]], [[Архангай аймаг]] }} '''Аюушийн Цогцэцэг''' (1963 онд төрсөн) нь 2016-2017 онд [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайд]] байсан арьс өнгөний өвчнөөр мэргэшсэн зөвлөх зэрэгтэй эмч юм. == Намтар == Тэрээр 1963 онд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сумын]] уугуул. 1980-1986 онд Анагаах ухааны дээд сургуулийг Хүний их эмч мэргэжлээр суралцан төгсөөд, 1986-1988 онд Арьс өнгөний эмгэг судлалын үндэсний төвийн их эмч, 1988-2003 онд тус төвийн тасгийн эрхлэгч, 2003-2016 онд тус төвийн ерөнхий захиралын албан тушаалд томилогдон ажиллаж байсан. Ажиллах хугацаандаа 1998-1999 онд [[Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль|Анагаах ухааны дээд сургуульд]] Анагаах ухааны магистр зэрэг, 1999-2001 онд [[Удирдлагын Академи|Удирдлагын академид]] Төрийн удирдлагын менежер, 2009 онд [[ОХУ]]-ын [[Москва|Москва хотын]] Арьс өнгөний эрдэм шинжилгээний төвд Анагаах ухааны доктор, 2007 онд Клиникийн профессор, 2014 онд Монгол Улсын Зөвлөх зэргийн эмч зэрэг цолыг тус тус хамгаалсан. Ингэж ажиллах хугацаандаа дараах бүтээлийг туурвьсан. * [[Витилиго|Арьс цайрах өвчинийг]] эдгээхэд зориулж, Мелагенин ДОЦ шингэн түрхлэг бүтээж (№2587 дугаартай патент), * Аутоиммун өвчнийг иммунофлюресценци аргаар оношлох арга, [[Эд (биологи)|эдэд]] [[Иммунно-гистохимийн шинжилгээ|иммунно-гистохимийн шинжилгээг]] хийх стандарт, * Арьсны эдийн шинжилгээний хурдавчилсан арга, * Эмчилгээний гоо засал, арьсны өвчний 85 орчим стандартыг боловсруулсан * Эмчилгээний гоо заслын үйлчилгээнд лазер эмчилгээг хэрэглэх патент * Арьсны өвчин судлалын 4 боть сурах бичгийг гаргаж ерөнхий зохиогчоор ажиллаж, цөөнгүй номыг хянан тохиолдуулжээ. Нөхөр, 4 хүүхдийн хамт амьдардаг. 2016 онд [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газарт]] [[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл мэндийн сайдаар]] сонгогдон томилогдож, 2017 оны 10 сард тус засгийн газар огцрох хүртэл ажилласан. 2017 оноос Монголын эрүүл мэндийн нийгэмлэгүүдийн нэгдсэн холбооны Удирдах зөвлөлийн даргын албан тушаалд томилогдон ажиллаж байна. <u>ОЛОН УЛСЫН ГИШҮҮНЧЛЭЛ:</u> * 2012 оноос Америк нэгдсэн улсын Арьсны өвчин судлалын академийн гишүүн * 2008 оноос Америк нэгдсэн улсын Хөгшрөлтийн эсрэг нийгэмлэгийн гишүүн * 2003 оноос Дэлхийн арьсны эмч нарын нийгэмлэгийн гишүүн == Мөн үзэх == * [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар]] {{Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Уртнасан, Нямжавын}} [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:Монголын байгаль орчин ба аялал жуулчлалын сайд]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] [[Ангилал:Сүхбаатарын_(хот)_хүн]] 2066i7gs9um7pzh67y67kp3oyj07ups Сүхбаатарын Эрдэнэболд 0 135093 852873 834252 2026-04-10T21:31:13Z Enkhsaihan2005 64429 852873 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Сүхбаатарын Эрдэнэболд | image = Zurag 1.jpg | office = Улсын Их Хурлын гишүүн | term_start = 2024 оны 7 сарын 2 | constituency = 5-р, [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг]] | office1 = Ардчилсан Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч | term_start1 = 2017 | term_end1 = 2023 | office2 = УИХ дахь Ардчилсан намын бүлгийн Ажлын албаны дарга, зөвлөх | term_start2 = 2022 | term_end2 = 2024 | office3 = Сүхбаатар Дүүргийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч | term_start3 = 2016 | term_end3 = 2020 | birth_date = {{birth date and age|1983|02|02}} | birth_place = [[Дархан (хот)|Дархан]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]] | party = [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | spouse = Дашзэвэгийн Уранзаяа | children = 3 | education = [[Монгол Улсын Их Сургууль]]<br>[[Индиана Их сургууль]]<br>[[Харвардын их сургууль]] | occupation = Эрх зүйч<br>Төрийн удирлага | awards = [[Алтан гадас одон]] | website = [https://www.facebook.com/s.erdenebold facebook page] | signature = Viber image 2025-10-21 18-39-00-994.png }} Сүхбаатарын Эрдэнэболд (1983 оны 2-р сарын 2-нд [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул аймгийн Дархан]] хотод төрсөн) -Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Хүний эрхийн дэд хорооны дарга. == Боловсрол == * 1991-2001онд- Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль, * 2001-2006 онд- [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн]] Хууль Зүйн Сургууль, * 2007-2008- АНУ-ын [[Индиана Их сургууль|Индианагийн Их]] сургуулийн Хуулийн сургууль, * 2015-2016- [[Харвардын их сургууль|Харвардын Их сургуулийн]] Жон Ф.Кеннедигийн нэрэмжит Төрийн удирдлагын сургуулийг тус тус дүүргэсэн. == Ажлын туршлага == * 2000-2003 он- [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]]<nowiki/>ийн Хүүхэд сургалт, танин мэдэхүйн Ерөнхий редакцид “Толь” нэвтрүүлгийн хөтлөгч, * 2003-2006 он Нээлттэй Мэтгэлцээний Холбоонд сургагч багш, * 2009 он [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль Зүй, Дотоод Хэргийн Яам]]<nowiki/>ны харъяа Хууль Зүйн Үндэсний Хүрээлэнгийн Гадаад харилцаа, Хүний нөөцийн ажилтан, * 2009-2015 он Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдоржийн]] Тамгын Газрын Олон Нийттэй Харилцах, Мэдээлэл Боловсруулах албаны дарга, Ерөнхийлөгчийн Хэвлэлийн төлөөлөгч, * 2010 оноос Түүх соёлыг дэмжигч [[Жак Уэтерфорд]] сангийн тэргүүн, * 2016-2020 он Улаанбаатар хотын [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] дүүргийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч, * 2018-2024 он Монголын Байт Харвааны Холбооны Ерөнхийлөгч, Хүндэт Ерөнхийлөгч, * 2017-2023 он Ардчилсан Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч, * 2018-2024 он “Mарс” төслийн санаачлагч, Монголын Сансрын Судалгаа, Хөгжүүлэлтийн Төвийн Тэргүүн, * 2022-2024 он УИХ дахь Ардчилсан намын бүлгийн Ажлын албаны дарга, зөвлөх * 2023-2024 он Төвийн Бүсийн Хөгжлийг Дэмжих Агентлагийн тэргүүн, * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Их Хурлын Хүний эрхийн дэд хорооны даргаар ажиллаж байна. == Санаачилсан төсөл, хөтөлбөрүүд == * '''MARS-V''' [[Файл:Mars-V.jpg|left|thumb|500x500px]]Сүхбаатарын ЭРДЭНЭБОЛД-ын санаачилсан Улаан нүдэн гараг буюу “Марс” төсөл нь дэлхийн технологийн шилдэг 10 төслийн нэгээр шалгарсан. Марс гараг бол маш хүйтэн агаад, жилийн дундаж нь хасах 63 хэм байдаг. Монголын говь дэлхий дээрх хамгийн хүйтэн цөл төдийгүй Марстай хамгийн ойрхон уур амьсгалтай газар юм. Уг төслийн хүрээнд Монголын говьд сургалт, судалгаа, эрдэм шинжилгээний төв сүндэрлэх бөгөөд бэлчээрийн мал аж ахуй мах, сүү цагаан идээ, экологийн цэвэр хүнсний ногоог орчин үеийн технологи ашиглан сансрын хүнс бүтээж, дэлхийн сансрын зах зээлд нийлүүлнэ. Аялал жуучлалын шинэ чиглэл бий болгоно. Энгийнээр хэлэхэд Марс руу нисэх багийг бэлтгэх сургалтын төв, уг гараг дээр очих хүсэлтэй жуулчдад зориулагдсан хотхоныг бүтээх юм. * '''Байт харваа 360'''[[Файл:Байт харваа.png|left|thumb|500x500px]]Энэхүү байт харвааны талбайг иргэд болон аж ахуйн нэгжийн хандивын тусламжаар 60 хоногт багтаан “360” төслийн хүрээнд барьсан бөгөөд уг талбайд геннесийн номд бичигдэхүйц том буюу 27*13 метр хэмжээтэй олимпийн цагираг босгосон бөгөөд нь байт харвааны төрлөөр Монгол Улс олимпийн медальтай болохыг бэлгэшээж буй. “Дайчин чанар-Тэсвэрийн талбар” гэж нэрлэсэн энэхүү талбайд байт харвааны мэргэжлийн тамирчид ирж хичээллэхээс гадна сонирхогчид сум тавьж, байт харвааны спортоор хичээллэж болох юм. Мөн хүйтний улиралд дотор талбайд бэлтгэл хийх бол нарны эрчим хүч ашиглан гэрэлтүүлгийг шийдсэн тул шөнийн харваа хийх ч боломж бүрдүүлсэн юм. Түүнчлэн олон улсын тив дэлхийн чанартай ямар ч тэмцээн зохион байгуулах бүрэн чадвартай олон улсын стандартад нийцсэн байгууламж гэдгээрээ онцлог юм. “Дайчин чанар-Тэсвэрийн талбар” гэж нэрлэсэн энэхүү талбай Цэцэрлэгт хүрээлэнд байгуулагдаж байгаа учир хүүхэд залуус нээлттэй ирж сонирхох, хичээллэх боломжтой юм. “360” талбай дахь 58 метрийн урт, долоон метрийн өргөнтэй байнгын бэлтгэлийн саравчийг байт харваан тамирчид бид өөрсдийн хүчээр бий болгосон юм == Ном зохиол == * Шидэт уулын сормуус * Rhetorica- Байлдан дагуулахуйн урлаг * Дурлалын гэрээ * Чихэр горьдоогүй нас * Уранзаяа метароман * Veritas Америкт хуулийн сургуульд суралцсан тэмдэглэл * Монгол зарчим * Марсын хүн- Од эрхсийн дуулал * Гайхамшигт харваа * Эзэнт Гүрний туульс hcbaia6da4kiijg7fis2ki1cvvzk309 852878 852873 2026-04-11T02:00:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 852878 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Сүхбаатарын Эрдэнэболд | image = Zurag 1.jpg | office = Улсын Их Хурлын гишүүн | term_start = 2024 оны 7 сарын 2 | constituency = 5-р, [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг]] | office1 = Ардчилсан Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч | term_start1 = 2017 | term_end1 = 2023 | office2 = УИХ дахь Ардчилсан намын бүлгийн Ажлын албаны дарга, зөвлөх | term_start2 = 2022 | term_end2 = 2024 | office3 = Сүхбаатар Дүүргийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч | term_start3 = 2016 | term_end3 = 2020 | birth_date = {{birth date and age|1983|02|02}} | birth_place = [[Дархан (хот)|Дархан]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]] | party = [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | spouse = Дашзэвэгийн Уранзаяа | children = 3 | education = [[Монгол Улсын Их Сургууль]]<br>[[Индиана Их сургууль]]<br>[[Харвардын их сургууль]] | occupation = Эрх зүйч<br>Төрийн удирлага | awards = [[Алтан гадас одон]] | website = [https://www.facebook.com/s.erdenebold facebook page] | signature = Viber image 2025-10-21 18-39-00-994.png }} '''Сүхбаатарын Эрдэнэболд''' (1983 оны 2-р сарын 2-нд [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул аймгийн Дархан]] хотод төрсөн) -Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Хүний эрхийн дэд хорооны дарга. == Боловсрол == * 1991-2001онд- Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль, * 2001-2006 онд- [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн]] Хууль Зүйн Сургууль, * 2007-2008- АНУ-ын [[Индиана Их сургууль|Индианагийн Их]] сургуулийн Хуулийн сургууль, * 2015-2016- [[Харвардын их сургууль|Харвардын Их сургуулийн]] Жон Ф.Кеннедигийн нэрэмжит Төрийн удирдлагын сургуулийг тус тус дүүргэсэн. == Ажлын туршлага == * 2000-2003 он- [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]]<nowiki/>ийн Хүүхэд сургалт, танин мэдэхүйн Ерөнхий редакцид “Толь” нэвтрүүлгийн хөтлөгч, * 2003-2006 он Нээлттэй Мэтгэлцээний Холбоонд сургагч багш, * 2009 он [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль Зүй, Дотоод Хэргийн Яам]]<nowiki/>ны харъяа Хууль Зүйн Үндэсний Хүрээлэнгийн Гадаад харилцаа, Хүний нөөцийн ажилтан, * 2009-2015 он Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдоржийн]] Тамгын Газрын Олон Нийттэй Харилцах, Мэдээлэл Боловсруулах албаны дарга, Ерөнхийлөгчийн Хэвлэлийн төлөөлөгч, * 2010 оноос Түүх соёлыг дэмжигч [[Жак Уэтерфорд]] сангийн тэргүүн, * 2016-2020 он Улаанбаатар хотын [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] дүүргийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч, * 2018-2024 он Монголын Байт Харвааны Холбооны Ерөнхийлөгч, Хүндэт Ерөнхийлөгч, * 2017-2023 он Ардчилсан Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч, * 2018-2024 он “Mарс” төслийн санаачлагч, Монголын Сансрын Судалгаа, Хөгжүүлэлтийн Төвийн Тэргүүн, * 2022-2024 он УИХ дахь Ардчилсан намын бүлгийн Ажлын албаны дарга, зөвлөх, * 2023-2024 он Төвийн Бүсийн Хөгжлийг Дэмжих Агентлагийн тэргүүн, * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Их Хурлын Хүний эрхийн дэд хорооны даргаар ажиллаж байна. == Санаачилсан төсөл, хөтөлбөрүүд == * '''MARS-V''' [[Файл:Mars-V.jpg|left|thumb|500x500px]]Сүхбаатарын ЭРДЭНЭБОЛД-ын санаачилсан Улаан нүдэн гараг буюу “Марс” төсөл нь дэлхийн технологийн шилдэг 10 төслийн нэгээр шалгарсан. Марс гараг бол маш хүйтэн агаад, жилийн дундаж нь хасах 63 хэм байдаг. Монголын говь дэлхий дээрх хамгийн хүйтэн цөл төдийгүй Марстай хамгийн ойрхон уур амьсгалтай газар юм. Уг төслийн хүрээнд Монголын говьд сургалт, судалгаа, эрдэм шинжилгээний төв сүндэрлэх бөгөөд бэлчээрийн мал аж ахуй мах, сүү цагаан идээ, экологийн цэвэр хүнсний ногоог орчин үеийн технологи ашиглан сансрын хүнс бүтээж, дэлхийн сансрын зах зээлд нийлүүлнэ. Аялал жуучлалын шинэ чиглэл бий болгоно. Энгийнээр хэлэхэд Марс руу нисэх багийг бэлтгэх сургалтын төв, уг гараг дээр очих хүсэлтэй жуулчдад зориулагдсан хотхоныг бүтээх юм. * '''Байт харваа 360'''[[Файл:Байт харваа.png|left|thumb|500x500px]]Энэхүү байт харвааны талбайг иргэд болон аж ахуйн нэгжийн хандивын тусламжаар 60 хоногт багтаан “360” төслийн хүрээнд барьсан бөгөөд уг талбайд геннесийн номд бичигдэхүйц том буюу 27*13 метр хэмжээтэй олимпийн цагираг босгосон бөгөөд нь байт харвааны төрлөөр Монгол Улс олимпийн медальтай болохыг бэлгэшээж буй. “Дайчин чанар-Тэсвэрийн талбар” гэж нэрлэсэн энэхүү талбайд байт харвааны мэргэжлийн тамирчид ирж хичээллэхээс гадна сонирхогчид сум тавьж, байт харвааны спортоор хичээллэж болох юм. Мөн хүйтний улиралд дотор талбайд бэлтгэл хийх бол нарны эрчим хүч ашиглан гэрэлтүүлгийг шийдсэн тул шөнийн харваа хийх ч боломж бүрдүүлсэн юм. Түүнчлэн олон улсын тив дэлхийн чанартай ямар ч тэмцээн зохион байгуулах бүрэн чадвартай олон улсын стандартад нийцсэн байгууламж гэдгээрээ онцлог юм. “Дайчин чанар-Тэсвэрийн талбар” гэж нэрлэсэн энэхүү талбай Цэцэрлэгт хүрээлэнд байгуулагдаж байгаа учир хүүхэд залуус нээлттэй ирж сонирхох, хичээллэх боломжтой юм. “360” талбай дахь 58 метрийн урт, долоон метрийн өргөнтэй байнгын бэлтгэлийн саравчийг байт харваан тамирчид бид өөрсдийн хүчээр бий болгосон юм == Ном зохиол == * Шидэт уулын сормуус * Rhetorica- Байлдан дагуулахуйн урлаг * Дурлалын гэрээ * Чихэр горьдоогүй нас * Уранзаяа метароман * Veritas Америкт хуулийн сургуульд суралцсан тэмдэглэл * Монгол зарчим * Марсын хүн- Од эрхсийн дуулал * Гайхамшигт харваа * Эзэнт Гүрний туульс prz8t3fidcbqv1njkuv0f3u8i7homa4 852881 852878 2026-04-11T02:25:41Z Shaan Sengupta 91169 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Zurag 1.jpg]] → [[File:Sukhbaataryn Erdenebold.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 852881 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Сүхбаатарын Эрдэнэболд | image = Sukhbaataryn Erdenebold.jpg | office = Улсын Их Хурлын гишүүн | term_start = 2024 оны 7 сарын 2 | constituency = 5-р, [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Төв аймаг]] | office1 = Ардчилсан Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч | term_start1 = 2017 | term_end1 = 2023 | office2 = УИХ дахь Ардчилсан намын бүлгийн Ажлын албаны дарга, зөвлөх | term_start2 = 2022 | term_end2 = 2024 | office3 = Сүхбаатар Дүүргийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч | term_start3 = 2016 | term_end3 = 2020 | birth_date = {{birth date and age|1983|02|02}} | birth_place = [[Дархан (хот)|Дархан]], [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул]] | party = [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]] | spouse = Дашзэвэгийн Уранзаяа | children = 3 | education = [[Монгол Улсын Их Сургууль]]<br>[[Индиана Их сургууль]]<br>[[Харвардын их сургууль]] | occupation = Эрх зүйч<br>Төрийн удирлага | awards = [[Алтан гадас одон]] | website = [https://www.facebook.com/s.erdenebold facebook page] | signature = Viber image 2025-10-21 18-39-00-994.png }} '''Сүхбаатарын Эрдэнэболд''' (1983 оны 2-р сарын 2-нд [[Дархан-Уул аймаг|Дархан-Уул аймгийн Дархан]] хотод төрсөн) -Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Хүний эрхийн дэд хорооны дарга. == Боловсрол == * 1991-2001онд- Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль, * 2001-2006 онд- [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн]] Хууль Зүйн Сургууль, * 2007-2008- АНУ-ын [[Индиана Их сургууль|Индианагийн Их]] сургуулийн Хуулийн сургууль, * 2015-2016- [[Харвардын их сургууль|Харвардын Их сургуулийн]] Жон Ф.Кеннедигийн нэрэмжит Төрийн удирдлагын сургуулийг тус тус дүүргэсэн. == Ажлын туршлага == * 2000-2003 он- [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз]]<nowiki/>ийн Хүүхэд сургалт, танин мэдэхүйн Ерөнхий редакцид “Толь” нэвтрүүлгийн хөтлөгч, * 2003-2006 он Нээлттэй Мэтгэлцээний Холбоонд сургагч багш, * 2009 он [[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль Зүй, Дотоод Хэргийн Яам]]<nowiki/>ны харъяа Хууль Зүйн Үндэсний Хүрээлэнгийн Гадаад харилцаа, Хүний нөөцийн ажилтан, * 2009-2015 он Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдоржийн]] Тамгын Газрын Олон Нийттэй Харилцах, Мэдээлэл Боловсруулах албаны дарга, Ерөнхийлөгчийн Хэвлэлийн төлөөлөгч, * 2010 оноос Түүх соёлыг дэмжигч [[Жак Уэтерфорд]] сангийн тэргүүн, * 2016-2020 он Улаанбаатар хотын [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] дүүргийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч, * 2018-2024 он Монголын Байт Харвааны Холбооны Ерөнхийлөгч, Хүндэт Ерөнхийлөгч, * 2017-2023 он Ардчилсан Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч, * 2018-2024 он “Mарс” төслийн санаачлагч, Монголын Сансрын Судалгаа, Хөгжүүлэлтийн Төвийн Тэргүүн, * 2022-2024 он УИХ дахь Ардчилсан намын бүлгийн Ажлын албаны дарга, зөвлөх, * 2023-2024 он Төвийн Бүсийн Хөгжлийг Дэмжих Агентлагийн тэргүүн, * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Их Хурлын Хүний эрхийн дэд хорооны даргаар ажиллаж байна. == Санаачилсан төсөл, хөтөлбөрүүд == * '''MARS-V''' [[Файл:Mars-V.jpg|left|thumb|500x500px]]Сүхбаатарын ЭРДЭНЭБОЛД-ын санаачилсан Улаан нүдэн гараг буюу “Марс” төсөл нь дэлхийн технологийн шилдэг 10 төслийн нэгээр шалгарсан. Марс гараг бол маш хүйтэн агаад, жилийн дундаж нь хасах 63 хэм байдаг. Монголын говь дэлхий дээрх хамгийн хүйтэн цөл төдийгүй Марстай хамгийн ойрхон уур амьсгалтай газар юм. Уг төслийн хүрээнд Монголын говьд сургалт, судалгаа, эрдэм шинжилгээний төв сүндэрлэх бөгөөд бэлчээрийн мал аж ахуй мах, сүү цагаан идээ, экологийн цэвэр хүнсний ногоог орчин үеийн технологи ашиглан сансрын хүнс бүтээж, дэлхийн сансрын зах зээлд нийлүүлнэ. Аялал жуучлалын шинэ чиглэл бий болгоно. Энгийнээр хэлэхэд Марс руу нисэх багийг бэлтгэх сургалтын төв, уг гараг дээр очих хүсэлтэй жуулчдад зориулагдсан хотхоныг бүтээх юм. * '''Байт харваа 360'''[[Файл:Байт харваа.png|left|thumb|500x500px]]Энэхүү байт харвааны талбайг иргэд болон аж ахуйн нэгжийн хандивын тусламжаар 60 хоногт багтаан “360” төслийн хүрээнд барьсан бөгөөд уг талбайд геннесийн номд бичигдэхүйц том буюу 27*13 метр хэмжээтэй олимпийн цагираг босгосон бөгөөд нь байт харвааны төрлөөр Монгол Улс олимпийн медальтай болохыг бэлгэшээж буй. “Дайчин чанар-Тэсвэрийн талбар” гэж нэрлэсэн энэхүү талбайд байт харвааны мэргэжлийн тамирчид ирж хичээллэхээс гадна сонирхогчид сум тавьж, байт харвааны спортоор хичээллэж болох юм. Мөн хүйтний улиралд дотор талбайд бэлтгэл хийх бол нарны эрчим хүч ашиглан гэрэлтүүлгийг шийдсэн тул шөнийн харваа хийх ч боломж бүрдүүлсэн юм. Түүнчлэн олон улсын тив дэлхийн чанартай ямар ч тэмцээн зохион байгуулах бүрэн чадвартай олон улсын стандартад нийцсэн байгууламж гэдгээрээ онцлог юм. “Дайчин чанар-Тэсвэрийн талбар” гэж нэрлэсэн энэхүү талбай Цэцэрлэгт хүрээлэнд байгуулагдаж байгаа учир хүүхэд залуус нээлттэй ирж сонирхох, хичээллэх боломжтой юм. “360” талбай дахь 58 метрийн урт, долоон метрийн өргөнтэй байнгын бэлтгэлийн саравчийг байт харваан тамирчид бид өөрсдийн хүчээр бий болгосон юм == Ном зохиол == * Шидэт уулын сормуус * Rhetorica- Байлдан дагуулахуйн урлаг * Дурлалын гэрээ * Чихэр горьдоогүй нас * Уранзаяа метароман * Veritas Америкт хуулийн сургуульд суралцсан тэмдэглэл * Монгол зарчим * Марсын хүн- Од эрхсийн дуулал * Гайхамшигт харваа * Эзэнт Гүрний туульс 1yp1j1tr8oq09fkbnxh73mvomdebrbx Баарин баруун хошуу 0 135201 852960 781702 2026-04-11T10:49:01Z 唐吉訶德的侍從 5036 852960 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaChifengBaarinYouqi.png|thumb|Баарин баруун хошуу]] '''Баарин баруун хошуу''' ([[Монгол хэл|монгол]]: {{МонголЮникод|ᠪᠠᠭᠠᠷᠢᠨ<br>ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ<br>ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}; [[хятадаар]]: 巴林右旗, пиньинь:Bālín yòu qí) нь [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах орны]] [[Чифэн|Чифэн хотын]] харъяанд багтдаг [[хошуу]] юм. Энэ хошуу нь [[Баарин|Баарин Монголчууд]] голлон амьдардаг бөгөөд Чифэн хотоос зүүн өмнөш 143 км-ын зайд байдаг. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 10240 км<sup>2</sup>. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Их Баарин хошуу''', '''Баарин вангийн хошуу''' байв.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27 | language=zh}}</ref> == Түүх == Уг хошууны үүсэл нь [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] дунд хөвгүүн [[Алчболд|Алчуболдод]] монголын зүүн гурван түмний нэг [[Халх|Халхын]] [[Баарин]], [[Жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]], [[Хонгирад]], [[Баяд|Баяуд]] таван отгийг өмч болгон хуваарьлаж, [[Шар мөрөн (Өвөр Монгол)|Шар мөрний]] саваар нутаглах болсноор [[Өвөр Халх|'''Өвөр Халх''']] гэх нэршил үүссэн. Алчуболд ноёны дараа хөвгүүн [[Хургач Хасар]] тайж таван хөвгүүндээ таван отог Халх аймгийг таслан өгснөөс Баарин отгийг [[Субухай|Субухай үйзэн ноёнд]] өмч болгож өгсөн. Өвөр Халхын таван отог нь 1620-иод он хүртэл [[Цахар түмэн|Цахар түмэнд]] төвлөрсөн [[Хаан|Их Хааны]] захиргааг дагаж, [[Мин улс|Мин улсын]] Хэбэй, Ляодун мужийн хил дагуух нутагт халдан довтлоход идэвхтэй оролцож байсан. 17-р зууны эхнээс [[Манжууд|Манжийн]] [[Чин улс|Чин гүрэн]] хүчирхэгжин мандаж, 1636 онд говийн өмнөх монгол аймгуудыг нэгтгэж зургаан чуулган, 49 хошуунд зохион байгуулсны дотор Баарин багтаж, зүүн баруун хоёр хошуу болсон. 1648 онд Субухай дархан ноёны хөвгүүн Бага баатар ноёны хоёр дахь хөвгүүн Шадар тайжийн ганц хөвгүүн<ref>{{Cite book |last=. |first=Раашпунцаг |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=569-570 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан нар}}</ref> [[Эфү|улсын эфү]] Сэвдэнд Баарин баруун хошууны [[Засаг ноён|засаг]], [[Гүн|улсад туслагч гүн]] цол өргөмжлөв. 1650 онд улсын эфү [[Сэвдэн (Баарин)|Сэвдэн]] гүнийг үе улиран залгамжлах [[Жүн ван|төрийн жүн ван]] цолоор өргөмжлөв. Тус хошууг байгуулснаас хойш Чин гүрэн мөхтөл манжийн хаад ноёдтой худ ургийн гүн холбоотой байсан. Чин улс мөхсөний дараа 1914-1932 он хүртэл [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] Жэхэ мужийн, 1932-1933 он хүртэл Линьдун мужийн, 1933-1942 онд [[Манж-го|Манжгогийн]] Хянган аймгийн захиргаанд харъяалагдаж байсан. 1945-1949 онд [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын иргэний дайны]] хөлд нэрвэгдэж, 1949-1969 он хүртэл Өвөр Монголын Зуу Уд аймагт багтаж яваад, 1969-1979 онд Хятадын [[Ляонин муж|Ляонин мужид]] шилжүүлэн, 1979 онд хойш Өвөр Монголын харъяанд шилжүүлсэн. 1983 оноос [[Улаанхад хот|Улаанхад хотод]] харъяалагдах болсон. == Засаг захиргааны бүтэц == Тус хошуу нь 2 дүүрэг, 5 тосгон, 4 сумаас бүрддэг. {| class="wikitable" !Нэр !Ханз !Пиньинь галиг !Монгол бичиг !Засаг захиргааны код |- | colspan="5" |'''Зээл гудамж''' |- |Сайхан зээл гудамж |赛罕街道 |''Sàihǎn Jiēdào'' |{{МонголЮникод|ᠰᠠᠢᠬᠠᠨ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150423401 |- |Дархан зээл гудамж |达尔罕街道 |''Dá'ěrhǎn Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150423402 |- | colspan="5" |'''Балгас''' |- |Даваан балгас |大板镇 |''Dàbǎn Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠪᠠᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423100 |- |Суврага балгас |索博日嘎镇 |''Suǒbórìgā Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠰᠤᠪᠤᠷᠠᠭ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423101 |- |Бор Ус балгас |宝日勿苏镇 |''Bǎorìwùsū Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠪᠣᠷᠣᠤ᠋ᠰᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423102 |- |Цагааннуур балгас |查干诺尔镇 |''Chágànnuò'ěr Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨᠨᠠᠭᠤᠷ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423103 |- |Баянхошуу балгас |巴彦琥硕镇 |''Bāyànhǔshuò Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠤᠰᠢᠭᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423105 |- | colspan="5" |'''Сум''' |- |Шар мөрөн сум |西拉沐沦苏木 |''Xīlāmùlún Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠷᠠᠮᠥ᠋ᠷᠡᠨ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150423200 |- |Баянтал сум |巴彦塔拉苏木 |''Bāyàntǎlā Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150423201 |- |Жаргалын зам сум |幸福之路苏木 |''Xìngfúzhīlù Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠷᠭᠠᠯ ᠤᠨ<br>ᠵᠠᠮ ᠰᠤᠮᠤ}} |150423202 |- |Цагаанмөрөн |查干沐沦苏木 |''Chágànmùlún Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨᠮᠥ᠋ᠷᠡᠨ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150423203 |} == Холбоотой хуудас == * [[Баарин зүүн хошуу]] == Эшлэл == <references /> {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] [[Ангилал:Чин улсын хошуу]] pkllai4fm4qxn9wel664mjid6pm1u05 Баарин зүүн хошуу 0 135203 852961 781703 2026-04-11T10:51:41Z 唐吉訶德的侍從 5036 852961 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaChifengBaarinZuoqi.png|thumb|Баарин зүүн хошуу]] '''Баарин зүүн хошуу''' ([[монголоор]]: {{МонголЮникод|ᠪᠠᠭᠠᠷᠢᠨ<br>ᠵᠡᠭᠦᠨ<br>ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}; [[хятадаар]]: 巴林左旗, пиньинь: Bālín zuǒ qí) - [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын өөртөө засах ороны]] [[Улаанхад хот|Улаанхад хотын]] харъяаны хошуу. Тус хошуу нь 2022 оны байдлаар 334,340<ref>{{Cite web |title=Population: Inner Mongolia: Chifeng: Balinzuo {{!}} 经济指标 {{!}} CEIC |url=https://www.ceicdata.com/zh-hans/china/population-county-level-region/population-inner-mongolia-chifeng-balinzuo |access-date=2024-06-19 |website=www.ceicdata.com}}</ref> хүнтэйгээс [[Хятад үндэстэн]] (61%), [[Монголчууд|Баарин Монголчууд]] (35%) холилдон оршин амьдардаг. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Бага Баарин хошуу''', '''Баарин бэйсын хошуу''' байв.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27 | language=zh}}</ref> == Түүх == Баарин зүүн хошууны нутагт эртнээс нүүдэлчдийн нутаг байж, хятадын [[Байлдаант улсын үе|Байлдаант улсын үед]] [[Рун ‍(Овог аймаг)|Уулын Рун]], [[Дунху]] зэрэг аймгууд нутаглаж байсан. [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] үед [[Сяньби]], [[Ухуань]] аймгууд, мөн тэдний залгамж [[Киданчууд|Кидан аймаг]] өнө удаан нутагласаар байв. [[Хидан Улс|Кидан Улс]] байгуулагдаж, 918 онд [[Дээд нийслэл ‍(Хятан)|Дээд нийслэлээ]] тус хошууны нутагт байгуулсан. [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Батмөнх даян хаан|Батмөнх даян хааны]] тавдугаар хөвгүүн [[Алчболд|Алчуболдод]] таван отог Өвөр Халхыг өмч болгон өгсөний дотор [[Баарин]] аймаг багтсан. Алчуболдын дараа хүү Хургач Хасар тайж өөрийн таван аймгийн хамт [[Шар мөрөн (Өвөр Монгол)|Шар мөрний]] орчимд нүүдэллэн нутаглах болсон. Хожим өөрийн таван хөвгүүний нэг [[Субухай дархан ноён|Субухай дархан ноёнд]] Баарин отгийг өгсөн нь [[Цахар]] дахь Монголын хаадын захиргаанд явсаар 1620-иод онд [[Чин гүрэн|манжийн Чин гүрэнд]] дагаар орсон. Субухай дархан ноёны хөвгүүн Бага баатар ноёны ахмад хөвгүүн Өвөгдэй [[Хунтайж|хунтайжийн]] ахмад хөвгүүн төрийн эфү [[Сэрэн (Баарины ноён)|Сэрэн]] ноёнд 1648 онд [[Засаг ноён|засаг]], [[Бэйс|хошууны бэйс]] цол өгч, Баарины зүүн хошууг байгуулан захируулан, [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганд]] харъяалуулав. 1891 оны [[Жиньдандаогийн хядлага|Улаан малгайтны хядлагаар]] тус хошууны ихэнх нутагт [[Хятадууд|хятад]] тариачид ирж, суурьших болсон. Чин гүрэн мөхсөний дараа 1914-1933 он хүртэл [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын Линьдун мужид, 1933-1945 он хүртэл [[Манж-го|Манжго улсад]] харъяалагдаж байгаад 1946 оны 6 сараас [[Хятадын Коммунист нам|Хятадын Коммунист намын]] захиргаанд орж, 1949-1969 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө засах ороны]] Зуу Уд аймагт хамаарах болсон. 1969-1979 онд Өвөр Монголыг татан буулгахад [[Ляонин муж|Ляонин мужид]] захирагдах болсон. 1979 оноос Өвөр Монголын [[Улаанхад хот|Улаанхад хотод]] харъяалагдаж эхлэсэн. == Засаг захиргааны хуваарь == Баарин зүүн хошуу нь 2 зээл гудамж, 7 балгас, 2 тосгон, 2 суманд хуваагдана. Хошууны төв нь Линьдун балгас {| class="wikitable mw-collapsible" !Нэр !Ханз !Пиньинь галиг !Монгол бичиг !Код |- | colspan="5" |'''Зээл гудамж (街道)''' |- |Линдонгийн баруун хотын зээл гудамж |林东西城街道 |''Líndōng Xīchéng Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠯᠢᠨᠳ᠋ᠦ᠋ᠩ ᠦᠨ<br>ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ<br>ᠬᠣᠲᠠ ᠶᠢᠨ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150422403 |- |Линдонгийн зүүн хотын зээл гудамж |林东东城街道 |''Líndōng Dōngchéng Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠯᠢᠨᠳ᠋ᠦ᠋ᠩ ᠤᠨ<br>ᠵᠡᠭᠦᠨ<br>ᠬᠣᠲᠠ ᠶᠢᠨ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150422404 |- | colspan="5" |'''Балгас (镇)''' |- |Линьдун балгас |林东镇 |''Líndōng Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠯᠢᠨᠳᠦ᠋ᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422100 |- |Лунчан балгас |隆昌镇 |''Lóngchāng Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠯᠦᠩᠴᠠᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422101 |- |Арван гурван овоо балгас |十三敖包镇 |''Shísān'áobāo Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠠᠷᠪᠠᠨ<br>ᠭᠤᠷᠪᠠᠨ<br>ᠣᠪᠣᠭ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422102 |- |Билүүтэй балгас |碧流台镇 |''Bìliútái Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠪᠢᠯᠡᠭᠦᠲᠠᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422103 |- |Фүхэ балгас |富河镇 |''Fùhé Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠹᠦ᠋ ᠾᠧ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422104 |- |Баян уул балгас |白音勿拉镇 |''Báiyīnwùlā Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨ᠌ ᠠ᠋ᠭᠤᠯᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422105 |- |Хархад балгас |哈拉哈达镇 |''Hālāhādá Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠠᠬᠠᠳᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422106 |- | colspan="5" |'''Тосгон (乡)''' |- |Саньшань тосгон |三山乡 |''Sānshān Xiāng'' |{{MongolUnicode|ᠰᠠᠨ ᠱᠠᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |150422202 |- |Хуажалга тосгон |花加拉嘎乡 |''Huājiālāgā Xiāng'' |{{MongolUnicode|ᠬᠤᠸᠠᠵᠢᠯᠠᠭ᠎ᠠ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |150422203 |- | colspan="5" |'''Сум (苏木)''' |- |Цагаанхад сум |查干哈达苏木 |''Chágànhādá Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150422200 |- |Улаандаваа сум |乌兰达坝苏木 |''Wūlándábà Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠳᠠᠪᠠᠭ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150422201 |} == Холбоотой хуудас == * [[Баарин баруун хошуу]] * [[Зуу Удын чуулган]] == Эшлэл == <references />{{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] b1vy35c70577yyghtmhwuox4de5de5r Франклин Пирс 0 135673 852875 796987 2026-04-10T21:52:18Z Enkhsaihan2005 64429 852875 wikitext text/x-wiki {{Short description|1853-1857 оны АНУ-ын Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Франклин Пирс | native_name = {{nobold|Franklin Pierce}} | image = Mathew Brady - Franklin Pierce - alternate crop (cropped)(2).jpg | caption = Албан ёсны хөрөг {{circa|1855–65}} | order = 14 дэх | office = Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч | vice_president = {{plainlist| * {{longitem|[[Уильям Кинг]]<br />(1853 оны 3-4 сар)}} * Сул (1853–1857){{refn|group=note|Дэд Ерөнхийлөгч Кинг албан тушаалдаа нас барсан. 1967 оны [[Хорин тавдугаар нэмэлт өөрчлөлт]]ийн өмнө байсан тул дараагийн сонгууль хүртэл уг сул орон тоог нөхөөгүй.}} }} | term_start = 1853 оны 3 сарын 4 | term_end = 1857 оны 3 сарын 4 | predecessor = [[Миллард Филмор]] | successor = [[Жеймс Бьюкенен]] | jr/sr2 = United States Senator | state2 = [[Нью-Хэмпшир]] | term_start2 = 1837 оны 3 сарын 4 | term_end2 = 1842 оны 2 сарын 28 | predecessor2 = [[Жон Пейж (Нью-Хэмпширийн улс төрч)|Жон Пейж]] | successor2 = [[Леонард Вилкокс]] | state3 = Нью-Хэмпшир | district3 = том | term_start3 = 1833 оны 3 сарын 4 | term_end3 = 1837 оны 3 сарын 3 | predecessor3 = [[Жозеф Хаммонс]] | successor3 = [[Жаред Уильямс]] | office4 = [[Нью-Хэмпширийн Төлөөлөгчдийн Танхимын дарга]] | term_start4 = 1831 оны 1 сарын 5 | term_end4 = 1833 оны 1 сарын 2 | predecessor4 = Самуэл Вебстер | successor4 = [[Чарльз Атертон]] | state_house5 = Нью-Хэмпшир | state5 = [[Хиллсбороу, Нью-Хэмпшир|Хиллсбороу]] тойргоос | term_start5 = 1829 оны 1 сарын 7 | term_end5 = 1833 оны 1 сарын 2 | predecessor5 = Томас Вильсон | successor5 = Хирам Монро | birth_date = {{birth date|1804|11|23}} | birth_place = [[Хиллсбороу, Нью-Хэмпшир]], АНУ | death_date = {{death date and age|1869|10|8|1804|11|23}} | death_place = [[Конкорд, Нью-Хэмпшир]], АНУ | resting_place = [[Хуучин Хойд оршуулгын газар, Конкорд]] | party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан]] | spouse = {{marriage|[[Жэйн Пирс|Жэйн Эпплтон]]|1834|1863|end=нас барсан}} | children = 3 | relatives = [[Бенжамин Кендрик Пирс]] (ах) | father = [[Бенжамин Пирс (захирагч)|Бенжамин Пирс]] | education = {{plainlist| * [[Боудойн коллеж]] ([[Бакалавр|BA]]) * [[Нортхемптоны хуулийн сургууль]] }} | occupation = {{hlist|Улс төрч|хуульч}} | signature = Franklin Pierce Signature2.svg | allegiance = <!-- United States --> | branch = {{plainlist| * [[Нью-Хэмпширийн журамт цэрэг]] * [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Арми]] }} | service_years = {{plainlist| * 1831–1847 (Журамт цэрэг) * 1847–1848 (Арми) }} | rank = {{plainlist| * [[Хурандаа (АНУ)|Хурандаа]] (Журамт цэрэг) * [[Бригадын генерал (АНУ)|Бригадын генерал]] (Арми) }} | battles = {{tree list}} * [[Мексик–Америкийн дайн]] ** [[Контрерасын тулалдаан]] ** [[Чурубускогийн тулалдаан]] ** [[Молино дель Рейн тулалдаан]] ** [[Чапультепекийн тулалдаан]] ** [[Мехикогийн тулалдаан]] {{tree list/end}}}} '''Франклин Пирс''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Franklin Pierce,'' 1804 оны 11-р сарын 23-нд төрсөн – 1869 оны 10-р сарын 8-нд нас барсан) АНУ-ын улс төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн, 1853-1857 онд [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч|АНУ-ын 14 дэх ерөнхийлөгч]] байсан хүн. Тэрээр АНУ-ын 43 дахь Ерөнхийлөгч [[Жорж Буш|Жорж Бушийн]] эхийн талын холын хамаатан байсан юм. == Намтар == Франклин Пирс 1804 оны 11-р сарын 23-нд АНУ-ын [[Нью-Хэмпшир]] мужийн Хилсборо хотод амбан захирагч, хувьсгалч генерал Бенжамин Пирсийн хүү болон мэндэлжээ. Франклин Боудойн коллежид суралцаж, хуулийн чиглэлээр суралцаж төгссөнийхөө дараа шууд улс төрд оржээ. Тэрээр 25 настайдаа Нью Хэмпширийн парламентын гишүүн байсан бол дөрвөн жилийн дараа Төлөөлөгчдийн танхимд мужаа төлөөлөн, дөрвөн жилийн дараа сенатор болсон. 1846 онд Мексикийн эсрэг дайн эхлэхэд Пирс сайн дураараа армид элсэж, богино хугацаанд корпусын генералаас бригадын генерал болтлоо өссөн байна. Веракрузаас Мехико хот руу давшихдаа тэрээр олон удаа эр зоригтой тулалдсан байна. Мориноосоо унасан нь түүнийг цэргийн карьер дууссан байна. 1850 онд тэрээр Нью-Хэмпширийн Үндсэн хуулийг шинэчлэхийг уриалсан конвенцийн ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв. 1852 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд Франклин Пирс дийлэнх олонхийн саналаар ялалт байгуулав: сонгуулийн коллегийн 254 гишүүн түүний төлөө саналаа өгч, Виг намын сөрөг хүчний нэр дэвшигч Уинфилд Скотт ердөө 42 нь саналаа өгсөн юм. Пирсийн ерөнхийлөгчийн албан тушаал нь Цагаан ордны удирдлагад өндөр шаардлага тавьж байсан цаг үед таарсан юм. Боолчлолын асуудал, Нью-Мексико, Калифорнийн суурьшлын асуудал, индианчуудын талаарх бодлого, төмөр зам барих зэрэг асуудлаар өмнөд болон хойд хоёрын хоорондох санал зөрөлдөөн - энэ бүх асуудлыг хурдан шийдвэрлэх шаардлагатай байв. [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:1869 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Webarchive template wayback links]] jo0r49ofjp11wbfshn5fn1qnqy02dqq Николай Ядринцев 0 136138 852799 789710 2026-04-10T15:18:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 852799 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nikolay M. Yadrintsev.jpg|thumb|Николай Ядринцев, 1894 он]] '''Николай Ядринцев''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Никола́й Миха́йлович Я́дринцев,'' 1842 оны 10-р сарын 30-нд [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улсын]] Баруун Сибирийн Тоболь мужийн [[Омск]] хотод төрсөн - 1894 оны 6-р сарын 20-нд, Томск мужийн [[Барнаул]] хотод амиа хорлож нас барсан) - Оросын нийтлэгч, зохиолч, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач. Сибирь ба Төв Ази, Сибирийн бүс нутгийн судалгааг үндэслэгчдийн нэг, [[Орхон гол|Орхон голын]] эрэг дээрх эртний Түрэгийн дурсгал, Чингис хааны нийслэл [[Хархорум]], Монгол дахь Уйгурын хаант улсын нийслэл [[Хар балгас|Хар Балгас]] зэргийг илрүүлэгч. == Намтар == Николай Ядринцев 1842 оны 10-р сарын 30-нд Тобольск мужийн Омск хотод худалдаачны гэр бүлд төрсөн бөгөөд өнөөгийн Омск мужийн засаг захиргааны төв юм. Эцэг Николай Михайлович дэвшилтэт үзэл бодлоороо ялгарч, [[Декабристуудын бослого|Декабристуудтай]] харилцдаг байсан. 1843 оны зун гэр бүл [[Тобольск]] руу нүүж, 4 жилийн дараа тэд [[Тюмень]] руу нүүжээ. 1851 онд тэрээр эцэг эхийнхээ хамт [[Томск]] руу нүүж очоод 1854 оноос тэрээр Томскийн эрэгтэйчүүдийн дунд сургуулийн дэргэдэх Позоровскийн хувийн сургуульд суралцжээ. 1860 оны зун Николай Ядринцев эхийнхээ хамт (эцэг нь 1858 онд нас барсан) Санкт-Петербург руу явж Эзэн хааны [[Санкт-Петербургийн их сургууль|Санкт-Петербургийн их сургуулийн]] хуулийн факультетийн оюутан болжээ. 1863 онд тэрээр зохиолчоор анхны гараагаа хувьсгалч "Искра", "Русский слово" сонингуудад нийтлүүлсэн байна. 1863 оны 8-9-р сард тэрээр Томск руу буцаж ирсэн боловч удалгүй Омск руу [[Григорий Потанин]] руу нүүж очоод багшаар ажиллаж, Потанинтай хамт уран зохиолын уншлагын зохион байгуулагч болжээ. Нийслэлд суралцахаар төлөвлөж байсан казак найрал хөгжмийн хөгжмийн зохиолчийг дэмжих буяны хөгжим, уран зохиолын үдэшлэг дээр тэрээр Сибирьт өөрийн их сургуулиа хурдан байгуулахын төлөө үг хэлж байсан. Г.Потаниныг дагаж 1864 онд Томск руу нүүжээ. 1865 онд цагдаагийнхан "Сибирийн эх орончдод" гэсэн радикал тунхаглалыг илрүүлсэнтэй холбогдуулан түүнийг Г.Н.Потанин, С.С.Шашков, Н.С.Щукин, Е.Я.Колосов, А.П.Щапов болон бусад 44 хүний хамт баривчилжээ "Сибирийн тусгаар тогтнолын нийгэмлэг"-ийн хэрэг - "Сибирийг Оросоос тусгаарлаж, Хойд Америкийн Нэгдсэн Улсын жишгээр Бүгд найрамдах улс байгуулах зорилготой байсан халдлага үйлдэгчдийн хэрэг". 1873 оны 12-р сард тэрээр өршөөлд хамрагдаад суллагдсан бөгөөд 1874 онд [[Санкт-Петербург]] явжээ. 1878 онд [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг|Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн]] Баруун Сибирийн хэлтсийн гишүүнээр Алтайд анхны иж бүрэн экспедиц хийж, нүүлгэн шилжүүлэлтийн зохион байгуулалтыг судалж, угсаатны зүй, ургамал судлалын материал цуглуулсан. 1880 онд түүний хоёр дахь экспедицийн үр дүнд Телецкое нуур, Чуй гол, түүний цутгал голуудын газарзүйн зураглалыг эмхэтгэж, антропологийн олон судалгаа хийжээ. 1881 онд тэрээр Оросын эзэн хааны газарзүйн нийгэмлэгийн алтан медалиар шагнагджээ. Ядринцев Алтайн бараг бүх бүс нутагт, тэр дундаа төв болон өндөр уулын бүс нутгуудад очсон. Тэрээр Минусинск муж болон Орхоны дээд хэсэгт хийсэн экспедицийн үеэр (1886, 1889, 1891) [[Хар балгас|Хар балгасын]] туурь, эртний Монголын нийслэл Хархорум хот Григорий Потанины хэлснээр дурсгалт газруудыг олж илрүүлжээ эртний түрэг бичгийн хятад үсгээр түрэг бичвэрийг давхардсан нь данийн эрдэмтэн Вилхельм Томсены тусламжтайгаар тайлах боломжийг олгосон. Эдгээр олдворууд Ядринцевийг алдаршуулсан юм. 1890 онд тэрээр [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг|Оросын газарзүйн нийгэмлэгийн]] тэргүүлэгчдийн хуралд илтгэл тавьж, тэр жилийн 5-6-р сард Парист аялсан тухай тайлангаа тавьж, 7-р сард Санкт-Петербург хотод Дэлхийн шоронгийн конгресст үг хэлжээ. Николай Ядринцев 1894 оны 6-р сарын 7-нд (19) [[Барнаул]] хотод хуучин улс төрийн цөллөгт байсан хүний гэрт дотоод шархлаа эмчлэхэд хэрэглэдэг опиумыг хэт их тунгаар ууж амиа хорложээ. cxcfkmm3673ykry95ffjy02qb2cwio4 852801 852799 2026-04-10T15:20:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 852801 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nikolay M. Yadrintsev.jpg|thumb|Николай Ядринцев, 1894 он]] '''Николай Ядринцев''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Никола́й Миха́йлович Я́дринцев,'' 1842 оны 10-р сарын 30-нд [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улсын]] Баруун Сибирийн Тоболь мужийн [[Омск]] хотод төрсөн - 1894 оны 6-р сарын 20-нд, Томск мужийн [[Барнаул]] хотод амиа хорлож нас барсан) - Оросын нийтлэгч, зохиолч, нийгмийн зүтгэлтэн, судлаач. Сибирь ба Төв Ази, Сибирийн бүс нутгийн судалгааг үндэслэгчдийн нэг, [[Орхон гол|Орхон голын]] эрэг дээрх эртний Түрэгийн дурсгал, Чингис хааны нийслэл [[Хархорум]], Монгол дахь Уйгурын хаант улсын нийслэл [[Хар балгас|Хар Балгас]] зэргийг илрүүлэгч. == Намтар == Николай Ядринцев 1842 оны 10-р сарын 30-нд Тобольск мужийн Омск хотод худалдаачны гэр бүлд төрсөн бөгөөд өнөөгийн Омск мужийн засаг захиргааны төв юм. Эцэг Николай Михайлович дэвшилтэт үзэл бодлоороо ялгарч, [[Декабристуудын бослого|Декабристуудтай]] харилцдаг байсан. 1843 оны зун гэр бүл [[Тобольск]] руу нүүж, 4 жилийн дараа тэд [[Тюмень]] руу нүүжээ. 1851 онд тэрээр эцэг эхийнхээ хамт [[Томск]] руу нүүж очоод 1854 оноос тэрээр Томскийн эрэгтэйчүүдийн дунд сургуулийн дэргэдэх Позоровскийн хувийн сургуульд суралцжээ. 1860 оны зун Николай Ядринцев эхийнхээ хамт (эцэг нь 1858 онд нас барсан) Санкт-Петербург руу явж Эзэн хааны [[Санкт-Петербургийн их сургууль|Санкт-Петербургийн их сургуулийн]] хуулийн факультетийн оюутан болжээ. 1863 онд тэрээр зохиолчоор анхны гараагаа хувьсгалч "Искра", "Русский слово" сонингуудад нийтлүүлсэн байна. 1863 оны 8-9-р сард тэрээр Томск руу буцаж ирсэн боловч удалгүй Омск руу [[Григорий Потанин]] руу нүүж очоод багшаар ажиллаж, Потанинтай хамт уран зохиолын уншлагын зохион байгуулагч болжээ. Нийслэлд суралцахаар төлөвлөж байсан казак найрал хөгжмийн хөгжмийн зохиолчийг дэмжих буяны хөгжим, уран зохиолын үдэшлэг дээр тэрээр Сибирьт өөрийн их сургуулиа хурдан байгуулахын төлөө үг хэлж байсан. Г.Потаниныг дагаж 1864 онд Томск руу нүүжээ. 1865 онд цагдаагийнхан "Сибирийн эх орончдод" гэсэн радикал тунхаглалыг илрүүлсэнтэй холбогдуулан түүнийг Г.Н.Потанин, С.С.Шашков, Н.С.Щукин, Е.Я.Колосов, А.П.Щапов болон бусад 44 хүний хамт баривчилжээ "Сибирийн тусгаар тогтнолын нийгэмлэг"-ийн хэрэг - "Сибирийг Оросоос тусгаарлаж, Хойд Америкийн Нэгдсэн Улсын жишгээр Бүгд найрамдах улс байгуулах зорилготой байсан халдлага үйлдэгчдийн хэрэг". 1873 оны 12-р сард тэрээр өршөөлд хамрагдаад суллагдсан бөгөөд 1874 онд [[Санкт-Петербург]] явжээ. 1878 онд [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг|Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн]] Баруун Сибирийн хэлтсийн гишүүнээр Алтайд анхны иж бүрэн экспедиц хийж, нүүлгэн шилжүүлэлтийн зохион байгуулалтыг судалж, угсаатны зүй, ургамал судлалын материал цуглуулсан. 1880 онд түүний хоёр дахь экспедицийн үр дүнд Телецкое нуур, Чуй гол, түүний цутгал голуудын газарзүйн зураглалыг эмхэтгэж, антропологийн олон судалгаа хийжээ. 1881 онд тэрээр Оросын эзэн хааны газарзүйн нийгэмлэгийн алтан медалиар шагнагджээ. Ядринцев Алтайн бараг бүх бүс нутагт, тэр дундаа төв болон өндөр уулын бүс нутгуудад очсон. Тэрээр Минусинск муж болон Орхоны дээд хэсэгт хийсэн экспедицийн үеэр (1886, 1889, 1891) [[Хар балгас|Хар балгасын]] туурь, эртний Монголын нийслэл Хархорум хот Григорий Потанины хэлснээр дурсгалт газруудыг олж илрүүлжээ эртний түрэг бичгийн хятад үсгээр түрэг бичвэрийг давхардсан нь данийн эрдэмтэн Вилхельм Томсены тусламжтайгаар тайлах боломжийг олгосон. Эдгээр олдворууд Ядринцевийг алдаршуулсан юм. 1890 онд тэрээр [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг|Оросын газарзүйн нийгэмлэгийн]] тэргүүлэгчдийн хуралд илтгэл тавьж, тэр жилийн 5-6-р сард Парист аялсан тухай тайлангаа тавьж, 7-р сард Санкт-Петербург хотод Дэлхийн шоронгийн конгресст үг хэлжээ. Николай Ядринцев 1894 оны 6-р сарын 20-нд [[Барнаул]] хотод хуучин улс төрийн цөллөгт байсан хүний гэрт дотоод шархлаа эмчлэхэд хэрэглэдэг опиумыг хэт их тунгаар ууж амиа хорложээ. 7kd26cfn9t9b0pvn0lee9f05y5dut4n Нацист Нам 0 136489 852914 791858 2026-04-11T09:10:35Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] to [[Нацист Нам]] 791858 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|thumb|Намын далбаа.]] '''Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei'' — ''NSDAP''; Нацист нам) — 1920-1945 он хүртэл Германд оршин тогтнож байсан, нацизмын үзэл суртал бүхий улс төрийн хэт үндсэрхэг үзэлтэй, фашист улс төрийн нам юм. 1921-1945 онд тус намын удирдагч нь [[Адольф Хитлер]] байв. 1933 оны 1-р сараас хойш Германы эрх баригч нам болсон, 1933 оны 7-р сараас нацист Германы цорын ганц хууль ёсны нам байв. 1945 онд Герман [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] ялагдсаны дараа А.Хитлерийн эсрэг эвслийн холбоотнуудын байгуулсан Эзлэн түрэмгийлэх хяналтын зөвлөлийн шийдвэрээр тус намыг татан буулгажээ. Нюрнбергийн шүүх хурлаар тус намын удирдлагыг гэмт хэрэгтэн хэмээн хүлээн зөвшөөрч, Үндэсний социализмын үзэл суртлыг Дэлхийн 2-р дайны гол шалтгаануудын нэг гэж үзсэн. == Үзэл баримтлал == Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Намын үзэл баримтлал нь 1919-1945 онд Германы тоталитар, хэт баруун болон хэт даврагч, арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах, антисемит үзэлтэй [[нацизм]] (Үндэсний-социалист) болох хөдөлгөөн байв. Үзэл суртлын үндэс суурийг намын удирдагч [[Адольф Хитлер|Адольф Хитлерийн]] "Миний тэмцэл" ([[Герман хэл|герман]]. ''Mein Kampf'', 1925-1926), Альфред Розенбергийн "ХХ зууны домог" (1930) болон бусад номуудад тусгасан байдаг. jkgp4wv1ld8v7cvh68ut8fhyciufzzr Найман хошуу (Өвөр Монгол) 0 136818 852891 793307 2026-04-11T06:13:46Z 唐吉訶德的侍從 5036 852891 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaTongliaoNaiman.png|thumb|Цагаан: Тунляо хотУлаан: Найман хошуу]] '''Найман хошуу''' ([[монгол бичиг]]:<big>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠢᠮᠠᠨ ᠬᠤᠱᠢᠭᠤ}}</big>; [[хятадаар]]: 奈曼旗, [[пиньинь]]: Nài màn qí) [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Тунляо хот|Тунляо хотын]] харьяанд байдаг [[хошуу]] юм. ==Түүх== Энэ хошууны үүсэл нь [[Даян хаан|Даян хааны]] ахмад хөвгүүн [[Төрболд]] тайжийн отгон хөвгүүн [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжийн]] ач [[Эсэн үйзэн]] ноён өөрийн захирсан отгоо "Найман" гэж нэрлэснээр үүссэн гэдэг. Мөн эртний [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигийн]] нэртэй адилхан байдгаас улбаалж холбож тайлбарлах үзэгдэл байдаг. 1627 онд Найман отгийн ноён Гончиг тайж харьяат өрх ардаа дагуулж, [[Хожуу Алтан улс|Хожуу Алтан улсад]] дагаар орж, олон удаа байлдаанд оролцож гавьяа байгуулж, 1636 онд [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Найман хошууны [[засаг ноён]], үе улиран залгамжлах [[Жүн ван|төрийн дархан жүн ван]] цол хэргэмээр шагнуулсан нь 1936 он хүртэл тасралгүй үргэлжилсэн. 1937-1945 онд [[Япон|Япон Улсын]] ноёрхолд байсан. 1949 оноос хойш [[Хятад|Хятад Улсын]] [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах орны]] Тунляо хотын харьяаны хошуу болсон. ==Засаг захиргааны бүтэц== {| class="wikitable mw-collapsible" |+Найман хошууны засаг захиргааны хуваарь !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз ![[Пиньинь|Пиньинь галиг]] !Засаг захиргааны код |- ! colspan="5" |Гудамж |- |Дайчин Тал гудамж |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢᠴᠢᠨ<br>ᠳᠠᠯᠠ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |大沁他拉街道 |''Dàqìntālā Jiēdào'' |150525401 |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Дайчин Тал балгас |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠴᠢᠨᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |大沁他拉镇 |''Dàqìntālā Zhèn'' |150525100 |- |Байшинт балгас |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠢᠰᠢᠩᠲᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |八仙筒镇 |''Bāxiāntǒng Zhèn'' |150525101 |- |Чин лүн шин балгас |{{MongolUnicode|ᠴᠢᠩ ᠯᠦᠩ<br>ᠱᠠᠨ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |青龙山镇 |''Qīnglóngshān Zhèn'' |150525102 |- |Шин жен балгас (Шинэ балгас) |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠨ ᠵᠧᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |新镇 |''Xīn Zhèn'' |150525103 |- |Зии аан балгас |{{MongolUnicode|ᡁᠢ ᠠᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |治安镇 |''Zhì'ān Zhèn'' |150525104 |- |Дүн мин балгас |{{MongolUnicode|ᠳ᠋ᠥᠩ ᠮᠢᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |东明镇 |''Dōngmíng Zhèn'' |150525105 |- |Шархоолой балгас |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠷᠠᠬᠣᠭᠣᠯᠠᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |沙日浩来镇 |''Shārìhàolái Zhèn'' |150525106 |- |И лүн юн балгас |{{MongolUnicode|ᠢ ᠯᠦᠩ<br>ᠶᠦᠩ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |义隆永镇 |''Yìlóngyǒng Zhèn'' |150525107 |- ! colspan="5" |Шиян |- |Түчэнзи шиян |{{MongolUnicode|ᠲᠦᠴᠧᠩᠽᠢ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |土城子乡 |''Tǔchéngzǐ Xiāng'' |150525204 |- |Улиас шиян |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |苇莲苏乡 |''Wěiliánsū Xiāng'' |150525205 |- ! colspan="5" |Сум |- |Гурванхуа сум |{{MongolUnicode|ᠭᠤᠷᠪᠠᠨᠬᠤᠸᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |固日班花苏木 |''Gùrìbānhuā Sūmù'' |150525200 |- |Баянтал сум |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |白音他拉苏木 |''Báiyīntālā Sūmù'' |150525201 |- |Мин ен сум |{{MongolUnicode|ᠮᠢᠩ ᠿᠧᠨ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |明仁苏木 |''Míngrén Sūmù'' |150525202 |- |Хонгор тал сум |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠩᠬᠣᠷᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |黄花塔拉苏木 |''Huánghuātǎlā Sūmù'' |150525203 |} == Холбоотой өгүүлэл == * [[Аохан хошуу]] * [[Найман]] {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] 8nk7azlwgd7zqbivxbjs1mrpect412u 852955 852891 2026-04-11T10:38:42Z 唐吉訶德的侍從 5036 852955 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaTongliaoNaiman.png|thumb|Цагаан: Тунляо хотУлаан: Найман хошуу]] '''Найман хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠨᠠᠢᠮᠠᠨ {{MongolUnicode|ᠬᠤᠱᠢᠭᠤ}}; {{lang-zh|奈曼旗}} ''Nài màn qí'') [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Тунляо хот|Тунляо хотын]] харьяанд байдаг [[хошуу]] юм. ==Түүх== Энэ хошууны үүсэл нь [[Даян хаан|Даян хааны]] ахмад хөвгүүн [[Төрболд]] тайжийн отгон хөвгүүн [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжийн]] ач [[Эсэн үйзэн]] ноён өөрийн захирсан отгоо "Найман" гэж нэрлэснээр үүссэн гэдэг. Мөн эртний [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигийн]] нэртэй адилхан байдгаас улбаалж холбож тайлбарлах үзэгдэл байдаг. 1627 онд Найман отгийн ноён Гончиг тайж харьяат өрх ардаа дагуулж, [[Хожуу Алтан улс|Хожуу Алтан улсад]] дагаар орж, олон удаа байлдаанд оролцож гавьяа байгуулж, 1636 онд [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Найман хошууны [[засаг ноён]], үе улиран залгамжлах [[Жүн ван|төрийн дархан жүн ван]] цол хэргэмээр шагнуулсан нь 1936 он хүртэл тасралгүй үргэлжилсэн. 1937-1945 онд [[Япон|Япон Улсын]] ноёрхолд байсан. 1949 оноос хойш [[Хятад|Хятад Улсын]] [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах орны]] Тунляо хотын харьяаны хошуу болсон. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Гүнцог || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1636-1653 || |- | Ахан || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1636-1653 || |- | Жамцан || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1659-1675 || |- | Очир || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1675-1687 || |- | Банди || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1687-1707 || |- | Čoyijong || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1707-1720 || |- | Ajar-a || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1720-1757 || |- | Лхаваанравдан || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1757-1803 || |- | Ванчиг || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1803-1819 || |- | Агваандувадижав || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1819-1848 || |- | Дэмчигжав || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1848-1865 || |- | Сангараа || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1866-1869 || |- | Машбаатар || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1869-1905 || |- | Сүжигтбаатар || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1905-1928 || |- | Алтанхоёр || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1928-1935 || |- | Содномдорж || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1935-1936 || |- |} ==Засаг захиргааны бүтэц== {| class="wikitable mw-collapsible" |+Найман хошууны засаг захиргааны хуваарь !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз ![[Пиньинь|Пиньинь галиг]] !Засаг захиргааны код |- ! colspan="5" |Гудамж |- |Дайчин Тал гудамж |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢᠴᠢᠨ<br>ᠳᠠᠯᠠ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |大沁他拉街道 |''Dàqìntālā Jiēdào'' |150525401 |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Дайчин Тал балгас |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠴᠢᠨᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |大沁他拉镇 |''Dàqìntālā Zhèn'' |150525100 |- |Байшинт балгас |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠢᠰᠢᠩᠲᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |八仙筒镇 |''Bāxiāntǒng Zhèn'' |150525101 |- |Чин лүн шин балгас |{{MongolUnicode|ᠴᠢᠩ ᠯᠦᠩ<br>ᠱᠠᠨ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |青龙山镇 |''Qīnglóngshān Zhèn'' |150525102 |- |Шин жен балгас (Шинэ балгас) |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠨ ᠵᠧᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |新镇 |''Xīn Zhèn'' |150525103 |- |Зии аан балгас |{{MongolUnicode|ᡁᠢ ᠠᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |治安镇 |''Zhì'ān Zhèn'' |150525104 |- |Дүн мин балгас |{{MongolUnicode|ᠳ᠋ᠥᠩ ᠮᠢᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |东明镇 |''Dōngmíng Zhèn'' |150525105 |- |Шархоолой балгас |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠷᠠᠬᠣᠭᠣᠯᠠᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |沙日浩来镇 |''Shārìhàolái Zhèn'' |150525106 |- |И лүн юн балгас |{{MongolUnicode|ᠢ ᠯᠦᠩ<br>ᠶᠦᠩ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |义隆永镇 |''Yìlóngyǒng Zhèn'' |150525107 |- ! colspan="5" |Шиян |- |Түчэнзи шиян |{{MongolUnicode|ᠲᠦᠴᠧᠩᠽᠢ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |土城子乡 |''Tǔchéngzǐ Xiāng'' |150525204 |- |Улиас шиян |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |苇莲苏乡 |''Wěiliánsū Xiāng'' |150525205 |- ! colspan="5" |Сум |- |Гурванхуа сум |{{MongolUnicode|ᠭᠤᠷᠪᠠᠨᠬᠤᠸᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |固日班花苏木 |''Gùrìbānhuā Sūmù'' |150525200 |- |Баянтал сум |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |白音他拉苏木 |''Báiyīntālā Sūmù'' |150525201 |- |Мин ен сум |{{MongolUnicode|ᠮᠢᠩ ᠿᠧᠨ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |明仁苏木 |''Míngrén Sūmù'' |150525202 |- |Хонгор тал сум |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠩᠬᠣᠷᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |黄花塔拉苏木 |''Huánghuātǎlā Sūmù'' |150525203 |} == Холбоотой өгүүлэл == * [[Аохан хошуу]] * [[Найман]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] g47t0cs89ymw9l2w3deh80f1gjocp54 852956 852955 2026-04-11T10:38:56Z 唐吉訶德的侍從 5036 852956 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaTongliaoNaiman.png|thumb|Цагаан: Тунляо хотУлаан: Найман хошуу]] '''Найман хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠨᠠᠢᠮᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠤᠱᠢᠭᠤ}}; {{lang-zh|奈曼旗}} ''Nài màn qí'') [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Тунляо хот|Тунляо хотын]] харьяанд байдаг [[хошуу]] юм. ==Түүх== Энэ хошууны үүсэл нь [[Даян хаан|Даян хааны]] ахмад хөвгүүн [[Төрболд]] тайжийн отгон хөвгүүн [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжийн]] ач [[Эсэн үйзэн]] ноён өөрийн захирсан отгоо "Найман" гэж нэрлэснээр үүссэн гэдэг. Мөн эртний [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигийн]] нэртэй адилхан байдгаас улбаалж холбож тайлбарлах үзэгдэл байдаг. 1627 онд Найман отгийн ноён Гончиг тайж харьяат өрх ардаа дагуулж, [[Хожуу Алтан улс|Хожуу Алтан улсад]] дагаар орж, олон удаа байлдаанд оролцож гавьяа байгуулж, 1636 онд [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Найман хошууны [[засаг ноён]], үе улиран залгамжлах [[Жүн ван|төрийн дархан жүн ван]] цол хэргэмээр шагнуулсан нь 1936 он хүртэл тасралгүй үргэлжилсэн. 1937-1945 онд [[Япон|Япон Улсын]] ноёрхолд байсан. 1949 оноос хойш [[Хятад|Хятад Улсын]] [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах орны]] Тунляо хотын харьяаны хошуу болсон. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Гүнцог || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1636-1653 || |- | Ахан || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1636-1653 || |- | Жамцан || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1659-1675 || |- | Очир || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1675-1687 || |- | Банди || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1687-1707 || |- | Čoyijong || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1707-1720 || |- | Ajar-a || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1720-1757 || |- | Лхаваанравдан || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1757-1803 || |- | Ванчиг || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1803-1819 || |- | Агваандувадижав || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1819-1848 || |- | Дэмчигжав || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1848-1865 || |- | Сангараа || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1866-1869 || |- | Машбаатар || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1869-1905 || |- | Сүжигтбаатар || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1905-1928 || |- | Алтанхоёр || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1928-1935 || |- | Содномдорж || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1935-1936 || |- |} ==Засаг захиргааны бүтэц== {| class="wikitable mw-collapsible" |+Найман хошууны засаг захиргааны хуваарь !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз ![[Пиньинь|Пиньинь галиг]] !Засаг захиргааны код |- ! colspan="5" |Гудамж |- |Дайчин Тал гудамж |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢᠴᠢᠨ<br>ᠳᠠᠯᠠ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |大沁他拉街道 |''Dàqìntālā Jiēdào'' |150525401 |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Дайчин Тал балгас |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠴᠢᠨᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |大沁他拉镇 |''Dàqìntālā Zhèn'' |150525100 |- |Байшинт балгас |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠢᠰᠢᠩᠲᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |八仙筒镇 |''Bāxiāntǒng Zhèn'' |150525101 |- |Чин лүн шин балгас |{{MongolUnicode|ᠴᠢᠩ ᠯᠦᠩ<br>ᠱᠠᠨ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |青龙山镇 |''Qīnglóngshān Zhèn'' |150525102 |- |Шин жен балгас (Шинэ балгас) |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠨ ᠵᠧᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |新镇 |''Xīn Zhèn'' |150525103 |- |Зии аан балгас |{{MongolUnicode|ᡁᠢ ᠠᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |治安镇 |''Zhì'ān Zhèn'' |150525104 |- |Дүн мин балгас |{{MongolUnicode|ᠳ᠋ᠥᠩ ᠮᠢᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |东明镇 |''Dōngmíng Zhèn'' |150525105 |- |Шархоолой балгас |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠷᠠᠬᠣᠭᠣᠯᠠᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |沙日浩来镇 |''Shārìhàolái Zhèn'' |150525106 |- |И лүн юн балгас |{{MongolUnicode|ᠢ ᠯᠦᠩ<br>ᠶᠦᠩ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |义隆永镇 |''Yìlóngyǒng Zhèn'' |150525107 |- ! colspan="5" |Шиян |- |Түчэнзи шиян |{{MongolUnicode|ᠲᠦᠴᠧᠩᠽᠢ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |土城子乡 |''Tǔchéngzǐ Xiāng'' |150525204 |- |Улиас шиян |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |苇莲苏乡 |''Wěiliánsū Xiāng'' |150525205 |- ! colspan="5" |Сум |- |Гурванхуа сум |{{MongolUnicode|ᠭᠤᠷᠪᠠᠨᠬᠤᠸᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |固日班花苏木 |''Gùrìbānhuā Sūmù'' |150525200 |- |Баянтал сум |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |白音他拉苏木 |''Báiyīntālā Sūmù'' |150525201 |- |Мин ен сум |{{MongolUnicode|ᠮᠢᠩ ᠿᠧᠨ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |明仁苏木 |''Míngrén Sūmù'' |150525202 |- |Хонгор тал сум |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠩᠬᠣᠷᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |黄花塔拉苏木 |''Huánghuātǎlā Sūmù'' |150525203 |} == Холбоотой өгүүлэл == * [[Аохан хошуу]] * [[Найман]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] dywspbj21kvs89pe3wuq3by708egnco 852957 852956 2026-04-11T10:40:39Z 唐吉訶德的侍從 5036 852957 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaTongliaoNaiman.png|thumb|Цагаан: Тунляо хотУлаан: Найман хошуу]] '''Найман хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠨᠠᠢᠮᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠤᠱᠢᠭᠤ}}; {{lang-zh|奈曼旗}} ''Nài màn qí'') [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Тунляо хот|Тунляо хотын]] харьяанд байдаг [[хошуу]] юм. ==Түүх== Энэ хошууны үүсэл нь [[Даян хаан|Даян хааны]] ахмад хөвгүүн [[Төрболд]] тайжийн отгон хөвгүүн [[Эмлиг тайж|Эмлиг тайжийн]] ач [[Эсэн үйзэн]] ноён өөрийн захирсан отгоо "Найман" гэж нэрлэснээр үүссэн гэдэг. Мөн эртний [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигийн]] нэртэй адилхан байдгаас улбаалж холбож тайлбарлах үзэгдэл байдаг. 1627 онд Найман отгийн ноён Гончиг тайж харьяат өрх ардаа дагуулж, [[Хожуу Алтан улс|Хожуу Алтан улсад]] дагаар орж, олон удаа байлдаанд оролцож гавьяа байгуулж, 1636 онд [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганы]] Найман хошууны [[засаг ноён]], үе улиран залгамжлах [[Жүн ван|төрийн дархан жүн ван]] цол хэргэмээр шагнуулсан нь 1936 он хүртэл тасралгүй үргэлжилсэн. 1937-1945 онд [[Япон|Япон Улсын]] ноёрхолд байсан. 1949 оноос хойш [[Хятад|Хятад Улсын]] [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах орны]] Тунляо хотын харьяаны хошуу болсон. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Гүнцог || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1636-1653 || |- | Ахан || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1636-1653 || |- | Жамцан || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1659-1675 || |- | Очир || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1675-1687 || |- | Банди || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1687-1707 || |- | Čoyijong || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1707-1720 || |- | Azal-a || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1720-1757 || |- | Лхаваанравдан || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1757-1803 || |- | Ванчиг || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1803-1819 || |- | Агваандувадижав || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1819-1848 || |- | Дэмчигжав || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1848-1865 || |- | Сангараа || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1866-1869 || |- | Машбаатар || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1869-1905 || |- | Сүжигтбаатар || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1905-1928 || |- | Алтанхоёр || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1928-1935 || |- | Содномдорж || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1935-1936 || |- |} ==Засаг захиргааны бүтэц== {| class="wikitable mw-collapsible" |+Найман хошууны засаг захиргааны хуваарь !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз ![[Пиньинь|Пиньинь галиг]] !Засаг захиргааны код |- ! colspan="5" |Гудамж |- |Дайчин Тал гудамж |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢᠴᠢᠨ<br>ᠳᠠᠯᠠ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |大沁他拉街道 |''Dàqìntālā Jiēdào'' |150525401 |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Дайчин Тал балгас |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠴᠢᠨᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |大沁他拉镇 |''Dàqìntālā Zhèn'' |150525100 |- |Байшинт балгас |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠢᠰᠢᠩᠲᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |八仙筒镇 |''Bāxiāntǒng Zhèn'' |150525101 |- |Чин лүн шин балгас |{{MongolUnicode|ᠴᠢᠩ ᠯᠦᠩ<br>ᠱᠠᠨ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |青龙山镇 |''Qīnglóngshān Zhèn'' |150525102 |- |Шин жен балгас (Шинэ балгас) |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠨ ᠵᠧᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |新镇 |''Xīn Zhèn'' |150525103 |- |Зии аан балгас |{{MongolUnicode|ᡁᠢ ᠠᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |治安镇 |''Zhì'ān Zhèn'' |150525104 |- |Дүн мин балгас |{{MongolUnicode|ᠳ᠋ᠥᠩ ᠮᠢᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |东明镇 |''Dōngmíng Zhèn'' |150525105 |- |Шархоолой балгас |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠷᠠᠬᠣᠭᠣᠯᠠᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |沙日浩来镇 |''Shārìhàolái Zhèn'' |150525106 |- |И лүн юн балгас |{{MongolUnicode|ᠢ ᠯᠦᠩ<br>ᠶᠦᠩ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |义隆永镇 |''Yìlóngyǒng Zhèn'' |150525107 |- ! colspan="5" |Шиян |- |Түчэнзи шиян |{{MongolUnicode|ᠲᠦᠴᠧᠩᠽᠢ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |土城子乡 |''Tǔchéngzǐ Xiāng'' |150525204 |- |Улиас шиян |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠢᠶᠠᠰᠤ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |苇莲苏乡 |''Wěiliánsū Xiāng'' |150525205 |- ! colspan="5" |Сум |- |Гурванхуа сум |{{MongolUnicode|ᠭᠤᠷᠪᠠᠨᠬᠤᠸᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |固日班花苏木 |''Gùrìbānhuā Sūmù'' |150525200 |- |Баянтал сум |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |白音他拉苏木 |''Báiyīntālā Sūmù'' |150525201 |- |Мин ен сум |{{MongolUnicode|ᠮᠢᠩ ᠿᠧᠨ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |明仁苏木 |''Míngrén Sūmù'' |150525202 |- |Хонгор тал сум |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠩᠬᠣᠷᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |黄花塔拉苏木 |''Huánghuātǎlā Sūmù'' |150525203 |} == Холбоотой өгүүлэл == * [[Аохан хошуу]] * [[Найман]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] n1eqjzyo5v00vd0btpucu565yalocbv Йохан де Витт 0 138572 852901 805513 2026-04-11T08:24:55Z Enkhsaihan2005 64429 852901 wikitext text/x-wiki {{Short description|Голландын төрийн зүтгэлтэн (1625–1672)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Йохан де Витт | native_name = {{nobold|Johan de Witt}} | image = Hanneman, Adriaen - Johan de Witt.jpg | caption = [[Адриан Ханнеман]]ы зурсан хөрөг, 1665 | office = [[Холландын Их Тэтгэвэр авагч]] | term = 1653 оны 7 сарын 30 - 1672 оны 8 сарын 4 | predecessor = [[Адреан Рау]] | successor = [[Гаспар Фажил]] | office1 = [[Дордрехт|Дордрехтийн Тэтгэвэр авагч]] | term1 = 1650 оны 12 сарын 21 - 1653 оны 7 сарын 30 | predecessor1 = [[Николаас Руйс]] | successor1 = [[Говерт ван Слингландт]] | birth_date = {{birth date|1625|09|24}} | birth_place = [[Дордрехт]], [[Бүгд Найрамдах Нидерланд Улс]] | death_date = {{death date and age|1672|08|20|1625|09|24}} | death_place = [[Хааг]], Бүгд Найрамдах Нидерланд Улс | party = [[Холландын мужуудын нам|Мужуудын нам]] | father = Йакоб де Витт | spouse = {{marriage|[[Вендела Бикер]]|1656}} | children = Бага Йохан де Витт | alma_mater = [[Лейдэн Их Сургууль]]<br>[[Ангерсийн Их Сургууль]] | signature = Signatur Johan de Witt.PNG }} '''Йохан де Витт''' (1625 оны 9-р сарын 24&nbsp;– 1672 оны 8-р сарын 20) улс төрийн зүтгэлтэн байсан бөгөөд Голландын төрийн зүтгэлтэн байв. Голландын алтан үе . Де Витт Голландын Их Тэтгэвэр авагчаар сонгогдсон бөгөөд авга ах Корнелис де Граеффын хамт 1650 оноос {{Lang|nl|[[Rampjaar]]}} хүртэл Голландын улс төрийн тогтолцоог хянаж байв. Тэрээр бүгд найрамдах улсын улс төрийн тогтолцоог зохион байгуулсан улс төрийн чухал хүн байсан юм. Тэрээр дэлхийд цорын ганц идүүлсэн Ерөнхий сайд болсон билээ. == Үхэл == [[Файл:Moord_op_de_gebroeders_De_Witt,_door_Pieter_Frits_(1627-1708).jpg|thumb| Ах дүү Де Виттийн аллага]] 1672 онд Франц-Голландын дайнд Франц, Англи улсууд Бүгд Найрамдах Голландын эсрэг дайн зарлав. Де Витт 6-р сарын 21-нд хутгатай алуурчны улмаас хүнд шархаджээ. Тэрээр 8-р сарын 4-нд Их Тэтгэврийн албан тушаалаасаа огцорсон боловч энэ нь түүний дайснуудад хангалтгүй байв. Оранистуудад ялангуяа үзэн яддагддаг байсан түүний ах Корнелис эх орноосоо урвасан хилс хэргээр баривчлагджээ. Түүнийг эрүүдэн шүүж байсан ба Ром-Голландын хуулийн дагуу ердийнх шиг, ял авахаас өмнө гэм буруугаа хүлээх шаардлагатай байсан боловч хэргээ хүлээхээс татгалзав. Гэсэн хэдий ч тэрээр цөллөгт шийтгэгджээ. Ах нь түүнийг аялалд гарахад нь туслахаар шорон руу (гэрээсээ хэдхэн алхмын зайд) очиход хоёулаа Гаагийн иргэний хөдөлгөөнийхөн дайрчээ. Ах нарыг буудаж, дараа нь танхайрагчдад үлдээв. Тэдний нүцгэн, зэрэмдэглэгдсэн цогцоснууд нь ойролцоох нийтийн хоолон дээр дүүжлэгдэж байхад оранистуудын [[Каннибализм (хүн)|танхайрсан]] хүмүүс цогцсыг нь болон [[Элэг|элэгийг]] нь идсэн билээ. Ингэснээр тэр дэлхийд анхны болон цорын ганц идүүлсэн төрийн зүтгэлтэн болсон юм. [[Ангилал:1672 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1625 онд төрсөн]] [[Ангилал:CS1 нидерланд-language sources (nl)]] malt8w2zd9jmbutlwh2qt3avek5xx0h Хар Усны тулалдаан 0 138756 852794 809720 2026-04-10T15:00:24Z HorseBro the hemionus 100126 852794 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хар Усны тулалдаан | partof = | date = [[1718]] оны 7-9 сар | place = Төвөд, Хар Ус голын хөндий | result = [[Зүүнгарын хаант улс]]ын ялалт | combatant1 = [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар]] | combatant2 = [[Монгол|Халх]], [[Манж Чин Улс|Манж]] | commander1 = [[Их Цэрэндондов|Цэрэндондов жанжин]], [[Дугар зайсан|Дугар жанжин]] | commander2 = [[Эфү Цэрэн|Цэрэн жанжин]], [[Эринт|Эринт жанжин]], [[Кан Тай|Кан Тай жанжин]] | strength1 = 6,000 | strength2 = 8,400 | casualties1 = тодорхой бус, бага | casualties2 = тодорхойгүй, маш их, 428 манж цэрэг олзлогдсон | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} 1716 оны 10 сард [[Цэвээнравдан|Цэвээнравдан хаан]]ы зарлигаар, Манжийн нөлөөнд орж эхэлсэн [[Төвөд]]ийг эзлэхээр [[Их Цэрэндондов]], Дугар зайсан нарын захиргаанд Урианхайгаас голчилж татсан 6000 цэрэг бүхий Зүүнгарын их цэрэг дайнд морджээ. Тэд дунджаар 4000 метр, хамгийн өндөр оргил нь 7000 метрээс дээш [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]]ыг гаталж, 500 км Такламаканы цөлийг тойрч, дэлхийн хамгийн өндөр уулсын нэг Кунлуны нурууг даваад, 1200 километрийн мөсөн, цаст хөндийгөөр бэдчин 1717 оны 7 сард сая нэг Төвөдөд хүрч монгол хүний асар их тэсвэр тэвчээрийг батлан харуулсан түүхтэй. Зүүнгарын цэрэг Хошуудын Лхазан хаан, Төвөдийн 10,000 цэргийг ялж Зүүнгарын тугийг Лхаст мандуулсан байна. Үүнийг сонссон Манжийн [[Энх Амгалан хаан|Энх-Амгалан хаан]] 1718 оны 2 сард өөрийн бие хамгаалах торгон цэргийн ангийн 2400 цэргийг Цэрэнгийн удирдлага дор, манж найман тугийн 4000 шилдэг цэргийг жанжин Эринтийн удидлагад Төвөд рүү илгээсэн байна. Сичуанаас Кан Тай жанжны 2000 цэрэг нэмэлт хүч болон дайран орох төлөвлөгөөтэй байжээ. Өнөөгийн Төвөдийн Нагцуд 7 сард хүрэлцэн ирсэн Манжийн цэрэг рүү Цэрэндондовын толгойн анги шөнөөр гэнэт дайраад зугтсан байдаг. Хойноос нь Эринтийн их цэрэг нэхэж хөөсөн ба Хар ус голын хойд тал хүргээд алджээ. Энэ нь дайсан этгээддээ тулааны талбарыг нь бэлдэж өгсөн уран арга байсан бөгөөд тус голын өмнө талд өндөр уулан дээр ойрадууд шивээ барьж буудалласан байв. Ийнхүү нам дор газар манжууд цэргээ байрлуулахаас өөр аргагүй болж голыг гатлаж довтолбоос отоонд орох магадлалтай хэмээх сэтгэн ихэд болгоомжилж тулаанд бэлдэж эхэлсэн. Удалгүй хоёр тал их буугаар ээлжлэн гал нээсэн бөгөөд өндөр уулан дээр байрласан Зүүнгарын буу тусгал оновч хамаагүй илүү байж Манжийн цэргийг ихээр хиаруулжээ. 7 сарын дундаар Сичуанаас ирж явсан Кан Тай жанжны хүнсний хангалтын цувааг Дугар зайсны баг цэрэг төвөдүүдтэй нийлж устгав. Удалгүй Сартаг тэргүүт баатрууд Манжийн их цэргийн агтыг нь шөнөөр дээрэмдэн одов. Ийн манжууд Цэрэндондов өрлөгийн тооцсоноор 9 сар гэхэд хүнс хоолгүй, агт морьгүй амилсан чөтгөр болох байсан аж. 8 сарын эхээр Цэрэндондов өөрийн армиа авч уулнаас буун голын гаталж Манжийн цэргийг бүсэлж эхэлсэн байна. 9 сарын 28-нд товлосон цаг ирэхэд Эринт, Цэрэн нарын их цэрэг рүү ойрадууд давшин орж хяджээ. Тулааны талбараас 428 манж олзлогдон амьд гарсан ба Ванчин Богдын зуучлалаар нутаг буцсан түүхтэй. == Мөн үзэх == * [[Лхазан хаан]] [[Ангилал:1718 он]] [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын тулалдаан]] [[Ангилал:Манжийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан]] 4g4tg8rwjnnpg0fnv3dwe2zpc8yimou 852810 852794 2026-04-10T15:57:47Z HorseBro the hemionus 100126 852810 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хар Усны тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1718 оны 7-9 сар | place = Хар Ус голын хөндий, [[Төвөд]], Хятад | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]] {{KIA}} | strength1 = тодорхой бус | strength2 = 7,000 | casualties1 = тодорхой бус, бага | casualties2 = тодорхойгүй, маш их<br>428 манж цэрэг олзлогдсон | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} 1716 оны 10 сард [[Цэвээнравдан|Цэвээнравдан хаан]]ы зарлигаар, Манжийн нөлөөнд орж эхэлсэн [[Төвөд]]ийг эзлэхээр [[Их Цэрэндондов]], Дугар зайсан нарын захиргаанд Урианхайгаас голчилж татсан 6000 цэрэг бүхий Зүүнгарын их цэрэг дайнд морджээ. Тэд дунджаар 4000 метр, хамгийн өндөр оргил нь 7000 метрээс дээш [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]]ыг гаталж, 500 км Такламаканы цөлийг тойрч, дэлхийн хамгийн өндөр уулсын нэг Кунлуны нурууг даваад, 1200 километрийн мөсөн, цаст хөндийгөөр бэдчин 1717 оны 7 сард сая нэг Төвөдөд хүрч монгол хүний асар их тэсвэр тэвчээрийг батлан харуулсан түүхтэй. Зүүнгарын цэрэг Хошуудын Лхазан хаан, Төвөдийн 10,000 цэргийг ялж Зүүнгарын тугийг Лхаст мандуулсан байна. Үүнийг сонссон Манжийн [[Энх Амгалан хаан|Энх-Амгалан хаан]] 1718 оны 2 сард өөрийн бие хамгаалах торгон цэргийн ангийн 2400 цэргийг Цэрэнгийн удирдлага дор, манж найман тугийн 4000 шилдэг цэргийг жанжин Эринтийн удидлагад Төвөд рүү илгээсэн байна. Сичуанаас Кан Тай жанжны 2000 цэрэг нэмэлт хүч болон дайран орох төлөвлөгөөтэй байжээ. Өнөөгийн Төвөдийн Нагцуд 7 сард хүрэлцэн ирсэн Манжийн цэрэг рүү Цэрэндондовын толгойн анги шөнөөр гэнэт дайраад зугтсан байдаг. Хойноос нь Эринтийн их цэрэг нэхэж хөөсөн ба Хар ус голын хойд тал хүргээд алджээ. Энэ нь дайсан этгээддээ тулааны талбарыг нь бэлдэж өгсөн уран арга байсан бөгөөд тус голын өмнө талд өндөр уулан дээр ойрадууд шивээ барьж буудалласан байв. Ийнхүү нам дор газар манжууд цэргээ байрлуулахаас өөр аргагүй болж голыг гатлаж довтолбоос отоонд орох магадлалтай хэмээх сэтгэн ихэд болгоомжилж тулаанд бэлдэж эхэлсэн. Удалгүй хоёр тал их буугаар ээлжлэн гал нээсэн бөгөөд өндөр уулан дээр байрласан Зүүнгарын буу тусгал оновч хамаагүй илүү байж Манжийн цэргийг ихээр хиаруулжээ. 7 сарын дундаар Сичуанаас ирж явсан Кан Тай жанжны хүнсний хангалтын цувааг Дугар зайсны баг цэрэг төвөдүүдтэй нийлж устгав. Удалгүй Сартаг тэргүүт баатрууд Манжийн их цэргийн агтыг нь шөнөөр дээрэмдэн одов. Ийн манжууд Цэрэндондов өрлөгийн тооцсоноор 9 сар гэхэд хүнс хоолгүй, агт морьгүй амилсан чөтгөр болох байсан аж. 8 сарын эхээр Цэрэндондов өөрийн армиа авч уулнаас буун голын гаталж Манжийн цэргийг бүсэлж эхэлсэн байна. 9 сарын 28-нд товлосон цаг ирэхэд Эринт, Цэрэн нарын их цэрэг рүү ойрадууд давшин орж хяджээ. Тулааны талбараас 428 манж олзлогдон амьд гарсан ба Ванчин Богдын зуучлалаар нутаг буцсан түүхтэй. == Мөн үзэх == * [[Лхазан хаан]] [[Ангилал:1718 он]] [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын тулалдаан]] [[Ангилал:Манжийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан]] jxae892ts4963i04zfgftdbfbmf5fe6 852811 852810 2026-04-10T15:58:03Z HorseBro the hemionus 100126 852811 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хар Усны тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1718 оны 7-9 сар | place = Хар Ус голын хөндий, [[Төвөд]], Хятад | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]] {{KIA}} | strength1 = тодорхой бус | strength2 = 7,000 | casualties1 = тодорхой бус, бага | casualties2 = тодорхойгүй, маш их<br>428 манж цэрэг олзлогдсон | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} [[Ангилал:1718 он]] [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын тулалдаан]] [[Ангилал:Манжийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан]] 3cb0xkrfqcc4koc4ag4pdh12m4ptecw 852812 852811 2026-04-10T16:05:13Z HorseBro the hemionus 100126 852812 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хар Усны тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1718 оны 7-9 сар | place = Хар Ус голын хөндий, [[Төвөд]], Хятад | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]] {{KIA}} | strength1 = тодорхой бус | strength2 = 7,000 | casualties1 = тодорхой бус, бага | casualties2 = тодорхойгүй, маш их<br>428 манж цэрэг олзлогдсон | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Хар Усны тулалдаан''' ({{zh|t=喀喇烏蘇之戰}}) нь 1718 оны 9-р сард [[Төвөд]] дэх Хар Ус голын ойролцоо Чин улсын [[Лхас]] руу хийсэн экспедиц болон түүний замыг хаасан [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хүчний хооронд болсон юм. [[Их Цэрэндондов]] 1717 онд ах [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] тушаалаар Төвөдийг эзэлсний дараа,<ref>{{cite ECCP|title=Цэван Араптан |first=Чао-ин |last=Фанг |page=268}}</ref> Чин улсын [[Энх амгалан]] өөрийн жанжид цэрэг цуглуулж, Зүүнгар болон тэднийг дэмжигчдийг Төвөдөөс хөөн гаргахыг тушаасан боловч асар том зай, ложистикийн бэрхшээлүүд нь шууд хариу арга хэмжээ авахад саад болсон. 1718 он гэхэд Чин улс [[Шинин|Шининд]] [[Хятадууд|Хятад]] болон [[Мусульман]] цэргүүдээс бүрдсэн экспедицийг зохион байгуулж байв.<ref name="Desideri255">Desideri 2010, х. 255</ref> Хятадууд Лхас хүрэх хамгийн богино замыг сонгож, Шининээс баруун тийш, эзгүй газраар дамжин Лхас руу явсан.<ref name="Desideri255">Desideri 2010, х. 255</ref> Эзгүй нутгаар дамжин өнгөрөх урт аялал нь экспедицийн хангамжийг шавхаж, цэргүүдийг өвтгөсөн тул Эрэнтэй Шининээс холгүй орших Хар Усын ойролцоох далан дээр жагсаалыг зогсооход хүргэсэн.<ref name="Perdue235">Perdue 2005, х. 235</ref> Энэ газар Лхасаас холгүй газар байв. Тэнд тэд чулуун цайз барьж, хөдөө нутгийг тэжээжээ.<ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> Хятадууд байгааг мэдэгдсэн Зүүнгарууд цэргүүдээ цуглуулж, Хятадуудтай уулзахаар жагсав. Хоёр хүчин хоёулаа задгай талбайд тулалдсан боловч Зүүнгарууд тулалдааны үеэр Эрэнтэйг алж, Хятадууд Зүүнгар болон Төвдүүд тэднийг хатуу бүслэлтэд байлгаж байсан хуаран руугаа түлхэгдсэн.<ref name="Perdue235">Perdue 2005, х. 235</ref><ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> Бүслэлт дуусахад Хятадууд хангамжаа дуусгаж, өөрсдийн морьдыг идсэний дараа өөрсдийн үхсэн нөхдийнхөө цогцсыг идэхээс өөр аргагүй болжээ.<ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> Хятадууд Зүүнгаруудтай ухрах хэлэлцээр хийхийг эрэлхийлж, Төвдийн зарим [[лам|ламаас]] тусламж авч, Зүүнгарын командлагч Их Цэрэндондовтой зуучлахын тулд тэднийг хуарангаас гарч, хойд зүгт Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү буцахыг зөвшөөрөв.<ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> Зүүнгарууд зөвшөөрсөн боловч Хятадууд хуарангаас гарахад тэднийг хядсан.<ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> ==Мөн үзнэ үү== * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Төвд рүү хийсэн Хятадын экспедиц (1720)]] * [[Чиний засаглалын үеийн Төвд]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} == Эх сурвалжууд == *{{cite book|last=Desideri|first=Ippolito|title=Төвд рүү хийсэн номлол: Эцэг Ипполито Десидери, С.Ж.-ийн арван наймдугаар зууны онцгой түүх|url=https://books.google.com/books?id=m8B2S3r9ZZAC|year=2010|publisher=Wisdom Publications|isbn=978-0-86171-676-0}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|last=Perdue |first=Peter|title=Хятад баруун тийш жагсав: Чин Төвийг эзлэн авав Евразия|url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete|url-access=registration |year=2005|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01684-2}} [[Ангилал:1718 он]] [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын тулалдаан]] [[Ангилал:Манжийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан]] hoilxg0yxc8e2nkww7tzgtzs5iidhwb 852854 852812 2026-04-10T19:03:52Z HorseBro the hemionus 100126 852854 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хар Усны тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1718 оны 7-9 сар | place = Хар Ус голын хөндий, [[Төвөд]], Хятад | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}} | strength1 = тодорхой бус | strength2 = 7,000 | casualties1 = тодорхой бус, бага | casualties2 = тодорхойгүй, маш их<br>428 манж цэрэг олзлогдсон | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Хар Усны тулалдаан''' ({{zh|t=喀喇烏蘇之戰}}) нь 1718 оны 9-р сард [[Төвөд]] дэх Хар Ус голын ойролцоо Чин улсын [[Лхас]] руу хийсэн экспедиц болон түүний замыг хаасан [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хүчний хооронд болсон юм. [[Их Цэрэндондов]] 1717 онд ах [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] тушаалаар Төвөдийг эзэлсний дараа,<ref>{{cite ECCP|title=Цэван Араптан |first=Чао-ин |last=Фанг |page=268}}</ref> Чин улсын [[Энх амгалан]] өөрийн жанжид цэрэг цуглуулж, Зүүнгар болон тэднийг дэмжигчдийг Төвөдөөс хөөн гаргахыг тушаасан боловч асар том зай, ложистикийн бэрхшээлүүд нь шууд хариу арга хэмжээ авахад саад болсон. 1718 он гэхэд Чин улс [[Шинин|Шининд]] [[Хятадууд|Хятад]] болон [[Мусульман]] цэргүүдээс бүрдсэн экспедицийг зохион байгуулж байв.<ref name="Desideri255">Desideri 2010, х. 255</ref> Хятадууд Лхас хүрэх хамгийн богино замыг сонгож, Шининээс баруун тийш, эзгүй газраар дамжин Лхас руу явсан.<ref name="Desideri255">Desideri 2010, х. 255</ref> Эзгүй нутгаар дамжин өнгөрөх урт аялал нь экспедицийн хангамжийг шавхаж, цэргүүдийг өвтгөсөн тул Эрэнтэй Шининээс холгүй орших Хар Усын ойролцоох далан дээр жагсаалыг зогсооход хүргэсэн.<ref name="Perdue235">Perdue 2005, х. 235</ref> Энэ газар Лхасаас холгүй газар байв. Тэнд тэд чулуун цайз барьж, хөдөө нутгийг тэжээжээ.<ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> Хятадууд байгааг мэдэгдсэн Зүүнгарууд цэргүүдээ цуглуулж, Хятадуудтай уулзахаар жагсав. Хоёр хүчин хоёулаа задгай талбайд тулалдсан боловч Зүүнгарууд тулалдааны үеэр Эрэнтэйг алж, Хятадууд Зүүнгар болон Төвдүүд тэднийг хатуу бүслэлтэд байлгаж байсан хуаран руугаа түлхэгдсэн.<ref name="Perdue235">Perdue 2005, х. 235</ref><ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> Бүслэлт дуусахад Хятадууд хангамжаа дуусгаж, өөрсдийн морьдыг идсэний дараа өөрсдийн үхсэн нөхдийнхөө цогцсыг идэхээс өөр аргагүй болжээ.<ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> Хятадууд Зүүнгаруудтай ухрах хэлэлцээр хийхийг эрэлхийлж, Төвдийн зарим [[лам|ламаас]] тусламж авч, Зүүнгарын командлагч Их Цэрэндондовтой зуучлахын тулд тэднийг хуарангаас гарч, хойд зүгт Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү буцахыг зөвшөөрөв.<ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> Зүүнгарууд зөвшөөрсөн боловч Хятадууд хуарангаас гарахад тэднийг хядсан.<ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> ==Мөн үзнэ үү== * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Төвд рүү хийсэн Хятадын экспедиц (1720)]] * [[Чиний засаглалын үеийн Төвд]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} == Эх сурвалжууд == *{{cite book|last=Desideri|first=Ippolito|title=Төвд рүү хийсэн номлол: Эцэг Ипполито Десидери, С.Ж.-ийн арван наймдугаар зууны онцгой түүх|url=https://books.google.com/books?id=m8B2S3r9ZZAC|year=2010|publisher=Wisdom Publications|isbn=978-0-86171-676-0}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|last=Perdue |first=Peter|title=Хятад баруун тийш жагсав: Чин Төвийг эзлэн авав Евразия|url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete|url-access=registration |year=2005|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01684-2}} [[Ангилал:1718 он]] [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын тулалдаан]] [[Ангилал:Манжийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан]] 779kmt0vfktztjn5am8ohiqxc2z0kmy 852855 852854 2026-04-10T19:05:37Z HorseBro the hemionus 100126 852855 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Хар Усны тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1718 оны 7-9 сар | place = Хар Ус голын хөндий, [[Төвөд]], Хятад | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}} | strength1 = тодорхой бус | strength2 = 7,000 | casualties1 = тодорхой бус, бага | casualties2 = тодорхойгүй, маш их<br>428 манж цэрэг олзлогдсон | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | image = Salween River.jpg | caption = Хар Ус }} '''Хар Усны тулалдаан''' ({{zh|t=喀喇烏蘇之戰}}) нь 1718 оны 9-р сард [[Төвөд]] дэх Хар Ус голын ойролцоо Чин улсын [[Лхас]] руу хийсэн экспедиц болон түүний замыг хаасан [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хүчний хооронд болсон юм. [[Их Цэрэндондов]] 1717 онд ах [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] тушаалаар Төвөдийг эзэлсний дараа,<ref>{{cite ECCP|title=Цэван Араптан |first=Чао-ин |last=Фанг |page=268}}</ref> Чин улсын [[Энх амгалан]] өөрийн жанжид цэрэг цуглуулж, Зүүнгар болон тэднийг дэмжигчдийг Төвөдөөс хөөн гаргахыг тушаасан боловч асар том зай, ложистикийн бэрхшээлүүд нь шууд хариу арга хэмжээ авахад саад болсон. 1718 он гэхэд Чин улс [[Шинин|Шининд]] [[Хятадууд|Хятад]] болон [[Мусульман]] цэргүүдээс бүрдсэн экспедицийг зохион байгуулж байв.<ref name="Desideri255">Desideri 2010, х. 255</ref> Хятадууд Лхас хүрэх хамгийн богино замыг сонгож, Шининээс баруун тийш, эзгүй газраар дамжин Лхас руу явсан.<ref name="Desideri255">Desideri 2010, х. 255</ref> Эзгүй нутгаар дамжин өнгөрөх урт аялал нь экспедицийн хангамжийг шавхаж, цэргүүдийг өвтгөсөн тул Эрэнтэй Шининээс холгүй орших Хар Усын ойролцоох далан дээр жагсаалыг зогсооход хүргэсэн.<ref name="Perdue235">Perdue 2005, х. 235</ref> Энэ газар Лхасаас холгүй газар байв. Тэнд тэд чулуун цайз барьж, хөдөө нутгийг тэжээжээ.<ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> Хятадууд байгааг мэдэгдсэн Зүүнгарууд цэргүүдээ цуглуулж, Хятадуудтай уулзахаар жагсав. Хоёр хүчин хоёулаа задгай талбайд тулалдсан боловч Зүүнгарууд тулалдааны үеэр Эрэнтэйг алж, Хятадууд Зүүнгар болон Төвдүүд тэднийг хатуу бүслэлтэд байлгаж байсан хуаран руугаа түлхэгдсэн.<ref name="Perdue235">Perdue 2005, х. 235</ref><ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> Бүслэлт дуусахад Хятадууд хангамжаа дуусгаж, өөрсдийн морьдыг идсэний дараа өөрсдийн үхсэн нөхдийнхөө цогцсыг идэхээс өөр аргагүй болжээ.<ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> Хятадууд Зүүнгаруудтай ухрах хэлэлцээр хийхийг эрэлхийлж, Төвдийн зарим [[лам|ламаас]] тусламж авч, Зүүнгарын командлагч Их Цэрэндондовтой зуучлахын тулд тэднийг хуарангаас гарч, хойд зүгт Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү буцахыг зөвшөөрөв.<ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> Зүүнгарууд зөвшөөрсөн боловч Хятадууд хуарангаас гарахад тэднийг хядсан.<ref name="Desideri256">Desideri 2010, х. 256</ref> ==Мөн үзнэ үү== * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] * [[Төвд рүү хийсэн Хятадын экспедиц (1720)]] * [[Чиний засаглалын үеийн Төвд]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} == Эх сурвалжууд == *{{cite book|last=Desideri|first=Ippolito|title=Төвд рүү хийсэн номлол: Эцэг Ипполито Десидери, С.Ж.-ийн арван наймдугаар зууны онцгой түүх|url=https://books.google.com/books?id=m8B2S3r9ZZAC|year=2010|publisher=Wisdom Publications|isbn=978-0-86171-676-0}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|last=Perdue |first=Peter|title=Хятад баруун тийш жагсав: Чин Төвийг эзлэн авав Евразия|url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete|url-access=registration |year=2005|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01684-2}} [[Ангилал:1718 он]] [[Ангилал:18-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:18-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын тулалдаан]] [[Ангилал:Манжийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монгол Улсын оролцсон дайн тулаан]] iv2rntp0e88t5ea1jy5tzfal2df8vba Лувсанцэрэнгийн Цэнд 0 138847 852902 823143 2026-04-11T08:31:10Z Enkhsaihan2005 64429 852902 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төрч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Лувсанцэрэнгийн Цэнд | image = | office1 = [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын дарга]] | term_start1 = 1960 он | term_end1 = 1963 он | predecessor1 = [[Жамсрангийн Самбуу]] | successor1 = [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] | office2 = МАХН-ын Төв хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга | term_start2 = 1959 | term_end2 = 1963 | predecessor2 = | successor2 = | office3 = МАХН-ын Улс төрийн товчооны гишүүн | term_start3 = 1957 он | term_end3 = 1964 он | birth_date = 1920 он | birth_place = Эрдэнэ вангийн хошуу, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монгол]] (одоогийн [[Шаамар сум]], Сэлэнгэ) | death_date = 1986 он | death_place = Монгол | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | spouse = | children = | alma_mater = | profession = Улс төрч,нам, төрийн зүтгэлтэн | allegiance = {{flag|Монгол}} | branch = | serviceyears = | rank = | awards = }} '''Лувсанцэрэнгийн Цэнд''' (1920 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] Шаамар суманд төрсөн- ) БНМАУ-ын төрийн болоод намын нэр зүтгэлтэн хүн ба МАХН-ын Төв хорооны II нарийн бичгийн дарга, АИХ-ын депутат, АИХ-ын даргаар ажиллаж байгаад Ю.Цэдэнбалын санаачилгаар намын эсрэг бүлэг байгуулсан гэж улс төрийн хэлмэгдэлд өртсөн. ==Намтар == Лувсанцэрэнгийн Цэнд нь. 1930 онд Улаан-Үд хотод Монгол Рабфак хэмээх бүрэн дунд боловсрол олгох сургуульд Монголоос очсон анхны 16 сурагчийн нэгээр шалгарч [[Чадраабалын Лодойдамба|Ч.Лодойдамба]], [[Ламжавын Ванган|Л.Ванган]] нарын хамт суралцсан. Дараа нь ОХУ-д аж үйлдвэрийн эдийн засагч мэргэжил эзэмшин улмаар “БНМАУ-ын аж үйлдвэрийн хөгжил ба улс орныг үйлдвэржүүлэх асуудал” сэдвээр эдийн засгийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалан эх орондоо эргэн иржээ. Тухайн үеийн шаардлагад тохирсон мэргэжилтэн байсан, бас өөрийн мэдлэг чадвараараа үнэлэгдэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн хүн байсан гэдгийг нь "Тэр биднээс толгой илүү байсан", "Төмөр-Очир, Цэнд нар бол тэр үеийнхээ сэхээтнүүдээс тасархай байсан", "1960-аад оны эхээр Москвагийнхны дунд Цэндэд гол найдвараа тавих нь зүйтэй гэсэн хандлага давамгайлж ирсэн" гэх мэтээр бичсэн олон хүний дурсамжуудаас харж болно. Л.Цэнд 1954 оны 4-р сараас 1957 оны 6-р сар хүртэл БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга бөгөөд Улсын төлөвлөгөөний комиссын дарга, 1957 оны 6-р сараас 1959 оны 3-р сард БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн I орлогч дарга бөгөөд Улсын төлөвлөгөөний комиссын дарга, 1959 оны 3-р сараас 1963 оны 12-р сар хүртэл МАХН-ын Төв хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн даргын албыг тус тус хашиж байжээ. Энэ хооронд МАХН-ын XII, XIII, XIV их хурлуудад төлөөлөгчөөр сонгогдон оролцож, улмаар их хурлуудаас намын төв хорооны бүгд хурлын гишүүн болж байжээ. 1957 оны 3-р сард хуралдсан МАХН-ын Төв хорооны V бүгд хурлаас намын улс төрийн товчооны орлогч гишүүнээр, мөн оны долдугаар сард хуралдсан VI бүгд хурлаас Улс төрийн товчооны жинхэнэ гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байжээ. Үүний зэрэгцээ 1954-1964 онд Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байсан бөгөөд 1960 оноос АИХ-ын даргын албыг хашиж байжээ. Гэтэл 1963 оны 12-р сард хуралдсан МАХН-ын Төв хорооны V бүгд хурал дээр "Л.Цэндийн асуудал" гэгч юм гэнэт босгон ирж, түүнд "Эрх тушаал хөөцөлдөж, намч биш үйл ажиллагаа явуулсан” хэмээн ял тулган хүлээлгээд нам төрийн болон сонгогдсон албан тушаалаас нь зайлуулжээ. 1964 оны 1-р сард хуралдсан АИХ-ын чуулганаар дээрээс өгөгдсөн чиглэлийн дагуу өөрийг нь ч оролцуулалгүйгээр Их Хурлын даргаас шууд огцруулж байжээ. Товчхондоо бол, Л.Цэдэнбал болон түүний багийнхны үйл ажиллагаанд Н.Дамба болон [[Дарамын Төмөр-Очир|Д.Төмөр-Очир]] нарын дараа өртсөн хүн бол Л.Цэнд гэж хэлж болно. "...Ажил албан тушаал өөрчлөгдөнө гэдэг хувь хүнд ч, нийгэмд ч байдаг зүйл. Гэхдээ Л.Цэндийг албан тушаалаас нь буулгахын төлөө зориуд зохион байгуулсан шиг үйл явдал, 1963 оны МАХН-"ын Бүгд хурлын дараа нэр хүндийг нь унагах гэсэн шиг тийм кампанит ажил, Тосонцэнгэлд, ажиллаж эхлээгүй байж дампуурчхаад байсан, Завхан аймгийн [[Тосонцэнгэл сум (Завхан)|Тосонцэнгэл]] хотын Мод боловсруулах үйлдвэрийн даргаар томилсон нэрээр нутаг заан суулгасан юм. Тэрээр чадварлаг удирдагч тул дампуурах шахсан тус үйлдвэрийг хөл дээр нь босгож чадсан түүхтэй бөгөөд энэ үедээ алдарт [[Солонготын даваа|Солонготын давааны]] замыг 1966-1967 онд засах ажлыг санаачлан зохион байгуулсан. == Л.Цэндийн хувийн тэмдэглэл == Л.Цэнд оюутан байхаасаа өдрийн тэмдэглэл тогтмол хийж заншсан, түүндээ санаж бодож байсан зүйлээ бичиж үлдээдэг хүн байжээ. Уншсан ном зохиол, танилцсан хүн, хийх ёстой ажил, улс орны хөгжлийн тоо баримтууд, мэргэжлийн хэлсэн сургаал үгс, сэтгэлийн баяр хөөр, гуниг зовлон, харуусал, тэр ч бүү хэл эрүүл саруул явахад хэрэгтэй мэдээлэл, өвс ургамал, гарын доорх зүйлээр эмчилдэг уламжлалт эмчилгээний арга гээд түүний тэмдэглэлийн цар хүрээ өргөн байжээ. Бас олон зүйлээ орос, англи, заримдаа төвөд хэлээр бичиж үлдээжээ. Харамсалтай нь энэ хүний бичиж тэмдэглэсэн бүхэн үр хүүхдэд нь үлдэж хоцорсонгүй. Түүний хувийн тэмдэглэл бүхий олон дэвтрийн ихэнхийг 1965 оны 1-р сарын 28-нд Нийгмийг аюулаас хамгаалах яам (НАХЯ)-наас гэрт нь нэгжлэг хийн хурааж авчээ. Тэдгээрийн араас судалж сурвалжлахаар хожим 1980 онд МАХН-ын Хянан шалгах хорооны дарга Н.Лувсанравдангийн ам шийдвэрээр ихэнхийг устгасан гэдэг хариу өгдөг байна. Усталгүй болон нэгжигчдийн нүдэнд өртөлгүй үлдсэн цөөн хэдэн дэвтэртээ бичиж үлдээсэн тэмдэглэлийн зарим хэсэг нь "Будант жилүүдийн эмгэнэл буюу Лувсанцэрэнгийн Цэнд" номд орж уншигчдад хүртээл болжээ. МАХН-ын Төв хорооны намын хянан шалгах комисс, НАХЯ-наас Л.Цэндийн гэрт нэгжлэг хийн хурааж аваад өнөөг хүртэл эргүүлж өгөөгүй олон дэвтэр байсан бол чухам юу болсон бэ гэдгийн учир начир нэлээд тодорхой болох байсан биз ээ. Нэгжлэгт өртөөгүй үлдсэн нэгэн дэвтэртээ тэрээр "...нэлээд урдаас зориуд бэлтгэн шийдсэн атлаа бүгд хурлын явцаар гарсан мэтээр үзүүлэхийг оролдож нам ба ард түмнээ хуурч байна. а/ Төмөр-Очирын асуудлыг хэлэлцэхээс нэлээд өмнө "Чиний толгой дээрх үүлс нэг үе тун харанхуйлж ирснээ саявтар л болив бололтой" гэж үнэнч нөхөд минь хэлж байсан удаа буй. б/ Бүгд хурлаас нэлээд өмнө багцаалбал 10 сарын үед энэ асуудлыг товчооны гишүүд мэдсэн /цөм үү?/ учраас надаас хөндийрч эхэлсэн. Аж ахуйн хүмүүс хүртэл нарийн ширийн зүйлээр хавчиж хэлсэн юм. в/ Бүгд хурлаас 7-10 хоногийн өмнө н.Чимид / НТХ/, Дарьсүрэн дээр очиж, "Одоо ч Цэнд дарга гуайг хусахаар бэлтгэж байна даа" хэмээн сагсууран ярьжээ. Үүнийг Дарьсүрэн хүүд минь хэлж байв, г/ Эцэст нь генерал Лхагвасүрэн бүгд хурал дээр "Энэ тухай асуудлыг хэсэг хуучин зүтгэлтэн бид талбиж байсан юм" гэхчлэн Бал, Дүгэрсүрэн нарын зохион байгуулсан ажлыг илчилж байсан юм. Үүнийг хэдэн нүүр гэвэл зохих вэ, е/ Сүүлийн 2-3 сар Бал, Дү нар асуудлыг надаас аль болохоор холдуулан тойруулахыг хичээж байсан ба багагүй амжилт олсон. Асуудлыг ил талбихаас айн эмээж шударга бус зүйлээр намын түүхийг дүүргэдэг муухай улс юм даа. Гэвч цаг гэгч шударга шалгуур хожмын өдөр хог буртагтай нь уудлан ил гаргах нь дамжиггүй..." хэмээн бичиж байжээ. Бүгд хурлын маргааш буюу 1963 оны 12-р сарын 23-нд Цэнд орос хэлээр бичсэн тэмдэглэлдээ "Бүгд хурал дээр яригдсан бүхэн цөм гүтгэлэг. Албан тушаалын араас улайран зүтгэгч хэсэг хүмүүс ичгүүр сонжуургүй ажиллагаагаа халхлахын тулд зохион байгуулсан эрээ цээргүй ч эвлэгхэн найруулсан жүжиг. Эдний шүүмжлэл нь хар толгойгоо хоохойлсон албан тушаалаа хадгалахад чиглэж байв" хэмээн бичиж үлдээжээ. 1963 оны 12-р сарын 20-21-ний өдөр Л.Цэндийг шүүмжилж байхад тэрээр дараах тэмдэглэлийг хийж байжээ. # "1. Удирдах ажилд яг 10 жил болов. # 2. Хүний араар далд хийсэн ажил надад байхгүй. # 3. Чадлаа гаргаж ажилласан. Хэрэв хангалтгүй байсан бол тэр нь миний чадлын хэр. # 4. Зан авир харилцаа хүнд гэдэг нь үнэн. # 5. Нөхдөд итгэл найдвар хангахгүй байгаа гэдэг ойлголт төржээ. Шүүмжлэлд олон янзын зүйл харагдаж байна. Хамгийн гол нь юм бүхэн дээр үнэнч шударга байх ёстой. Эрх тушаал: 56 оны явдал, 61 оны бүсийн зөвлөгөөн, XXII их хурлын дараах идэвхтний хурал, ухуулагчдын зөвлөгөөн зэрэг нь намын гишүүдэд үл зохицох эрх тушаал хөөцөлдсөн мэт болжээ..." хэмээн тэмдэглэлдээ бичиж байсан бол уг хурал дээр хэлсэн үгэндээ "...Удирдах албанд ажиллаж ирсэн 10 жилийн дотор би өөрийнхөө биеийг хайрлаагүй... би өөрийн орны хөгжлийн асуудлыг чадал чинээгээрээ хөндөж, босгож шийдвэрлэхтэй холбогдсон асуудлыг аль болохоор урагштай явуулахын тулд өөрийн бүх мэдлэг, чадал, санааг дайчилж ирсэн..." гэжээ. * 1963.11. Цаг ямагт уцаартай, орчин тойрондоо сэтгэл дундуур байдаг хүмүүс тохиолддог. Тийм хүн намайг үнэлэхгүй байна, ойлгохгүй байна, дайрч байна гэж үргэлж бусдыг сэрдэх мэт явдаг. Бусдын анхаарал татахын тулд хэлэх ярих нь огцом, шийдэмгий болж "Би тэгнэ, би тэгүүлэхгүй, энэ хэрэггүй" гэхчлэн биеэ товойлгохыг оролдох нь цөөнгүй болдог юм байна. Түүнд хүн бүхэн "муу санаатан" болж харагддаг бололтой.... Гомдмоор, доромжилсон үг (ялангуяа ойр дотно хүнээс) сонсоход сэтгэлд удаан, магадгүй бүх насан турш үл арилах сэв суудаг бололтой. Мэдрэлийн өвчинд ч хүргэж болно... * 1964.1.10. Тосонцэнгэлд ажиллахаар ирсэн анхны өдөр. Өчигдөр орой 20.30-д нөхөр Зулын хамт ирэв. Зочид буудлын 26 номерт буув. Шөнө нь нэлээд сэрүүн хонож өглөө 7-д босов. Буудлын жижүүр Дулам гуайгаар түр үйлчлүүлж байхаас өөр арга алга бололтой. Онгоцоор Завханаас ирэх хүмүүсийг хүлээвч энд цас орж бэрх байх тул онгоц ирэхгүй болжээ. 10 цаг өнгөрмөгц Зул сайдын хамтаар комбинатын конторт очиж комбинатын ажил байдлын талаар нөхөр Балжиннямтай ярилцав. Байдал хүнд, хүмүүсийн сахилга бат, хариуцлага нэлээд хэцүү байдалтай байгаа мэт ярьж танилцуулав. Ялангуяа цахилгаан станцын асуудал хүнд, бүх цехүүдийн халаалт хаагдсан гэнэ. Гол асуудал түлшин дээр байгаа бололтой. * 1.11. Үйлдвэрийн гол хүмүүстэй уулзаж дараа нь үйлдвэрүүдээр оров. Санхүүгийн байдал: -3,6 сая төгрөгийн банкны зээлтэй. -600 мянга орчим төгрөгийн нэхэмжлэгдсэн өртэй. -600 орчим мянган төгрөгийн гоожингийн төлбөртэй. Үүний ихэнх нь тав орчим нугалагдсан торгуультай. Засанд 350 мянга орчим төгрөгийн өртэй. бас 30000 куб м мод аваагүй байгаа. # 1.12.1. Мод бэлтгэлийн бригад, модны газраар явав. Арга хэмжээнүүд: # 1. Мод тээврийг графиктай болгох # 2. Модыг тээхдээ ялгах. # 3. Мөчрийг түлж болох эсэх. # 4. Мод хураах ажлыг журамлах. # 5. Улсын актанд зарим барилгыг илүү тоолж (олон байшин барьснаар) тушаасан. Улсын комиссын ба 63 оны жилийн эцсийн тооллогын материал хар! # 6. Тосгоны олон барилгын хаалга, давхар шал дутуу. (Актыг Бизьяа авсан) # 7. Айл гэрийн бүртгэл гаргуулах. # 8. Хотын худалдаа трестэд 13000 төг өртэй # 9. Комбинат ганц тамгатай. # 10. Мотор ороох хүнтэй болох # 11. Хэлмэрч ба конторын жижүүр (3), тусгай бичээчийн орон тоо, нууцын авдар. # 12. Гол цехүүдийн технологийн заавар. # 13. Мэргэжилтний жагсаалт, ажиллах хугацаа. 1 # 14. Шагналын фонд, материал. # 15. 64 оны захиалга ББМҮЯ-ны Цоодол дээр * 1.17. 3ул сайд ажлаа дуусган оройдоо буцав. Бид даваан дээр гаргаж өгөв. Замдаа Их жаргалантаар ороход нэгдлийн дарга нь Дүйнхэржав, нбд нь, Их-Уул дарга нь Дашравдан, нбд нь Дашпунцаг, Жаргалант сумын нөхөд зам хаагуур гарахыг ихэд сонирхож байна. * 1.20. Урд орой нь Бямбадорж ирэв. Энэ өдөр үйлдвэр ба хот тэдний үйлчилгээний газрыг танилцуулав. Ажил дээр нэлээд зөвлөлгөө өгөв. Ялангуяа клубийн ажлыг өөд татах талаар зөвлөгөө өгч туслалцаа үзүүлэхээ амлав. * 1.25. Урд шөнө 11 цагийн орчим рамын цех дэх бутлагчийн хутга тасарч бүрээсээ дэлбэ татсан учир ажил зогсов. Ганц муу бутлагчтай үлдсэн учир ЦС-ийн бараг бүх ачааллыг хасах замаар турбинээ зогсоохгүй хонов. Гэвч рамын цех шөнийн 12-оос хойш ажилласангүй. Өглөө 9 цагийн орчим станц хэвийн байдалтай боловч ачаалал нэмэх боломжгүй түлшний өлсгөлөнтэй хэвээр байв. Даваасамбуу, Бизьяа, Жамц нар буталгаан дээр. Сахьяа, Пүрэв нар нэг бутлагчийг задлах ажил дээр тус тус байв. Бутлагчийг үзвэл бүрээс нь ихэд эвдэрсэн, гол дискний гурван хутга хагаслан хугарсан байв. Их засвар хэрэгтэй болжээ... "Хүний нэр төр" Үнэн. 1965.2.26. (Тэргүүн) МАХН-ын эсрэг (?) бүлэглэн (?) бүтэлгүй явуулга (?) хийн Төв хорооны удаа дараагийн бүгд хурлаар бут цохигдсон Д.Төмөр-Очир, Л.Цэнд, Ц.Лоохууз, Б.Нямбуу, Б.Сурмаажав нар болон тэдний гар хөл бологчид шударга сэхээтэн (?), нам төрийн ажилтан зүтгэлтэн (?) нарын нэр төрийг бууруулахын тулд зориуд санаатайгаар(?) хутган үймүүлж(?) элдэв хуурамч ятгалга хийн, жирийн ажилчин хүний сайхан нэр төрийг ч бузар явдалдаа ашиглахыг оролдож байсан зэрэг нь амин хувийн ашиг завшааныг(?) олон түмний нэр төрөөс дээг үүр тавихыг зорьж байсны илрэл юм. Хайхрамжгүйн уршиг уу? Эсвэл санаатай хийсэн гүтгэлэг үү? Хэрэв баримт л үгүй бол ямарч тэнэг явдал хөшигний араар үлддэг гэж зарим хүмүүс боддог бололтой. Хувийн дотоод сэтгэлийн ариун шударга чанар хүнд эхээс төрөхөд заяадаггүй. Амьдрал тэмцлийн дүнд л төрж бүрэлддэг. Үнэний төлөөх тэмцлийн явцад ямар нэг буулт тэр тусмаа баримталж мөрддөг зарчимдаа харш буулт хийвэл хожим харамсавч барахгүй. * 1969.7 сар. Орсон бороо арилдаг, ирсэн гийчин буцдаг! Орны хүн томилогдох тухай бүдэг бадаг сураг гарах нь ихсэв. Балдорж ? Бадам?..Мэдэх арга алга... 1984.3.13. Өвлөөс хойш цаг их явжээ. Урь унаж мөс харлаад улиас бургасны гөлөг хөөж бүр хаврын шинж оржээ. Арга ч үгүй биз! Хаврын дунд cap бараг дундалж байхад! Сонин юм их болж өнгөрөв. Эхлээд Гаамаа нь, дараа нь Дагий сайд өөрөө ирэв. "Ажил их, зав тун гарахгүй юм" гэнэ. Арга ч үгүй биз ээ. Саяхан Цэдэнтэй дайралдсан чинь "Мебель-картоныг хэвийн болгох гэж ядарч байна даа" гэж явна лээ. Бодвол Дагий тэнд зоолттой байгаа биз. == Түүхийн баримтууд == # 1957 онд Зөвлөлт-Монголын хилийн хэлэлцээр дээр ЗХУ-ын элчин сайд [[Вячеслав Молотов]] Монгол улсын Увс, Хөвсгөл зэрэг аймгийн нийт 2415 хавтгай дөрвөлжин км газар нутгийг ЗХУ-д нэгтгэх асуудлыг Монголын талд тулгахад Монголын талыг ахалж байсан БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд [[Сономын Аварзэд]] эрс эсэргүүцсэн байна. Энэ үед Ю.Цэдэнбал Аварзэдийг зайлуулж оронд нь Л.Цэндийг Монголын талыг ахлагчаар томилсон байна. Ингээд энэхүү хилийн хэлэлцээрт Л.Цэнд гарын үсэг зурж баталгаажуулсан түүхтэй. Энэхүү хэлэлцээрээр Монголоос Орост шилжсэн газар нутагт Л.Цэндийн төрсөн бууц бүхий хэсэг хамрагдан Оросын нутаг болсон. Хожим Л.Цэнд нь өөрийн төрсөн бууц дээр очихдоо гадаад улсаас виз авч байсан тухайгаа эмгэнэн дурссан ба энэ тухайгаа тоочин ЗХУ-д Гадаад яамны шугамаар томилуулах хүсэлтээ тухайн үеийн Монголын удирдлагад бичиж хүсэлт гаргаж байсан байна. # Л.Цэндийн санаачилгаар зассан Солонготын даваан дээр нутгийн ардууд түүнийг хүндэтгэн гэрэлт хөшөөг нь босгосон байдаг. == Цол, шагнал == <u>БНМАУ-ын шагналууд</u> * <u>Гаднын улс орнуудаас авсан шагналууд</u> * {{DEFAULTSORT:Цэнд, Лувсанцэрэнгийн}} [[Ангилал:БНМАУ-ын төрийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын 2 дугаар нарийн бичгийн дарга]] [[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга]] [[Ангилал:АИХ-ын депутат]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга]] [[Ангилал:XX зууны монгол хүн]] [[Ангилал:Эрхүүгийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол үндэстэн]] [[Ангилал:Шаамарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1920 онд төрсөн]] [[Ангилал: онд өнгөрсөн]] 3361u76ie4vk1ekki5hqqzzw9wswab0 10-р Богд Жавзандамба Хутагт 0 138941 852907 852197 2026-04-11T08:55:53Z Enkhsaihan2005 64429 852907 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Буддын шашны удирдагч (ойр. 2015 онд төрсөн)}} {{Инфобокс шашны зүтгэлтэн | name = 10-р Богд Жавзандамба Хутагт, А. Алтаннар | image = 10th Bogd.jpg | alt = | caption = 10-р Богд Жавзандамба Хутагт 2025 онд | title = Оройн Дээд Очирдара Аравдугаар Богд [[Жавзандамба хутагт]] | birth_name = А. Алтаннар{{efn|name=name}} | birth_date = {{circa|{{birth year and age|2015|5|4}}}} | birth_place = [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]], АНУ | religion = [[Төвөдийн Буддизм]] | school = [[Шарын шашин]] | period = 2023 оны 3 сарын 8 – одоо | mother = Дамдингийн Нямсүрэн | father = Очирхуягийн Чинчулуун | predecessor = [[9-р Богд Жавзандамба Хутагт|9-р Богд Жавзандамба Хутагт, Жамбалнамдолчойжижалцан]] }} Монголын Буддын шашны тэргүүн, Оройн Дээд [[:en:Vajradhara|Очирдара]] Аравдугаар Богд Жавзандамба хутагт Данзан Жамбал Чойжи Ванчүг бээр билгийн тооллын 17 дугаар жарны 29 дүгээр он хаврын адаг цагаан луу сарын 15 буюу аргын тооллын 2015 оны 5 дугаар сарын 4-ний өдөр мэндэлжээ. 10-р Богд Жавзандамба хутагтын аав хуучнаар [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] аймгийн Эрдэнэ Дайчин вангийн хошуу, одоогийн [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Бугат сум (Булган)|Бугат]] сумын уугуул, [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] багш, математикийн шинжлэх ухааны доктор Цогт овогт [https://altannar.com Чинчулууны Алтаннар], ээж нь хуучнаар [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] аймгийн Говь Түшээт вангийн хошуу, одоогийн [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн [[Ханхонгор сум|Ханхонгор]] сумын уугуул, “[https://monpolymet.mn/ Монполимет]” группийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн дарга, эдийн засагч [[Боржигин|Боржигэд]] овогт [[:en:Munkhnasan_Narmandakh|Нармандахын Мөнхнасан]] билээ. Хутагтын аав Ч.Алтаннарын аав Очирхуягийн Чинчулуун, ээж Дамдингийн Нямсүрэн математикийн шинжлэх ухааны доктор, [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль|Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургуулийн]] профессор, багш хүн байжээ. Хутагтын аав Ч.Алтаннарын аав, ээж хоёулаа хуучнаар [[Түшээт хан]] аймгийн Эрдэнэ дайчин вангийн хошуу, одоогийн [[Булган]] аймгийн [[Бугат]] сумын уугуул хүмүүс ажээ. Хутагтын ээж Н.Мөнхнасангийн аав Гончигсүрэнгийн Нармандах хуучнаар [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] аймгийн Говь Түшээт вангийн хошуу, одоогийн [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн Булган сумын уугуул, математикийн багш мэргэжилтэй хүн байжээ. Хутагтын ээж Н.Мөнхнасангийн ээж [[:en:Garamjav_Tseden|Цэдэнгийн Гарамжав]] хуучнаар [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] аймгийн Эрдэнэ Дайчин вангийн хошуу, одоогийн [[Булган аймаг|Булган]] аймгийн [[Орхон сум (Булган)|Орхон]] сумын уугуул, “[https://monpolymet.mn/ Монполимет]” группийн үүсгэн байгуулагч, Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн асан, Эрдэс Баялаг Эрчим хүчний дэд сайдаар богино хугацаанд ажиллаж байсан. == 10-р Богд Жавзандамба хутагтаар тодорсон нь == 2016 оны 11 дүгээр сард Дээрхийн гэгээнтэн [[14-р Далай лам]] Монгол Улсад айлчлахдаа: “Монголын Богд Жавзандамба хутагт түүхэнд алдартай, маш агуу хүн байсан”, олон хүүхдийн дундаас “Есдүгээр Богдын дараагийн дүр Монголд мэндэлсэн байгаа шинж тэмдэг илэрч байна” хэмээн 10 дугаар Богд Жавзандамба хутагтын дүрийг эндүүрэггүй магад тодруулсан болохоо нийтэд зарлажээ. 2016 онд Дээрхийн гэгээнтэн [[14-р Далай лам]] 10-р Богд Жавзандамба хутагтад Данзан Жамбал Чойжи Ванчүг [Түвэдээр: ''Tenzin Jampal Choegyi Wangchuk''] хэмээх алдар хайрлажээ. 10-р Богд Жавзандамба хутагтын алдарын эхний “Данзан” нь 14-р Далай лам Данзанжамцын нэрээс, удаах “Жамбал” нь [[:en:9th_Jebtsundamba_Khutughtu|9-р Богд Жавзандамба]] Жамбалнамдолчойжижанцан хутагтын нэрээс, удаах "Чойжи" нь [[:en:Bogd_Khan|8-р Богд Жавзандамба]] Агваан Лувсан Чойжи Ням Данзан Ванчүг Балсамбуу хутагтын нэрээс оруулсан байна.<ref>{{Cite web |title=eagle.mn |url=https://eagle.mn/r/20228 |access-date=2025-02-25 |website=eagle.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kuepper |first=Miriam |date=2023-03-23 |title=Mongolian boy named by Dalai Lama as reincarnation of Buddhism leader |url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-11894335/Mongolian-child-named-Dalai-Lama-reincarnation-Buddhisms-important-leader.html |access-date=2025-02-25 |website=Mail Online}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-03-27 |title=Mongolian boy named reincarnation of Buddhist spiritual leader by the Dalai Lama |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/new-dalai-lama-mongolia-boy-tibet-b2308510.html |access-date=2025-02-25 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Dalai Lama names US-born Mongolian boy as as 3rd highest leader in Buddhism |url=https://www.business-standard.com/world-news/dalai-lama-names-us-born-mongolian-boy-as-as-3rd-highest-leader-in-buddhism-123032700655_1.html |access-date=2025-02-25 |website=www.business-standard.com |language=en-US}}</ref> 2023 оны 3 сарын 8-ны өдөр Энэтхэгийн Himachal Pradesh мужийн [[Дарамсала]] хот дахь "Зүглаг Хан" дуганд 5000 лам хувраг, сүсэгтэн түүний дотор 600 монголчууд оролцсон Дэмчог Нагбува Хэрүга Кришначаряа уламжлалын авшиг хүртээх ёслолын үеэр Дээрхийн гэгээнтэн 14-р Далай лам түүний зүүн талд сууж буй бяцхан хүүг заан “Өнөөдөр бидэнтэй хамт Монголын Халх Жавзандамба хутагтын дүр сууж байна. Түүний өмнөх дүрүүд Дэмчогийн Кришначаряа язгууртай ойр холбоотой. Тэдний нэг энэ уламжлалд зориулж, Монгол Улсад сүм хийд байгуулж байсан. Богдын шинэ дүр өнөөдөр энд, бидэнтэй хамт байгаа нь маш их өлзий дэмбэрэлтэй хэрэг юм” хэмээн хурсан олонд айлдсаныг Энэтхэгийн Таймс, Английн Таймс зэрэг дэлхийн олон хэвлэлүүд түгээн цацсан билээ.<ref>{{Cite web |last=Б.Анхтуяа |date=2023-03-21 |title=Mongolian child named as the reincarnation of Buddhism's spiritual leader - News.MN |url=https://news.mn/en/798945/ |access-date=2025-02-25 |website=News.MN - The source of news |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=A Mongolian boy has been declared an important leader for Tibetan Buddhists |language=en |work=NPR |url=https://www.npr.org/2023/04/01/1167587452/a-mongolian-boy-has-been-declared-an-important-leader-for-tibetan-buddhists |access-date=2025-02-25}}</ref> 2016 оноос хойш нууцалж байсан 10-р Богд Жавзандамба хутагтын талаар [[14-р Далай лам]] дэлхийд зарласан нь буддын шашинтан хийгээд дэлхийн олон нийтэд шуугиан тарьсан юм. Дээрхийн гэгээнтэн 14-р Далай лам мөн өдөр лам хувраг, сүсэгтэн монголчуудын төлөөлөлтэй уулзаж, Монголын Буддын шашны тэргүүн 10-р Богд Жавзундамба хутагт бээр 14-р Далай ламд мандал өргөсөн байна. 10-р Богд Жавзандамба хутагт бол Монголын Буддын шашны тэргүүн бөгөөд Буддизмын гурав дахь том лам, оюун санааны удирдагч билээ. Ийнхүү 260 гаруй жилийн дараа Монгол нутагт, Монгол хүн Монголын Буддын шашны тэргүүнээр тодорлоо. == Богд ламын замнал == Монголын Буддын шашны тэргүүн 10-р Богд Жавзандамба хутагт бээр 2023 оны туулай жилийн Цагаан сарын шинийн гуравны билигт сайн өдөр [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин]] хийдийн Батцагаан дуганд лам хуврагуудтай золголт хийжээ.<ref>{{Cite web |date=2023-03-14 |title=БОГД |url=https://www.inews.mn/a/31580 |access-date=2025-02-25 |website=www.inews.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Гурван настайдаа тодорч, 7 жил нууцлагдмал байсан Монголын X Богд олны өмнө гарч, “Монгол Улс буддын шашны цөм болно” гэж гаднынхан онцлов |url=https://isee.mn/n/47613 |access-date=2025-02-25 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> 2023 оны 8 сарын 30-нд Гандантэгчэнлин хийдийн Батцагаан дуганд Монголын Буддын шашны тэргүүн 10-р Богд Жавзандамба хутагт бээр Жадо ринбүчи хувилгаантай номын барилдлага тогтоон, [[Аюуш бурхан|Аюуш бурханы]] насны авшигийг багшаас шавьд, чихнээс чихэнд, нууцын нууц, зүрхний гүн дэх нандин авшиг дамжлагын эрхийг ёсчлон хүртжээ.<ref>{{Cite web |title=10-р Богд Жавзандамба эрдэнийн эрхи ёсчлон хүртлээ |url=https://sonin.mn/news/culture/139960 |access-date=2025-02-25 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Д.Чойжамц: X Богд бол Бурханы шашны ертөнцөд агуу үйл бүтээх гэгээнтэн юм DNN.mn |url=https://dnn.mn/news/131138 |access-date=2025-02-25 |website=dnn.mn }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2023 оны 11 сарын 18-ны өглөө Монголын Бурханы шашинтны төв, Гандантэгчэнлин хийдийн шинэ тэргүүн хамба ламыг ширээнээ залах ёслолыг тохиолдуулан Монголын Бурхан шашинтны төв, Гандантэгчэнлин хийдийн тэргүүн их хамбын албыг 31 жил хашсан, 29-р Хамба Номун Хан Дэмбэрэлийн Чойжамцаас шинэ Хамба лам, 30-р Хамба Номун Хан, гэвш, лхаарамба Дуламрагчаагийн Жавзандоржид хамбын тамгыг шилжүүлэн өгөх хүндэт үүргийг Монголын Буддын шашны тэргүүн 10-р Богд Жавзандамба хутагт бээр хүлээж, бэсрэг ёслол Батцагаан дуганд хаалттай болж, цөөн тооны лам хувраг оролцжээ.<ref>{{Cite web |last=Админ |date=2023-09-03 |title=Д.ЧОЙЖАМЦ: 10-Р БОГД МААНЬ НОМ ЭРДЭМДЭЭ ШАМДАЖ, ШАШИН МААНЬ СЭРГЭЖ БАЙНА |url=https://urug.mn/80170/ |access-date=2025-02-25 |website=Өрөг.МН - Монголын хараат бус хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл |language=mn }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=2023-11-18 |title=Тэргүүн хамба лам Д.Чойжамц: Шинэ Хамба Д.Жавзандоржид шашин номын үйлсэд сайн зүтгэж, ард олноо тэгш үзэж, энэрэн хайрлаж, бурхны шашнаа хөгжүүлээрэй гэж ерөөе |url=https://ubn.mn/p/52427 |access-date=2025-02-25 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> 2024 оны 8 дугаар сарын 9-ний өдөр Даян дэлхийн амар амгалангийн төлөөх Дүйнхорын ван буюу Цогт Цагийн Хүрдэний Их авшгийн айлдварт Монголын буддын шашны тэргүүн 10-р Богд Жавзандамба хутагт морилж, 2024 оны 8 дугаар сарын 17-ны өдрөөс эхлэн мөн сарын 22-ны өдрийг дуустал өөрийн биеэр оролцов. Энэхүү Цогт Цагийн Хүрдэний Их авшгийн айлдварт нийтдээ олон улс орны хорин мянга гаруй лам хувраг, сүсэгтэн олон оролцсон бөгөөд эл айлдварын үеэр Монголын буддын шашны тэргүүн 10-р Богд Жавзандамба хутагт бээр анх удаа нийтийн өмнө заларч, лам, хувраг сүсэгтэн олонтой мэндчилсэн болно. <ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=X Богд Жэвзүндамба хутагт Дүйнхорын ван Их авшгийн айлдварт мориллоо |url=https://www.zindaa.mn/4wyo |access-date=2025-02-25 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=Г. Мөрөн |date=2024-08-19 |title=ФОТО: Гандантэгчэнлин хийдэд Дүйнхорын вангийн авшиг хүртээх үйл ажиллагаа үргэлжилж байна |url=https://ikon.mn/n/37sf |access-date=2025-02-25 |website=ikon.mn |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=ФОТО: Дүйнхорын ван буюу Цогт Цагийн Хүрдэний Их авшгийн айлдварт X Богд Жэвзүндамба хутагт морилжээ |url=https://isee.mn/n/68290 |access-date=2025-02-25 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> 2024 оны 8 дугаар сарын 18-ны өдөр Монголын Буддын шашны тэргүүн, Оройн дээд Очирдара 10-р Богд Жавзандамба хутагтад Монголын Буддын шашны хутагт хувилгаад мөргөж, мандал өргөв. Монголын Буддын шашны тэргүүн 10-р Богд Жавзандамба хутагт бээр өдөр бүр, “миний монгол ахан дүүс, багш, лам хувраг, шавь нар маань амар амгалан болтугай” хэмээн ерөөл тавьсаар буй билээ.<ref>{{Cite web |date=2024-05-23 |title=Х БОГД: Эрдэмт бурхны шашин 10 зүгтээ дэлгэрэх болтугай |url=https://www.reelnews.mn/a/725 |access-date=2025-02-25 |website=www.reelnews.mn |language=mn}}</ref> {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Жамбалнамдолчойжижалцан]] |албан_тушаал =[[Жавзандамба хутагт]] |он = 2016- |дараа = - }} {{end}} == See also == [[Ангилал:2015 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Жавзандамба хутагт|#10]] [[Ангилал:Буддын хувилгаан]] [[Ангилал:Төвөдийн буддын шашны хүн]] 75qnpruvm4f1dnnjojrwc9ggt84gskx Хорти Миклош 0 139628 852913 847480 2026-04-11T09:04:15Z Enkhsaihan2005 64429 852913 wikitext text/x-wiki {{Short description|1920-1944 оны Унгарын удирдагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific-prefix = Эрхэмсэг дээд ''[[Витецийн одон|Витец]]'' | name = Хорти Миклош | honorific-suffix = де Надьбанья | image = TF 62 2304 Nr001.jpg | imagesize = 250px | caption = Албан ёсны хөрөг, 1941 он | office = [[Унгарын Регент|Унгарын Хаант Улсын Регент]] | term_start = 1920 оны 3 сарын 1 | term_end = 1944 оны 10 сарын 16 | monarch = ''Сул'' | primeminister = {{collapsible list|title=''Жагсаалт''|1= [[Хусар Карой]]<br/> [[Шимоньи Шемадам Шандор]]<br/> [[Телеки Пал]]<br/> [[Бетлен Иштван]]<br/> [[Каройи Дьюла]]<br/> [[Гёмбёш Дьюла]]<br/> [[Дараньи Калман]]<br/> [[Имреди Бела]]<br/> [[Телеки Пал]]<br/> {{nowrap|[[Керестеш-Фишер Ференц]] (үүрэг гүйцэтгэгч)}}<br/> [[Бардоши Ласло]]<br/> {{nowrap|[[Керестеш-Фишер Ференц]] (үүрэг гүйцэтгэгч)}}<br/> [[Каллаи Миклош]]<br/> [[Стояи Дёме]]<br/> [[Лакатош Геза]]}} | deputy = [[Хорти Иштван]] (1942) | predecessor = [[Хусар Карой]]<br/> <small>(төрийн тэргүүний үүрэг гүйцэтгэгч)</small> | successor = [[Салаши Ференц]]<br/> <small>(Улсын тэргүүн)</small> | birth_name = Миклош Хорти де Надьбанья | birth_date = {{birth date|1868|06|18}} | birth_place = [[Кендереш]], Австри-Унгар | death_date = {{death date and age|1957|02|9|1868|07|18}} | death_place = [[Эшторил]], Португал | spouse = {{marriage| [[Пургли Магдолна]]|1901}} | children = 4, үүнд [[Хорти Иштван|Иштван]], [[бага Хорти Миклош|Миклош]] | parents = {{plainlist| * Хорти Иштван * Халасси Паула }} | signature = Miklos Horthy signature.svg | nickname = | allegiance = {{flag|Австри-Унгар}} | branch = {{naval|Австри-Унгар}} | serviceyears = 1896–1918 | commands = [[File:Austria-Hungary-flag-1869-1914-naval-1786-1869-merchant.svg|25px]] [[Австри-Унгарын усан онгоцнуудын жагсаалт|Эзэн хааны флот]]<br/> [[File:Infantry Colour of the Royal Hungarian Defence Forces (1939-1945).svg|25px]] [[Унгарын эзэн хааны арми|Унгарын үндэсний арми]] | rank = ''[[Дэд адмирал]]'' (''Flottenkommandant'') | battles = {{Tree list}} * [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] ** [[Отрантогийн булангийн тулалдаан (1917 он)|Отранто булан]]{{WIA}} {{Tree list/end}} | termstart2 = 1919 оны 5 сарын 31 | termend2 = 7 сарын 12 | office2 = [[Батлан хамгаалахын сайд (Унгар)|Унгарын хувьсгалын эсрэг засгийн газрын Дайны сайд]] | predecessor2 = [[Сабо Золтан (Батлан хамгаалахын сайд)|Сабо Золтан]] | successor2 = [[Белицка Шандор]] | primeminister2 = [[Каройи Дьюла]] | office4 = [[Унгарын эзэн хааны арми|Унгарын үндэсний армийн ерөнхий командлагч]] | termstart4 = 1919 оны 6 сарын 6 | termend4 = 2020 оны 4 сарын 1 | 1blankname4 = Төрийн тэргүүн | 2blankname4 = Ерөнхий сайд | 1namedata4 = [[Австрийн Иосиф Август]]<ref>[[Унгарын захирагч]]</ref><br/> [[Фридрих Иштван]] <small>(үүрэг гүйцэтгэгч)</small><br/> [[Хусар Каройr]] <small>(үүрэг гүйцэтгэгч)</small><br/> Өөрөө<ref>[[Унгарын захирагч]]</ref> | 2namedata4 = [[Паттантьюш-Абрахам Дешё]]<br/> [[Пейдл Дьюла]]<br/> Фридрих Иштван <small>(1919 оны 8 сарын 15 хүртэл үүрэг гүйцэтгэгч)</small><br/> [[Шимоньи-Шемадам Шандор]] | predecessor4 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor4 = Берцевичи Бела | 3blankname4 = [[Батлан хамгаалахын сайд (Унгар)|Дайны сайд]] | 3namedata4 = Белицка Шандор<br/> [[Хаубрих Иосиф]]<br/> [[Шнецер Ференц]]<br/> Фридрих Иштван<br/> [[Шоош Карой]] | office3 = [[Австри-Унгарын тэнгисийн цэргийн флотын ерөнхий командлагч]] | termstart3 = 1918 оны 3 сарын 1 | termend3 = 11 сарын 1 | monarch3 = [[Австрийн I Карл|I Карл]] | 1blankname3 = [[Австрийн сайд-ерөнхийлөгч]] | 1namedata3 = [[Эрнст Сойдлер фон Фойхтенегг]]<br/> [[Макс Хуссарек фон Хайнлайн]]<br/> [[Хайнрих Ламмаш]] | successor3 = ''Албан тушаал үгүй болсон'' | predecessor3 = [[Максимилиан Ньегован]] | 2blankname3 = Дайны яамны Усан цэргийн хэсгийн дарга | 2namedata3 = Франц фон Холуб | office5 = [[Унгарын эзэн хааны арми|Унгарын эзэн хааны армийн дээд удирдагч]] | termstart5 = 1920 оны 3 сарын 1 | termend5 = 1944 оны 10 сарын 16 | successor5 = Салаши Ференц | predecessor5 = ''Өөрөө'' (Унгарын үндэсний армийн ерөнхий командлагч) | 1blankname5 = [[Унгарын захирагч|Захирагч]] | 1namedata5 = ''Өөрөө'' }} '''Хорти Миклош''' ([[Унгар хэл|унгар]]. ''Horthy Miklós'', [[Герман хэл|герман]]. ''Nikolaus von Horthy''; 1868 оны 6-р сарын 18-нд Австри-Унгарын Кендереш тосгонд төрж, 1957 оны 2-р сарын 9-нд [[Португал|Португалын]] Эшторил тосгонд нас барсан) — [[Унгарын хаант улс (1920–1946)|Унгарын хаант улсын]] удирдагч (1920-1944) бөгөөд усан цэргийн адмирал. == Намтар == [[Файл:HorthyReceived.jpg|thumb|389x389px|1919 онд Хорти Миклош Будапешт хотод "баатар" мэт цагаан морин дээр орж ирэх үе.]] Хорти Миклош 1868 оны 6-р сарын 18-нд төрсөн, эртний боловч алдарт бус язгууртан гэр бүлээс гаралтай. Залуудаа тэрээр маш их аялж, [[Османы эзэнт гүрэн]] болон бусад улс орнуудад [[Австри-Унгар|Австри-Унгарын]] дипломат албанд зүтгэж байжээ. 1908-1914 онд тэрээр эзэн хааны армийн генерал Эдуард фон Паарын туслах байсан. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] үед тэрээр Австри-Унгарын Тэнгисийн цэргийн хүчний ахмадаас дэд адмирал хүртэл дэвшиж байсан бөгөөд хэд хэдэн ялалт байгуулж явжээ, 1918 оны 3-р сард флотын ерөнхий командлагчаар томилогдож байсан. Тэрээр тус улсын өмнөд хэсэгт [[1919 оны Унгарын хувьсгал|1919 оны Унгарын хувьсгалын]] эсрэг эсэргүүцлийг удирдсан байна. Румын цэргүүдийг [[Будапешт|Будапештээс]] гарсны дараа Хорти хотод "баатар" мэт цагаан морин дээр орж иржээ. Хортийн Үндэсний арми, хагас бие даасан зэвсэгт бүлэглэл нь коммунистууд болон зүүний үзэлтнүүд, еврейчүүдийн эсрэг "Цагаан аллага"-sг хийжээ. 1920 онд Антант холбоо Унгараас цэргээ татсан боловч тэр жилдээ [[Трианоны гэрээ|Трианоны гэрээгээр]] тус улс газар нутгийнхаа 2/3-ыг (Словак, хорват, словени, румынчуудаас гадна 3 сая унгар угсаатан амьдардаг) болон эдийн засгийн дэд бүтцээсээ салжээ. Хорти Миклош консерватив уламжлалыг үргэлжлүүлсэн авторитар дэглэмийг Унгарт тогтоосон юм. Түүний эрх мэдэлд байх ихэнх хугацаанд Коммунист намыг хориглосон төдийгүй илт фашист намуудыг ч мөн хориглож байв. 1922 онд Унгарын хүн амын сонгуулийн эрхийг хязгаарлаж иргэдийн 38% нь сонгох эрхийг бүрэн хэмжээгээр хадгалсан юм. Түүнчлэн нууц санал хураалтыг болиулсан гэдэг юм. Түүний тухайн үеийн гадаад бодлогын чухал ололт бол Унгар улс 1922 оны 9-р сарын 18-нд [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн лигт]] элссэн явдал байв. 1927 онд Италийн хаант улстай Найрамдлын гэрээ байгуулсан нь Унгар улс ганцаардсан гадаад бодлогоос гарсны бэлгэ тэмдэг болсон юм. 1941 оны эхээр Хорти Миклош Унгар улс албан ёсоор Германы талд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] орсон гэж мэдэгдсэн. 1941 оны 4-р сард Унгарын цэргүүд Югослав руу довтлоход оролцсон байна. Энэ өдрүүдэд [[Адольф Хитлер|Адольф Хитлертэй]] уулзах үеэрээ Хорти: "Яагаад [[Монголчууд|'''монгол''']], [[Киргизүүд|киргиз]], [[Башкирууд|башкир]] болон бусад үндэстнүүд орос байх ёстой юм бэ? Хэрэв одоо байгаа Зөвлөлтийн Бүгд найрамдах улсууд бие даасан улс болсон бол асуудал шууд шийдэгдэх байсан юм. Хэдхэн долоо хоногийн дараа Германы арми бүх хүн төрөлхтний төлөөх хамгийн чухал ажлыг хийх байсан юм" гэж бичиж байжээ. Тэрээр Хитлерийн холбоотны хувьд тэнхлэгийн орнууд дайнд ялагдах нь гарцаагүй гэдгийг ухаарсан анхны хүмүүсийн нэг бөгөөд 1942 оноос эхлэн Германы эсрэг холбоотнуудтай нууц хэлэлцээ хийж эхэлжээ. Гэсэн хэдий ч Германтай харилцаа ойр хэвээр байв. 1943 оны 6-р сарын 18-нд А.Хитлер адмиралд 75 насны төрсөн өдрөөр нь тансаг дарвуулт онгоц бэлэглэж байжээ. 1944 оны 3-р сарын 19-ний өдөр гэхэд Унгар Германы цэргүүдэд эзлэгдсэн бөгөөд тус улсад еврей, цыгануудыг албадан гаргах ажиллагаа эхэлсэн. Зөвлөлтийн цэргүүд Унгарын хил рүү ойртоход Хорти 1944 оны 8-р сард Германыг дэмжигч Стоям Дёмегийн Засгийн газрыг зайлуулж, генерал [[Лакатош Геза]]г ерөнхий сайдаар томилсон байна. 1944 оны 10-р сарын 15-нд Хортийн засгийн газар ЗХУ-тай эвлэрэх хүсэлтэй байгаагаа зарласан юм. Гэсэн хэдий ч Хорти Румыны хаан [[I Михай]]гаас ялгаатай нь эх орноо дайнаас гаргаж чадаагүй юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дууссаны дараа 77 настай Хорти Миклошийг Югославын засгийн газар шилжүүлэн өгөхийг тулган шаардаж байсан боловч дайны гэмт хэрэгтнээр шүүгээгүй бөгөөд тэрээр гэр бүлийнхээ хамт Португалын Эшторил руу нүүж, тэнд 13 орчим жил амьдарсан. Хорти Миклош 1957 оны 2-р сарын 9-нд нас баржээ. Адмиралын чандрыг сүүлд 1993 оны 9-р сарын 4-нд Будапештээс зүүн зүгт орших Кендереш тосгоны оршуулгын газар дахь гэр бүлийн буханд шилжүүлэн оршуулжээ. [[Ангилал:Австри-Унгарын адмирал]] [[Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны хүн]] [[Ангилал:Унгарын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:1868 онд төрсөн]] [[Ангилал:1957 онд өнгөрсөн]] czl43hla7i39yol32r8yxdwind95h1d Рудольф Хесс 0 139709 852916 840104 2026-04-11T09:12:28Z Enkhsaihan2005 64429 852916 wikitext text/x-wiki {{Short description|Нацист Германы улс төрч (1894–1987)}} {{About|Аушвицийн бөөнөөр хорих лагерийн удирдагч, Адольф Хитлерийн орлогч фюрерийн|Калифорнийн уран бүтээлчийн тухай|Рудольф Хесс (уран бүтээлч)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Рудольф Хесс | native_name = {{nobold|Rufolf Heß}} | image = Bundesarchiv Bild 183-1987-0313-507, Rudolf Hess (cropped)(b).jpg | caption = Хесс 1935 он | office = Нацист Намын ''фюрерын'' орлогч | term_start = 1933 оны 4 сарын 21 | term_end = 1941 оны 5 сарын 12 | 1blankname = Фюрер | 1namedata = [[Адольф Хитлер]] | predecessor = Албан тушаал бий болсон | successor = [[Мартин Борманн]]<br />(Нацист намын канцлерын газрын дарга) | office1 = Яамгүй сайд | term_start1 = 1933 оны 12 сарын 1 | term_end1 = 1941 оны 5 сарын 12 | chancellor1 = Адольф Хитлер | office2 = Нацист Намын канцлерын газрын дарга{{sfn|Orlow|2010|p=261}}{{sfn|Lang|1979|p=69}} | predecessor2 = Албан тушаал бий болсон | successor2 = Мартин Борманн | term_start2 = 1933 оны 3 сарын 20{{sfn|Orlow|2010|p=261}} | term_end2 = 1941 оны 5 сарын 12 | office3 = Нацист намын фюрерийн хувийн туслах{{sfn|Nesbit|van Acker|2011|p=19}} | term_start3 = 1925{{sfn|Nesbit|van Acker|2011|p=19}} | term_end3 = 1935{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=68}} | predecessor3 = Албан тушаал бий болсон | successor3 = Мартин Борманн | title4 = Бусад албан тушаал | suboffice4 = [[Райхын Батлан Хамгаалах Яамны сайдын зөвлөл]]ийн гишүүн{{sfn|Broszat|1981|pp=308–309}} | subterm4 = 1939–1941 | suboffice5 = [[Нацист Нам]]ын ''[[райхслайтер]]'' | subterm5 = 1933 оны 6-9 сар | suboffice6 = [[Райхстаг (Нацист Герман)|Райхстагийн]] гишүүн{{sfn|Nazi Conspiracy and Aggression|1946|p=466}} | subterm6 = 1933–1941 | suboffice7 = Нацист намын улс төрийн төв хорооны дарга{{sfn|Nazi Conspiracy and Aggression|1946|p=466}} | subterm7 = 1932–1941 | birth_name = Рудольф Волтер Рихард Хесс | birth_date = {{Birth date|1894|4|26}} | birth_place = [[Александриа]], Египет | death_date = {{death date and age|1987|8|17|1894|4|26}} | death_place = [[Спандау шорон]], [[Баруун Берлин]] | death_cause = [[Дүүжилж амиа хорлох]] | resting_place = Фридхоф Вунзидел, [[Вунзидел]], Герман | nationality = Герман | party = [[Нацист Нам]] (1920–1941) | otherparty = <!--For additional political affiliations--> | spouse = {{marriage|[[Илсе Хесс|Илсе Прөл]]|1927}} | relations = | children = [[Вольф Рүдигер Хесс]] | parents = <!-- overrides mother and father parameters --> | relatives = | residence = | education = | alma_mater = [[Мюнхений их сургууль]] | signature = Rudolf Hess Signature.svg | signature_alt = | website = <!--Military service--> | nickname = | allegiance = [[Германы эзэнт гүрэн]] | branch = [[Германы эзэн хааны арми]] | serviceyears = 1914–1918 | rank = Нөөцийн дэслэгч | unit = {{plainlist | * Баварийн их бууны 7-р анги * Явган цэргийн 1-р анги }} | commands = | battles = {{Tree list}} * [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] ** [[Ипресийн анхдугаар тулалдаан]] ** [[Вердуны тулалдаан]] ** [[Румыны фронт]] {{Tree list/end}} | mawards = [[Төмөр загалмай]], 2-р зэрэг }} '''Рудольф Хесс''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Rudolf Walter Richard Heß,'' 1894 онд Египет улсад төрсөн -1987 онд Шпандау шоронд өөрийгөө хороож нас барсан) - Нацист Германы төрийн зүтгэлтэн, дайны гэмт хэрэгтэн хүн юм.[[Файл:Fritz Hess.jpg|thumb|Рудольф Хессийн аав Фриц Хесс]] ==Намтар== Рудольф Хесс дэлхийн нэгдүгээр дайнд оролцсон. Хесс нь дайны эхний үед явган цэрэгт байлдаж байсан бөгөөд дайны сүүлээр цэргийн нисгэгчийн сургуульд суралцан нисгэгчээр төгссөн бөгөөд агаарын тулалдаанд олон удаагийн ялалт байгуулсан нисгэгч байв. Дэлхийн дайн Кайзерын Герман буюу Германы эзэнт гүрний ялагдлаар дуусаж, эзэнт гүрэн задарсантай Хесс санал нэгдэхгүй байжээ. Тэрээр Нацист намд элсэн орж, түүний идэвхтэй гишүүн болжээ. Тэрээр Хитлерийн хамгийн итгэлтэй дотно хүн болж чадсан бөгөөд 1933 онд нацистууд [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс|Ваймарын бүгд найрамдах улс]]ын Засгийн эрхэнд гарахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн хмүүсийн нэг байлаа. Хитлер канцлер болсны дараа Хессийг өөрийн албан ёсны залгамжлагч, Германы хоёрдугаар хүн болгон зарласан байна. Дэлхийн хоёрдугаар дайн эхэлсний дараа Хесс нь дайны ажиллагааг төлөвлөхөд идэвхтэй оролцож байсан ба Германы гадаад болон дотоод бодлогод нөлөө үзүүлэгч чухал хүн байсан. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1987-0313-507, Rudolf Hess.jpg|thumb|Рудольф Хесс. 1935]] Германчууд 1939-1940 оны байлдааны ажиллагаандаа амжилт гарган Франц, Польш, Бельги, Нидерланд, Норвегийг эзэлэхэд Хессийн үүрэг багагүй байжээ. Хесс 1941 онд хэнд ч үл мэдэгдэн ганцаараа Ме-110 маркийн онгоц хөлөглөн Англид нисэн ирж, тухайн үед Британийн гадаад бодлогод ихээхэн нөлөө бүхий сэр Хамильтоны эдлэнд шүхрээр буусан байна. Энэ үйлдэл нь Хитлерийг ихээхэн бухимдуулсан байдаг. Хесс Британийн засгийн газартай албан ёсны хэлэлцээ хийх гэсэн боловч англичууд түүнийг хүлээн зөвшөөрөлгүй баривчлан, дайны олзлогдсон хүнээр дайны үлдсэн хугацаанд хорьсон байна. [[Файл:Bundesarchiv R 8076 Bild-0019, Olympische Winterspiele.- Eröffnung.jpg|thumb|Рудольф Хесс, [[Анри де Байе-Латур]], Адольф Гитлер нар [[1936 оны Өвлийн Олимп|1936 оны өвлийн олимп]]ын наадмын нээлтийн үеэр. [[Гармиш-Партенкирхен]], 1936 оны 2 сарын 6]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 121-0047, Nürnberg, Reichsparteitag, Eröffnung.jpg|thumb|Хесс 1935 онд Нацист Намын их хурлын нээлтийн үеэр фюрертэй мэндчилж буй нь]] Дэлхийн хоёрдугаар дайн холбоотны ялалтаар дууссаны дараа Хессийг 1945 онд [[Нюрнбергийн шүүх хурал|Нюрнбергийн шүүх хурлаар]] дайны гэмт хэрэгтэн гэж үзэж шүүж, бүх насаар нь хорих ялаар шийтгэсэн байна. Хесс ялаа эдлэн Германы Берлин хот дахь Шпандау шоронд үлдсэн амьдралаа өнгөрүүлжээ. [[Файл:RudolfHessIronCross2ndClass.JPG|thumb|180px|Канадын [[Халифакс (Нова Скоша)|Халифакс]] дахь Хессийн хураагдсан 2-р зэргийн Төмөр загалмай одон]] ==Үхсэн нь== 1987 оны 8 дугаар сарын 17-ны өдөр Берлиний Шпандау шоронд Германы нацистын сүүлчийн хоригдол Рудольф Хесс үдээс хойш салхилахаар гарчээ. [[Файл:Rudolf Hess at Nuremberg prison.jpg|thumb|1945 оны 11 сарын 24-нд хорих өрөөнд]] [[Файл:German War Crimes Trials. Nuernberg & Dachau - NARA - 292606.jpg|thumb|Нюрнбергийн шүүх хурлын үеэр Рудольф Хессийн өрөөг харгалзагч]] Тэрээр амьдралынхаа бараг тал хувийг Шпандаугийн хашааг тойрон алхаж, 46 жил шоронд суусан юм. Тэрээр 1941 оны 5 дугаар сарын тэр өдрөөс хойш Их Британи руу нисэж энх тайвныг санал болгосон боловч баривчлагджээ. Тэр шоронд өтөлж хөгширсөн билээ. 93 настай өвгөн шоронгийн хянагчийн хамт түүнд зориулж тусгайлан барьсан цэцэрлэгийн байшин руу аажмаар алхдаг байв. Бүтэн үстэй, өтгөн хөмсөгний доор хурц харцтай Р.Хесс чимээгүйхэн сандал дээр суугаад сонин уншлаа. Амьдралынхаа сүүлийн мөчид ч тэр А.Хитлерийг эцэс төгсгөлгүй биширч, Фюрерийн намыг байгуулсан “жинхэнэ нацист” хэвээр үлджээ. Тэр А.Хитлерийн дараа эрэмбэлэгдэх нацистын №2 удирдагч байсан юм. Р.Хесс хэзээ ч гэм буруугаа хүлээн зөвшөөрөөгүй гэдэг. 1987 оны 8 дугаар сарын 17-ны өмнөхөн тэрээр суллагдах боломжгүй гэдгийг ойлгосон бөгөөд түүнийг суллах талаар Зөвлөлтийн удирдагчид ялангуяа М.С.Горбачев хатуу хэвээр байв. Нюрнбергийн шүүхээс бүх насаар нь хорих ялыг эцэс хүртэл нь эдлэх ёстой хэмээжээ. (нацистуудын бусад удирдагчид хүмүүнлэгийн үндэслэлээр ч гэсэн суллагдсан). Р.Хессийг түшлэгтэй сандал, сонинтой үлдээж, харуул өөрөө сонин авч, байшингаас холдож, ойролцоох модны доор суув. Хэсэг хугацааны дараа тэрээр "Өвөө" (хянагчид түүнийг ингэж дууддаг байсан) дээр очихоор цонхоор харахад тэр урьдын адил сониноо уншиж байсан. Гэвч тэрээр хүзүүндээ цахилгааны утас ороон (байшинд дэнлүүг ингэж холбосон) унасан байхыг харсан юм. Утасны нөгөө үзүүр нь цонхны бариултай холбоотой байв. Хянагч тэр даруй тусламж дуудсан боловч сэхээн амьдруулах анхны тусламж тус болсонгүй зүрх нь зогсчээ. Рудольф Хессийн цогцсыг Британийн цэргийн эмнэлэгт хүргэсэн бөгөөд тэр өдрийн 16 цаг 10 минутад Шпандаугийн сүүлчийн хоригдол нас барсныг зарлав. Рудольф Хесс шоронд хоригдсон сүүлийн 7626 хоногоо ганцаардмал байдалд өнгөрүүлсэн гэдэг. Фюрерийн орлогч бөгөөд "баруун гар" Р.Хессийг дайн эхлүүлж, хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцсон Нюрнберг хотын шүүх хурлын дараа түүнийг өөр зургаан нацистын хамт Шпандау шорон руу аваачжээ. Рудольф Хесс “7 дугаар хоригдол" болсон ба харин 1-д байранд Хитлерийн залуучууд, Венийн Гаулейтерийн тэргүүн Б.фон Ширах, 2-т адмирал К.Дониц, 3-т БоХеми, Моравийн хамгаалагч К.фон Нейрат, 4-т Адмирал Э.Рэдер, Эдийн засгийн сайд В.Функ, Гитлерийн архитектор, Зэвсгийн яамны сайд А.Спир нар мөн тэнд сууж байв. Эхний зургаан хүн бүгд 10-20 жилийн хорих ял авч, 1966 он гэхэд суллагджээ. Зөвхөн Рудольф Хесс л Шпандауд ганцаар үлдсэн билээ. Рудольф Хесс маш ихэмсэг байсан бөгөөд ажиллахыг хүсдэггүй байв. Бусад хоригдлуудыг сулласны дараа түүнд хэн ч саад болоогүй гэдэг. Амиа хорлосоны дараа "орлогч фюрер"-ийн хүү Вольф-Рюдигер Хесс болон түүний өмгөөлөгч Альфред Зайдл нар Рудольф Хессийг устгасан гэж тэр даруй мэдэгдэв. [[Файл:Rudolf Hess-Gedenkmarsch.jpg|thumb|Вунзидель дэх Рудольф Хессийн дурсгалын жагсаал. 2004 он]] ==Түүний үхлийн талаарх таамаг== 1. Тусгайлсан шалгалтаар Рудольф Хесс өөрийгөө дүүжлээгүй хэн нэгэн утсаар боомилсон болох нь илэрсэн, 2. Нас барахынхаа өмнөхөн Рудольф Хесс суллагдахыг хүсэж байсан бөгөөд 1941 онд британичуудтай хийсэн хэлэлцээнийхээ тухай дуулиан шуугиантай үнэнийг дэлхий нийтэд хэлэх гэж байв. А.Хитлер довтолно. Европын нийтлэг дайсан (ЗСБНХУ), Их Британи нар хоёр дахь фронт нээхийг хойшлуулж, шийдэмгий бус тулалдах болно. Дорно дахинд Рейхийн ялалт байгуулсны дараа Англи, Герман улсууд дэлхийг нөлөөллийн бүс болгон хувааж, Англитай таатай нөхцөлөөр гэрээ байгуулна хэмээн ярих гэж байсан. 3. Рудольф Хесс хүүтэйгээ үнэнийг хэлбэл амь насаа алдах тухайгаа ярьсан. Мөн түүнийг суллагдсаны дараа илчлэгдэх үнэнээс болгоомжилж Британийн Агаарын тусгай албаны хүчин Шпандаугийн сүүлчийн хоригдлыг устгаж, амиа хорлосон болгосон. 4. Аллагын ул мөрийг нуухын тулд холбоотнууд Шпандау шоронг устгасан. Өөр нэг таамгаар 1979-1986 онуудад Рудольф Хесс 5 удаа суллагдах хүсэлт гаргасан бөгөөд тэр болгонд ЗХУ-аас бусад бүх холбоотнууд түүний хүсэлтийг зөвшөөрөхөд бэлэн байв. Тиймээс британичууд нацистыг суллахаас эмээхгүй байсан нь тодорхой харагддаг. Зөвхөн Зөвлөлтийн хориг саад болсон. Нэмж дурдахад 1987 оноос өмнө Рудольф Хесс 4 удаа амиа хорлохыг оролдсон (хамгийн сүүлд 1977 онд) ба өлсгөлөн зарлаж, ерөнхийдөө сэтгэцийн хувьд тогтворгүй, 1969 он хүртэл төрөл төрөгсөдтэйгээ уулзахаас татгалзаж байсан, хоригдож байхдаа ой санамжаа алдсан аж. Нацистын сүүлчийн удирдагчийг хэн хороосон нь таамаг хэвээр үлджээ... ==Зохиолууд== * {{книга |заглавие=The Loneliest Man in the World |год=1974 |издательство=Martin Secker & Warburg |место=London |oclc=1094312 |ref=Bird |автор={{Нп3|Eugene K. Bird|Bird, Eugene|en|Eugene K. Bird}} }} * {{книга |заглавие=My Father Rudolf Hess |год=1987 |издательство=W.H. Allen |место=London |isbn=0-352-32214-4 |ref=Hess |автор=[[Гесс, Вольф Рюдигер|Hess, Wolf Rüdiger]] }} * {{книга |заглавие=Hess: A Biography |ссылка=https://archive.org/details/hessbiography0000manv |год=1971 |издательство=Granada |место=London |isbn=0-261-63246-9 |ref=Manvell, Fraenkel |автор=Manvell, Roger; Fraenkel, Heinrich }} * {{книга |автор= [[Гёртемакер, Манфред|Görtemaker M.]]|часть= |заглавие= Rudolf Hess: Der Stellvertreter|ответственный= |место= München|издательство= C.H. Beck|год= 2023|seiten= 758|серия= |isbn= 978-3406652912|тираж= |ref= M. Görtemaker}} * {{книга |заглавие=The Flight of Rudolf Hess: Myths and Reality |год=2011 |издательство={{Нп3|The History Press|History Press|en|The History Press}} |место=Stroud |isbn=978-0-7509-4757-2 |ref=Nesbit, van Acker |язык=en |автор=Nesbit, Roy Conyers; van Acker, Georges}} * {{книга |заглавие= The Pursuit of the Nazi Mind: Hitler, Hess, and the Analysts |ссылка= https://archive.org/details/pursuitofnazimin0000pick |год= 2012 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |место= Oxford; New York |isbn= 978-0-19-954168-3 |ref= Pick |язык=en |автор= {{Нп3|Daniel Pick|Pick, Daniel|en|Daniel Pick}}}} * {{статья |заглавие= Report into Rudolf Hess death fails to answer unexplained questions about Nazi prisoner's 'suicide' |издание= The Telegraph |ссылка= https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/9149066/Report-into-Rudolf-Hess-death-fails-to-answer-unexplained-questions-about-Nazi-prisoners-suicide.html |accessdate= 2013-06-21 |ref=Rojas |язык=en |тип= journal |автор= Rojas, John-Paul Ford; Wardrop, Murray |число= 17 |месяц= 3 |год= 2012}} * {{книга |год= 1996 |заглавие= Albert Speer: His Battle With Truth |ссылка= https://archive.org/details/albertspeerhisba00sere |издательство= Vintage |место= New York |isbn= 978-0-679-76812-8 |ref= Sereny |автор= [[Серени, Гитта|Sereny, Gitta]]}} * {{книга |заглавие= {{Нп3|The Rise and Fall of the Third Reich}} |издательство=[[Simon & Schuster]] |место= New York |год= 1960 |isbn= 978-0-671-62420-0 |ref= Shirer |автор= [[Ширер, Уильям|William L. Shirer]]}} {{refend}} ==Эшлэл== {{Reflist|2}} {{Германы нацизм}} {{DEFAULTSORT:Хесс, Рудольф}} [[Ангилал:Рудольф Хесс| ]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний канцлерын орлогч (1933-1945)]] [[Ангилал:ВБНУ-ын Райхстагийн гишүүн]] [[Ангилал:Райхстагийн гишүүн (Германы эзэнт гүрэн, 1933-1945)]] [[Ангилал:ГҮСАН-ын гишүүн]] [[Ангилал:Германы Ажилчны Намын гишүүн]] [[Ангилал:Германы төрийн албан хаагч]] [[Ангилал:Германы намын зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] [[Ангилал:Холокостын гэмт хэрэгтэн]] [[Ангилал:Нацизмын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний дэлхийн нэгдүгээр дайны хүн]] [[Ангилал:ГҮСАН-ын Намын Алтан тэмдэг шагналтан]] [[Ангилал:Төмөр Загалмайн 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Германы түүхэн хүн]] [[Ангилал:Яллагдсан хүн]] [[Ангилал:Дайны гэмт хэрэгтэн]] [[Ангилал:Германы хүн]] [[Ангилал:германчууд]] [[Ангилал:1894 онд төрсөн]] [[Ангилал:1987 онд өнгөрсөн]] jx34m7grbma4c80ffjmwkb6unsxt44a Никушор Дан 0 140011 852917 830793 2026-04-11T09:21:56Z Enkhsaihan2005 64429 852917 wikitext text/x-wiki {{Short description|2025 оноос Румыны Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэмсэг]] | name = Никушор Дан | native_name = {{nobold|Nicușor Dan}} | image = Nicușor_Dan%2C_Sept._2025.jpg | caption = Дан 2025 онд | office = [[Румыны ерөнхийлөгч]] | prime_minister = {{plainlist| * [[Кэтэлин Предою]] <small>(Үүрэг гүйцэтгэгч)</small> * [[Илие Боложан]] }} | term_start = 2025 оны 5 сарын 26 | term_end = | predecessor = [[Клаус Иоханнис]] | office1 = [[Бухарест хотын дарга]] | term_start1 = 2020 оны 10 сарын 29 | term_end1 = 2025 оны 5 сарын 26 | predecessor1 = [[Габриэла Фиреа]] | successor1 = Стелиан Буждувеану (үүрэг гүйцэтгэгч)<br>[[Чиприан Чиуку]] | office2 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Румын)|Төлөөлөгчдийн танхимын]] гишүүн | term_start2 = 2016 оны 12 сарын 21 | term_end2 = 2020 оны 10 сарын 20 | constituency2 = [[Бухарест]] {{Collapsed infobox section begin|Бусад албан тушаал}} | office3 = [[Бухарестын Ерөнхий Зөвлөл|Бухарест Хотын Захиргааны Ерөнхий Зөвлөлийн]] гишүүн | 1blankname3 = {{nowrap|[[Бухарест хотын дарга|Хотын дарга]]}} | 1namedata3 = Габриэла Фиреа | term_start3 = 2016 оны 6 сарын 23 | term_end3 = 2016 оны 12 сарын 21 | office4 = [[Румыныг аваръя эвсэл|Румыныг аваръя эвслийн]] ерөнхийлөгч | term_start4 = 2016 оны 7 сарын 28 | term_end4 = 2017 оны 7 сарын 1 | predecessor4 = ''Өөрөө'' ([[Бухарестыг аваръя эвсэл|Бухарестыг аваръя эвслийн]] ерөнхийлөгч) | successor4 = [[Элек Левент]] (үүрэг гүйцэтгэгч) {{Collapsed infobox section end}} | birth_name = Никушор Даниэл Дан | birth_date = {{birth date and age|1969|12|20}} | birth_place = [[Фэгэраш]], [[Брашов тойрог]], [[Бүгд Найрамдах Социалист Румын Улс]] | party = [[Бие даагч]] (2017 оноос) | other_party = {{plainlist| * [[Бухарестыг аваръя эвсэл|USB]] (2015–2016) * [[Румыныг аваръя эвсэл|USR]] (2016–2017) }} | partner = Мирабела Грэдинару | children = 2 | signature = Signature of Nicușor Dan.svg }} '''Никушор Даниэл Дан''' ({{lang-ro|Nicușor Daniel Dan}}; 1969 оны 12 сарын 20-нд төрсөн), нь Румыны улс төрч, математикч, иргэний хөдөлгөөний зүтгэлтэн. 2020 оноос Бухарест хотын захирагчаар ажиллаж байгаад [[2025 оны Румыны ерөнхийлөгчийн сонгууль|ерөнхийлөгчийн сонгуульд]] ялснаар 2025 оны 5 сарын 26-наас тус улсын 7 дахь [[Румыны ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчийн]] албан тушаал хаших болов.<ref>{{Cite web |last=Buș |first=Cristi |date=2025-05-22 |title=Jurământul de învestire al lui Nicușor Dan va avea loc luni, în Parlament |url=https://evz.ro/juramantul-de-investire-al-lui-nicusor-dan-va-avea-loc-luni-in-parlament.html |access-date=2025-05-22 |website=Evenimentul Zilei |language=ro}}</ref> Брашой тойргийн [[Фэгэраш]]аас гаралтай Дан 1987, 1988 онуудад [[Олон улсын математикийн олимпиад]]аас алтан медаль хүртэж, математикийн авьяасаа нээн харуулжээ. [[Бухарестын их сургууль]]д математикийн чиглэлээр суралцаж, улмаар Францын [[Багшийн дээд сургууль (Парис)|Багшийн дээд сургуульд]] магистрын зэрэг, [[Парис 13 их сургууль]]д философийн докторын зэрэг хамгаалав. Нутагтаа буцаж ирээд Румыны авьяаслаг оюутнуудын шинжлэх ухааны судалгааг дэмжих [[Бухарестын багшийн дээд сургууль|Бухарестын багшийн дээд сургуулийг]] байгуулж, мөн иргэний хөдөлгөөний зүтгэлтэн болжээ. 2015 онд Дан [[Бухарестыг аваръя эвлэл]]ийг байгуулж, [[авлигын эсрэг]] болон түүх дурсгалыг хамгаалах чиглэлээр дуу хоолойгоо өргөж эхлэв. Жилийн дараа [[Румыныг аваръя эвлэл]]ийг хамтран байгуулалцаж, даргаар нь ажилласан боловч тус намын шинэ дэвшилт үзэл бодолтой тааралгүй, төв үзлийг илүүд үзсэний улмаас даргын ажлаа өгч, бие даав. 2016 оноос парламетын доод танхим болох Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогдон ажиллаж байгаад 2020 онд Бухарест хотын захирагчаар сонгогдсон хоёр дахь бие даагч болжээ<ref name="hotnews.ro">{{Cite web|url=https://www.hotnews.ro/stiri-politic-24331444-nicusor-dan-castigator-alegerilor-282-631-voturi-gabriela-firea-250-690-voturi-rezultate-finale-biroul-electoral-municipal-pentru-primaria-capitalei.htm?fbclid=IwAR24GgF--mkmru_Z-JYgwO2qNmnJHdrp7F3KAiVbneNbl4FqVei016bmo60|title=Nicuşor Dan, câştigător al alegerilor cu 282.631 de voturi. Gabriela Firea, 250.690 de voturi / Rezultatele în sectoare - date finale AEP - Politic - HotNews.ro|date=5 October 2020|access-date=6 October 2020|archive-date=22 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122123120/https://www.hotnews.ro/stiri-politic-24331444-nicusor-dan-castigator-alegerilor-282-631-voturi-gabriela-firea-250-690-voturi-rezultate-finale-biroul-electoral-municipal-pentru-primaria-capitalei.htm?fbclid=IwAR24GgF--mkmru_Z-JYgwO2qNmnJHdrp7F3KAiVbneNbl4FqVei016bmo60|url-status=dead}}</ref>. Улмаар 2024 онд дахин сонгогдов. Хотын захирагчаар ажиллах хугацаандаа тэрээр дэд бүтэц, мөн ил тод байдалд төвлөрч ажилласан боловч бүтээн байгуулалтын хоцрогдолтой холбоотойгоор шүүмжлэл хүртэж байв. Дан [[2025 оны Румыны ерөнхийлөгчийн сонгууль]]д бие даан нэр дэвшиж эхний шатанд 21%-ийн санал авснаар 2-рт бичигдэв.<ref>{{Cite web |date=2025-05-05 |title=Nationalist Simion wins first round of Romanian election rerun |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj0zl1702ego |access-date=2025-05-22 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-05-05 |title=Romanian presidential election: Far right clinches overwhelming victory in first round |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/05/05/romanian-presidential-election-far-right-clinches-overwhelming-victory-in-first-round_6740917_4.html |access-date=2025-05-22 |language=en}}</ref> Шийдвэрлэх шатанд хэт барууны үзэлт [[Румынчуудын эвлэлийн төлөө эвсэл|Румынчуудын эвлэлийн төлөө эвслийн]] үүсгэн байгуулагч [[Жорж Симион]]той өрсөлдөж, сонгогчдын 53.6%-ийн дэмжлэгийг хүлээснээр ерөнхийлөгчөөр сонгогдов.<ref>{{Cite web |date=2025-05-19 |title=Romanian liberal mayor Nicusor Dan wins tense race for presidency |url=https://www.bbc.com/news/articles/crk2xxzxkzxo |access-date=2025-05-22 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tanno |first=Mitchell McCluskey, Sophie |date=2025-05-18 |title=Romania’s pro-EU candidate beats hard-right rival to win presidential election |url=https://edition.cnn.com/2025/05/18/europe/romania-presidential-election-result-intl-latam |access-date=2025-05-22 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-18 |title=Pro-EU moderate Nicușor Dan wins Romanian presidential election stunner |url=https://www.politico.eu/article/romanian-presidential-election-results-nicusor-dan-george-simion/ |access-date=2025-05-22 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> Энэ сонгуульд сонгогчид Даны барууны ертөнцөд талтай бодлогыг өрсөлдөгчийнх нь [[үндсэрхэг үзэл|үндсэрхэг үзлээс]] илүүд үзсэн ажээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Дан, Никушор}} [[Ангилал:Румыны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Румыны улс төрч]] [[Ангилал:Румыны математикч]] [[Ангилал:1969 онд төрсөн]] crees4p4hqmxpt20fq67o0layadjv9f Нгуен Ван Тиу 0 140568 852946 822398 2026-04-11T10:30:18Z Enkhsaihan2005 64429 852946 wikitext text/x-wiki {{Short description|1967-1975 оны Өмнөд Вьетнамын Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Нгуен Ван Тиу | native_name = {{nobold|Nguyễn Văn Thiệu}} | image = Portrait of Nguyễn Văn Thiệu.jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 1969 он | order = 2 дахь | office = Өмнөд Вьетнамын Ерөнхийлөгч | term_start = 1967 оны 10 сарын 31 | term_end = 1975 оны 4 сарын 21 | vicepresident = {{ubl|[[Нгуен Као Ки]] (1967–1971)|Чан Ван Хуонг (1971–1975)}} | primeminister = {{list collapsed|title=''Жагсаалт''|[[Нгуен Ван Лок]] (1967–1968)|Чан Ван Хуонг (1968–1969)|[[Чан Тхиен Хием]] (1969 - 1975 оны 4 сар)|[[Нгуен Ба Кан]] (1975 оны 4 сар)}} | predecessor = [[Нго Динь Дием]] (Ерөнхийлөгч) ''Өөрөө''<br />(Үндэсний удирдлагын хорооны дарга) | successor = [[Чан Ван Хыонг]] | office2 = [[Өмнөд Вьетнамын удирдагчид|Үндэсний удирдлагын хорооны дарга]] | term_start2 = 1965 оны 6 сарын 19 | term_end2 = 1967 оны 10 сарын 31 | primeminister2 = Нгуен Као Ки | predecessor2 = [[Фан Хак Шыу]]<br />(Төрийн тэргүүнээр) | successor2 = [[1967 онд Өмнөд Вьетнамын ерөнхийлөгчийн сонгууль|''Албан тушаал үгүй болсон'']] | office3 = [[Үндэсний батлан ​​хамгаалахын сайд (Өмнөд Вьетнам)|Үндэсний батлан ​​хамгаалахын сайд]] | term_start3 = 1965 оны 2 сарын 16 | term_end3 = 1965 оны 6 сарын 20 | primeminister3 = [[Фан Хюи Куат]] | predecessor3 = [[Чан Ван Минь (дипломатч)|Чан Ван Минь]]|successor3=[[Нгуен Хюу Ко]] | office4 = [[Өмнөд Вьетнамын Ерөнхий сайдын орлогч]]<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=KyW4AAAAIAAJ&pg=PA198 | title=世界諸国の制度・組織・人事: 1840-2000 | isbn=9784130301220 | author1=秦郁彥 | date=2001 | publisher=東京大学出版会 }}</ref> | term_start4 = 1965 оны 1 сарын 18 | term_end4 = 1965 оны 6 сарын 12 | alongside4 = {{ubl|[[Нгуен Люу Вьен]]|[[Нгуен Суань Оань]]|[[Чан Ван До]]|[[Чан Ван Туен]]}} | primeminister4 = {{ubl|Чан Ван Хыонг|Нгуен Суань Оань {{small|(үүрэг гүйцэтэггч)}}|Фан Хюи Куат}} | predecessor4 = {{ubl|[[До Мау]]|[[Нгуен Тон Хоан]]}} | successor4 = {{ubl|[[Нгуен Хюу Ко]]|Нгуен Люу Вьен}} | birth_date = {{birth date|1923|4|5}} | birth_place = [[Фан Ранг-Тап Чам|Фан Ранг]], [[Нин Туан]], [[Аннам (Францын хамгаалалт)|Аннам]], [[Францын Энэтхэг-Хятад]] | death_date = {{death date and age|2001|9|29|1923|4|5}} | death_place = [[Бостон]], [[Массачусеттс]], АНУ | party = [[Үндэсний социал демократ фронт]] | other_party = {{ubl|[[Бүгд Найрамдах Вьетнам Улсын Цэргийн хүчин|Цэргийн]] (1963–1967)|[[Хувь хүний ​​хөдөлмөрийн хувьсгалт нам|Хөдөлмөрийн]] (1963 он хүртэл)|[[Вьетминь]] (1945–1946)}} | spouse = {{marriage|[[Нгуен Ти Май Анх]]|1951}} | children = 3 | profession = Армийн офицер, улс төрч | alma_mater = | signature = Signature of Nguyễn Văn Thiệu.svg | allegiance = {{ubl|[[Вьетнам Улс]]|[[Өмнөд Вьетнам]]}} | branch = {{ubli|[[Вьетнамын үндэсний арми]]|[[Бүгд найрамдах Вьетнам улсын арми]]}} | service_years = 1943–1967 | rank = <!-- [[File:B ARVN-OF-8.svg|30px]] --> [[Дэслэгч генерал]] (Trung Tướng) | commands = {{ubli|[[Вьетнамын үндэсний цэргийн академи]] (1956–1960)|[[7-р дивиз (Өмнөд Вьетнам)|7-р дивиз]] (1960–1961)|[[1-р дивиз (Өмнөд Вьетнам)|1-р дивиз]] (1961–1962)|[[5-р дивиз (Өмнөд Вьетнам)|5-р дивиз]] (1962–1964)|[[IV корпус (Өмнөд Вьетнам)|IV корпус]] (1964–1965)}}|battles={{ubl|[[1960 онд Өмнөд Вьетнамын төрийн эргэлт хийх оролдлого|1960 оны төрийн эргэлт хийх оролдлого]]|[[1963 онд Өмнөд Вьетнамын төрийн эргэлт|1963 оны төрийн эргэлт]]}} }} '''Нгуен Ван Тиу''' ({{Lang-vi|Nguyễn Văn Thiệu}}; 1923 оны 4-р сарын 5 - 2001 оны 9-р сарын 29) нь 1967-1975 онд Өмнөд Вьетнамын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан [[Өмнөд Вьетнам|Өмнөд Вьетнамын]] цэргийн офицер, улс төрч байв == ишлэлүүд == [[Ангилал:Гавьяаны Легион одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:2001 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1923 онд төрсөн]] <references />{{Stub}} q1nscepv8hxygztqtg4m4orfccs3hnr Аргун Ага 0 140969 852947 825119 2026-04-11T10:31:02Z Enkhsaihan2005 64429 852947 wikitext text/x-wiki {{short description|13-р зууны Монголын захирагч}} {{about|Хүлэгү хаанаас өмнөх Персийн захирагч Аргун Агагийн|Хүлэгү хааны ач Ил Хан Аргуны талаар|Аргун}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Аргун Ага | office = [[Перс]], [[Гүрж]] and [[Бага Ази|Анатолиагийн]] [[Даргач]] | image = Arghun in Tārīkh-i Jahān-Gushā - The History of The World Conqueror A.H. 689 A.D. 1290 - Suppl. Pers. 205 - Bibliothèque Nationale de France.jpg | caption = ''[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх]]'' дэх Аргун Агагийн хөрөг, 1290 он. [[Францын Үндэсний номын сан]] ([[:Commons:Category:Bibliothèque Nationale de France (Suppl. Pers. 205)|Suppl. Pers. 205]]).<ref>{{cite journal |last1=Jaber |first1=Shady |title=The Paintings of al-Āthār al-Bāqiya of al-Bīrūnī: A Turning Point in Islamic Visual Representation |journal=Lebanese American University |date=2021 |page=Figure 5 |url=https://laur.lau.edu.lb:8443/xmlui/bitstream/handle/10725/13751/Shady_Jaber_Thesis_Redacted.pdf?sequence=3}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Lane |first1=George |title=Arghun Aqa: Mongol Bureaucrat |journal=Iranian Studies |date=1999 |volume=32 |issue=4 |pages=459–482 |doi=10.1080/00210869908701965 |jstor=4311297 |url=https://www.jstor.org/stable/4311297 |issn=0021-0862 |quote= '''Juvaini's depiction of Arghun Aqa''' The picture painted of the Mongol amir in the [[Tārīkh-i Jahān-Gushā]] dates from this period.|url-access=subscription }}</ref> | termstart = 1243 | termend = 1275 | predecessor = [[Күргүз]] | successor = [[Буха (Жалайр)|Буха]] | birth_date = {{circa|1210}} | death_date = 6 сарын 17, 1275 (64–65 насалсан) | office1 = [[Хорасан|Хорасаны]] дэд захирагч | termstart1 = 1265 | termend1 = 1275 | governor1 = Төвшин хан | death_place = [[Хорасан]] }} '''Аргун Ага''' ({{MongolUnicode|ᠠᠷᠭᠤᠨ}}; {{Langx|fa|ارغون آقا}}; 1220 - 1275) нь 13-р зууны [[Ойрадууд|Ойрад аймгийн]] [[Их Монгол Улс|монгол]] язгууртан юм. Тэрээр 1243-1255 онд [[Хүлэгү|Хүлэгү хаан]] [[Ил Хаант Улс|Ил хаант улсыг]] байгуулахаас өмнө [[Иран|Персийн]] захирагч монгол ноён байв.<ref>Grousset, х. 376</ref> Их хаан [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] зарлигаар Аргун Ага зүүн болон төв Персийн дөрвөн тойргийг захирч байв. == Залуу нас == [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] өгүүлснээр, Аргуныг хүүхэд байхад аав нь Жалайрын Хадан хэмээх хүнд худалдсан бөгөөд Хадан нь [[Өгэдэй]] хааны гэрийн багш байжээ.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Landa|first=Ishayahu|date=2018|title=Эртний Монголчуудын Ислам шашинд орсон тухай шинэ баримт: Аргун Агагийн гэр бүл |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/new-light-on-early-mongol-islamisation-the-case-of-arghun-aqas-family1/EBC828779461678CFCFDCE46ED89BB86|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|language=en|volume=28|issue=1|pages=77–100|doi=10.1017/S1356186317000438| s2cid=166158524 |issn=1356-1863|url-access=subscription}}</ref> Хадан түүнийг өөрийн хүү Илүгэд шилжүүлсэн байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/argun-aqa-a-mongol-administrator-in-iran-d-1275|title=ARḠŪN ĀQĀ – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org|access-date=2020-04-19}}</ref> Харин [[Ата малик Жувейни|Жувейнигийн]] тэмдэглэснээр Аргуны эцэг нь мянгат ноён байжээ.<ref>[[Ата малик Жувейни]], ''[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх]]'' Орчуулсан. J. A. Boyle (Манчестер, 1997), х. 505.</ref> Аргун боловсрол сайтай, хуучин уйгар хэлэнд гаргуун байсан ба Өгэдэй хаан болон түүний угсааныханд зүтгэх үедээ алтан ургийнхны дунд нэр хүндтэй болсон байна. Өгэдэйг нас барсны хойно түүний хатан [[Дөргөнэ]] Аргуныг [[Мавереннахр|Трансоксианид]] Күргүз ноёны дэргэд дэд [[даргач|даргачаар]] томилсон бөгөөд Күргүзыг цаазаар авсны дараа 1242 онд Аргуныг даргачаар томилжээ. == Намтар == Түүнийг [[Амударья|Амударьяагаас]] [[Бага Ази|Анатолиа]] хүртэлх өргөн уудам газрыг захируулахаар томилон илгээж, шадар сайдаар нь Шараф ал-Динийг тавьжээ.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Lane|first=George|date=1999|title=Аргун Ага: Монгол түшмэл|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00210869908701965|journal=Iranian Studies|language=en|volume=32|issue=4|pages=459–482|doi=10.1080/00210869908701965|issn=0021-0862|url-access=subscription}}</ref> 1246 онд [[Гүюг хаан]] албан тушаалыг нь бататган томилсон байдаг. {{Circa|1247}} онд [[IV Иннокент|Ромын пап IV Иннокентийн]] элч [[Ломбардын Асцелин]] [[Байжу ноён|Байжу ноёнд]] бараалхах үеэр Аргунтай уулзсан байж болно. Гүюг хаан нас барж [[Мөнх хаан]] хаан ширээнд сууснаар Өгөдэйн удмын олон хан хөвүүд, түшмэд ноёд цаазаар авхуулж, ялд унацгаахад алтын ургийнхны дунд нэртэй байсан Аргун албан тушаалдаа хэвээр үлджээ. Түүний түшмэдүүдээс дурьдвал Жувейнигийн ноёд, Факр ал-Дин, Хусам ал-Дин Бихишти, Нажм ал-Дин Али, Турумтай, Наймадай зэрэг болно. Аргун 1254 онд Мөнх хааны зарлигаар Персэд хүн амын тооллого хийж байжээ.<ref name=":1" /> 1256 онд [[Хүлэгү|Хүлэгү ханы]] [[Монголчуудын ассассинчуудтай хийсэн дайн|Монголчуудын ассассинчуудтай хийсэн дайнд]] оролцсон байна. == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Ойрад]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын хүн]] [[Ангилал:Ил Хаант Улсын хүн]] [[Ангилал:1210-д онд төрсөн]] [[Ангилал:1275 онд өнгөрсөн]] j42c8fu29t4xg66pmecuq4znrnlwyhs Хэлэлцүүлэг:Зүүнгар–Халхын дайнууд 1 141741 852850 827030 2026-04-10T18:27:42Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Хэлэлцүүлэг:Халх-Зүүнгарын дайнууд]] to [[Хэлэлцүүлэг:Зүүнгар–Халхын дайнууд]] 827030 wikitext text/x-wiki == зочин == хэт нэг талыг харсан өнцгөөр бичсэн байна шүү [[Тусгай:Contributions/64.119.30.125|64.119.30.125]] 02:08, 11 Наймдугаар сар 2025 (UTC) r7fc9xwxg0g7mo09aikdb0f8str53ih Ковач Бела 0 142597 852949 847439 2026-04-11T10:32:42Z Enkhsaihan2005 64429 852949 wikitext text/x-wiki {{short description|Унгарын улс төрч (1908–1959)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name =Ковач Бела | native_name ={{nobold|Kovács Béla}} | image =Kovács Béla portré.png | order =[[Унгарын хөдөө аж ахуйн сайд]] | primeminister1 = [[Тилди Золтан]]{{Clear}}[[Надь Ференц]] | term_start1 =1945 оны 11 сарын 15 | term_end1 =1946 оны 2 сарын 23 | president1 = | predecessor1 =[[Надь Имре]] | successor1 =[[Доби Иштван]] | primeminister2 = Надь Имре | term_start2 =1956 оны 10 сарын 24 | term_end2 =1956 оны 11 сарын 3 | president2 = | predecessor2 =[[Матолчи Янош]] | successor2 =[[Дёге Имре]] | birth_date ={{Birth date|df=yes|1908|04|20}} | birth_place =[[Печ|Падаш]] (одоогийн Печ), [[Унгарын хаант улс]], [[Австри-Унгар]] | death_date ={{Death date and age|1959|06|21|1908|04|20}} | death_place =[[Бүгд Найрамдах Унгар Улс]], [[Печ]] | profession =улс төрч | party =Бие даасан жижиг аж ахуй эрхлэгчид, тариачид, иргэдийн нам (FKGP) |}} '''Ковач Бела''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Kovács Béla''; 1908 оны 4-р сарын 20-нд [[Австри-Унгар|Австри-Унгарын]] [[Печ]] хотод төрж, 1959 оны 6-р сарын 21-нд Печ хотод нас барсан) — Унгарын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, Унгарын Хөдөө аж ахуйн сайд (1945—1946, 1956). Ковач Бела мөн [[1956 оны Унгарын хувьсгал]]д оролцсон байна. == Намтар == Тэрээр 1933 онд бие даасан жижиг аж ахуй эрхлэгчдийн намд элссэн. 1936 он гэхэд Баранья мужийн намын салбарын дарга, 1939 онд намын ерөнхий нарийн бичгийн даргын орлогч болжээ. [[Файл:Béla Kovács plaque Bp05 Váci54.jpg|thumb]] Ковач Бела 1941 онд Унгарын тариачдын нийгэмлэгийн ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон байна. Тэрээр 1944 оны 12-р сараас Унгарын Үндэсний Түр Ассамблейн гишүүн байсан. Дайны дараах Унгарын түр засгийн газарт Дотоод хэргийн яамны сайд (1944 оны 12-р сараас 1945 оны 11-р сар), Хөдөө аж ахуйн яамны сайд (1945 оны 11-р сараас 1946 оны 2-р сар) зэрэг албыг хашиж байв. 1947 оны 2-р сарын 25-нд Ковач Белаг ЗХУ-ын эрх баригчид улсын эсрэг хуйвалдааны хэрэгт буруутган баривчилж, ЗХУ руу албадан гаргаж 20 жилийн хорих ял оноожээ. Тэрээр анх Унгар, Австрийн шоронд ял эдэлж, дараа нь 1951 оны 9-р сарын 25-наас ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах яамны Москвагийн төв шоронд ялаа эдэлж байжээ. 1956 оны 4-р сард шоронгоос суллагдсан байна. [[1956 оны Унгарын хувьсгал|1956 оны Унгарын хувьсгалын]] үеэр Ковач Бела "Бие даасан жижиг аж ахуй эрхлэгчдийн нам"-ыг өөрчлөн байгуулахад оролцсон. 10-р сарын 27-ноос 11-р сарын 2-ны хооронд Ковач [[Надь Имре]]гийн хоёр дахь засгийн газарт Хөдөө аж ахуйн сайдаар ажилласан. Унгарын Парламентын гишүүн хэвээр үлдсэн Ковач Бела 1959 онд нас баржээ. [[Ангилал:Унгарын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Унгарын улс төрч]] [[Ангилал:Унгарчууд]] [[Ангилал:1908 онд төрсөн]] [[Ангилал:1959 онд өнгөрсөн]] 1mq2kxyguf3btmwtzu7s7l04xvgo1qf Зэнээмядарын Батбаяр 0 143234 852951 837160 2026-04-11T10:33:47Z Enkhsaihan2005 64429 852951 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын төрийн албан хаагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Зэнээмядарын Батбаяр | image = Zeneemyadar Batbayar.jpg | office = Усны газрын дарга | term1 = 2005–2012<br />2024–одоо | order2 = Монгол Улсаас Унгар Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд | term_start2 = 2016 | term_end2 = 2021 | birth_date = {{Birth date|1974|02|19}} | birth_place = [[Алтай (хот)|Алтай, Говь-Алтай]], Монгол | alma_mater = [[Будапештын их сургууль]](ELTE) | profession = Хуульч }} '''Зэнээмядарын Батбаяр''' нь 2024 оноос хойш Монгол Улсын Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Усны газрын даргаар ажиллаж байгаа төрийн албан хаагч бөгөөд Монгол Улсын усны нөөцийн менежмент, ундны усны чанар, байгаль орчныг хамгаалах чиглэлээр идэвхтэй ажилладаг нэгэн юм. == Боловсрол == З.Батбаяр нь 1974 оны хоёрдугаар сарын 19-нд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] Алтай хотод төрсөн. Тэрээр 1982-1992 онд Улаанбаатар хотын 1-р дунд сургуульд бүрэн боловсрол эзэмшиж, 1992-1993 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС-]]<nowiki/>ийн Хууль зүйн факультетэд суралцсан. 1993-1994 онд Будапешт хотын хэлний бэлтгэлийн сургуульд, 1994-1999 онд Өтвөш Лорандын их сургуулийн Хууль зүйн факультетэд суралцан боловсролын докторын зэрэг хамгаалсан.<ref>{{Cite web |title=ELTE-sek messzi földről - dr. Batbayar Zeneemyadar {{!}} ELTE Alumni l Online Platform |url=https://www.alumni.elte.hu/hu/article/elte-sek-messzi-foldrol-dr-batbayar-zeneemyadar/16/09/2021/1226 |access-date=2025-10-28 |website=ELTE Alumni |language=hu}}</ref> Дараа нь 2003-2004 онд Улаанбаатар хотод Маастрихтийн их сургуулийн MBA дээд курсийг дүүргэсэн. == Карьер == * '''1999–2003 онд''' “Номин холдинг” ХХК -ийн хуулийн зөвлөх * '''2003–2005''' '''онд''' УИД ХК-ийн гүйцэтгэх захирал * '''2005-2012 онд''' ЗГ-ын хэрэгжүүлэгч агентлаг Усны газрын орлогч дарга * '''2012–2014 онд''' Монгол Улсын Сангийн сайдын зөвлөх * '''2013–2016 онд''' Монгол улс дахь парламентад суудал бүхий намын гадаад асуудал хариуцсан нарийн бичгийн дарга * '''2016–2021''' '''онд''' Монгол Улсаас Унгар Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Дөрвөн Элчин сайдыг шинээр томилов |url=https://gogo.mn/r/178447?i= |access-date=2025-10-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> * '''2022–2023''' '''онд''' Шихихутуг их сургуулийн судалгааны багийн ахлагч<ref>{{Cite web |title=Эрдмийн зөвлөл |url=https://shu.edu.mn/%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%BB/%D1%8D%D1%80%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%BB/ |access-date=2025-10-28 |website=Шихихутуг Их Сургууль |language=mn-MN}}</ref> * '''2024 оноос өнөөг хүртэл''' – [[Усны газар|ЗГ-ын хэрэгжүүлэгч агентлаг Усны газрын]] дарга<ref>{{Cite web |date=2023-08-22 |title=Усны агентлагийг З.Батбаяр удирдахаар боллоо |url=https://www.polit.mn/a/102214 |access-date=2025-10-28 |website=www.polit.mn |language=en}}</ref> == Ишлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Маастрихт Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Унгар дахь элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:ELTE]] 4grpjv2g973i0j9r4tabucuanx2j8yr Жеймс Нокс Полк 0 143563 852953 848178 2026-04-11T10:34:17Z Enkhsaihan2005 64429 852953 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Жеймс Нокс Полк | image = Polk crop.jpg | caption = Хөрөг, {{circa|1849}} | order = 11 дэх | office = Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч | vicepresident = [[Жорж М. Даллас]] | term_start = 1845 оны 3 сарын 4 | term_end = 1849 оны 3 сарын 4 | predecessor = [[Жон Тайлер]] | successor = [[Закари Тэйлор]] | order2 = 9 дэх | office2 = Теннесси мужийн захирагч | term_start2 = 1839 оны 10 сарын 14 | term_end2 = 1841 оны 10 сарын 15 | predecessor2 = [[Ньютон Каннон]] | successor2 = [[Жеймс С. Жонс]] | order3 = 13 дахь | office3 = АНУ-ын Төлөөлөгчдийн Танхимын дарга | term_start3 = 1835 оны 12 сарын 7 | term_end3 = 1839 оны 3 сарын 3 | predecessor3 = [[Жон Белл (Теннессийн улс төрч)|Жон Белл]] | successor3 = [[Роберт М. Т. Хантер]] | office4 = Төлөөлөгчдийн танхимын Төсвийн орлогын хорооны дарга | term_start4 = 1833 оны 3 сарын 4 | term_end4 = 1835 оны 3 сарын 4 | predecessor4 = [[Жулиан Верпланк]] | successor4 = [[Чөрчилл Камбреленг]] | state5 = [[Теннесси]] | term_start5 = 1825 оны 3 сарын 4 | term_end5 = 1839 оны 3 сарын 3 | predecessor5 = [[Жон Александр Кок]] | successor5 = [[Харви Маги Уоттерсон]] | constituency5 = {{plainlist| * 6-р (1825–1833) * 9-р (1833–1839) }} | birth_name = Жеймс Нокс Полк | birth_date = {{birth date|1795|11|2}} | birth_place = АНУ, [[Хойд Каролина]], [[Пайнвилль, Хойд Каролина|Пайнвилль]] | death_date = {{death date and age|1849|6|15|1795|11|2}} | death_place = АНУ, Теннесси, [[Нашвилл]] | resting_place = [[Теннесси мужийн капитол]] | party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан]] | spouse = {{marriage|[[Сара Чайлдресс Полк|Сара Чайлдресс]]|1824}} | occupation = {{hlist|Улс төрч|хуульч}} | education = [[Чапел Хилл дэх Хойд Каролины Их Сургууль]] ([[Бакалавр]]) | nickname = {{hlist|Залуу Хикори|Хожуулын Наполеон}} | signature = James K Polk Signature.svg | signature_alt = | allegiance = <!-- United States --> | branch = [[Теннесси мужийн хамгаалах анги|Теннессийн цэргийн тойрог]] | unit = Маури тойргийн морин цэргийн хороо | serviceyears = 1821–1825 | rank = [[Ахмад (АНУ)|Ахмад]] | parents = {{unbulleted list | [[Самюэл Полк]] | Жэйн Нокс }} }} '''Жеймс Нокс Полк''' ([[Англи хэл|англи.]] ''James Knox Polk''; 1795 оны 11-р сарын 2-нд АНУ-ын [[Хойд Каролина|Умард Каролина]] мужийн Паинвиль хотод төрж, 1849 оны 6-р сарын 15-нд [[Теннесси]] мужийн [[Нашвилл]] хотод нас барсан) — Америкийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, 1845 оны 3-р сарын 4-нөөс 1849 оны 3-р сарын 4-ний хооронд АНУ-ын 11 дахь ерөнхийлөгч байсан. Түүний ерөнхийлөгч байх хугацаанд АНУ томоохон газар нутгийг эзэмших болсон. Мексик-Америкийн дайны үеэр [[Нью-Мексико]], [[Калифорни]] мужуудыг эзлэн авч, Их Британи [[Орегон|Орегоныг]] шилжүүлж өгсөн юм. Ийнхүү АНУ [[Номхон далай|Номхон далайд]] гарцтай болоод Номхон далайн томоохон гүрэн болох үүд хаалга нээгджээ. {{DEFAULTSORT:Полк, Жеймс Нокс}} [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын улс төрч]] [[Ангилал:1795 онд төрсөн]] [[Ангилал:1849 онд өнгөрсөн]] 5wx48ryqxxs9390o1gqm5yhew4vz4ti Ямиш бэхлэлтийн тулалдаан буюу Бухгольцийн хэрэг явдал 0 145007 852884 846974 2026-04-11T05:01:41Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудсыг '# REDIRECT [[Ямишевийн бүслэлт]]'-р сольж байна. 852884 wikitext text/x-wiki # REDIRECT [[Ямишевийн бүслэлт]] 3dr5thei636nhvlpeh5dn1i1okdxsfr 852885 852884 2026-04-11T05:01:54Z HorseBro the hemionus 100126 [[Ямишевийн бүслэлт]] руу чиглүүлэгдлээ 852885 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ямишевийн бүслэлт]] 59qt51y2ajj1mabnoyhcklncjhicwnc 852886 852885 2026-04-11T05:02:18Z HorseBro the hemionus 100126 Changed redirect target from [[Ямишевийн бүслэлт]] to [[Ямышевын бүслэлт]] 852886 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ямышевын бүслэлт]] isk54t7fhhif37pdedk53e605w25j6r Мандалын Бат-Очир 0 145024 852737 848035 2026-04-10T12:56:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 852737 wikitext text/x-wiki '''Мандалын Бат-Очир''' (1895 онд Амгаланбаатар хотод төрсөн- 1938 оны 3-р сарын 12-нд буудуулан хороогдсон)- Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн. Ардын Засгийн газрын Шуудан бичиг, цахилгаан мэдээний ерөнхий хорооны эрхэлсэн түшмэл буюу дарга байсан. Монголд шуудангийн анхны маркийг санаачлагч, харилцаа холбоо, тээврийн салбарыг үүсгэн байгуулагч. == Намтар == Мандалын Бат-очир нь Зайсан Сармандалын (Хэлмэгдсэний дараа овог нь Мандал болж өөрчлөгдсөн) хүү болж 1895 онд төрсөн. Манж Чин улсын үед Монголоос 1913-1916 онд Хаант Орос улсын Эрхүү хотын А.М.Кладещевагийн нэрэмжит сургуульд сурч, 1916 оны 5-р сарын 17-ны өдөр 147 тоот үнэмлэхтэй төгссөн 9 хүүхдийн нэг юм. Үүнд анхны есөн хүүхэд нь Мандалын Бат-Очир, Маршал Х.Чойбалсан, Гараммядаг, Т.Лонтоон, Г.Гүрсэд, Н.Жадамба, Г.Найдансүрэн, Ж.Сүхбаатар, Д.Сэрээтэр нар бөгөөд хожим тэднээс М.Бат-Очир, Т. Лонтоон нарын дөрвөн хүн хэлмэгдүүлэлтэд өртөж, хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгүүлсэн юм. 1921 оны 11-р сарын 13-наас 1923 оны 12-р сарын 25-ныг хүртэл Ардын Засгийн газрын Шуудан бичиг, цахилгаан мэдээний ерөнхий хорооны эрхэлсэн түшмэл буюу даргаар томилсон байна. М.Бат-Очир нь Цахилгаан мэдээ, сэтгүүлийн ерөнхий хорооны даргаар ажиллахдаа шуудангийн марктай болох санаачилга гаргаж, маркийн зураг төслийг боловсруулж Засгийн газарт хянуулахаар өргөн мэдүүлсэн байна. Ажлаа өгснийх нь дараа буюу 1924 оны 6-р сард Монгол Улсын анхны марк “Элдэв-Очир” гарсан түүхтэй. М.Бат-Очир Монголын Худалдаа, аж үйлдвэрийн банк буюу өнөөгийн Монголбанкны анхны удирдах ажилтнуудын нэг байжээ. 1924 онд 6-р сарын 2-нд Оростой хамтарч байгуулсан Монголын Худалдаа ба аж үйлдвэрийн банкны нийт 22 албан хаагчийн дөрөв нь монгол бөгөөд тэдний нэг нь М.Бат-Очир юм. Тэрээр Мөнгөний явдлыг шинэчлэн сайжруулах комисс байгуулагдахад анхнаас нь ажиллаж 1, 2, 5, 10, 25, 100-тын дэвсгэрт 1925 онд гүйлгээнд гаргахад манлайлан ороцлсон юм. Том мөнгө буюу 100, 50, 25 төгрөгийн дэвсгэртэд таван хүн гарын үсэг зурсны хоёр нь монгол бөгөөд Монголын талыг төлөөлж Банкны ерөнхий хорооны гишүүн М. Бат-Очир, Цэдэн-Иш нар гарын үсгээ мөнхлөн үлдээсэн байдаг. 1929 онд Монголбанкнаас чөлөөлөгдөж, Монгол транс, Монгол тээхд 1938 он буюу хэлмэгдэх хүртлээ ажиллажээ. Тээврийн салбарын төв байгууллага нь 1929 оноос Монгол транс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж байгаад 1936 оноос Монгол Улсын мэдэлд шилжсэн. Монгол тээх нь төрийн болон хувийн ААН-үүдийг нэгдсэн зохион байгуулалтаар хангадаг бөгөөд М.Бат-Очир анхны даргаар нь ажиллаж байгаад, “Монгол тээх”-ийн Ерөнхий хорооны гишүүнээр ажиллах болсон. 1926 онд Улаанбаатарт Чийдэнгийн хорооны зүүн талд анхны Шатахуун түгээх станцыг барьсан бол 1936 он гэхэд Монгол 70 орчим ШТС-тай болсон байв. УБ-Өндөрхаан, УБ-Алтанбулаг, УБ-Сулинхээр, УБ-Хадаас буюу Булганы Дашинчилэн хүрэх чиглэлд морин өртөөг эдийн засгийн эргэлтэд оруулжээ. Хуучин 47 морин өртөө байсан ба долоо хоногт 2-3 удаа өртөөгөөр зорчигч тээвэрлэж байв. 1937 онд “Заговор” /Хуйвалдаан/ хэрэг хэмээх 115 хүний нэрийн жагсаалтыг Зөвлөлтөөс авчирч, Засгийн газрын эрх бүхий хүмүүст танилцуулж, Японы тагнуултай холбоотой энэ хүмүүсийг яаралтай баривчил гэсэн чиглэл өгчээ. “Заговор”-ын жагсаалтын 47-рт М.Бат-Очирын нэр байв. 1937 оны 9-р сард Монгол трансын Ерөнхий хорооны дарга Яндагийг, 12-р сард “Монгол транс”-ын Ерөнхий хорооны орлогч дарга Лувсандоог баривчилсан. Энэ хоёр хүний мэдүүлгээр М.Бат-Очирын нэрийг гаргаж авчээ. Ингээд М.Бат-Очирыг “Монгол Тээх”-ийн II баазын даргаар ажиллаж байхад нь 1938 оны 2-р сарын 8-ны өдөр Дотоод явдлын яамны сайд Маршал Х.Чойбалсангийн дайчлан баривчлах 190 дугаар ордерыг нэг өдрийн хугацаатай олгож, олгосон даруйдаа баривчилсан байна. Багачуудыг Орост биш, Герман, Франц зэрэг хөрөнгөтөн оронд сургах ёстой гэсэн санал тавьсан гэж буруутгасан байдаг. Орос сургагч багш нартай харилцаа муу, сургагч нарт шүүмжлэлтэй хандсаныг өлгөн авч, ач холбогдол өгсөн байна. М.Бат-Очир “Орос зөвлөхүүдийг буцаах ёстой. Монголын түүх соёл, нөхцөл байдлыг мэдэхгүй оросууд ирж зөвлөснөөр Монголын эдийн засаг, асуудал өөр тийш явж байна. Хэрэв зөвлөх ирүүлбэл Монголыг сайн мэдэх хүн байвал зохистой гэх мэт улс орныхоо эрх ашигт нийцсэн асуудлыг дэвшүүлэн тавьснаараа хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгүүлэх хатуу чанга ялд унажээ. Эцэст нь Онц бөгөөд бүрэн эрхт комиссын 1938 оны 4-р сарын 15-нд Шүүх цаазын бичгийн 43, 44, 45-р зүйлд заасан гэмт хэрэг үйлдсэн гэж мөрдөн байцаалтын 260 дугаартай хавтаст хэрэг, 15 хуудас ялын төлөвлөгөөтэйгээр хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгэсэн байна. ХХ зууны Монголын сор болсон сэхээтнүүдийн нэг, төр нийгмийн зүтгэлтэн Мандалын Бат-Очирыг 1938 оны 2-р сарын 8-нд баривчилж, 3-р сарын 12-ныг хүртэл 1 сар 4 хоног хорьсны эцэст буудан хороожээ. 8nvlgv4gjtu780ios6a1nlv0726es1h Ямышевын бүслэлт 0 145401 852834 850552 2026-04-10T16:59:45Z HorseBro the hemionus 100126 852834 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Ямышевын бүслэлт | place = Казахстан, [[Павлодар муж]] | partof = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date = 1716 | result = Зүүнгарын ялалт * Бухгольцын экспедиц бүтэлгүйтэв * Оросын цэргийн хэрэгсэл дээрэмдэв <ref name="auto1">{{Cite book |last=Chulkov |first=Mikhail |title=Историческое описание Российской коммерции при всех портах и границах от древних времён до ныне настоящего |publisher=Универ. тип. |year=1785 |volume=3 |location=М. |pages=447 |language=ru |trans-title=Historical Description of Russian Commerce at All Ports and Borders from Ancient Times to the Present}}</ref> * Ямышевын цайзыг сүйтгэв<ref name="auto1" /> | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}[[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц | strength1 = 10,000<ref name="auto" /> | strength2 = Үл мэдэгдэх | casualties1 = Үл мэдэгдэх | casualties2 = '''3,000:'''<br/> * 2,300 хүн өлсгөлөн эсвэл өвчний улмаас<ref name="auto1" /> * 700{{POW}}<ref name="auto1" /> }} '''Ямышевын бүслэлт''' нь Бухгольцын удирдсан [[Оросын царьт улс|Оросын Хаант Улсын]] экспедицийн эсрэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] цэргийн бүслэлт байв. Оросын [[I Пётр]] хааны тушаалаар 1714 онд Бухгольц Эркет (Яркенд)-ийн алтны ордуудыг эзлэх зорилготой экседицийг удирджээ.<ref name=":0">{{Cite book |last=Martynov |first=L. |title=Крепость на Оми: Исторический очерк |date=1939 |publisher=Омскоблиздат, L. Martynov |year= |location=Omsk |publication-date= |language=ru |trans-title=The Fortress on the Om: A Historical Sketch}}</ref> Энэ экспедиц бүтэлгүйтэж, дараа нь Лихареваас ирсэн өөр нэг экспедиц Зүүнгарт ирсэн боловч Зүүнгарууд хожим нь [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] эрэг дээр Оросын экспедицийн хүчинтэй тулалдаж, Зүүнгар болон Оросын хоорондох хил хязгаарыг тогтоожээ.<ref>{{Cite book |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=RUTGERS UNIVERSITY PRESS |year= |location=New Brunswick |publication-date= |pages=532}}</ref> == Өмнөтгөл == 1714 онд Букгольц Эркет (Яркенд)-ийн алтны ордуудыг эзлэх тушаал хүлээн авчээ.<ref name=":0">{{Cite book |last=Martynov |first=L. |title=Крепость на Оми: Исторический очерк |date=1939 |publisher=Омскоблиздат, L. Martynov |year= |location=Omsk |publication-date= |language=ru |trans-title=The Fortress on the Om: A Historical Sketch}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFMartynov1939">Martynov, L. (1939). </cite></ref> 1715 онд Оросын цэрэг Ямышевын цайзын барилгын ажлыг эхлүүлэхээр ирсэн боловч,<ref>{{Cite book |last=Martynov |first=L. |title=Крепость на Оми: Исторический очерк |publisher=Омскоблиздат |year=1939 |location=Omsk |language=ru |trans-title=The Fortress on the Om: A Historical Sketch}}</ref> Бухгольц цааш явахын оронд I Пётрт цөөн тооны армитай бол цааш явах нь аюултай гэсэн захидал илгээсэн ч уг захидал 1716 оны 8-р сарын 7-нд л хүргэгджээ. Энэ үеэр Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан]] Бухгольцод буцах талаар эцсийн сануулга илгээсэн бөгөөд Букхольц хүлээн авсангүй. == Бүслэлт == 2-р сарын 9-нд Цэвээнравдан өөрийн ах Их Цэрэндондовыг 10,000 цэрэгтэй хамт цайзыг бүслэхээр илгээжээ. Бүслэлтийн үеэр Зүүнгарууд Оросын хангамжийн хүчийг няцааж, оросууд өвчин, өлсгөлөнгөөс болж 2,300 орчим цэргээ алджээ. Зүүнгарууд [[Тобольск|Тобольскоос]] ирсэн цуваа руу дайрч, хангамжийг нь хураан авч, 700 цэргийг нь булаан авчээ. Удалгүй Зүүнгарууд цайзыг нурааж, барилга байгууламж, дэд бүтцийг сүйтгэж, цайзад байсан хангамжийг дээрэмдэж эхлэхэд Бухгольц цайзаас зугтжээ. == Лавлагаа == {{Reflist}}{{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:CS1 Орос-хэлний эх сурвалж (ru)]] pxi2hx4xgptk9d1m7wevyec7vmg7icb Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн 0 145409 852835 850679 2026-04-10T17:00:40Z HorseBro the hemionus 100126 852835 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн | place = [[Енисей мөрөн]], [[Эрчис мөрөн]], [[Зайсан нуур]], Бий мөрөн, Өмнөд Сибирь, Орос болон Зүүн хойд Казахстан | date = 17-оос 18-р зуунд | image = Renat map.jpg | caption = Шведийн олзлогдогч [[Йохан Густав Ренат]]ын [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутгийн]] газрын зураг | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж]] (1665–1667)<br/>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Баяруг Тайж (1710)<br/>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан]] (1716)<br/>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] (1716)<br/>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] (1719–1720) | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}} (1665)<br/>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Чоктон{{executed}} (1709)<br/>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц (1715–1716)<br/>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Лихарев (1719–1720) | territory = Зүүнгар–Оросын хилийг [[Енисей мөрөн]] болон [[Эрчис мөрөн]] дээр тогтоосон.<ref>{{Cite book |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=RUTGERS UNIVERSITY PRESS |location=New Brunswick |publication-date=1970 |pages=532}}</ref> }} '''Зүүнгар-Оросын мөргөлдөөн'''{{Efn|Зүүнгар болон оросууд хэзээ ч бүрэн хэмжээний дайн хийгээгүй тул эдгээр нь зөвхөн хилийн мөргөлдөөнүүдийн цуврал байсан юм.}} нь 17-оос 18-р зууны үед [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын Хаант улсын]] хооронд явагдсан цэргийн мөргөлдөөн, экспедиц, дайралтын цуврал байв. Энэ нь Зүүнгар Өмнөд [[Сибирь|Сибирийг]] эзлэн авахад хүргэсэн бөгөөд Оросууд Яркентэд алтны уурхай байрлуулж чадалгүй, Төв Азийг эзлэн түрэмгийлэх ажиллагаагаа зогсоосон юм. == Өмнөтгөл == [[Файл:CEM-15-Asia-Mercator-1595-Russia-2533.jpg|left|thumb|193x193px|1595 оны Оросын газрын зураг, шар өнгөөр.]] 16-р зуунд Оросууд [[Казань|Казань хотыг]] эзлэн авч, [[Астраханийн ханлиг|Астрахань хаант улсыг]] устгаснаар Оросууд 1582 онд Сибирь рүү тэлэлтээ эхлүүлсэн бөгөөд Ермак Тимофеевичийн удирдлага дор [[Сибирийн ханлиг|Сибирийн хаант улсын]] захирагч [[Көчөм Хан|Кучум ханы]] харьяанд байсан Вогулуудын нутаг дэвсгэрт довтлов. Хожим нь [[Татарууд|Татарын]] дайралт, дараа нь Оросын довтолгооны дараа тэд Сибирийн хаант улсыг амжилттай нэгтгэж, худалдааны замуудыг суурьшуулж, аюулгүй болгох хот, суурин газруудыг бий болгосон. 1614 онд [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадууд]] [[Томь гол|Томь голын]] эргэн тойронд Абин, Шор нар амьдардаг Кузнецкийн сав газрыг эзэлж, тэнд уул уурхай, төмөр боловсруулах ажил эрхэлж байжээ. Ойрадууд мөн [[Эрчис мөрөн|Иртышийн]] дунд болон дээд хэсгийн дагуух бүх давстай нууруудыг эзэмших эрхтэй болсон.<ref name=":0">{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |publication-date=2003 |pages=177}}</ref> Гэсэн хэдий ч тус бүс нутагт амьдарч байсан энгийн иргэд ойрадуудад алба гувчуур төлөх, ажиллахаас татгалзжээ. Энэ нь ойрадууд 1622 онд Кузнецкийг бүслэхэд хүргэсэн боловч хотыг эзэлж чадаагүй юм.<ref name=":0" /> Хожим нь 1634 онд [[Цорос|Чоросын]] хунтайж Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эмил голын дээд хэсэг, [[Тарвагатайн нуруу]]ны өмнөд хэсэгт Зүүнгарын хаант улсыг байгуулжээ. Тэрээр оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоож, тэдэнд давсны уурхайд нэвтрэх, өөрийн нутаг дэвсгэрт суурьших боломжийг олгосон юм.<ref>{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |publication-date=2003 |pages=146}}</ref> Гэсэн хэдий ч Эрдэнийн хүү [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] оросууд болон [[Халх|Халхууд]] руу довтолсон тул Зүүнгар болон оросуудын харилцаа тасарчээ. == Мөргөлдөөний явц == [[Файл:Yenisei_River,_Siberia,_captured_by_Envisat_ESA230187.jpg|thumb|[[Енисей мөрөн|Енисей]] мөрний үзэмж.]] === Енисей, Бий руу довтолж эзэлсэн нь === 1665 онд Зүүнгарын хаант улсын [[Хунтайж]], Сэнгэ [[Хакасууд|Хакасын]] дэмжлэгтэйгээр Енисей мөрөн рүү довтлов. Зүүнгарууд Красноярскийн цайз руу дайрж, [[Красноярск]] болон түүний ойр орчмын оршин суугчид тэднээс ямар ч довтолгоо хүлээж байгаагүй юм. Зүүнгарууд хотын хэрмийн гаднах энгийн иргэдийг хядаж, тосгон, фермүүдийг сүйтгэж, хүнсний хангамжийг нь булаан авсан. Үүний дараа Зүүнгарууд Родион Кольцовын удирдсан [[Оросууд|Оросын]] хүчийг ялав. Зүүнгарууд Родион Кольцовыг олзолж,<ref name="Shamilevich">{{Cite book |last=Shamilevich |first=Umetbaev Timur |title=ДЖУНГАРЫ У СТЕН КРАСНОЯРСКА 1667 ГОД Уметбаев Тимур Шамилевич |language=ru |trans-title=DZUNGARS AT THE WALLS OF KRASNOYARSK 1667 Umetbaev Timur Shamilevich}}</ref> 1667 онд Красноярск хотыг бүслэн,<ref name="Shamilevich" /><ref>{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |page=180}}</ref> оршин суугчид нь өлсгөлөнд нэрвэгдэв. Сэнгэ Оросын эрх баригчдаас түүнийг ''"Киргизийн газар"'' -ын Гегемон буюу Сюзерейн гэж хүлээн зөвшөөрөхийг шаардсан бөгөөд энэ нь түүний эцэг (Эрдэнэбаатар хунтайж), өвөө (Хархул)-ын эзэмшил газар нутаг гэдгийг илтгэж байв,<ref>{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |publication-date=2003 |pages=178}}</ref> мөн киргиз хүмүүсийг түүнд суллахыг шаардаж байв. Оросууд Сэнгийн нөхцөлийг зөвшөөрч, Зүүнгарын бүслэлтээ орхив. <ref>{{Cite book |last=Boronin |first=O.V. |title=Двоеданничество в Сибири XVII – 60-е. гг. XIX в. |date=2002 |publisher=Boronin, O.V., Edited by V.A. Moiseev. - Barnaul, 2002 |location=Barnaul |publication-date=2002 |pages=83 |language=ru |trans-title=Double tribute in Siberia XVII - 60s. XIX century Oleg Valerievich Boronin}}</ref> 1709 онд Зүүнгарууд Баяруг Тайжийн удирдлага дор Кузнецкийг дахин довтлон, Бий, [[Катунь гол|Катун]] голуудын хооронд аян дайнд оролцов. Энэ нь Бий, Катун голуудын хоорондох бэхлэлтийг бүслэн сүйтгэв.<ref>{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |page=180}}</ref> Хожим нь 4,000 орчим морин цэрэгтэй Зүүнгарууд аян дайнаа үргэлжлүүлж, Кузнецк дүүргийн хэд хэдэн Оросын тосгоныг дээрэмдэж, тус дүүрэг дэх ойролцоох гарнизонуудыг ялав.<ref>{{Cite journal |last=Boronin |first=Oleg V. |date= |title=Двоеданничество в Сибири XVII - 60-е гг. XIX в. |trans-title=Dual Subordination in Siberia from the 17th to the 1860s |journal=Двоеданничество В Сибири XVII - 60-е Гг. XIX В. |language=ru |volume= |issue= |pages=}}</ref> === Зүүнгарын хаант улсруу хийсэн Оросын экспедицүүд === [[Файл:Inconnu_d'après_J.-M._Nattier,_Portrait_de_Pierre_Ier_(musée_de_l’Ermitage).jpg|left|thumb|272x272px|[[Оросын царьт улс|Оросын хаант улсын]] [[Царь|хаан]], Оросын [[Оросын эзэн хаан|эзэн хаан]] [[I Пётр|I Пётрын]] хөрөг]] 1714 онд дэд хурандаа И.Д. Бухгольц Сант Наталья гэх хөлөг онгоцоос ирсэн [[I Пётр|I Пётрын]] гарын үсэгтэй тушаалуудыг хүлээн авчээ: "Эркет (Яркенд) хотыг эзэлж, [[Амударья]] дагуух [[Бухар]] дахь алтан элсийг эрж хай, мөн [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] дагуу [[Омск]], Железенская, Ямышевская, [[Семей|Семипалатьная]], [[Өскемен|Усть-Каменогорск]] гэсэн цайз руу явж, тэнд отряд цуглуулж, Эрчис мөрний Ямыш нуур руу яв."<ref>{{Cite book |last=Martynov |first=L. |title=Крепость на Оми: Исторический очерк |publisher=Омскоблиздат |year=1939 |location=Omsk |language=ru |trans-title=The Fortress on the Om: A Historical Sketch}}</ref> Тэнд тэрээр өвөлдөө зогсоод, цайз барьж, тэндээ цэрэг үлдээгээд, Яркенд хот руу явах ёстой байв. Эдгээр бүс нутагт [[Алт|алтны]] орд байгаа гэдэгт I Пётрт Сибирийн захирагч, Матвей Гагарин итгүүлжээ. 1715 оны 10-р сарын эхээр Бухгольцын удирдсан отряд Ямышевын давст нуурт хүрч, Оросууд Ямышевын цайзыг барьж эхэлжээ.<ref>{{Cite book |last=Martynov |first=L. |title=Крепость на Оми: Исторический очерк |publisher=Омскоблиздат |year=1939 |location=Omsk |language=ru |trans-title=The Fortress on the Om: A Historical Sketch}}</ref> Хэдэн сарын дараа, 1715 оны 12-р сарын дундуур Бухгольц цааш явалгүй I Пётрт ийм цөөн тооны цэрэгтэй Зүүнгаруудтай тулалдах нь аюултай гэж бичсэн боловч захидал 1716 оны 8-р сарын 7 хүртэл хүрээгүй.<ref>{{Cite encyclopedia|year=1836|title=Бухгольц, Иван Димитриевич|publisher=Тип. А. Плюшара|location=СПб|language=ru}}</ref> [[Файл:Pays_des_calmoucs.gif|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсыг]] дурдсан "[[Халимаг ястан|Калмоук]]"-ын газрын зураг.]] Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын хаант улсын хаан [[Цэвээнравдан]] Бухгольцоос явахыг шаардсан бөгөөд уг шаардлагад Зүүнгарын хаан Оросын цэргүүд гарч ирсэнд сэтгэл дундуур байв. Оросын экспедицийн хүчин уг шаардлагыг хүлээн аваагүй бөгөөд Зүүнгарын хааны ах Их [[Цэрэндондов]] 1716 оны 2-р сарын 9-нд [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүслэн]] 10,000 цэрэгтэй цайз руу довтлоход хүргэсэн юм.<ref>{{Cite book |last=Perdue |first=P.C. |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |date=2005 |publisher=the Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge |publication-date=2005 |pages=212}}</ref> Цайзын өвлийн бүслэлт эхэлж, Оросын отряд өлсгөлөн, өвчний улмаас 2,300 хүнээ алдсан бөгөөд тусламж, хангамжийг Зүүнгарууд таслан зогсоож, 700 хүний бүрэлдэхүүнтэй цувааг хүнсний цуваа, цалингийн 20,000 рублийн мөнгө, мөн [[Тобольск]], Тара, [[Томск|Томскийн]] 600 худалдаачныг Бухгольц няцаахыг оролдоогүй ч идэвхгүй байдал үзүүлжээ.<ref>{{Cite book |last=Chulkov |first=Mikhail |title=Историческое описание Российской коммерции при всех портах и границах от древних времён до ныне настоящего |publisher=Универ. тип. |year=1785 |volume=3 |location=М. |pages=447 |language=ru |trans-title=Historical Description of Russian Commerce at All Ports and Borders from Ancient Times to the Present}}</ref> 2 сарын дараа Бухгольц цайзыг орхихоос өөр аргагүй болж цайзаас явав. Зүүнгарууд байшин, цэргийн хуарангуудыг нурааж, бэхлэлтийг нураажээ. Цэргийн хангамжийг дээрэмдэж, ердөө 700 хүрэхгүй офицер, энгийн цэрэг үлдсэн бөгөөд тэдний ихэнх нь өвчтэй байсан бөгөөд зарим дайны олзлогдогсдыг сулласан: нэг ламтан, цаазаар авах ялыг гүйцэтгэж байсан комиссар.<ref>{{Cite book |last=Chulkov |first=Mikhail |title=Историческое описание Российской коммерции при всех портах и границах от древних времён до ныне настоящего |publisher=Универ. тип. |year=1785 |volume=3 |location=М. |pages=447 |language=ru |trans-title=Historical Description of Russian Commerce at All Ports and Borders from Ancient Times to the Present}}</ref> Гэсэн хэдий ч тэд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренатыг]] дайны олзлогдогчоор үлдээв. 1719 онд И.М.Лихаревын удирдсан өөр нэг экспедицийг зохион байгуулж, [[Зайсан нуур|Зайсан нуурт]] хүрэв. Гэсэн хэдий ч [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]<nowiki/>гийн удирдлага дор Зүүнгарууд 1720 онд Зайсан нуурт Оросын цэргүүд рүү довтловв<ref>{{Cite book |last=Baabar |first=Unknown |title="History of Mongolia" "From World Power to Soviet Satellite" |date=2000 |publisher=Baabar |pages=84}}</ref> Энэ нь Лихаревыг Тобольск руу буцахад хүргэж,<ref>{{Cite book |title=Российско-казахские отношения в XVI–XIX вв. |language=Russian |trans-title=Russian-Kazakh Relations in the 16th–19th Centuries}}</ref> тулааны дараа Енисей, Эрчис мөрөн дээр Зүүнгар–Оросын хил тогтоов. <ref>{{Cite book |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=RUTGERS UNIVERSITY PRESS |location=New Brunswick |publication-date=1970 |pages=532}}</ref> == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Лавлагаа == {{Reflist}} {{Reflist}} [[Ангилал:Оросын царьт улсын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Оросын түүхэн дэх дайн]] [[Ангилал:18-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:17-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Pages with unreviewed translations]] i96ojwd6u44nn5sfgs9m18myjtciapu 852836 852835 2026-04-10T17:02:12Z HorseBro the hemionus 100126 852836 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн | place = [[Енисей мөрөн]], [[Эрчис мөрөн]], [[Зайсан нуур]], Бий мөрөн, Өмнөд Сибирь, Орос болон Зүүн хойд Казахстан | date = 17-оос 18-р зуунд | image = Renat map.jpg | caption = Шведийн олзлогдогч [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]]ын [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутгийн]] газрын зураг | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж]] (1665–1667)<br/>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Баяруг Тайж (1710)<br/>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан]] (1716)<br/>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] (1716)<br/>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] (1719–1720) | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}} (1665)<br/>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Чоктон{{executed}} (1709)<br/>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц (1715–1716)<br>{{flag icon|Швед}} [[Йохан Густав Ренат]]{{POW}} (1716)<br/>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Лихарев (1719–1720) | territory = Зүүнгар–Оросын хилийг [[Енисей мөрөн]] болон [[Эрчис мөрөн]] дээр тогтоосон.<ref>{{Cite book |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=RUTGERS UNIVERSITY PRESS |location=New Brunswick |publication-date=1970 |pages=532}}</ref> }} '''Зүүнгар-Оросын мөргөлдөөн'''{{Efn|Зүүнгар болон оросууд хэзээ ч бүрэн хэмжээний дайн хийгээгүй тул эдгээр нь зөвхөн хилийн мөргөлдөөнүүдийн цуврал байсан юм.}} нь 17-оос 18-р зууны үед [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын Хаант улсын]] хооронд явагдсан цэргийн мөргөлдөөн, экспедиц, дайралтын цуврал байв. Энэ нь Зүүнгар Өмнөд [[Сибирь|Сибирийг]] эзлэн авахад хүргэсэн бөгөөд Оросууд Яркентэд алтны уурхай байрлуулж чадалгүй, Төв Азийг эзлэн түрэмгийлэх ажиллагаагаа зогсоосон юм. == Өмнөтгөл == [[Файл:CEM-15-Asia-Mercator-1595-Russia-2533.jpg|left|thumb|193x193px|1595 оны Оросын газрын зураг, шар өнгөөр.]] 16-р зуунд Оросууд [[Казань|Казань хотыг]] эзлэн авч, [[Астраханийн ханлиг|Астрахань хаант улсыг]] устгаснаар Оросууд 1582 онд Сибирь рүү тэлэлтээ эхлүүлсэн бөгөөд Ермак Тимофеевичийн удирдлага дор [[Сибирийн ханлиг|Сибирийн хаант улсын]] захирагч [[Көчөм Хан|Кучум ханы]] харьяанд байсан Вогулуудын нутаг дэвсгэрт довтлов. Хожим нь [[Татарууд|Татарын]] дайралт, дараа нь Оросын довтолгооны дараа тэд Сибирийн хаант улсыг амжилттай нэгтгэж, худалдааны замуудыг суурьшуулж, аюулгүй болгох хот, суурин газруудыг бий болгосон. 1614 онд [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадууд]] [[Томь гол|Томь голын]] эргэн тойронд Абин, Шор нар амьдардаг Кузнецкийн сав газрыг эзэлж, тэнд уул уурхай, төмөр боловсруулах ажил эрхэлж байжээ. Ойрадууд мөн [[Эрчис мөрөн|Иртышийн]] дунд болон дээд хэсгийн дагуух бүх давстай нууруудыг эзэмших эрхтэй болсон.<ref name=":0">{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |publication-date=2003 |pages=177}}</ref> Гэсэн хэдий ч тус бүс нутагт амьдарч байсан энгийн иргэд ойрадуудад алба гувчуур төлөх, ажиллахаас татгалзжээ. Энэ нь ойрадууд 1622 онд Кузнецкийг бүслэхэд хүргэсэн боловч хотыг эзэлж чадаагүй юм.<ref name=":0" /> Хожим нь 1634 онд [[Цорос|Чоросын]] хунтайж Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эмил голын дээд хэсэг, [[Тарвагатайн нуруу]]ны өмнөд хэсэгт Зүүнгарын хаант улсыг байгуулжээ. Тэрээр оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоож, тэдэнд давсны уурхайд нэвтрэх, өөрийн нутаг дэвсгэрт суурьших боломжийг олгосон юм.<ref>{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |publication-date=2003 |pages=146}}</ref> Гэсэн хэдий ч Эрдэнийн хүү [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] оросууд болон [[Халх|Халхууд]] руу довтолсон тул Зүүнгар болон оросуудын харилцаа тасарчээ. == Мөргөлдөөний явц == [[Файл:Yenisei_River,_Siberia,_captured_by_Envisat_ESA230187.jpg|thumb|[[Енисей мөрөн|Енисей]] мөрний үзэмж.]] === Енисей, Бий руу довтолж эзэлсэн нь === 1665 онд Зүүнгарын хаант улсын [[Хунтайж]], Сэнгэ [[Хакасууд|Хакасын]] дэмжлэгтэйгээр Енисей мөрөн рүү довтлов. Зүүнгарууд Красноярскийн цайз руу дайрж, [[Красноярск]] болон түүний ойр орчмын оршин суугчид тэднээс ямар ч довтолгоо хүлээж байгаагүй юм. Зүүнгарууд хотын хэрмийн гаднах энгийн иргэдийг хядаж, тосгон, фермүүдийг сүйтгэж, хүнсний хангамжийг нь булаан авсан. Үүний дараа Зүүнгарууд Родион Кольцовын удирдсан [[Оросууд|Оросын]] хүчийг ялав. Зүүнгарууд Родион Кольцовыг олзолж,<ref name="Shamilevich">{{Cite book |last=Shamilevich |first=Umetbaev Timur |title=ДЖУНГАРЫ У СТЕН КРАСНОЯРСКА 1667 ГОД Уметбаев Тимур Шамилевич |language=ru |trans-title=DZUNGARS AT THE WALLS OF KRASNOYARSK 1667 Umetbaev Timur Shamilevich}}</ref> 1667 онд Красноярск хотыг бүслэн,<ref name="Shamilevich" /><ref>{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |page=180}}</ref> оршин суугчид нь өлсгөлөнд нэрвэгдэв. Сэнгэ Оросын эрх баригчдаас түүнийг ''"Киргизийн газар"'' -ын Гегемон буюу Сюзерейн гэж хүлээн зөвшөөрөхийг шаардсан бөгөөд энэ нь түүний эцэг (Эрдэнэбаатар хунтайж), өвөө (Хархул)-ын эзэмшил газар нутаг гэдгийг илтгэж байв,<ref>{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |publication-date=2003 |pages=178}}</ref> мөн киргиз хүмүүсийг түүнд суллахыг шаардаж байв. Оросууд Сэнгийн нөхцөлийг зөвшөөрч, Зүүнгарын бүслэлтээ орхив. <ref>{{Cite book |last=Boronin |first=O.V. |title=Двоеданничество в Сибири XVII – 60-е. гг. XIX в. |date=2002 |publisher=Boronin, O.V., Edited by V.A. Moiseev. - Barnaul, 2002 |location=Barnaul |publication-date=2002 |pages=83 |language=ru |trans-title=Double tribute in Siberia XVII - 60s. XIX century Oleg Valerievich Boronin}}</ref> 1709 онд Зүүнгарууд Баяруг Тайжийн удирдлага дор Кузнецкийг дахин довтлон, Бий, [[Катунь гол|Катун]] голуудын хооронд аян дайнд оролцов. Энэ нь Бий, Катун голуудын хоорондох бэхлэлтийг бүслэн сүйтгэв.<ref>{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |page=180}}</ref> Хожим нь 4,000 орчим морин цэрэгтэй Зүүнгарууд аян дайнаа үргэлжлүүлж, Кузнецк дүүргийн хэд хэдэн Оросын тосгоныг дээрэмдэж, тус дүүрэг дэх ойролцоох гарнизонуудыг ялав.<ref>{{Cite journal |last=Boronin |first=Oleg V. |date= |title=Двоеданничество в Сибири XVII - 60-е гг. XIX в. |trans-title=Dual Subordination in Siberia from the 17th to the 1860s |journal=Двоеданничество В Сибири XVII - 60-е Гг. XIX В. |language=ru |volume= |issue= |pages=}}</ref> === Зүүнгарын хаант улсруу хийсэн Оросын экспедицүүд === [[Файл:Inconnu_d'après_J.-M._Nattier,_Portrait_de_Pierre_Ier_(musée_de_l’Ermitage).jpg|left|thumb|272x272px|[[Оросын царьт улс|Оросын хаант улсын]] [[Царь|хаан]], Оросын [[Оросын эзэн хаан|эзэн хаан]] [[I Пётр|I Пётрын]] хөрөг]] 1714 онд дэд хурандаа И.Д. Бухгольц Сант Наталья гэх хөлөг онгоцоос ирсэн [[I Пётр|I Пётрын]] гарын үсэгтэй тушаалуудыг хүлээн авчээ: "Эркет (Яркенд) хотыг эзэлж, [[Амударья]] дагуух [[Бухар]] дахь алтан элсийг эрж хай, мөн [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] дагуу [[Омск]], Железенская, Ямышевская, [[Семей|Семипалатьная]], [[Өскемен|Усть-Каменогорск]] гэсэн цайз руу явж, тэнд отряд цуглуулж, Эрчис мөрний Ямыш нуур руу яв."<ref>{{Cite book |last=Martynov |first=L. |title=Крепость на Оми: Исторический очерк |publisher=Омскоблиздат |year=1939 |location=Omsk |language=ru |trans-title=The Fortress on the Om: A Historical Sketch}}</ref> Тэнд тэрээр өвөлдөө зогсоод, цайз барьж, тэндээ цэрэг үлдээгээд, Яркенд хот руу явах ёстой байв. Эдгээр бүс нутагт [[Алт|алтны]] орд байгаа гэдэгт I Пётрт Сибирийн захирагч, Матвей Гагарин итгүүлжээ. 1715 оны 10-р сарын эхээр Бухгольцын удирдсан отряд Ямышевын давст нуурт хүрч, Оросууд Ямышевын цайзыг барьж эхэлжээ.<ref>{{Cite book |last=Martynov |first=L. |title=Крепость на Оми: Исторический очерк |publisher=Омскоблиздат |year=1939 |location=Omsk |language=ru |trans-title=The Fortress on the Om: A Historical Sketch}}</ref> Хэдэн сарын дараа, 1715 оны 12-р сарын дундуур Бухгольц цааш явалгүй I Пётрт ийм цөөн тооны цэрэгтэй Зүүнгаруудтай тулалдах нь аюултай гэж бичсэн боловч захидал 1716 оны 8-р сарын 7 хүртэл хүрээгүй.<ref>{{Cite encyclopedia|year=1836|title=Бухгольц, Иван Димитриевич|publisher=Тип. А. Плюшара|location=СПб|language=ru}}</ref> [[Файл:Pays_des_calmoucs.gif|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсыг]] дурдсан "[[Халимаг ястан|Калмоук]]"-ын газрын зураг.]] Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын хаант улсын хаан [[Цэвээнравдан]] Бухгольцоос явахыг шаардсан бөгөөд уг шаардлагад Зүүнгарын хаан Оросын цэргүүд гарч ирсэнд сэтгэл дундуур байв. Оросын экспедицийн хүчин уг шаардлагыг хүлээн аваагүй бөгөөд Зүүнгарын хааны ах Их [[Цэрэндондов]] 1716 оны 2-р сарын 9-нд [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүслэн]] 10,000 цэрэгтэй цайз руу довтлоход хүргэсэн юм.<ref>{{Cite book |last=Perdue |first=P.C. |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |date=2005 |publisher=the Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge |publication-date=2005 |pages=212}}</ref> Цайзын өвлийн бүслэлт эхэлж, Оросын отряд өлсгөлөн, өвчний улмаас 2,300 хүнээ алдсан бөгөөд тусламж, хангамжийг Зүүнгарууд таслан зогсоож, 700 хүний бүрэлдэхүүнтэй цувааг хүнсний цуваа, цалингийн 20,000 рублийн мөнгө, мөн [[Тобольск]], Тара, [[Томск|Томскийн]] 600 худалдаачныг Бухгольц няцаахыг оролдоогүй ч идэвхгүй байдал үзүүлжээ.<ref>{{Cite book |last=Chulkov |first=Mikhail |title=Историческое описание Российской коммерции при всех портах и границах от древних времён до ныне настоящего |publisher=Универ. тип. |year=1785 |volume=3 |location=М. |pages=447 |language=ru |trans-title=Historical Description of Russian Commerce at All Ports and Borders from Ancient Times to the Present}}</ref> 2 сарын дараа Бухгольц цайзыг орхихоос өөр аргагүй болж цайзаас явав. Зүүнгарууд байшин, цэргийн хуарангуудыг нурааж, бэхлэлтийг нураажээ. Цэргийн хангамжийг дээрэмдэж, ердөө 700 хүрэхгүй офицер, энгийн цэрэг үлдсэн бөгөөд тэдний ихэнх нь өвчтэй байсан бөгөөд зарим дайны олзлогдогсдыг сулласан: нэг ламтан, цаазаар авах ялыг гүйцэтгэж байсан комиссар.<ref>{{Cite book |last=Chulkov |first=Mikhail |title=Историческое описание Российской коммерции при всех портах и границах от древних времён до ныне настоящего |publisher=Универ. тип. |year=1785 |volume=3 |location=М. |pages=447 |language=ru |trans-title=Historical Description of Russian Commerce at All Ports and Borders from Ancient Times to the Present}}</ref> Гэсэн хэдий ч тэд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренатыг]] дайны олзлогдогчоор үлдээв. 1719 онд И.М.Лихаревын удирдсан өөр нэг экспедицийг зохион байгуулж, [[Зайсан нуур|Зайсан нуурт]] хүрэв. Гэсэн хэдий ч [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]<nowiki/>гийн удирдлага дор Зүүнгарууд 1720 онд Зайсан нуурт Оросын цэргүүд рүү довтловв<ref>{{Cite book |last=Baabar |first=Unknown |title="History of Mongolia" "From World Power to Soviet Satellite" |date=2000 |publisher=Baabar |pages=84}}</ref> Энэ нь Лихаревыг Тобольск руу буцахад хүргэж,<ref>{{Cite book |title=Российско-казахские отношения в XVI–XIX вв. |language=Russian |trans-title=Russian-Kazakh Relations in the 16th–19th Centuries}}</ref> тулааны дараа Енисей, Эрчис мөрөн дээр Зүүнгар–Оросын хил тогтоов. <ref>{{Cite book |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=RUTGERS UNIVERSITY PRESS |location=New Brunswick |publication-date=1970 |pages=532}}</ref> == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Лавлагаа == {{Reflist}} {{Reflist}} [[Ангилал:Оросын царьт улсын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Оросын түүхэн дэх дайн]] [[Ангилал:18-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:17-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Pages with unreviewed translations]] r3p2p6nueyet8g2cfvbar1918h3yzwh Манжийн үеийн Монголын засаг захиргааны нэгж 0 145654 852888 852718 2026-04-11T06:08:15Z 唐吉訶德的侍從 5036 852888 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Жаоюань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу (Тонляо)|Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Голын чуулган=== [[Шилийн Голын чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1641 || Дорж || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] 3wqdvys9xn4eob8m6owqbustj12y4p1 852889 852888 2026-04-11T06:11:00Z 唐吉訶德的侍從 5036 852889 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Жаоюань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Голын чуулган=== [[Шилийн Голын чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1641 || Дорж || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] 8arqx7fnpdsi0zsnmjy4oh3g1qivra7 Өмнөд Горлос Монгол өөртөө засах шянь 0 145787 852865 852405 2026-04-10T19:23:08Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] 852865 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] 3m7u86qy9st67w5z2o8sefmagzlbjum Жаоюань шянь 0 145788 852735 852408 2026-04-10T12:04:27Z 唐吉訶德的侍從 5036 852735 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaDaqingZhaoyuan.png|thumb|right|200px|Жаоюань шянь]] '''Жаоюань шянь''' ({{lang-zh|肇源县}}) — [[БНХАУ]]-ын [[Хармөрөн муж]]ийн [[Дачин|Дачин хот]]ын харьяа шянь. Урьд '''Горлосын хойд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 4110 квадрат километр ба хүн ам 330 мянга (2020 он). ==Түүх== Горлосын хойд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Гүмү || Засаг, туслагч гүн || 1636-1644 || |- | Сангаржай || Засаг, туслагч гүн || 1648-1650 || |- | Анхаа || Засаг, туслагч гүн || 1650-1679 || |- | Mangsa || Засаг, туслагч гүн || 1679-1687 || 1687 оноос сул туслагч гүн |- | Билэгүн-Очир || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1708-1714 || |- | Čagün || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1714-1746 || |- | Dügarjab || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1746-1754 || |- | Равдан || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1755-1795 || |- | Гүнгээравдан || Засаг, туслагч гүн || 1795-1803 || 1757 оноос сул туслагч гүн, 1795 оноос засаг туслагч гүн |- | Цогт-Өндөр-Энхбайвай || Засаг, туслагч гүн || 1803-1813 || |- | Энхтогтох || Засаг, туслагч гүн || 1813-1822 || |- | Алтан-Очир || Засаг, туслагч гүн || 1822-1870 || |- | Төв-Өлзийт || Засаг, туслагч гүн || 1871-1897 || |- | Чимэдсампил || Засаг, туслагч гүн || 1897-1942 || |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Горлос]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Хармөрөний суурин]] sqyhbdsr8gu0ess1jl6ngpnt8j68j00 Горлосын өмнөд хошуу 0 145790 852861 852410 2026-04-10T19:22:28Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] 852861 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] 3m7u86qy9st67w5z2o8sefmagzlbjum Герман, Францад сурсан анхны монгол оюутнууд 0 145841 852738 2026-04-10T13:13:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Герман, Францад сурсан анхны монгол оюутнууд''' -1926-1930 онд Герман болон Францад суралцуулахаар БНМАУ-ын Ардын Засгийн газраас илгээж байсан оюутнууд юм. == Шийдвэр == Ардын хувьсгал ялснаас хойш гадаад бодлогоо тэлж, гуравдагч хөрш хайж байсан монголчууд..." 852738 wikitext text/x-wiki '''Герман, Францад сурсан анхны монгол оюутнууд''' -1926-1930 онд Герман болон Францад суралцуулахаар БНМАУ-ын Ардын Засгийн газраас илгээж байсан оюутнууд юм. == Шийдвэр == Ардын хувьсгал ялснаас хойш гадаад бодлогоо тэлж, гуравдагч хөрш хайж байсан монголчууд хүүхэд, залуусаа барууны оронд сургаж, боловсролын үр шимийг нь хүртэх боломж гэж харж байв. Улмаар өрнөд рүү хүүхдүүд сургахаар явуулах саналыг Ардын засгийн газар 1925 оны 11-р сарын 27-ны өдрийн 42 дугаар хуралдаанаараа “хичээл сурлагадаа шалгарсан, биеийн эрүүл мэндийн хувьд тэнцэх дунд сургуулийн төгсөх ангийн 35 сурагчийг сонгон авч Герман, Франц улсад явуулж дунд, лицей болон тусгай мэргэжлийн ажилтан бэлтгэх төрөл бүрийн сургуульд суралцуулах” тухай шийдвэр гаргаж баталсанаар 35 хүүхэд илээх болжээ. 1925 онд МАХН-ын дарга [[Цэрэн-Очирын Дамбадорж]], Судар бичгийн хүрэээлэнгийн эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга Ц.Жамсранноров, Цэргийн явдлын яамны сайд [[Хатанбаатар Магсаржав]], Гэгээрлийн яамны сайд [[Эрдэнэбатхаан]] тэргүүтэй хариуцлагатай алба хашиж байсан хүмүүс монгол хүүхдүүд өрнөдөд боловсрол эзэмшихээр явуулах ажлыг зохион байгуулжээ. == Шалгаруулалт == Сонгон шалгаруулалтыг Нийслэл хүрээний анхны дунд сургуулиас эхлэн мэргэжлийн, их  дээд сургуулиар ч явуулсан байдаг. Улмаар сурлага, сахилга сайтай хэдэн зуун хүүхдээс Р.Аюурзана, улсын хэвлэх үйлдвэрийн ууган инженер Ц.Баатарсэнгэ, Гавьяат багш С.Бавуу, Ц.Бадарч, Г.Базарням, Ардын багш Г.Батсүх, Б.Гомбо, Л.Гомбожав, Б.Доржсүрэн, Дугаржав, Лувсан, С.Лувсандамдин, М.Лувсаннамжил, Ц.Лувсанцэнд, зохиолч, орчуулагч [[Наваан-Юндэн|Насан-Очирын Наваан-Юндэн]], Төрийн хошой шагналт, зохиолч [[Донровын Намдаг]], Ардын зураач Л.Намхайцэрэн, Монголкиноны анхны найруулагч Т.Нацагдорж, Н.Пүрэвдорж, утга зохиол судлаач [[Балдангийн Содном]], Д.Содном, Сумади, Сумьяа, номын сангийн ахмад ажилтан Д.Сурмаажав, Б.Сэд-Эд, [[Гомбожавын Хаалаа]], герман-монгол толь бичиг зохиогч Ш.Цэвэг, Г.Цэвээн, [[Доржийн Цэрэнханд]], Х.Юмбүү, аж үйлдвэрийн комбинатын ууган ажилтан Б.Юмхүү, гавъяат мал зүйч, академич Т.Аюурзана, геологийн ухааны анхны доктор Ж.Дүгэрсүрэн, Л.Намсрай, Л.Уртнасан нарын 14 насны голцуу 35 хүүхдийг шалгаруулсан байна. Энэхүү шалгаруулалтад их жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] ганц хүү [[Сүхбаатарын Галсан|С.Галсан]], хичээнгүй сайд [[Балингийн Цэрэндорж|Балингийн Цэрэндоржийн]] хүү Юндэн нар орсон ч тэнцэж чадаагүй байна. Үүнээс харахад л хүүхдүүдийг маш нарийн, няхуур хяналт тавьж, танил тал, арын хаалга, эрх, нөлөө бүхий хүний хүүхэд гэж үзэлгүй ардын олон хүүхдэд ижил, тэнцүү боломж олгож байжээ. Эрдэм авьяасаараа шалгарсан эдгээр анхны 35 хүүхдийг МАХН-ын Төв хорооны дарга Ц.Дамбадорж, Цэргийн яамны сайд Хатанбаатар Магжаржав, эрдэмтэн Ж.Цэвээн нарын нам, засгийн төлөөлөгчид Ардыг гэгээрүүлэх яамны гадна талбайд нэгдсэн байдлаар үдэж өгч, ёслолын буудлага хийж байжээ. == Улаанбаатараас Берлин хүрсэн зам == Ийнхүү Гэгээрлийн яамны сайд [[Эрдэнэбатхаан]], эрдэмтэн Нийслэлийн дунд сургуулийн захирал [[Базарын Ишдорж]] нар 1926 оны 5-р сарын 25-26-нд анхны 35 хүүхдүүдийн хамт "Дож" (Dodge) автомашины ачаан дээр умард хил рүү хөдөлж цааш нь [[Берлин]] хот руу хүргэж өгсөн байна. Мөн Нийслэлийн хүрээний анхны дунд сургуулийн багш Д.Буддарь (1894-1939) , Б.Далай (1906-1927) , Ж.Авирмэд гэсэн багш нар дагалдаж явсан гэдэг. Улаанбаатараас ачааны машинаар "Шар хөв" гэдэг газар хүргүүлээд цаашаа Алтанбулаг хүртэл мориор 2 хоног явсан гэдэг. Тэндээ буриад айлд 2 хоноод морин тэргээр Зөвлөлтийн хил даваад Сэлэнгээс Дээд-Үд буюу өнөөгийн [[Улаан-Үд]] хот хүртэл усан онгоцоор явж хүрсэн байна. Дээд-Үдээс хатуу галт тэргэнд авч явсан эсгийгээ дэвсэж 6-7 хоног явж [[Москва]] орсон гэдэг. Москва хотод 3 хоноод Германы ЭСЯ-наас виз авч цааш [[Ленинград]] хот руу галт тэргээр хөдөлжээ. Ленинградад 7 хонож баримт бичгээ бүрдүүлж усан онгоц хүлээж Германы Штетин (өнөөгийн Польшийн [[Шчецин]] боомт) боомт руу хөдөлсөн байна. Ленинград хотод өмнөх 1925 онд очоод сурч байсан [[Бямбын Ринчен]], О.Намнандорж, Д.Гончиг нарын оюутнуудаар газарчлуулж Ленинград хотын үзсэн гэдэг. Ленинградаас багш оюутнууд 5-р сарын 27-нд гарч Балтийн далайгаар явж Штетин хүртэл 3 өдөр усаар явж хүрсэн байдаг юм. Штетинд боомтод 30-ны орой 19:00 цагт хүрэхэд Монголын худалдааны төлөөлөгч [[Даш Сампилон|Даш Сампилоны]] даалгавараар хэлмэрч С.М.Вольф угтан авч галт тэргэнд суулгаад 150 км явж 31-ний үүрээр хүүхдүүд Берлин хотод хүрсэн түүхтэй юм. == Герман, Францад == Зөвлөлтийн Ленинград хотод галт тэргээр очоод бичиг цаас /виз/ хөөцөлдөж 7 хоносон эрдмийн эрэлчид усан онгоцоор хоёр хоног яваад зорьсон Берлин хотдоо хүрсэн байдаг юм. Берлинд очоод сурагчдыг Герман, Францад сурахаар нь ангилж, харьяа сургууль руу нь шилжүүлсэн бөгөөд 31 нь Германд, үлдсэн 4 хүүхэд Францад сурахаар болжээ. Хөрөнгөтний оронд очсон анхны 35 монгол хүүхдийн 30 нь эрэгтэй, 5 нь эмэгтэй байсан бөгөөд хамгийн бага нь 13, ахмад нь 19 настай байжээ. Хүүхдүүдийг эхний жилд хэлний бэлтгэл хийлгэж, сургуулийн дотуур байранд байлгажээ. Тэдний цагаан хэрэглэл, хоол ундыг улсын сангаас даадаг байсан байна. Хүүхдүүд хэлний бэлтгэл, хичээл, хүмүүнлэгийн ажил гээд тун завгүй суралцаж байж. Хэлний бэлтгэл дуусахад сурагчдыг байрнаас гаргаж, тус тусад нь айлуудаар суулгахаар болжээ. Ингээд эх хэлээрээ ярих нь багасаж, зөвхөн германаар ярих шаардлага үүссэн бөгөөд энэ тухайд “Хүүхдүүд удалгүй германаар сайн ярьж, эх хэл шигээ л ашигладаг болсны зэрэгцээ англи хэл сурч байсан” хэмээн 35 сурагчийн нэг [[Балдангийн Содном]] дурсан тэмдэглэсэн байдаг. Баруунд сурсан хүүхдүүдэд өдрийн хоол өгдөг байсан бөгөөд хэл, хичээлийн зэрэгцээ сонгодог дуу хөгжим сонсгож, хүүхдүүдийг өөр өөрийнхөөрөө хөгжих, боловсроход анхаарсан гэдэг. Ирэх намар нь буюу 1927 оны 10-р сарын 17-нд Д.Нацагдорж, Д.Пагмадулам, Д.Санжаа, Н.Бат-Очир, Баваасан, Б.Цэдэндамба, М.Гомбожав, Ц.Бадамжав нарын найман сурагч, оюутан эх орноосоо гарч бусад дээрээ нэмэгдэж очсоноос М.Гомбожав, Ц.Бадамжав Францад суралцахаар болж, бусад нь Германд үлджээ. Анхны 35 дээр найман сурагч, оюутан нэмэгдэж, Монголоос Герман, Францад суралцагчдын тоо 43 хүрсэн бөгөөд сурагч, оюутнуудыг их, дээд, нарийн мэргэшлийн сургуулиудад хуваан суралцуулахаар болсон байдаг. Ингэснээр өрнөдөд сурсан анхны сурагчид зөвхөн соёл, сэтгэлгээний талаараа ч бус нөөц, боломждоо тааруулан аж ахуйн мэргэжилтэн, холбоочин, токарьч гээд улсдаа хэрэгтэй алтнаас үнэтэй нарийн мэргэшлийн эзэд болох боломж бүрджээ. 1927 онд 43 хүүхдийн нэг болох Дугаржав гэнэт өвдөж өвчнөөр нас барсан байдаг юм. == Буцааж татсан түүх == 1929 онд тухайн үеийн нам, төрийн эрхийг давхар атгаж байсан Олон улсын коммунист байгууллага, ЗХУ-ын зүгээс нууц тогтоолоор “Монголын 42 хүүхэд баруунд суралцаж байгаа нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын хувьд тэвчиж болшгүй зүйл. Тиймээс хөрөнгөтний онол, үзлээр оюун санааг зэвсэглэгдэж байгаа тэр хүүхдүүдийг эргүүлэн тат” гэсэн шийдвэр гаргаж, Монголын нам, засгийн удирдлагуудад тулгажээ. Улмаар эхний ээлжинд тайж угсааны гэдгээр нь [[Дашдоржийн Нацагдорж]], [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэн]], [[Дамдины Пагмадулам]], [[Гомбожавын Хаалаа]], [[Доржийн Цэрэнханд]] нарын 5 сурагч, оюутныг [[1929 он|1929 онд]] эгүүлэн татсан байна. Харин үүнээс жилийн дараа буюу 1930 оны зунаас Герман, Францад сурч байсан оюутан, сурагчдыг бүгдийг нь эх орон руу нь татжээ. Эх орондоо барууны боловсролын “үр”-ийг тарих, дэлхийтэй хөл нийлүүлэх том зорилготой Өрнөдийг зорьсон тэд эрдмийн аянаасаа эх орондоо ирээд л хүүхэд, нохойн доог болж эхэлж. Хаа явсан газартаа “Хөрөнгөтний газар сургууль хийсэн. Хөрөнгөтний үзэлтэй цагаан захтнууд” гэж гадуурхагдаж, доромжлуулдаг байж. Бүр Герман, Францад сурсан, эзэмшсэн мэргэжлээрээ ажиллаж, хөдөлмөрлөе гэхэд төр, засгаас үл зөвшөөрнө. Энэ тухай гавьяат багш С.Бавуу “Хүрээний түшмэлүүд баруунд сурсан хүүхдүүдэд ажил хийх боломж олгодоггүй, цалин цагаа сайтай ажилд оруулдаггүй байсан” хэмээн дурссан байдаг. Тэдний эмэгтэй нь бичээч, зарим нь санитараар ажиллаж, хөвгүүд нь ар гэрээ тэжээх, хоол, ундтай нь золгуулахын тулд хар ажил хийж аж төрөхөөс өөр замгүй болж байжээ. == Хэлмэгдүүлэлт == Их зохиолч Д.Нацагдорж Германд хамт сурч байсан нөхдийн хамт шинэ жил тэмдэглэж буй гэрэл зураг До яамныханд хүрч. Тухайлбал, 1931-1932 онд шилжих шөнө их зохиолч Д.Нацагдорж Германд хамт сурч байсан Д.Намдаг, Н.Наваан-Юндэн, Б.Гомбо, Ч.Хурлаат нөхдийн хамт ширээ засаж, оргилуун дарс буудуулж, шинэ жилийн баяр тэмдэглэжээ. Ийнхүү баяр тэмдэглэж байсан тэдний зургийг хилийн чанадад хамт сурсан “Берлин” хочит Н.Бат-Очир авч, “Тайж Нацагдоржийн банкет” гэж ард нь тодотгон тэмдэглээд, До яаманд өгч, алтан хошуу өргөсөн байдаг. Тэр үед монголчуудын хувьд шинэ жил гэдэг шинэ зүйл байсан хэдий ч баруунд сурч байсан нөхөд Германд сурсан ёсоороо он солигдох мөчийг тэмдэглэснийг гуйвуулж, матсан нь хөрөнгөтний оронд сурсан анхны монгол хүүхдүүд амьдралын дийлэнх хугацаагаа шоронгоор өнгөрүүлэх эхлэл болсон байдаг. “Тайж Нацагдоржийн банкет”-ын хэрэгтэй холбоотойгоор 1932 оны тавдугаар сараас их зохиолч Д.Нацагдоржийг нөхдийн хамт До яамныхан дуудан байцааж, эрүү шүүлтэд оруулжээ. Хориход хоолыг нь хэд хоногоор тасалж, ганц үг унагах гэж хормын төдий ч амраалгүй өдөр, шөнөгүй байцаан хамаг биеийг нь хөх няц, булуу болтол нь зодчихоод дусал ч ус амсуулахгүй тарчилгах юу ч биш байсан гэдэг. “Тайж Нацагдоржийн банкет”-ын хэрэг дуусаа ч үгүй байхад Дотоод явдлын яамнаас баруунд сурсан залуусыг дийлэнхийг нь дуудаж, эрүүдэн шүүж, хорих ял ногдуулжээ. Шалтгаан нь, Герман Зөвлөлттэй дайтаж, Франц түүний холбоотон болсонд байв. Ердөө энэ л шалтгааны улмаас барууны оронд өндөр боловсрол эзэмшсэн залуусыг тагнуулын хэрэгт буруутгаж, харгис эрүүдэн шүүлт хийж эхэлжээ. Тухайлбал, 1941 онд Өрнөдөд сурсан оюутнуудыг буруутган баривчилсны дараа “Баривчилсан хүмүүсийн аминд ноцтой аюул учруулалгүй эрүүдэн шүүхийг зөвшөөрсөн” тусгай комиссын шийдвэр гарсан байна. Ингэснээр До яамны гүйцэтгэх ажилтнууд өөр өөрийн дурын, харгис эрүүдэн шүүх аргууд ашиглаж, хүнийг “амьд туршилт” болгож байжээ. Баруунд сурсан залуусыг “Хувьсгалын эсэргүү”, “Японы тагнуул” хэмээхээс гадна “Улсын мөнгө шамшигдуулсан”, “Өр, зээл тавьсан” зэрэг хилс хэрэгт буруутгаж, Дотоод явдлын яаманд удаан хорьж, эрүүдэн шүүжээ. Улсын хэвлэх үйлдвэрийн тулгын чулууг тавьж, анхны инженер нь болсон Ц.Баатарсэнгэд тагнуулын хэргээр цаазын ял ногдуулсан байдаг. Мөн тухайн үед Цэмбэний фабрикийн орлогч даргаар ажиллаж байсан Л.Гомбожавт комбинатыг шатаасан хэргээр цаазын ял өгчээ. Энэ үед Маршал Х.Чойбалсан “Монголд Баргуудын үйл ажиллагаа хэрээс хэтэрч байна. Тухайлбал, Л.Гомбожав нарын хүмүүсийн” гэж онцлон улсаасаа урвасан хэргээр яллажээ. Түүнчлэн анхны 35-ын нэг, Францад сурч ирээд “Улаан-Од” сонин, Цэргийн театрын зохиолч, найруулагчаар ажиллаж байсан Л.Намсрайг Япон, Герман, Франц гурван орны тагнуул гэж үзэн цаазаар авсан байна. Монгол хүүхдүүдийг Герман, Франц руу явуулж сургах ажлыг санаачилсан МАХН-ын Төв хорооны дарга [[Цэрэн-Очирын Дамбадорж|Ц.Дамбадорж]], хүүхдүүдтэй хамт Германд очиж, суралцаж байх хугацаанд нь эргэж, тойрч сурлагын ахиц, амжилтыг нь шалгаж байсан Ардыг гэгээрүүлэн яамны сайд [[Эрдэнэбатхаан]] хоёрыг “Хүүхдүүдийг Герман, Франц руу буюу хөрөнгөтний орон руу сургахаар явуулсан” хэрэгт буруутгаж, Герман, Японы тагнуул гэж үзэн Зөвлөлт рүү цөлжээ. Түүнчлэн анхны 35-ыг дагалдаж, Улаанбаатараас Берлин хүртэл явсан Нийслэл хүрээний анхны дунд сургуулийн багш Д.Буддарь Нийслэл хүрээний анхны дунд сургуулийн захирал [[Базарын Ишдорж|Б.Ишдорж]] нарыг  цаазаар авсан архивын баримт хүртэл байдаг. Мөн анхны 35-д хатуу галт тэрэгний явдал дунд герман хэлний анхны А үсгийг нь зааж байсан Г.Далай багш Германаас Монгол руу эгүүлэн татагдаж байхдаа Москвад учир битүүлгээр нас баржээ. Анхны 35-ын нэг, сод зохиолч [[Донровын Намдаг|Д.Намдаг]] шоронгоос суллагдаж, хайртай хань, хоёр хүүхэд рүүгээ яаран яаран ирэхэд гал голомт нь үгүй, хайртай гэр бүл нь хүнийх болоод явсан байдаг. Амьдрахын тулд, өлдөж үхэхгүйн тулд жонхуу гогдон амь зогоож байсан гэгддэг тэрбээр тэр жилүүддээ хамгийн сод бүтээлүүдээ бичсэн байдаг. == Үлдээсэн өв == Монголын театрын анхдагчдын нэг [[Лувсаншаравын Намхайцэрэн|Л.Намхайцэрэн]] Ардын зураач болж, Төрийн шагнал хүрттэлээ шилдэг бүтээлүүдээ төрүүлэн уран зургийн мастер болж, Францад сурсан Т.Аюурзана Монголын анхны малзүйч болж, Орхон үүлдрийн хонийг бий болгон Төрийн шагнал хүртэж, Хараагийн баатар ван [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэн]], Монголын орчин үеийн уран зохиолд зохиол, бүтээлээрээ үнэтэй хувь нэмэр оруулахын сацуу Орос-Монгол толь бичиг, Монгол хэлний товч тайлбар толийг зохиоход оролцсон байдаг. Эгэл токарьчнаар ажиллаж байсан Б.Сэдэд улсын аж үйлдвэрийн босгыг тавьж, хоёр удаа Алтангадас одон хүртэж, Ж.Дүгэрсүрэн Монголын анхны геологийн ухааны доктор болж, Берлинд сурсан Б.Содном хамт сурсан нөхөр, их зохиолч Д.Нацагдорж судлалын шанг татжээ. Харин С.Бавуу, Б.Цэдэндамба, Г.Батсүх, Б.Содном нар боловсролын салбарт бүх амьдралаа зориулж, түүхэнд үлдсэн гайхамшигтай багш нар болсон байдаг. Самуун цаг төрийн золиос болж дууссан барууныг зорьсон анхны сурагч, оюутнуудын ухаан мэдлэгийн хэргийг улс нь гаргаж чадаагүй, гаргуулахыг хүсээгүй ч тэд хийхээ хийж, эх орондоо үлдээхээ үлдээсэн, соёлын “үр” таригчид байлаа. 3mp4ofmcj1rv3o4axkg9orn85ijjtvz Даш Сампилон 0 145842 852744 2026-04-10T13:54:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Сампилын Даш''' ([[Буриад хэл|бур.]] ''Сампилай Даша,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Даши́ Сампи́лович Сампило́н,'' 1891 онд төрсөн — 1938 оны 1-р сарын 20-нд нас барсан) — Буриадын үндэсний хөдөлгөөний удирдагчдын нэг, 1918 онд Буриадын Үндэсний хорооны (Бурнацком) дарга. == Намт..." 852744 wikitext text/x-wiki '''Сампилын Даш''' ([[Буриад хэл|бур.]] ''Сампилай Даша,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Даши́ Сампи́лович Сампило́н,'' 1891 онд төрсөн — 1938 оны 1-р сарын 20-нд нас барсан) — Буриадын үндэсний хөдөлгөөний удирдагчдын нэг, 1918 онд Буриадын Үндэсний хорооны (Бурнацком) дарга. == Намтар == 1891 онд Агийн талын Рашаант суманд Буриад малчны гэр бүлд төрсөн. Даш Агийн шашны бага сургуулийг онц дүнтэй төгссөн. Москвагийн хөдөө аж ахуйн дунд сургуульд суралцсаны дараа тэрээр Москвагийн Хөдөө аж ахуйн дээд сургуульд (одоогийн К. Тимирязевын нэрэмжит Москвагийн Хөдөө аж ахуйн академи) элсэн орсон байна. Даш Сампилон дээд сургуульд суралцаж байхдаа ажилчин ард түмнийг хаант засаглалын дарлалаас чөлөөлөх, ард түмний эрх чөлөө, тэгш байдал, үндэстнүүдийн өөрийгөө тодорхойлох эрхийн төлөө тэмцэх санаа шингэсэн юм. Даш Оросын [[Петроград]] хотод Буриад, Халимагуудад үндэсний төрт улс байгуулах зорилготой Буриад-Халимаг хороог зохион байгуулахад оролцсон юм. Тэрээр хорооны удирдах байгууллагын гишүүн болж, зохион байгуулалт, үзэл суртал, улс төрийн өргөн хүрээтэй ажил хийж байжээ. Буриадын үндэсний хөдөлгөөний хүлээн зөвшөөрөгдсөн удирдагч [[Элбэгдорж Ринчино]] түүнд чухал зөвлөгөө өгдөг бөгөөд дэмждэг байсан. 1918 оны 1-р сард Даш нь Буриад-Монголын Үндэсний Хорооны (Бурнацком) Эрхүүгийн салбарын даргаар сонгогдсон. 1918 оны 9-р сарын 19-нд Төв Буриадын Үндэсний Хорооны гишүүд болон аймгуудын төлөөлөгчдийн хурлаар Сампилон Бурнатскомын даргаар санал нэгтэйгээр сонгогдсон бөгөөд энэ нь Буриадын ард түмний анхны албан бус Засгийн газар болсон юм. Сампилон нь Бурнацкомын удирдагчдын хамгийн залуу нь байсан бөгөөд 1918 онд 27 настай байв. Тухайн үед [[Чита]] хотыг [[Япон|Японы]] түрэмгийлэгчид болон [[Атаман Семёнов|Атаман Семёновын]] цэргүүд эзэлсэн байв. Михаил Богдановын удирдсан Бурнацкомын хорооны зарим гишүүд эзлэн түрэмгийллийг эсэргүүцэн албан тушаалаасаа огцорчээ. Буриадуудад үндэсний автономит эрх олгох нь гол зорилго гэж үзэж байсан Даш Сампилон уян хатан байдлаар хандаж, Япон болон Семеновын хүчинтэй хамтран ажилласан байна. 1921 онд Даш Сампилон Зөвлөлт Оросын Гадаад хэргийн Ардын комиссарын газар ажиллаж эхэлсэн. 1922-1925 онд тэрээр Москва дахь Монголын Элчин сайдын яаманд ЗХУ-ын нарийн бичгийн дарга, зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. 1925 онд түүнийг БНМАУ-ын Ардын аж ахуйн яамны зөвлөхөөр томилжээ. Сампилон Монголын засгийн газрын өмнөөс Европын олон оронд очиж, тус улсын аж үйлдвэрийн баазыг тоног төхөөрөмж, машин механизмаар хангаж байжээ. Тэрээр уг ажлаар Франц, Герман, Их Британи, Бельги, Австри, Чехословак зэрэг улсуудад айлчилсан. Эдгээр орнуудад тэрээр шууд үүрэг хариуцлагаасаа гадна Монгол ард түмэн, Монгол, Буриад-Монголын талаарх мэдлэгийг сурталчилж, Монголын түүх, өнөөгийн байдлын талаар ярьсан. Тэрхээр '''<bdi>[[Герман, Францад сурсан анхны монгол оюутнууд]]<nowiki/>ы</bdi><bdi>г</bdi>''' <bdi>Германд анх очиход нь төсч авч Берлинд хүргэх сургуульд хувиарлах зэрэг ажилд дэмжлэг туслалцаа үзүүлж байсан юм.</bdi> <bdi>1929 онд Монголд "хэт зүүний" хүчин Сталины шугамаар социалист бүтээн байгуулалтыг хурдасгахыг эрмэлзэж, Монголын Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН)-д давуу эрх олж авчээ. Тэд намын эгнээнд цэвэрлэгээ хийх үеэр Сампилоныг баривчилж, Оросын дотоод хэргийн яаманд өгч, ЗХУ руу цөлсөн юм. Түүнийг Зөвлөлтийн эсрэг үйл ажиллагаа явуулсан хэргээр буруутгаж, 10 жилийн хорих ял оноожээ. Тэрээр Соловкид ялаа эдэлж байсан хэдий ч ГУЛАГ-ын удирдлагад Сампилоны гүнзгий мэдлэг хэрэгтэй байсан тул түүнийг Ленинград дахь Цагаан тэнгисийн суваг ([[Орос хэл|орос.]] Беломор канал) руу шилжүүлжээ.</bdi> <bdi>1938 оны 1-р сарын 20-нд Даш Сампилоныг ЗХУ-ын Дотоод хэргий Ардын комиссарын газрын гурвалсан тушаалаар буудан хороожээ. Түүнийг сүүлд 1984 онд цагаатгасан байна.</bdi> <bdi>Сампилын Дашийг хүнд хэцүү үед Буриадын үндэсний хөдөлгөөний хөгжилд асар их хувь нэмэр оруулж, Буриадын үндэсний улс болох автономит бүс нутаг, дараа нь 1923 онд Буриад-Монголын АССР-ийг байгуулах үндэс суурийг тавьсан гэж үздэг юм.</bdi> 4qaxvpe6cdh15bpi7e6jjabpyor0e3z 852746 852744 2026-04-10T13:56:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 852746 wikitext text/x-wiki '''Сампилын Даш''' ([[Буриад хэл|бур.]] ''Сампилай Даша,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Даши́ Сампи́лович Сампило́н,'' 1891 онд төрсөн — 1938 оны 1-р сарын 20-нд нас барсан) — Буриадын үндэсний хөдөлгөөний удирдагчдын нэг, 1918 онд [[Дорнод Сибирь дахь Буриад-монголчуудын Төв Үндэсний хороо|Дорнод Сибирь дахь Буриад-монголчуудын Төв Үндэсний хорооны]] (Бурнацком) дарга. == Намтар == 1891 онд Агийн талын Рашаант суманд Буриад малчны гэр бүлд төрсөн. Даш Агийн шашны бага сургуулийг онц дүнтэй төгссөн. Москвагийн хөдөө аж ахуйн дунд сургуульд суралцсаны дараа тэрээр Москвагийн Хөдөө аж ахуйн дээд сургуульд (одоогийн К. Тимирязевын нэрэмжит Москвагийн Хөдөө аж ахуйн академи) элсэн орсон байна. Даш Сампилон дээд сургуульд суралцаж байхдаа ажилчин ард түмнийг хаант засаглалын дарлалаас чөлөөлөх, ард түмний эрх чөлөө, тэгш байдал, үндэстнүүдийн өөрийгөө тодорхойлох эрхийн төлөө тэмцэх санаа шингэсэн юм. Даш Оросын [[Петроград]] хотод Буриад, Халимагуудад үндэсний төрт улс байгуулах зорилготой Буриад-Халимаг хороог зохион байгуулахад оролцсон юм. Тэрээр хорооны удирдах байгууллагын гишүүн болж, зохион байгуулалт, үзэл суртал, улс төрийн өргөн хүрээтэй ажил хийж байжээ. Буриадын үндэсний хөдөлгөөний хүлээн зөвшөөрөгдсөн удирдагч [[Элбэгдорж Ринчино]] түүнд чухал зөвлөгөө өгдөг бөгөөд дэмждэг байсан. 1918 оны 1-р сард Даш нь Буриад-Монголын Үндэсний Хорооны (Бурнацком) Эрхүүгийн салбарын даргаар сонгогдсон. 1918 оны 9-р сарын 19-нд Төв Буриадын Үндэсний Хорооны гишүүд болон аймгуудын төлөөлөгчдийн хурлаар Сампилон Бурнатскомын даргаар санал нэгтэйгээр сонгогдсон бөгөөд энэ нь Буриадын ард түмний анхны албан бус Засгийн газар болсон юм. Сампилон нь Бурнацкомын удирдагчдын хамгийн залуу нь байсан бөгөөд 1918 онд 27 настай байв. Тухайн үед [[Чита]] хотыг [[Япон|Японы]] түрэмгийлэгчид болон [[Атаман Семёнов|Атаман Семёновын]] цэргүүд эзэлсэн байв. Михаил Богдановын удирдсан Бурнацкомын хорооны зарим гишүүд эзлэн түрэмгийллийг эсэргүүцэн албан тушаалаасаа огцорчээ. Буриадуудад үндэсний автономит эрх олгох нь гол зорилго гэж үзэж байсан Даш Сампилон уян хатан байдлаар хандаж, Япон болон Семеновын хүчинтэй хамтран ажилласан байна. 1921 онд Даш Сампилон Зөвлөлт Оросын Гадаад хэргийн Ардын комиссарын газар ажиллаж эхэлсэн. 1922-1925 онд тэрээр Москва дахь Монголын Элчин сайдын яаманд ЗХУ-ын нарийн бичгийн дарга, зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. 1925 онд түүнийг БНМАУ-ын Ардын аж ахуйн яамны зөвлөхөөр томилжээ. Сампилон Монголын засгийн газрын өмнөөс Европын олон оронд очиж, тус улсын аж үйлдвэрийн баазыг тоног төхөөрөмж, машин механизмаар хангаж байжээ. Тэрээр уг ажлаар Франц, Герман, Их Британи, Бельги, Австри, Чехословак зэрэг улсуудад айлчилсан. Эдгээр орнуудад тэрээр шууд үүрэг хариуцлагаасаа гадна Монгол ард түмэн, Монгол, Буриад-Монголын талаарх мэдлэгийг сурталчилж, Монголын түүх, өнөөгийн байдлын талаар ярьсан. Тэрхээр '''<bdi>[[Герман, Францад сурсан анхны монгол оюутнууд]]<nowiki/>ы</bdi><bdi>г</bdi>''' <bdi>Германд анх очиход нь төсч авч Берлинд хүргэх сургуульд хувиарлах зэрэг ажилд дэмжлэг туслалцаа үзүүлж байсан юм.</bdi> <bdi>1929 онд Монголд "хэт зүүний" хүчин Сталины шугамаар социалист бүтээн байгуулалтыг хурдасгахыг эрмэлзэж, Монголын Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН)-д давуу эрх олж авчээ. Тэд намын эгнээнд цэвэрлэгээ хийх үеэр Сампилоныг баривчилж, Оросын дотоод хэргийн яаманд өгч, ЗХУ руу цөлсөн юм. Түүнийг Зөвлөлтийн эсрэг үйл ажиллагаа явуулсан хэргээр буруутгаж, 10 жилийн хорих ял оноожээ. Тэрээр Соловкид ялаа эдэлж байсан хэдий ч ГУЛАГ-ын удирдлагад Сампилоны гүнзгий мэдлэг хэрэгтэй байсан тул түүнийг Ленинград дахь Цагаан тэнгисийн суваг ([[Орос хэл|орос.]] Беломор канал) руу шилжүүлжээ.</bdi> <bdi>1938 оны 1-р сарын 20-нд Даш Сампилоныг ЗХУ-ын Дотоод хэргий Ардын комиссарын газрын гурвалсан тушаалаар буудан хороожээ. Түүнийг сүүлд 1984 онд цагаатгасан байна.</bdi> <bdi>Сампилын Дашийг хүнд хэцүү үед Буриадын үндэсний хөдөлгөөний хөгжилд асар их хувь нэмэр оруулж, Буриадын үндэсний улс болох автономит бүс нутаг, дараа нь 1923 онд Буриад-Монголын АССР-ийг байгуулах үндэс суурийг тавьсан гэж үздэг юм.</bdi> fs1z1g1v1n1quhfpyycspktzjrjqytt Бидний хот 0 145843 852745 2026-04-10T13:55:56Z Enhjin 1423 103642 Хуудас үүсгэв: "Бидний хот бол Амеркийн жүжгийн зохиолч Торнтон Вилдерийн гурван бүлэгт жүжиг юм . Энэ жүжиг 1901- 1913 оны хоорондох Амеркийн зохиомол жижиг хот болох Гроверс корнэрсийн оршин суугчдын өдөр тутмын амьдралыг өгүүлдэг . Жүжиг нь тайзны чимэглэл болон эд хэрэ..." 852745 wikitext text/x-wiki Бидний хот бол Амеркийн жүжгийн зохиолч Торнтон Вилдерийн гурван бүлэгт жүжиг юм . Энэ жүжиг 1901- 1913 оны хоорондох Амеркийн зохиомол жижиг хот болох Гроверс корнэрсийн оршин суугчдын өдөр тутмын амьдралыг өгүүлдэг . Жүжиг нь тайзны чимэглэл болон эд хэрэгсэл төдийлөн ашигладаггүйгээрээ онцлог бөгөөд жүжигчид үйлдлээрээ хүний амьдралын нийтлэг зүйлсийг онцолдог. Тайзны менежер нь жүжгийн хөтөчийн үүргийг давхар гүйцэтгэж үзэгчидтэй ярилцан заримдаа " зочин илтгэгч " гарган хотын түүхийг хэлэлцдэг . Зохиол нь Жеорж Гиббс болон Эмили Уэббс хоорондын харилцаанд төвлөрч , тэдний хүүхэд насны нөхөрлөлөөс гэрлэлт болон үхэл хүртэл өгүүлдэг . Эцсийн бүлэг оршуулгын газар өрнөн , хүмүүс амьдралынхаа хамгийн энгийн мөчүүдийн үнэ цэнийг мэддэггүй талаар сэтгэл хөдөлгөм хэлэлцээр хийдэг . Бидний жижиг хот нь Пулитцерсийн шагнал хүртсэн ба Амеркийн театрд хамгийн алдартай , олон удаа тоглогдсон юм. jqaqhguh9736kiar4b9zc9vs5uh0u8b Загвар:Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн 10 145844 852748 2026-04-10T14:08:50Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн | name = Зүүнгар–Чин улсын дайн | title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] |listclass = hlist | battles = *[[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] *[[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] *[[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] *Зүүнгарын монголчууд..." 852748 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн | name = Зүүнгар–Чин улсын дайн | title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] |listclass = hlist | battles = *[[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] *[[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] *[[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|Төвөд]] *[[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] *[[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} ks3q1jpw0ip16lxfufybg9jjcy0mxue 852749 852748 2026-04-10T14:09:06Z HorseBro the hemionus 100126 852749 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox | name = Зүүнгар–Чин улсын дайн | title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] |listclass = hlist | battles = *[[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] *[[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] *[[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|Төвөд]] *[[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] *[[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} 8iq2uchg0xdpjpxqmp2ah41dfsgx9rt 852750 852749 2026-04-10T14:09:18Z HorseBro the hemionus 100126 852750 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]|listclass = hlist| battles = *[[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] *[[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] *[[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|Төвөд]] *[[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] *[[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} e671cs2cznqpm5zxsspp6lnuq5wpqy4 852751 852750 2026-04-10T14:13:02Z HorseBro the hemionus 100126 852751 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]|listclass = hlist| battles = *[[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] *[[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] *[[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|Төвөд]] *[[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] *[[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} c9lmv0u1tw3j9v15qwff7asvjzabvk6 852757 852751 2026-04-10T14:23:21Z HorseBro the hemionus 100126 852757 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]|listclass = hlist| battles = *[[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] *[[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] *[[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|Төвөд]] *[[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] *[[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} tuahl4fvon42kfsea2ca896crcoyx0e 852758 852757 2026-04-10T14:23:50Z HorseBro the hemionus 100126 852758 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox | нэр = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн | гарчиг = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | жагсаалт_анги = hlist | тулаанууд = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] * [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|Төвөд]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} 0e4runo79p39hnjfzamfhyih1easasq 852759 852758 2026-04-10T14:24:07Z HorseBro the hemionus 100126 [[Special:Contributions/HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[User talk:HorseBro the hemionus|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/852758|852758]] засварыг цуцлах 852759 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]|listclass = hlist| battles = *[[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] *[[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] *[[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] *[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|Төвөд]] *[[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] *[[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} tuahl4fvon42kfsea2ca896crcoyx0e 852761 852759 2026-04-10T14:27:52Z HorseBro the hemionus 100126 852761 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]|listclass = hlist| battles = {{hlist| * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] * [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|Төвөд]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} }} msuc7kiper60wn4o3apgwgei4vso02o 852762 852761 2026-04-10T14:28:17Z HorseBro the hemionus 100126 852762 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] * [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь|Төвөд]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} 80q40rxyw7wov4t07uz6j6uj1bkx48w 852783 852762 2026-04-10T14:53:18Z HorseBro the hemionus 100126 852783 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] * [[Зүүнгарын монголчууд Төвдийг байлдан эзэлсэн нь|Төвөд]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} 6nivptu6e90o6xswgbipdt5dwlif0dh 852784 852783 2026-04-10T14:53:31Z HorseBro the hemionus 100126 852784 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвд]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} tnjta0x6hl5cmt1zbo740obfj5w0pbu 852785 852784 2026-04-10T14:53:37Z HorseBro the hemionus 100126 852785 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] * [[Зүүнгарын Төвдийг байлдан дагуулсан нь|Төвд]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} 9lqzrt22pm3w9jw3oconwr14t5gmf8p 852791 852785 2026-04-10T14:56:34Z HorseBro the hemionus 100126 852791 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвд]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} tnjta0x6hl5cmt1zbo740obfj5w0pbu 852813 852791 2026-04-10T16:06:59Z HorseBro the hemionus 100126 852813 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод-Тэрэлж]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвөд]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} 8mqlquoz7oa3tuqw1k1l8yu7703s2vn 852817 852813 2026-04-10T16:07:56Z HorseBro the hemionus 100126 852817 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлж]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвөд]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] }} p6zdemv4a2yx63t30maaxlidrqeepw4 852819 852817 2026-04-10T16:19:27Z HorseBro the hemionus 100126 852819 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлж]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвөд (1717)]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Төвд рүү хийсэн Хятадын экспедиц (1720)|Төвөд (1720)]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] * [[Эрдэнэзуугийн тулалдаан|Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Оройн Жалайтын тулалдаан|Оройн Жалайт]] * [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүй]] }} 8l49qkzn6005sipg5u4i7xl3vx8qn3z 852820 852819 2026-04-10T16:20:12Z HorseBro the hemionus 100126 852820 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox| name = Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн| title = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]| listclass = hlist | list1 = * [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуур]] * [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудан]] * [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлж]] * [[Хамилын тэмцэл|Хамил]] * [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|Төвөд (1717)]] * [[Хар Усны тулалдаан|Хар Ус]] * [[Төвд рүү хийсэн Хятадын экспедиц (1720)|Төвөд (1720)]] * [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуур]] * [[Эрдэнэзуугийн тулалдаан|Эрдэнэ Зуу хийд]] * [[Оройн Жалайтын тулалдаан|Оройн Жалайт]] * [[Хөрөнгүйн тулалдаан|Хөрөнгүй]] }} e3qhw8nfsrlgp0xntrg0o0ddjrfhyo0 Набукко 0 145845 852752 2026-04-10T14:17:04Z Enhjin 1423 103642 Хуудас үүсгэв: "Набукко нь Жузеппе Верди-ийн 1842 онд зохиосон, итали хэл дээрх дөрвөн бүлэгтэй дуурь юм. Либреттог Темистокле Солера бичсэн бөгөөд энэ нь Библийн Даниелын ном, Иеремиагийн ном болон 1836 онд Огюст Анисэ-Буржуа, Франсис Корню нарын зохиосон жүжгээс сэдэвлэсэ..." 852752 wikitext text/x-wiki Набукко нь Жузеппе Верди-ийн 1842 онд зохиосон, итали хэл дээрх дөрвөн бүлэгтэй дуурь юм. Либреттог Темистокле Солера бичсэн бөгөөд энэ нь Библийн Даниелын ном, Иеремиагийн ном болон 1836 онд Огюст Анисэ-Буржуа, Франсис Корню нарын зохиосон жүжгээс сэдэвлэсэн. Энэхүү дуурь нь Вавилоны хаан Небухаднезар II (Набукко)-ын довтолгоонд өртөн эзлэгдэж, улмаар эх нутгаасаа цөлөгдсөн еврейчүүдийн зовлон бэрхшээлийн тухай өгүүлдэг. Дуурийн амжилт нь Вердиг Италийн дуурийн ертөнцөд ноёрхогч байр суурьтай болгож, Италийн нэгдлийн хөдөлгөөний баатар хэмээн алдаршуулсан. Дуурийн хамгийн алдартай хэсэг бол “Еврей боолуудын найрал дуу” (Ва, пенсиэро , сулл' али доратэ) бөгөөд энэ нь нэгдэл, эрх чөлөөг зорьж байсан Италийн эх орончдын албан бус сүлд дуу болсон юм. Түүхэн үйл явдлууд нь Набуккогийн охид болох Фенена, Абигайле нарын хоорондох хаан ширээний төлөөх тэмцэл болон еврей ханхүү Исмаэлегийн хайр дурлалтай холбогдсон романтик, улс төрийн өрнөлийн суурь дэвсгэр болж өгдөг. t99u8bp3y6of6s1mm9hxde9pa9w9aig 852766 852752 2026-04-10T14:34:18Z Enhjin 1423 103642 852766 wikitext text/x-wiki Набукк нь Жузеппе Верди-ийн 1842 онд зохиосон, итали хэл дээрх дөрвөн бүлэгтэй дуурь юм. Либреттог Темистокле Солера бичсэн бөгөөд энэ нь Библийн Даниелын ном, Иеремиагийн ном болон 1836 онд Огюст Анисэ-Буржуа, Франсис Корню нарын зохиосон жүжгээс сэдэвлэсэн. Энэхүү дуурь нь Вавилоны хаан Небухаднезар II (Набукко)-ын довтолгоонд өртөн эзлэгдэж, улмаар эх нутгаасаа цөлөгдсөн еврейчүүдийн зовлон бэрхшээлийн тухай өгүүлдэг. Дуурийн амжилт нь Вердиг Италийн дуурийн ертөнцөд ноёрхогч байр суурьтай болгож, Италийн нэгдлийн хөдөлгөөний баатар хэмээн алдаршуулсан. Дуурийн хамгийн алдартай хэсэг бол “Еврей боолуудын найрал дуу” (Ва, пенсиэро , сулл' али доратэ) бөгөөд энэ нь нэгдэл, эрх чөлөөг зорьж байсан Италийн эх орончдын албан бус сүлд дуу болсон юм. Түүхэн үйл явдлууд нь Набуккогийн охид болох Фенена, Абигайле нарын хоорондох хаан ширээний төлөөх тэмцэл болон еврей ханхүү Исмаэлегийн хайр дурлалтай холбогдсон романтик, улс төрийн өрнөлийн суурь дэвсгэр болж өгдөг. 3a884xr7aol85v5ymne6pp5r9j560y7 Загвар:Campaignbox 10 145846 852753 2026-04-10T14:20:23Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{Navbox | name = {{{name|Campaignbox}}} | title = {{{title|}}} | state = autocollapse | bodyclass = {{{listclass|}}} | group1 = Тулаанууд | list1 = {{{battles|}}} }}" 852753 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = {{{name|Campaignbox}}} | title = {{{title|}}} | state = autocollapse | bodyclass = {{{listclass|}}} | group1 = Тулаанууд | list1 = {{{battles|}}} }} fy77r1bn4qpr5wpvqv3rsfjd63akbic 852754 852753 2026-04-10T14:20:31Z HorseBro the hemionus 100126 852754 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = {{{name|Campaignbox}}} | title = {{{title|}}} | state = autocollapse | bodyclass = {{{listclass|}}} | group1 = Тулаанууд | list1 = {{{battles|}}} }} d0jkccrwlar37uawp121i7nt8h41vcd 852755 852754 2026-04-10T14:21:20Z HorseBro the hemionus 100126 852755 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Military navigation|main |name = {{safesubst:#if:{{{raw_name|}}} |{{{raw_name|}}} |{{safesubst:#if:{{{title|}}} |{{{name|}}} |}} }} |state = {{{state|}}} |border = {{{border|}}} |title = <span style="line-height:1.6em">{{safesubst:#if:{{{title|}}}|{{{title}}}|{{{name}}}}}</span> |bodyclass = {{{bodyclass|}}} |listclass = {{{listclass|}}} |list1 = {{{battles|{{{list1|}}}}}} |below = {{{notes|}}} }}{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Template|[[Category:Campaignbox templates]]}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 5lj86pg7472gdpi28yyw5iusd7ib92v 852756 852755 2026-04-10T14:22:54Z HorseBro the hemionus 100126 852756 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Military navigation|main |name = {{safesubst:#if:{{{түүхий_нэр|}}} |{{{түүхий_нэр|}}} |{{safesubst:#if:{{{гарчиг|}}} |{{{нэр|}}} |}} }} |state = {{{төлөв|}}} |border = {{{хүрээ|}}} |title = <span style="line-height:1.6em">{{safesubst:#if:{{{гарчиг|}}}|{{{гарчиг}}}|{{{нэр}}}}}</span> |bodyclass = {{{бие_анги|}}} |listclass = {{{жагсаалт_анги|}}} |list1 = {{{тулаанууд|{{{list1|}}}}}} |below = {{{тайлбар|}}} }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 6dqb18n6t65j3wga9zzs1h4bt93u1jc 852760 852756 2026-04-10T14:26:24Z HorseBro the hemionus 100126 852760 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Military navigation|main |name = {{{name|}}} |state = {{{state|}}} |border = {{{border|}}} |title = {{{title|}}} |bodyclass = {{{bodyclass|}}} |listclass = {{{listclass|}}} |list1 = {{{battles|{{{list1|}}}}}} |below = {{{notes|}}} }}</includeonly> i982ebcibzvj0cd23s99f7hjv6ojio1 Дорнод Сибирь дахь Буриад-монголчуудын Төв Үндэсний хороо 0 145847 852774 2026-04-10T14:45:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Дорнод Сибирь дахь Буриад-монголчуудын Төв Үндэсний хороо''' ('''Бурнацком''') — 1917-1919 онуудад Буриадын төрийн эрх мэдлийн дээд гүйцэтгэх болон захиргааны байгууллага байв. Энэ нь Ар Байгалын хязгаар болон Эрхүү мужийн Буриад-монгол ард түмний үндэсний бо..." 852774 wikitext text/x-wiki '''Дорнод Сибирь дахь Буриад-монголчуудын Төв Үндэсний хороо''' ('''Бурнацком''') — 1917-1919 онуудад Буриадын төрийн эрх мэдлийн дээд гүйцэтгэх болон захиргааны байгууллага байв. Энэ нь Ар Байгалын хязгаар болон Эрхүү мужийн Буриад-монгол ард түмний үндэсний болон төрийн байгууулалтын асуудлаарх анхны дээд гүйцэтгэх болон захиргааны байгууллага байв. == Түүх == 1917 оны 4-р сарын 7-12-ны хооронд Эрхүү хотод Буриадын хүн амын төлөөлөгчдийн аймгийн их хурал болжээ (300 хүн оролцсон). Тус их хурал нь Буриадуудад үндэсний автономит эрх олгох, калим (сүй тавихад өгөх үнэ)-ийг халах, Эрхүү мужийн Буриад хүн амд улсын хөрөнгөөр ​​эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэх тухай тогтоолуудыг баталсан юм. 1917 оны 4-р сарын 23-25-ны хооронд Дорнод Сибирийн Буриад-Монголчуудын Бүх Буриадын Анхдугаар их хурал [[Чита]] хотод болж, сургуулиудыг үндэсний болгох, Буриад хэлээр албан ажилд хэрэглэх, буриад хэвлэх үйлдвэр, хэвлэлийн газар байгуулах шийдвэр гаргасан. Энэ нь 1917 оны 4-р сарын 25-нд Бүх Буриадын Анхдугаар их хурлын шийдвэрийн дагуу Буриад-Монголын автономит эрхийн түр зохион байгуулах хорооноос өөрчлөгдснөөр байгуулагдсан. Буриадын Төв Үндэсний Хорооны төв байр нь Чита хот байсан бөгөөд түүний салбар болох Эрхүүгийн Үндэсний Хороог Эрхүү хотод мөн байгуулж байсан юм. Тус хороо нь Буриадын үндэсний автономит "Буриад-Монгол Улс" -ын байгууллага болсон бөгөөд үүнд [[Байгал нуур|Байгал нуурын]] эргэн тойрон дахь буриадуудын амьдардаг газруудыг багтаажээ. 1917 оны 5-р сарын 14-нд Дорнод Сибирь дахь Буриад-монголчуудын Төв Үндэсний хороны Эрхүүгийн салбар хорооны хурал болж, Иннокентий Иванович Тунуханов, М.М. Барбаев, А.И. Эртагаев, М.П. Трубачеева, М.Н. Ербанов нар оролцов. 1917 оны 7-р сарын 10-16-ны хооронд [[Итгэлт хамба|Итгэлт хамбын]] удирдлага дор [[Галуутнуур|Галуут нуурын]] дацанд Бүх Буриадын Хоёрдугаар их хурал болж, шашин шүтлэг, буддын шашны лам нарын асуудлыг хэлэлцэв. Их хурлаар дацануудыг гүн ухаан, анагаах ухаан, математик, зурхай, хэлзүйн сургуультай соёлын төв, лам нарыг "эрдэмтэн сурган хүмүүжүүлэгчид" болгох зорилт тавьсан. Их хурал нь Эрхүү мужийн буриадуудын дунд бурханы шашныг дэлгэрүүлэхээр шийдэж, сонгогдсон Итгэлт хамба ламаас гадна сүм хийдийн дотор лам хуврагууд болон энгийн хүмүүсийн их хурлыг байгуулах, их хурлуудын хоорондох асуудлыг удирдах ажлыг хамтын гүйцэтгэх байгууллага болох Шашны хэргийн төв хороонд даалгах санал гаргажээ. Цаашилбал, их хурал болон сүмийн хурлуудад хандивын зарцуулалтыг хянах эрх олгосон. Дорнод Сибирь дахь Буриад-монголчуудын Төв Үндэсний хорооны гишүүдээр Базар Барадин (СР нам), Чойжил Лхамо Базарович (СР нам), [[Гомбожаб Цэбекович Цыбиков|'''Гомбожаб''' Цэбекович '''Цыбиков''']], [[Жамсраны Цэвээн]], Н.А.Хазагаев (СР нам), [[Михаил Богданов]] (СР нам), [[Элбэгдорж Ринчино]] (СР нам), Базаров, Н.В.Преловский, [[Цогто Бадмажапов]] (үндэсний ардчилсан намын гишүүн), Намдак Дилыков, А.Төгүлтуров, Г.Ринчине (СР нам), Т, Болдон, Ч.Очиров нар сонгогдсон байна. 1917 оны 8-р сарын 10-нд Эрхүү хотын музей дотор Буриадын аймгийн их хурал болж, земство байгуулах, Үндсэн хуулийн чуулганыг сонгох саналуудыг хэлэлцэж, Буриадын хорооны үйл ажиллагааны тайланг сонссон байна. 1917 оны 10-р сарын 8-15-ны хооронд Верхнеудинск (Улаан-Үд) хотод Бүх Буриадын Гуравдугаар Их Хурал болжээ. Энэ нь цорын ганц дээд удирдах байгууллага болох Чита хотод төвтэй Төв Буриадын Үндэсний Хороо, Иркутск хотод салбар болох Иркутскийн Үндэсний Хороог байгуулсан юм. 1918 оны 4-р сарын 25-30-ны хооронд Эрхүү мужийн Буриадын хорооны Их Хурал болжээ. 1918 оны 4-р сард тус Хороо Зөвлөлт засгийн эрх мэдлийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөв. Ар Байгал мужийг большевикуудаас чөлөөлсний дараа тус хороо мөн [[Григорий Семёнов|Г.М.Семёновын]] дэглэмийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч, 1918 оны 11-р сард тус хороог Буриад-Монголын Ардын Дум ([[Орос хэл|орос.]] Бурнардума) болгон өөрчилжээ. Үүгээрээ 1918-19 онд Буриадын хорооны бодлого нь Зөвлөлтийн засгийн газар болон Цагаан дэглэмийн аль алиных нь үндэсний автономит тогтолцоог бий болгох үйл явцад саад учруулах оролдлогыг таслан зогсоох явдал байжээ. 1918 оны 5-р сарын 29-нд Буриадын хороо "Улаан-Цагдаа" ([[Орос хэл|орос.]] "Красная гвардия" гэсэн утгатай) нэртэй цэргийн анги нэгтгэлүүдийг байгуулахаар шийдэж, идэвхтэй армийн ар талд энх тайван, дэг журмыг хангахын тулд аймгуудын морьт анги нэгтгэлүүдийг байгуулахаар дайчлахаа зарлав. 1918 оны 11-р сарын 20-24-ний хооронд Верхнеудинск хотод Буриадын хорооны их хурал болж, [[Элбэгдорж Ринчино]] Буриадын хорооны үйл ажиллагааны талаар тайлан илтгэл тавьсан байна. Их хурал [[Атаман Семёнов|Атаман Семёновын]] засаглалыг дэмжихээр шийджээ. Их хурлаар Буриадын хорооны оронд Буриадын Ардын Дум байгуулагдсан. Атаман Семеновтой сайн холбоотой байсан [[Даш Сампилон]] Думын дарга болжээ. 1919 оны 1-р сарын 23-нд Буриадын Ардын Дум буриадуудыг Атаман Семёновын хүчний нэг хэсэг болох "Зоригт-Баатар" Монгол-Буриадын бригадын эгнээнд дайчлах тухай зарлиг гаргажээ. Агийн, Селенгийн, Хорин болон Баргузины аймгуудаас ойролцоогоор 2000 хүнийг дайчлах ёстой байв. 1919 онд Буриадын хорооны хэвлэлийн байгууллага болох "Буриад-Монголын Дум"-ын хоёр дугаар Чита хотод буриад хэлээр хэвлэгдсэн гарчээ. 1919 оны намар Буриадын хороо Атаман Семеновын бодлоготой санал зөрөлдсөний улмаас татан буугдсан боловч 1920 оны 10-р сард л татан буугдсанаа зарласан байна. 72o9c1joujum60o4dx240mq917zz9vo Отелло(дуурь) 0 145848 852775 2026-04-10T14:46:13Z Enhjin 1423 103642 Хуудас үүсгэв: "Отелло бол Гиусэпп Вердигийн дөрвөн бүлэгт дуурь бөгөөд Арриго Бойто итали хэл дээрх либреттог Виллиам Шекспирийн Отелло жүжгээс сэдэвлэн бичсэн юм. Энэ нь Вердийн сүүлчийн өмнөх дуурь бөгөөд 1887 онд Театро алла Скала , Милан хотод анх тоглогджээ. Айда..." 852775 wikitext text/x-wiki Отелло бол Гиусэпп Вердигийн дөрвөн бүлэгт дуурь бөгөөд Арриго Бойто итали хэл дээрх либреттог Виллиам Шекспирийн Отелло жүжгээс сэдэвлэн бичсэн юм. Энэ нь Вердийн сүүлчийн өмнөх дуурь бөгөөд 1887 онд Театро алла Скала , Милан хотод анх тоглогджээ. Айда дуурийн амжилтын дараа хэсэг хугацаанд уран бүтээлээс хөндийрсөн Вердийг Бойтогийн либреттогийн өндөр чанар дахин тайзнаа эргэн ирэхэд нь ятгасан бөгөөд тэрхүү зохиол нь Шекспирийн эмгэнэлт жүжгийг нягтруулж, хүчирхэг хөгжмийн драм болгосон байна. Энэхүү дуурь нь Мавр гаралтай жанжин Отеллогийн сүйрлийг өгүүлдэг. Тэрээр зальжин лагогийн хорлолд автаж, эхнэр Дэсдэмона нь үнэнч бус хэмээн итгэснээр солиорол, аллагад хүрдэг. Вердийн өмнөх бүтээлүүдээс ялгаатай нь Отелло нь “тасралтгүй хөгжимтэй” хэлбэртэй бөгөөд речитатив, ари зэрэг уламжлалт хэсгүүдээр тусгаарлагддаггүй, харин хөгжим нь тасралтгүй урсдаг. Энэ дуурь нь Италийн эмгэнэлт дуурийн хамгийн шилдэг жишээнүүдийн нэг гэж тооцогддог бөгөөд гол дүр Отеллод асар хүчирхэг хоолой, жүжиглэлийн өргөн цар хүрээ шаарддаг тенор, харин Иагогийн дүрд цэвэр, тооцоотой муу санааг илэрхийлэх чадвартай баритон хоолой шаарддаг qlplh1iv4pr3x0ktixjlx3ji1py17rq Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь 0 145849 852782 2026-04-10T14:53:03Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]] to [[Зүүнгарын Төвдийг байлдан дагуулсан нь]] 852782 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгарын Төвдийг байлдан дагуулсан нь]] rwvchbw3daashbjv2rp0clie9o8xupz 852862 852782 2026-04-10T19:22:38Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] 852862 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] snytkayy8jgy3ieqt678h6mr90km7d0 Зүүнгарын Төвдийг байлдан дагуулсан нь 0 145850 852790 2026-04-10T14:56:20Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Зүүнгарын Төвдийг байлдан дагуулсан нь]] to [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] 852790 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] snytkayy8jgy3ieqt678h6mr90km7d0 Манон (дуурь) 0 145851 852795 2026-04-10T15:01:29Z Enhjin 1423 103642 Хуудас үүсгэв: "Манон бол Францын хөгжмийн зохиолч Жюль Массенегийн бичсэн, Анри Мейяк болон Филипп Жиллийн франц либреттотой, таван бүлэг бүхий опера комикүэ төрөлд хамаарах дуурь юм. Энэхүү бүтээл нь Аббат Превогийн 1731 онд хэвлэгдсэн Манон Лескаут романаас сэдэвлэ..." 852795 wikitext text/x-wiki Манон бол Францын хөгжмийн зохиолч Жюль Массенегийн бичсэн, Анри Мейяк болон Филипп Жиллийн франц либреттотой, таван бүлэг бүхий опера комикүэ төрөлд хамаарах дуурь юм. Энэхүү бүтээл нь Аббат Превогийн 1731 онд хэвлэгдсэн Манон Лескаут романаас сэдэвлэсэн бөгөөд анх 1884 онд тайзнаа тавигджээ. Энэ нь Массенегийн хамгийн алдартай, урт хугацаанд амжилттай тоглогдож буй дуурь бөгөөд Белле Эпокүэ үеийн Франц хөгжмийн уянгалаг байдал, амьд эрч хүчийг төгс илэрхийлсэн бүтээл юм. Зохиол нь үзэсгэлэнтэй боловч түргэн шийдвэр гаргадаг Маноны эмгэнэлт хувь заяаг өгүүлдэг. Тэрээр Шевалье де Грьёд үнэн сэтгэлээсээ хайртай ч тансаг хэрэглээ, эд баялгийн шунал хоёрын хооронд сэтгэл нь хуваагдана. Таашаал хөөсөн түүний сонголтууд эцэстээ баривчлагдаж, Луизианад цөлөгдөхөд хүргэдэг бөгөөд тэрээр Ле Авр руу явах замд хайртай хүнийхээ тэвэрт амьсгал хураадаг. Массенегийн хөгжим нь уянгалаг баялаг аялгуу, дүрүүдийн сэтгэл хөдлөлийн өөрчлөлтийг илэрхийлэх давтагддаг хөгжмийн сэдвүүдийг чадварлаг ашигласнаараа өндөр үнэлэгддэг. Онцлох хэсгүүдэд Маноны “жижиг ширээ”-тэйгээ салах ёс хийх ари болон де Грьёгийн мөрөөдлийн ари орно. Өнөөдөр ч энэ дуурь нь дэлхийн дуурийн тайзнаа тогтмол тавигддаг бөгөөд шилдэг сопрано, тенор дуучдын урын сангийн чухал хэсэг хэвээр байна. djyjwupxpjmnog5ftlbyid32z2goofj Михаил Богданов 0 145852 852798 2026-04-10T15:06:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Михаил Богда́нов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Никола́евич Богда́нов,'' 1878 онд Эрхүү мужийн Үхэр тосгонд төрсөн —1919 онд будуулан хороогдсон) — [[Буриад|буриадын]] 20-р зууны эхэн үеийн үндэсний чөлөөлөх хөдөлгөөний зүтгэлтэн, түүхч эрдэмтэн, улс төрч. == Нам..." 852798 wikitext text/x-wiki '''Михаил Богда́нов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Михаи́л Никола́евич Богда́нов,'' 1878 онд Эрхүү мужийн Үхэр тосгонд төрсөн —1919 онд будуулан хороогдсон) — [[Буриад|буриадын]] 20-р зууны эхэн үеийн үндэсний чөлөөлөх хөдөлгөөний зүтгэлтэн, түүхч эрдэмтэн, улс төрч. == Намтар == Михаил Богданов 1878 онд [[Эрхүү муж|Эрхүү мужийн]] (одоогийн Бохан дүүрэг) "Үхэр" хэмээх тосгонд төрсөн. Эрхүүгийн гимназид сурч төгссөний дараа тэрээр Казанийн багшийн дээд сургуульд элсэн орсон. Дараа нь Томск, Санкт-Петербург, Берлин, Цюрих зэрэг их сургуулиудад лекц сонсож байжээ. Суралцах хугацаандаа тэрээр англи, герман, франц болон бусад хэлийг сайн эзэмшсэн. Ийнхүү бат бөх эрдэм шинжилгээний суурьтай болсон Богданов эрдэм шинжилгээний ажлаа үргэлжлүүлсэн. Түүний судалгааны сонирхолд түүх, эдийн засаг, угсаатны зүй, хууль эрх зүй, Буриад, Хакас, Халимаг болон Оросын бусад цөөнх ард түмний газар нутгийн ашиглалт ордог байжээ. Тэрээр Буриад судлалыг үндэслэсэн гэж үздэг. Тэрээр карьерынхаа туршид 50 гаруй эрдэм шинжилгээний бүтээл бичсэн. Тэдгээрийн олонх нь түүхч, угсаатны зүйчдийн сонирхлыг татсаар байна. Оросын эзэнт гүрний түүхийн эргэлтийн үед буюу 1917 онд Михаил Богданов Буриадын төрийн байгуулалтын үүсэлд зогсож байв. Буриадын ард түмний үндэсний өөрийгөө тодорхойлох түүний төслийг 1917 оны 4-р сарын 23-26-нд Чита хотод болсон Буриад-Монголчуудын анхдугаар үндэсний их хурлаар батласан байна. === Төслийн гол санаанууд нь: === * Эрхүүгийн засаг захиргаа болон Ар Байгал мужийн буриадуудад зориулсан үндэсний автономийг байгуулах, эдгээрийг нэг автономит улс болгон нэгтгэх. * Автономит нь сумаас бүрдэх бөгөөд эдгээр нь цаашлаад хошунууд болох бөгөөд энэ нь эцэгдээ аймгууд болж бүрдүүлэх байв. * Буриадын үндэсний автономит улсын дээд байгууллага нь Буриадын үндэсний Дум буюу "Буриад улсын чуулган" ([[Буриад хэл|буриад.]] ''Буряад улсын сугалган)'' байх болно. Төслийг хэрэгжүүлэх алхам болгон Богданов түр хугацааны дүрмийг боловсруулсан. Энэхүү дүрмийг 1917 оны 10-р сард Бүх Буриадын Их Хурлаар баталсан. Дүрэмд Буриад-Монголын хэргийн түр удирдах байгууллагуудыг байгуулсан. Бүх Буриадын Их Хурал дээд эрх мэдэл болсон. Их хурлуудын хооронд Үндэсний Зөвлөл эрх мэдлээ хэрэгжүүлдэг байв. '''<bdi>[[Дорнод Сибирь дахь Буриад-монголчуудын Төв Үндэсний хороо]]</bdi>''' нь үндэсний-улсын эрх мэдлийн гүйцэтгэх байгууллага болсон. Аймаг, хошуун, сумын орон нутгийн засаг захиргааг мөн адил бүтэцтэй болгосон юм. Михаил Богданов 1918 оны 3-р сард '''<bdi>[[Дорнод Сибирь дахь Буриад-монголчуудын Төв Үндэсний хороо]]</bdi><bdi>[[Дорнод Сибирь дахь Буриад-монголчуудын Төв Үндэсний хороо|ны]]</bdi>''' дарга болсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Буриадын төрт улсыг байгуулах дээрх санаагаа хэрэгжүүлж чадаагүй юм. [[Оросын иргэний дайн]] эхэлж, Трансбайгалийн хязгаар болон Эрхүү мужийг [[Александр Колчак]] болон Чехийн цагаан цэргүүд эзэлжээ. Богданов нуугдахаас өөр аргагүй болжээ. 1919 оны сүүлээр Михаил Богдановыг Цагаан казак атаман [[Григорий Семёнов|Григорий Семёновын]] тушаалаар цаазаар авчээ. 5ahfiplt4l0gemyo4zo9zgtqrjfttvn Куль Тегин 0 145853 852802 2026-04-10T15:36:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Kul-tegin head (2023-03-07) 01.jpg|thumb|Архангай аймгийн Хашаат сумаас олдсон Куль Тегины хөшөө]] '''Кюль''' '''Тегин''' (эрт.турэг. ‏𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤‎, Kül Tigin Khan İnançu Apa Tarkan, 闕特勒; 685 (684) — 27 февраля 731) —Зүүн Түрэгийн Хоёрдугаар хаант улсын улс төр, цэргийн зүтгэлтэн, Билгэ..." 852802 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kul-tegin head (2023-03-07) 01.jpg|thumb|Архангай аймгийн Хашаат сумаас олдсон Куль Тегины хөшөө]] '''Кюль''' '''Тегин''' (эрт.турэг. ‏𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤‎, Kül Tigin Khan İnançu Apa Tarkan, 闕特勒; 685 (684) — 27 февраля 731) —Зүүн Түрэгийн Хоёрдугаар хаант улсын улс төр, цэргийн зүтгэлтэн, [[Билгэ хаан|Билгэ хааны]] хамтран захирагч, Кутлуг хааны хүү. Тэрээр 685 онд төрсөн (бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр 684 онд) гэдэг. 710 онд Тоньюкук, Могилян нартай хамт Хакас руу Түрэгийн армитай довтолж, Киргизүүдийг ялсан. 716 онд тэрээр цэргийн эргэлт хийж, Кучук хаганыг алж, ах Могилян (Билгэ хаан)-аа Түрэгийн хаан ширээнд залсан. Күль Тегин нас барсны дараа түүний хүндэтгэлд зориулж асар том оршуулгын газар, дурсгалын цогцолбор байгуулсан бөгөөд түүний чухал хэсэг нь алагдсан дайснуудын дүрс болох балбалуудын цувралаас бүрдсэн байв. 8-р зууны үеийн Түрэг руни бичгийн дурсгал болох Күл Тегин хөшөөг 1889 онд [[Николай Ядринцев]] Монголын Орхон голын хөндий дахь Хөшөө-Цайдам -аас олсж нээсэн. Хөшөөний бичээсийг 1893 онд Данийн эрдэмтэн профессор [[Вильхельм Томсен]] тайлж уншсан. Энэхүү хөшөөнд үнэ цэнэтэй түүхийн мэдээлэл агуулагдаж, хэл шинжлэлийн баялаг материал өгдөг юм. 2mee7jgfj4kfnhsnqmapwl7h0fa2x3y Загвар:Country data Хошуудын хант улс 10 145854 852808 2026-04-10T15:51:11Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias =Хошуудын хант улс | shortname alias = Хошуудын хант улс | flag alias = Standard of Gushri khan.png | size = {{{size|23px}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | related1 = Зүүнгарын Хаант Улс </noinclude> }}" 852808 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias =Хошуудын хант улс | shortname alias = Хошуудын хант улс | flag alias = Standard of Gushri khan.png | size = {{{size|23px}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | related1 = Зүүнгарын Хаант Улс </noinclude> }} sst7re8rxounees997cjwhd03dpmg73 Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан 0 145855 852815 2026-04-10T16:07:26Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]] to [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] 852815 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] nxtgem86plwdj7e3evz9zmt1zgp6hhp Тулалдаанд амь үрэгдсэн 0 145856 852824 2026-04-10T16:33:31Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Omaha-beach-cemetery.jpg|thumb|'''[[Франц|Франц улсын]] [[Норманди|Норманди мужийн]] Коллевилл-сюр-Мер хотын ойролцоох Нормандийн [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] оршуулгын газар ба дурсгалт газар''']] '''Тулалдаанд амь үрэгдсэн''' ('''KIA''') гэдэг нь Зэвсэгт хүчин|цэрги..." 852824 wikitext text/x-wiki [[Файл:Omaha-beach-cemetery.jpg|thumb|'''[[Франц|Франц улсын]] [[Норманди|Норманди мужийн]] Коллевилл-сюр-Мер хотын ойролцоох Нормандийн [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] оршуулгын газар ба дурсгалт газар''']] '''Тулалдаанд амь үрэгдсэн''' ('''KIA''') гэдэг нь [[Зэвсэгт хүчин|цэргийнхэн]] тулалдааны үеэр дайсан эсвэл дайсагнасан хүчний гарт бие бүрэлдэхүүнийхээ үхлийг тодорхойлоход ерөнхийдөө ашигладаг [[Байлдааны хохирол|хохирогчдын]] ангилал юм.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Defense Dictionary: killed in action |url=http://ww.dtc.mil/doctrine/jel/doddict/data/k/03003.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927022355/http://www.dtic.mil/doctrine/jel/doddict/data/k/03003.html |archive-date=2012-09-27 |access-date=2007-02-04}}</ref> Жишээлбэл, [[АНУ-ын Батлан хамгаалах яам|АНУ-ын Батлан хамгаалах яамнаас]] KIA гэж мэдэгдсэн хүмүүс зэвсгээ буудсан байх шаардлагагүй, харин дайсагнасан халдлагын улмаас амь үрэгдсэн гэж мэдэгджээ. KIA-д тулалдааны үеэр нөхөрсөг галаар амь үрэгдсэн хүмүүс багтдаг боловч санамсаргүй тээврийн хэрэгслийн осол, аллага, бусад дайсагнасан бус үйл явдал, [[терроризм]] зэрэг ослоос болж амь үрэгдэгсэд хамаарахгүй. <ref>{{Cite web |title=Army Casualty and Mortuary Affairs Frequently Asked Questions |url=https://www.hrc.army.mil/content/Army%20Casualty%20and%20Mortuary%20Affairs%20Frequently%20Asked%20Questions#2 |access-date=2024-11-06}}</ref> KIA-г фронтын шугамын байлдааны цэргүүд болон тэнгисийн цэргийн, агаарын болон дэмжлэг үзүүлэх хүчинд хоёуланд нь хэрэглэж болно. == Шархнаас болж нас барсан == Цаашилбал, '''"шархнаас болж нас барсан'''" ('''DOW''') гэсэн нэр томьёог нас барахаасаа өмнө эмнэлгийн байгууллагад хүрсэн ажилтнуудыг тодорхойлоход ашигладаг.<ref>{{Cite web |title=Understanding Combat Casualty Care Statistics |url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA480496.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020035329/https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA480496.pdf |archive-date=2020-10-20 |publisher=[[Defense Technical Information Center]]}}</ref> ''Тулалдаанд авсан шархнаас болж нас барсан'' (''DWRIA)'' ангиллыг мөн эмнэлгийн нүүлгэн шилжүүлэлтийн дараа гарсан тулалдааны холбогдолтой хохирогчдод ашигладаг.<ref>{{Cite web |title=DoD Instruction Number 1300.18 |url=https://www.esd.whs.mil/Portals/54/Documents/DD/issuances/dodi/130018p.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126213738/https://www.esd.whs.mil/Portals/54/Documents/DD/issuances/dodi/130018p.pdf |archive-date=2019-01-26 |publisher=[[Defense POW/MIA Accounting Agency|DPAA]]}}</ref> == Сураггүй алга болсон, нас барсан гэж таамаглагдах == '''PKIA''' гэдэг нь '''тулалдаанд амь үрэгдсэн гэж таамаглаж байна''' гэсэн үг юм. Энэ нэр томьёог тулалдаанд алдагдсан, анх тулалдаанд сураггүй алга болсон '''(MIA)''' гэж бүртгэгдсэн боловч олдоогүй хожим нь амьд үлдээгүй гэж үзсэн бие бүрэлдэхүүнд ашигладаг.<ref>{{Cite web |title=USS Milius — Named in honor of Navy pilot Captain Paul L. Milius |url=http://www.public.navy.mil/surfor/ddg69/Pages/namesake.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112160258/http://www.public.navy.mil/surfor/ddg69/Pages/namesake.aspx |archive-date=12 January 2018 |access-date=10 January 2018 |website=public.navy.mil |publisher=[[US Navy]]}}</ref> Энэ нь цогцсыг олоход хэцүү байдаг тэнгисийн цэргийн тулаан эсвэл бусад дайсагнасан орчинд болсон тулалдааны ердийн зүйл юм. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайнд]] тулалдаанд амь үрэгдсэн олон тооны цэргүүд, тухайлбал Британийн яруу найрагч Рудьярд Киплингийн хүү Жон Киплингийн нэр тодорхойгүй болсон нь Хамтын нөхөрлөлийн Дайны булшны комиссыг байгуулахад хүргэсэн юм.<ref name="John">{{Cite news |last=Brown |first=Jonathan |date=28 August 2006 |title=The Great War and its aftermath: The son who haunted Kipling |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/the-great-war-and-its-aftermath-the-son-who-haunted-kipling-413795.html |url-status=live |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503182230/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/the-great-war-and-its-aftermath-the-son-who-haunted-kipling-413795.html |archive-date=3 May 2018}}</ref> == НАТО-гийн тодорхойлолт == [[НАТО|НАТО нь]] тулалдаанд амь үрэгдсэн эсвэл тулалдааны хохирогч гэдгийг шууд алагдсан эсвэл эмнэлгийн байгууллагад хүрэх эсвэл нөхдийнхөө тусламж авахаас өмнө шарх, бусад гэмтлийн улмаас нас барсан байлдагч гэж тодорхойлдог.<ref>{{Citation |title=AAP-06, NATO Glossary of terms and definitions |url=http://nsa.nato.int/nsa/zPublic/ap/aap6/AAP-6.pdf#page=123 |page=123 |year=2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303201526/http://nsa.nato.int/nsa/zPublic/ap/aap6/AAP-6.pdf |url-status=dead |publisher=NATO |archive-date=2012-03-03}}.</ref> == Мөн үзнэ үү == * [[Тулалдаанд алга болсон]] (MIA) * [[Prisoner of war|Дайны олзлогдогч]] (дайны олзлогдогч) * [[Wounded in action|Тулалдаанд шархадсан]] (WIA) == Лавлагаа == {{Reflist}} sy7bwd174b25nee1ie2dipkx9ybkft0 Дайны олзлогдогч 0 145857 852831 2026-04-10T16:46:07Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Abu-Simbel_temple3.jpg|thumb|[[Kingdom of Kush|Кушит]] хоригдлуудын сийлбэр, [[Abu Simbel|Абу Симбел]], Египет, МЭӨ 13-р зуун]] '''Дайны олзлогдогч''' ('''ДO''') гэдэг нь зэвсэгт мөргөлдөөний үеэр эсвэл дараа нь [[Belligerent|дайсагнагч]] гүрний олзлолд байгаа хүнийг хэлнэ. "Дайны олзлогдогч"..." 852831 wikitext text/x-wiki [[Файл:Abu-Simbel_temple3.jpg|thumb|[[Kingdom of Kush|Кушит]] хоригдлуудын сийлбэр, [[Abu Simbel|Абу Симбел]], Египет, МЭӨ 13-р зуун]] '''Дайны олзлогдогч''' ('''ДO''') гэдэг нь зэвсэгт мөргөлдөөний үеэр эсвэл дараа нь [[Belligerent|дайсагнагч]] гүрний олзлолд байгаа хүнийг хэлнэ. "Дайны олзлогдогч" гэсэн хэллэгийг хамгийн анх 1610 онд хэрэглэж байжээ.{{Efn|Compare {{OEtymD|prisoner|access-date=10 October 2021}} – "Captives taken in war have been called prisoners since mid-14c.; phrase prisoner of war dates from 1630s".}} Дайн тулаанчид дайны олзлогдогсдыг хэд хэдэн шалтгаанаар барьцаалдаг. Үүнд тэднийг дайны талбарт байлдаж буй дайснуудаас тусгаарлах (дайн ажиллагааны дараа тэднийг эмх цэгцтэй байдлаар суллаж, эх оронд нь [[Repatriation|буцаах]]), цэргийн ялалтыг харуулах, шийтгэх, [[War crime|дайны гэмт хэргийг]] шүүх, хөдөлмөрийн мөлжлөг, тэднийг байлдаанд оролцогч болгон элсүүлэх эсвэл бүр элсүүлэх, цэргийн болон улс төрийн тагнуулын мэдээлэл цуглуулах, улс төрийн болон шашны сургаалыг түгээх зэрэг орно.<ref>{{Cite journal |last=John Hickman |date=2002 |title=What is a Prisoner of War For |url=http://www.ajol.info/index.php/smsajms/article/viewFile/42654/9522 |journal=Scientia Militaria |volume=36 |issue=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032030/http://www.ajol.info/index.php/smsajms/article/viewFile/42654/9522 |archive-date=26 March 2023 |access-date=14 September 2015}}</ref> == Лавлагаа == {{Notelist}}{{Reflist}} dbge2egzaxna509onxywhor0ihcx4iy Дайчин Тэнгэр 0 145858 852838 2026-04-10T17:14:17Z HorseBro the hemionus 100126 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1039313147|Dayisun Tngri]]" 852838 wikitext text/x-wiki '''Дайчин Тэнгэр''' бол "хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгэдэг" [[Монгол|Монголын]] дайны бурхан юм.<ref>{{Cite journal |last=Birtalan |first=Ágnes |year=2011 |title=The representation of the Mongolian shaman deity Dayan Deerh in invocations and in a Buddhist scroll painting |url=http://emscat.revues.org/index1800.html |journal=Études Mongoles & Sibériennes, Centrasiatiques & Tibétaines |volume=42 |issue=42 |doi=10.4000/emscat.1800 |doi-access=free}}</ref> Заримдаа олзлогдсон дайснуудаа түүнд өргөл болгон өргөдөг байв.<ref name="heissig" /> 99 тэнгэрийн Монгол пантеоны морьт бурхдын нэг болох Дайчин Тэнгэр морьт дайчин мэт харагдаж болно.<ref name="heissig">{{Cite book |last=Heissig |first=Walther |url=https://archive.org/details/bub_gb_OzDMbpw7EecC |title=The Religions of Mongolia |publisher=University of California Press |year=1980 |isbn=9780520038578 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_OzDMbpw7EecC/page/n98 90]–93 |quote=dayisun tngri. |author-link=Walther Heissig}}</ref> Түүний зарим шинж чанар нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашины]] үр дүн байж болох юм; [[5-р Далай лам]] энэ бурханд залбирал бичсэн.<ref name="heissig" /> == Мөн үзнэ үү == * [[Тэнгэр шүтлэг]] * [[Бөө мөргөл]] == Лавлагаа == {{Reflist}}{{Reflist}} [[Ангилал:Бөө мөргөл]] [[Ангилал:Тэнгэр шүтлэг]] [[Ангилал:Монголын шашин]] [[Ангилал:Монголын буддын шашин]] [[Ангилал:Азийн шашин]] tbv8f5bgoiork33mih2nhwotrpv8scj 852839 852838 2026-04-10T17:15:09Z HorseBro the hemionus 100126 852839 wikitext text/x-wiki [[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb]] '''Дайчин Тэнгэр''' бол "хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгэдэг" [[Монгол|Монголын]] дайны бурхан юм.<ref>{{Cite journal |last=Birtalan |first=Ágnes |year=2011 |title=The representation of the Mongolian shaman deity Dayan Deerh in invocations and in a Buddhist scroll painting |url=http://emscat.revues.org/index1800.html |journal=Études Mongoles & Sibériennes, Centrasiatiques & Tibétaines |volume=42 |issue=42 |doi=10.4000/emscat.1800 |doi-access=free}}</ref> Заримдаа олзлогдсон дайснуудаа түүнд өргөл болгон өргөдөг байв.<ref name="heissig" /> 99 тэнгэрийн Монгол пантеоны морьт бурхдын нэг болох Дайчин Тэнгэр морьт дайчин мэт харагдаж болно.<ref name="heissig">{{Cite book |last=Heissig |first=Walther |url=https://archive.org/details/bub_gb_OzDMbpw7EecC |title=The Religions of Mongolia |publisher=University of California Press |year=1980 |isbn=9780520038578 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_OzDMbpw7EecC/page/n98 90]–93 |quote=dayisun tngri. |author-link=Walther Heissig}}</ref> Түүний зарим шинж чанар нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашины]] үр дүн байж болох юм; [[5-р Далай лам]] энэ бурханд залбирал бичсэн.<ref name="heissig" /> == Мөн үзнэ үү == * [[Тэнгэр шүтлэг]] * [[Бөө мөргөл]] == Лавлагаа == {{Reflist}}{{Reflist}} [[Ангилал:Бөө мөргөл]] [[Ангилал:Тэнгэр шүтлэг]] [[Ангилал:Монголын шашин]] [[Ангилал:Монголын буддын шашин]] [[Ангилал:Азийн шашин]] sgoc3fwhbbkmpuxdkh5bi3seqmdg1mu 852840 852839 2026-04-10T17:19:10Z HorseBro the hemionus 100126 852840 wikitext text/x-wiki [[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|Энэ бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] туг бөгөөд Монголын дайны бурхан '''Дайчин Тэнгэрийг''' дүрсэлсэн тул дайнд ашиглагддаг байв. [[Халимагууд]] мөн уг тугийг ашигладаг байжээ.<ref>{{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |year=2022 |location=Kalmykia |language=ru}}</ref>]]'''Дайчин Тэнгэр''' бол "хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгэдэг" [[Монгол|Монголын]] дайны бурхан юм.<ref>{{Cite journal |last=Birtalan |first=Ágnes |year=2011 |title=The representation of the Mongolian shaman deity Dayan Deerh in invocations and in a Buddhist scroll painting |url=http://emscat.revues.org/index1800.html |journal=Études Mongoles & Sibériennes, Centrasiatiques & Tibétaines |volume=42 |issue=42 |doi=10.4000/emscat.1800 |doi-access=free}}</ref> Заримдаа олзлогдсон дайснуудаа түүнд өргөл болгон өргөдөг байв.<ref name="heissig" /> 99 тэнгэрийн Монгол пантеоны морьт бурхдын нэг болох Дайчин Тэнгэр морьт дайчин мэт харагдаж болно.<ref name="heissig">{{Cite book |last=Heissig |first=Walther |url=https://archive.org/details/bub_gb_OzDMbpw7EecC |title=The Religions of Mongolia |publisher=University of California Press |year=1980 |isbn=9780520038578 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_OzDMbpw7EecC/page/n98 90]–93 |quote=dayisun tngri. |author-link=Walther Heissig}}</ref> Түүний зарим шинж чанар нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашины]] үр дүн байж болох юм; [[5-р Далай лам]] энэ бурханд залбирал бичсэн.<ref name="heissig" /> == Мөн үзнэ үү == * [[Тэнгэр шүтлэг]] * [[Бөө мөргөл]] == Лавлагаа == {{Reflist}}{{Reflist}} [[Ангилал:Бөө мөргөл]] [[Ангилал:Тэнгэр шүтлэг]] [[Ангилал:Монголын шашин]] [[Ангилал:Монголын буддын шашин]] [[Ангилал:Азийн шашин]] k9z7h1m9ygc9ktud6mp3s59twa6vxo0 852841 852840 2026-04-10T17:20:47Z HorseBro the hemionus 100126 852841 wikitext text/x-wiki [[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|Энэ бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] туг бөгөөд Монголын дайны бурхан '''Дайчин Тэнгэрийг''' дүрсэлсэн тул дайнд ашиглагддаг байв. [[Халимаг ястан|Халимагууд]] мөн уг тугийг ашигладаг байжээ.<ref>{{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |year=2022 |location=Kalmykia |language=ru}}</ref>]]'''Дайчин Тэнгэр''' бол "хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгэдэг" [[Монгол|Монголын]] дайны бурхан юм.<ref>{{Cite journal |last=Birtalan |first=Ágnes |year=2011 |title=The representation of the Mongolian shaman deity Dayan Deerh in invocations and in a Buddhist scroll painting |url=http://emscat.revues.org/index1800.html |journal=Études Mongoles & Sibériennes, Centrasiatiques & Tibétaines |volume=42 |issue=42 |doi=10.4000/emscat.1800 |doi-access=free}}</ref> Заримдаа олзлогдсон дайснуудаа түүнд өргөл болгон өргөдөг байв.<ref name="heissig" /> 99 тэнгэрийн Монгол пантеоны морьт бурхдын нэг болох Дайчин Тэнгэр морьт дайчин мэт харагдаж болно.<ref name="heissig">{{Cite book |last=Heissig |first=Walther |url=https://archive.org/details/bub_gb_OzDMbpw7EecC |title=The Religions of Mongolia |publisher=University of California Press |year=1980 |isbn=9780520038578 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_OzDMbpw7EecC/page/n98 90]–93 |quote=dayisun tngri. |author-link=Walther Heissig}}</ref> Түүний зарим шинж чанар нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашины]] үр дүн байж болох юм; [[5-р Далай лам]] энэ бурханд залбирал бичсэн.<ref name="heissig" /> == Мөн үзнэ үү == * [[Тэнгэр шүтлэг]] * [[Бөө мөргөл]] == Лавлагаа == {{Reflist}}{{Reflist}} [[Ангилал:Бөө мөргөл]] [[Ангилал:Тэнгэр шүтлэг]] [[Ангилал:Монголын шашин]] [[Ангилал:Монголын буддын шашин]] [[Ангилал:Азийн шашин]] nndj705uzmp5k94bhiv31ojjjr088pj 852842 852841 2026-04-10T17:24:25Z HorseBro the hemionus 100126 852842 wikitext text/x-wiki [[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|Энэ бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] туг бөгөөд Монголын дайны бурхан '''Дайчин Тэнгэрийг''' дүрсэлсэн тул дайнд ашиглагддаг байв. [[Халимаг ястан|Халимагууд]] мөн уг тугийг ашигладаг байжээ.<ref>{{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |year=2022 |location=Elista, Kalmykia |language=ru|publisher=Научно-популярное издание.|isbn=978-5-6047963-9-9|pages=59,}}</ref>]]'''Дайчин Тэнгэр''' бол "хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгэдэг" [[Монгол|Монголын]] дайны бурхан юм.<ref>{{Cite journal |last=Birtalan |first=Ágnes |year=2011 |title=The representation of the Mongolian shaman deity Dayan Deerh in invocations and in a Buddhist scroll painting |url=http://emscat.revues.org/index1800.html |journal=Études Mongoles & Sibériennes, Centrasiatiques & Tibétaines |volume=42 |issue=42 |doi=10.4000/emscat.1800 |doi-access=free}}</ref> Заримдаа олзлогдсон дайснуудаа түүнд өргөл болгон өргөдөг байв.<ref name="heissig" /> 99 тэнгэрийн Монгол пантеоны морьт бурхдын нэг болох Дайчин Тэнгэр морьт дайчин мэт харагдаж болно.<ref name="heissig">{{Cite book |last=Heissig |first=Walther |url=https://archive.org/details/bub_gb_OzDMbpw7EecC |title=The Religions of Mongolia |publisher=University of California Press |year=1980 |isbn=9780520038578 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_OzDMbpw7EecC/page/n98 90]–93 |quote=dayisun tngri. |author-link=Walther Heissig}}</ref> Түүний зарим шинж чанар нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашины]] үр дүн байж болох юм; [[5-р Далай лам]] энэ бурханд залбирал бичсэн.<ref name="heissig" /> == Мөн үзнэ үү == * [[Тэнгэр шүтлэг]] * [[Бөө мөргөл]] == Лавлагаа == {{Reflist}}{{Reflist}} [[Ангилал:Бөө мөргөл]] [[Ангилал:Тэнгэр шүтлэг]] [[Ангилал:Монголын шашин]] [[Ангилал:Монголын буддын шашин]] [[Ангилал:Азийн шашин]] m2702ldxdh0e5i9w2ibtg75bzt20e5z 852844 852842 2026-04-10T17:39:37Z HorseBro the hemionus 100126 852844 wikitext text/x-wiki [[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|Энэ бол [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] туг бөгөөд Монголын дайны бурхан '''Дайчин Тэнгэрийг''' дүрсэлсэн тул дайнд ашиглагддаг байв. [[Халимаг ястан|Халимагууд]] мөн уг тугийг ашигладаг байжээ.<ref>{{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |year=2022 |location=Elista, Kalmykia |language=ru|publisher=Научно-популярное издание.|isbn=978-5-6047963-9-9|pages=59, 151, 134, 163, 167, 168, 169, and 171}}</ref>]]'''Дайчин Тэнгэр''' бол "хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгэдэг" [[Монгол|Монголын]] дайны бурхан юм.<ref>{{Cite journal |last=Birtalan |first=Ágnes |year=2011 |title=The representation of the Mongolian shaman deity Dayan Deerh in invocations and in a Buddhist scroll painting |url=http://emscat.revues.org/index1800.html |journal=Études Mongoles & Sibériennes, Centrasiatiques & Tibétaines |volume=42 |issue=42 |doi=10.4000/emscat.1800 |doi-access=free}}</ref> Заримдаа олзлогдсон дайснуудаа түүнд өргөл болгон өргөдөг байв.<ref name="heissig" /> 99 тэнгэрийн Монгол пантеоны морьт бурхдын нэг болох Дайчин Тэнгэр морьт дайчин мэт харагдаж болно.<ref name="heissig">{{Cite book |last=Heissig |first=Walther |url=https://archive.org/details/bub_gb_OzDMbpw7EecC |title=The Religions of Mongolia |publisher=University of California Press |year=1980 |isbn=9780520038578 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_OzDMbpw7EecC/page/n98 90]–93 |quote=dayisun tngri. |author-link=Walther Heissig}}</ref> Түүний зарим шинж чанар нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашины]] үр дүн байж болох юм; [[5-р Далай лам]] энэ бурханд залбирал бичсэн.<ref name="heissig" /> == Мөн үзнэ үү == * [[Тэнгэр шүтлэг]] * [[Бөө мөргөл]] == Лавлагаа == {{Reflist}}{{Reflist}} [[Ангилал:Бөө мөргөл]] [[Ангилал:Тэнгэр шүтлэг]] [[Ангилал:Монголын шашин]] [[Ангилал:Монголын буддын шашин]] [[Ангилал:Азийн шашин]] fw7r3bryi41xu4ww6olsbiqpvml6kuc Вертер(дуурь) 0 145859 852843 2026-04-10T17:38:57Z Enhjin 1423 103642 Хуудас үүсгэв: "Вертер бол Жулес Массэнэтийн зохиосон, дөрвөн үзэгдэлт дуурь бөгөөд франц хэл дээрх цомнолыг Эдоуард Блау ,Паул Миллиэт , Жеоржес Хартманн нар бичсэн. Энэ нь Жоханн Волфганг вон Гоетегийн захидлын хэлбэрт роман болох Залуу Вертерийн шаналал зохиолоос с..." 852843 wikitext text/x-wiki Вертер бол Жулес Массэнэтийн зохиосон, дөрвөн үзэгдэлт дуурь бөгөөд франц хэл дээрх цомнолыг Эдоуард Блау ,Паул Миллиэт , Жеоржес Хартманн нар бичсэн. Энэ нь Жоханн Волфганг вон Гоетегийн захидлын хэлбэрт роман болох Залуу Вертерийн шаналал зохиолоос сэдэвлэсэн юм. Анх Опера-комик театрт зориулан бичигдсэн боловч 1892 онд Вен хотод герман орчуулгаар анх тайзнаа тоглогджээ. Зохиол нь яруу найрагч Вертерийн тухай өгүүлдэг бөгөөд тэрээр бэлэвсэн шүүгчийн ууган охин Шарлоттад найдваргүйгээр дурладаг. Хэдийгээр Шарлотта Вертерт сэтгэлтэй ч, тэрээр нас барахынхаа өмнө өгсөн эхийнхээ амлалтыг хүндэтгэн, найдвартай, сайхан сэтгэлтэй Альберттай гэрлэдэг. Вертер өөрийн хүсэл тэмүүлэл болон нийгэм, ёс суртахууны дэг журмыг зохицуулж чадалгүй гүн хямралд орж, эцэст нь амиа хорлоход хүрдэг. Хөгжим нь маш гүнзгий сэтгэлзүйн, сэтгэл хөдлөл ихтэй бөгөөд гол дүрийн дотоод ертөнцийг онцлон харуулдаг. Гуравдугаар үзэгдэлд Вертерийн дуулдаг “Оссиан Ариа” (Яагаад намайг сэрээв) нь Францын дуурийн урын санд багтдаг хамгийн алдартай, мөн тенор хоолойд хамгийн хүнд бүтээлүүдийн нэг юм. tbtf5cbn9lewbsl0zed9x0bcg8zgo7z Халх-Зүүнгарын дайнууд 0 145860 852849 2026-04-10T18:27:42Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Халх-Зүүнгарын дайнууд]] to [[Зүүнгар–Халхын дайнууд]] 852849 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Халхын дайнууд]] 877c3trfnz6vlybleab07ymxvcs9ts7 Хэлэлцүүлэг:Халх-Зүүнгарын дайнууд 1 145861 852851 2026-04-10T18:27:42Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Хэлэлцүүлэг:Халх-Зүүнгарын дайнууд]] to [[Хэлэлцүүлэг:Зүүнгар–Халхын дайнууд]] 852851 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэлэлцүүлэг:Зүүнгар–Халхын дайнууд]] 2p6gghzw078yznlwgzmxramw4wd6zw3 Лай Цин Дэ 0 145862 852883 2026-04-11T02:52:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:賴清德總統 1.jpg|thumb|Лай Цин Дэ]] '''Лай Цин''' '''Дэ''' (хятад ханз. 賴清德, умард хятад. ''Lài Qīngdé'', хокло ''Luā Tshing-tik''), мөн түүнийг '''Уильям Лай''' гэдэг ([[Англи хэл|англи.]] ''William Lai''; 1959 оны 10-р сарын 6-нд төрсөн) — тайваний улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. Тайваний 2024..." 852883 wikitext text/x-wiki [[Файл:賴清德總統 1.jpg|thumb|Лай Цин Дэ]] '''Лай Цин''' '''Дэ''' (хятад ханз. 賴清德, умард хятад. ''Lài Qīngdé'', хокло ''Luā Tshing-tik''), мөн түүнийг '''Уильям Лай''' гэдэг ([[Англи хэл|англи.]] ''William Lai''; 1959 оны 10-р сарын 6-нд төрсөн) — тайваний улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. Тайваний 2024 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялаад 2024 оны 5-р сарын 20-ноос эхлэн Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. Лай Цин Дэ БНХУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч (2020–2024), Ардчилсан Дэвшилтэт Намын дарга (2023 оноос хойш). Өмнө нь тэрээр БНХУ-ын Ерөнхий сайд (2017–2019), [[Тайнань]] хотын дарга (2010–2017)-аар ажиллаж байсан. Тэрээр мөн 1999-2010 онд Хууль тогтоох Юаны гишүүн байсан. == Намтар == Лай Цин Дэ 1959 оны 10-р сарын 6-нд Тайбэй мужийн хойд хэсэгт орших Ванли хэмээх далайн эргийн жижиг хотод төрсөн. Тэрээр [[Тайбэй]] хотод дунд сургуульд суралцаж, дараа нь [[Тайнань]] дахь Үндэсний Ченг Күнгийн Их Сургууль, Тайбэй дэх Тайванийн Үндэсний Их Сургуульд нөхөн сэргээх чиглэлээр мэргэшсэн анагаах ухааны чиглэлээр суралцжээ. Хожим нь Лай Харвардын сургуульд Нийгмийн эрүүл мэндийн сургуульд магистрын зэрэг хамгаалж, дараа нь Үндэсний Ченг Күнгийн Их Сургуулийн эмнэлэгт тэтгэлэгт хамрагджээ. Тэрээр нугасны гэмтлийн мэргэжилтэн болж, ийм гэмтлийн үндэсний зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. 2010 онд Лай Ардчилсан Дэвшилтэт Намын урьдчилсан сонгуульд ялж, 11-р сарын 27-нд [[Тайнань]] хотын даргын сонгуульд нэр дэвшиж, [[Гоминдан]] намын нэр дэвшигч Гуо Тианцайг 60.41 хувийн саналаар ялсан. Лай 2010 оны 12-р сарын 25-нд албан тушаалдаа орсон. 2017 оны 9-р сарын 3-нд Ерөнхий сайд Лин Чуань Ерөнхийлөгч хатагтай [[Цай Инвэнь|Цай Инвэньд]] огцрох өргөдлөө өгсөн боловч тэрээр дурамжхан хүлээн авсан. Өмнөх өдөр нь явуулсан санал асуулгаар Линийг дэмжих үнэлгээ ердөө 28.7% байсан бөгөөд 10 хүн тутмын зургаа нь түүний Засгийн газрын үйл ажиллагаанд сэтгэл дундуур байв. 9-р сарын 5-нд Ерөнхийлөгч Цай хэвлэлийн бага хурал дээр Уильям Лай Гүйцэтгэх засаглалын дараагийн тэргүүн болно гэж мэдэгдэв. Лай 2017 оны 9-р сарын 8-нд БНХУ-ын 49 дэх Ерөнхий сайдаар ажиллаж эхэлсэн. 2019 оны 11-р сард Цай Инвэний 2020 оны сонгуульд дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших саналыг Лай Цин Дэ хүлээн авсан. 2020 оны 5-р сарын 20-нд Цай Инвэнь сонгогчдын 57%-ийн саналаар дахин сонгогдсон юм. Лай 2024 оны 1-р сарын 13-нд АНУ-ын Тайванийн төлөөлөгч асан, дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчээр бүртгүүлсэн Сиав Бикимтэй хамт ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшсэн. Тэд сонгуульд 40.42%-ийн санал авч ялалт байгуулсан. Тангараг өргөх ёслол 2024 оны 5-р сарын 20-нд болсон юм. n1pgvkbbf360n0zwz0npmofcav634x7 852894 852883 2026-04-11T06:54:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 852894 wikitext text/x-wiki [[Файл:賴清德總統 1.jpg|thumb|Лай Цин Дэ]] '''Лай Цин''' '''Дэ''' (хятад ханз. 賴清德, умард хятад. ''Lài Qīngdé'', хокло ''Luā Tshing-tik''), мөн түүнийг '''Уильям Лай''' гэдэг ([[Англи хэл|англи.]] ''William Lai''; 1959 оны 10-р сарын 6-нд төрсөн) — тайваний улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. Тайваний 2024 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялаад 2024 оны 5-р сарын 20-ноос эхлэн Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. Лай Цин Дэ БНХУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч (2020–2024), Ардчилсан Дэвшилтэт Намын дарга (2023 оноос хойш). Өмнө нь тэрээр Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Ерөнхий сайд (2017–2019), [[Тайнань]] хотын дарга (2010–2017)-аар ажиллаж байсан. Тэрээр мөн 1999-2010 онд Бүгд Найрамдах Хятад Улсын [[Хууль тогтоох Юань|Хууль тогтоох Юаны]] гишүүн байсан. == Намтар == Лай Цин Дэ 1959 оны 10-р сарын 6-нд Тайбэй мужийн хойд хэсэгт орших Ванли хэмээх далайн эргийн жижиг хотод төрсөн. Тэрээр [[Тайбэй]] хотод дунд сургуульд суралцаж, дараа нь [[Тайнань]] дахь Үндэсний Ченг Күнгийн Их Сургууль, Тайбэй дэх Тайванийн Үндэсний Их Сургуульд нөхөн сэргээх чиглэлээр мэргэшсэн анагаах ухааны чиглэлээр суралцжээ. Хожим нь Лай Харвардын сургуульд Нийгмийн эрүүл мэндийн сургуульд магистрын зэрэг хамгаалж, дараа нь Үндэсний Ченг Күнгийн Их Сургуулийн эмнэлэгт тэтгэлэгт хамрагджээ. Тэрээр нугасны гэмтлийн мэргэжилтэн болж, ийм гэмтлийн үндэсний зөвлөхөөр ажиллаж байжээ. 2010 онд Лай Ардчилсан Дэвшилтэт Намын урьдчилсан сонгуульд ялж, 11-р сарын 27-нд [[Тайнань]] хотын даргын сонгуульд нэр дэвшиж, [[Гоминдан]] намын нэр дэвшигч Гуо Тианцайг 60.41 хувийн саналаар ялсан. Лай 2010 оны 12-р сарын 25-нд албан тушаалдаа орсон. 2017 оны 9-р сарын 3-нд Ерөнхий сайд Лин Чуань Ерөнхийлөгч хатагтай [[Цай Инвэнь|Цай Инвэньд]] огцрох өргөдлөө өгсөн боловч тэрээр дурамжхан хүлээн авсан. Өмнөх өдөр нь явуулсан санал асуулгаар Линийг дэмжих үнэлгээ ердөө 28.7% байсан бөгөөд 10 хүн тутмын зургаа нь түүний Засгийн газрын үйл ажиллагаанд сэтгэл дундуур байв. 9-р сарын 5-нд Ерөнхийлөгч Цай хэвлэлийн бага хурал дээр Уильям Лай Гүйцэтгэх засаглалын дараагийн тэргүүн болно гэж мэдэгдэв. Лай 2017 оны 9-р сарын 8-нд БНХУ-ын 49 дэх Ерөнхий сайдаар ажиллаж эхэлсэн. 2019 оны 11-р сард Цай Инвэний 2020 оны сонгуульд дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших саналыг Лай Цин Дэ хүлээн авсан. 2020 оны 5-р сарын 20-нд Цай Инвэнь сонгогчдын 57%-ийн саналаар дахин сонгогдсон юм. Лай 2024 оны 1-р сарын 13-нд АНУ-ын Тайванийн төлөөлөгч асан, дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчээр бүртгүүлсэн Сиав Бикимтэй хамт ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшсэн. Тэд сонгуульд 40.42%-ийн санал авч ялалт байгуулсан. Тангараг өргөх ёслол 2024 оны 5-р сарын 20-нд болсон юм. sycn6xx6157lb2corelsz9fbwckv08l Уухан хошуу 0 145863 852892 2026-04-11T06:50:44Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "[[File:ChinaChifengAohan.png|thumb|Уухан хошуу]] '''Уухан хошуу''' (аль эсвэл '''Аохан хошуу''', [[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠠᠤᠬᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|敖汉旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харья..." 852892 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaChifengAohan.png|thumb|Уухан хошуу]] '''Уухан хошуу''' (аль эсвэл '''Аохан хошуу''', [[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠠᠤᠬᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|敖汉旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 8294 квадрат километр ба хүн ам 449 мянга (2020 он). ==Түүх== Аохан хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Засаг вангийн хошуу''' байв. 1911 онд тус хошууг Аохан зүүн гарын болон баруун гарын хошуунуудад хуваажээ. Хуучин Аохан тугийг Аохан зүүн гарын хошуу гэж нэрлэсэн. Шинээр байгуулагдсан тугийг Аохан баруун гарын хошуу буюу "Шээрэн вангийн хошуу" гэж нэрлэжээ.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27-30 | language=zh}}</ref> 1937 онд хоёр хошууг нэгтгэж, Аохан хошуу нэртэй нэг хошуу болгосон. ==Бусад холбогдол== * [[Аохан]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] arcz8ol01nobwf61cciexvilctgwnhk 852895 852892 2026-04-11T06:54:54Z 唐吉訶德的侍從 5036 852895 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaChifengAohan.png|thumb|Уухан хошуу]] '''Уухан хошуу''' (аль эсвэл '''Аохан хошуу''', [[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠠᠤᠬᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|敖汉旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 8294 квадрат километр ба хүн ам 449 мянга (2020 он). ==Түүх== Аохан хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Засаг вангийн хошуу''' байв. 1911 онд тус хошууг Аохан зүүн гарын болон баруун гарын хошуунуудад хуваажээ. Хуучин Аохан хошууг Аохан зүүн гарын хошуу гэж нэрлэсэн. Шинээр байгуулагдсан тугийг Аохан баруун гарын хошуу буюу "Шээрэн вангийн хошуу" гэж нэрлэжээ.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27-30 | language=zh}}</ref> 1937 онд хоёр хошууг нэгтгэж, Аохан хошуу нэртэй нэг хошуу болгосон. ==Бусад холбогдол== * [[Аохан]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] 1bfkvmathuivqj72dtctmihsh5wn4kz 852896 852895 2026-04-11T06:55:17Z 唐吉訶德的侍從 5036 852896 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaChifengAohan.png|thumb|Уухан хошуу]] '''Уухан хошуу''' (аль эсвэл '''Аохан хошуу''', [[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠠᠤᠬᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|敖汉旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 8294 квадрат километр ба хүн ам 449 мянга (2020 он). ==Түүх== Аохан хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Засаг вангийн хошуу''' байв. 1911 онд тус хошууг Аохан зүүн гарын болон баруун гарын хошуунуудад хуваажээ. Хуучин Аохан хошууг Аохан зүүн гарын хошуу гэж нэрлэсэн. Шинээр байгуулагдсан хошууг Аохан баруун гарын хошуу буюу "Шээрэн вангийн хошуу" гэж нэрлэжээ.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27-30 | language=zh}}</ref> 1937 онд хоёр хошууг нэгтгэж, Аохан хошуу нэртэй нэг хошуу болгосон. ==Бусад холбогдол== * [[Аохан]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] r57l17q9qi9w51o7pwjt89bq2ozohje 852918 852896 2026-04-11T09:22:31Z 唐吉訶德的侍從 5036 852918 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaChifengAohan.png|thumb|Уухан хошуу]] '''Уухан хошуу''' (аль эсвэл '''Аохан хошуу''', [[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠠᠤᠬᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|敖汉旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 8294 квадрат километр ба хүн ам 449 мянга (2020 он). ==Түүх== Аохан хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Засаг вангийн хошуу''' байв. 1911 онд тус хошууг Аохан зүүн гарын болон баруун гарын хошуунуудад хуваажээ. Хуучин Аохан хошууг Аохан зүүн гарын хошуу гэж нэрлэсэн. Шинээр байгуулагдсан хошууг Аохан баруун гарын хошуу буюу "Шээрэн вангийн хошуу" гэж нэрлэжээ.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27-30 | language=zh}}</ref> 1937 онд хоёр хошууг нэгтгэж, Аохан хошуу нэртэй нэг хошуу болгосон. {| class="wikitable" |+ Аохан зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao>[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Банди || Засаг, төрийн жүн ван || 1636-1647 || |- | Мэргэнбаатар Омбо || Засаг, төрийн жүн ван || 1647-1672 || |- | Жамц || Засаг, төрийн жүн ван || 1672-1708 || |- | Чоймпил || Засаг, төрийн жүн ван || 1708-1750 || |- | Чойжраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1750-1768 || |- | Бадамраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1768-1773 || |- | Балдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэчин || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэжид || Засаг, төрийн жүн ван || 1810-1813 || |- | Дармажирд || Засаг, төрийн жүн ван || 1813-1849 || |- | Даваандогдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1849-1873 || |- | Цэдэннуурдөг || Засаг, төрийн жүн ван || 1873-1879 || |- | Дамирандардаг || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1879-1898 || Тэрээр [[Жиньдандаогийн хядлага|Улаан малгайтны бослогыг]] дарахдаа онцгойрч, чин вангийн зэрэг хүртжээ. 1898 онд тэтгэвэрт гарч, 1901 онд [[Бээжин]]д нас баржээ. |- | Lhajalnorzan || Засаг, төрийн жүн ван || 1898-1905 || Тэрээр ширүүн ууртай байсан бөгөөд 1905 онд өөрийн бие хамгаалагчийн гарт амиа алджээ. |- | Гомбожав || Засаг, төрийн жүн ван || 1905-1924 || |- | Фужин Мен Ши (福晋孟氏) || || 1924-1929 || Гомбожавын тэргүүн зэргийн Фужин. Lhajalrinčinvangbu хэтэрхий залуу байсан тул Фужин Мен Ши түүний өмнөөс хошууг 6 жил захирчээ. |- | Lhajalrinčinvangbu || Засаг, төрийн жүн ван || 1929-1934 || Хятад нэр: Бао Иньжоу (鮑蔭周). 1934-1939 онд хошуу дарга. |- |} {| class="wikitable" |+ Аохан баруун гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэндонров || Засаг, хошой чин ван || 1911-1931 || 1906 онд сул төрийн жүн ван, 1911 онд Аохан баруун гарын хошууны засаг төрийн жүн ван,<ref name="qingshigao"/>, 1912 онд засаг хошой чин ван |- | Галсанжав || Засаг, төрийн жүн ван || 1931-1938 || Хятад нэр: Бао Чун-И (鲍純一) |} ==Бусад холбогдол== * [[Аохан]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] rvpp7vob443jb6a1hhc4g3cxe1uv3z9 852919 852918 2026-04-11T09:22:45Z 唐吉訶德的侍從 5036 852919 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaChifengAohan.png|thumb|Уухан хошуу]] '''Уухан хошуу''' (аль эсвэл '''Аохан хошуу''', [[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠠᠤᠬᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|敖汉旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 8294 квадрат километр ба хүн ам 449 мянга (2020 он). ==Түүх== Аохан хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Засаг вангийн хошуу''' байв. 1911 онд тус хошууг Аохан зүүн гарын болон баруун гарын хошуунуудад хуваажээ. Хуучин Аохан хошууг Аохан зүүн гарын хошуу гэж нэрлэсэн. Шинээр байгуулагдсан хошууг Аохан баруун гарын хошуу буюу "Шээрэн вангийн хошуу" гэж нэрлэжээ.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27-30 | language=zh}}</ref> 1937 онд хоёр хошууг нэгтгэж, Аохан хошуу нэртэй нэг хошуу болгосон. {| class="wikitable" |+ Аохан зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Банди || Засаг, төрийн жүн ван || 1636-1647 || |- | Мэргэнбаатар Омбо || Засаг, төрийн жүн ван || 1647-1672 || |- | Жамц || Засаг, төрийн жүн ван || 1672-1708 || |- | Чоймпил || Засаг, төрийн жүн ван || 1708-1750 || |- | Чойжраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1750-1768 || |- | Бадамраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1768-1773 || |- | Балдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэчин || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэжид || Засаг, төрийн жүн ван || 1810-1813 || |- | Дармажирд || Засаг, төрийн жүн ван || 1813-1849 || |- | Даваандогдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1849-1873 || |- | Цэдэннуурдөг || Засаг, төрийн жүн ван || 1873-1879 || |- | Дамирандардаг || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1879-1898 || Тэрээр [[Жиньдандаогийн хядлага|Улаан малгайтны бослогыг]] дарахдаа онцгойрч, чин вангийн зэрэг хүртжээ. 1898 онд тэтгэвэрт гарч, 1901 онд [[Бээжин]]д нас баржээ. |- | Lhajalnorzan || Засаг, төрийн жүн ван || 1898-1905 || Тэрээр ширүүн ууртай байсан бөгөөд 1905 онд өөрийн бие хамгаалагчийн гарт амиа алджээ. |- | Гомбожав || Засаг, төрийн жүн ван || 1905-1924 || |- | Фужин Мен Ши (福晋孟氏) || || 1924-1929 || Гомбожавын тэргүүн зэргийн Фужин. Lhajalrinčinvangbu хэтэрхий залуу байсан тул Фужин Мен Ши түүний өмнөөс хошууг 6 жил захирчээ. |- | Lhajalrinčinvangbu || Засаг, төрийн жүн ван || 1929-1934 || Хятад нэр: Бао Иньжоу (鮑蔭周). 1934-1939 онд хошуу дарга. |- |} {| class="wikitable" |+ Аохан баруун гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэндонров || Засаг, хошой чин ван || 1911-1931 || 1906 онд сул төрийн жүн ван, 1911 онд Аохан баруун гарын хошууны засаг төрийн жүн ван,<ref name="qingshigao"/>, 1912 онд засаг хошой чин ван |- | Галсанжав || Засаг, төрийн жүн ван || 1931-1938 || Хятад нэр: Бао Чун-И (鲍純一) |} ==Бусад холбогдол== * [[Аохан]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] tnmexqhy6zv7cbux3wsi5b55ikzrbdb 852920 852919 2026-04-11T09:31:12Z 唐吉訶德的侍從 5036 852920 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaChifengAohan.png|thumb|Уухан хошуу]] '''Уухан хошуу''' (аль эсвэл '''Аохан хошуу''', [[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠠᠤᠬᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|敖汉旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 8294 квадрат километр ба хүн ам 449 мянга (2020 он). ==Түүх== Аохан хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Засаг вангийн хошуу''' байв. 1911 онд тус хошууг Аохан зүүн гарын болон баруун гарын хошуунуудад хуваажээ. Хуучин Аохан хошууг Аохан зүүн гарын хошуу гэж нэрлэсэн. Шинээр байгуулагдсан хошууг Аохан баруун гарын хошуу буюу "Шээрэн вангийн хошуу" гэж нэрлэжээ.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27-30 | language=zh}}</ref> 1937 онд хоёр хошууг нэгтгэж, Аохан хошуу нэртэй нэг хошуу болгосон. {| class="wikitable" |+ Аохан зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Банди || Засаг, төрийн жүн ван || 1636-1647 || |- | Мэргэнбаатар Омбо || Засаг, төрийн жүн ван || 1647-1672 || |- | Жамц || Засаг, төрийн жүн ван || 1672-1708 || |- | Чоймпил || Засаг, төрийн жүн ван || 1708-1750 || |- | Чойжраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1750-1768 || |- | Бадамраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1768-1773 || |- | Балдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэчин || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэжид || Засаг, төрийн жүн ван || 1810-1813 || |- | Дармажирд || Засаг, төрийн жүн ван || 1813-1849 || |- | Даваандогдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1849-1873 || |- | Цэдэннуурдөг || Засаг, төрийн жүн ван || 1873-1879 || |- | Дамирандардаг || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1879-1898 || Тэрээр [[Жиньдандаогийн хядлага|Улаан малгайтны бослогыг]] дарахдаа онцгойрч, чин вангийн зэрэг хүртжээ. 1898 онд тэтгэвэрт гарч, 1901 онд [[Бээжин]]д нас баржээ. |- | Lhajalnorzan || Засаг, төрийн жүн ван || 1898-1905 || Тэрээр ширүүн ууртай байсан бөгөөд 1905 онд өөрийн бие хамгаалагчийн гарт амиа алджээ. |- | Гомбожав || Засаг, төрийн жүн ван || 1905-1924 || |- | Фужин Мен Ши (福晋孟氏) || || 1924-1929 || Гомбожавын тэргүүн зэргийн Фужин. Lhajalrinčinvangbu хэтэрхий залуу байсан тул Фужин Мен Ши түүний өмнөөс хошууг 6 жил захирчээ. |- | Лхажилринчинванбу || Засаг, төрийн жүн ван || 1929-1934 || Хятад нэр: Бао Иньжоу (鮑蔭周). 1934-1939 онд хошуу дарга. |- |} {| class="wikitable" |+ Аохан баруун гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэндонров || Засаг, хошой чин ван || 1911-1931 || 1906 онд сул төрийн жүн ван, 1911 онд Аохан баруун гарын хошууны засаг төрийн жүн ван,<ref name="qingshigao"/>, 1912 онд засаг хошой чин ван |- | Галсанжав || Засаг, төрийн жүн ван || 1931-1938 || Хятад нэр: Бао Чун-И (鲍純一) |} ==Бусад холбогдол== * [[Аохан]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] 7i13gsq85vnbzh0yu4f0tmxdnfqvxqa 852921 852920 2026-04-11T09:31:39Z 唐吉訶德的侍從 5036 852921 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaChifengAohan.png|thumb|Уухан хошуу]] '''Уухан хошуу''' (аль эсвэл '''Аохан хошуу''', [[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠠᠤᠬᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|敖汉旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 8294 квадрат километр ба хүн ам 449 мянга (2020 он). ==Түүх== Аохан хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Засаг вангийн хошуу''' байв. 1911 онд тус хошууг Аохан зүүн гарын болон баруун гарын хошуунуудад хуваажээ. Хуучин Аохан хошууг Аохан зүүн гарын хошуу гэж нэрлэсэн. Шинээр байгуулагдсан хошууг Аохан баруун гарын хошуу буюу "Шээрэн вангийн хошуу" гэж нэрлэжээ.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27-30 | language=zh}}</ref> 1937 онд хоёр хошууг нэгтгэж, Аохан хошуу нэртэй нэг хошуу болгосон. {| class="wikitable" |+ Аохан зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Банди || Засаг, төрийн жүн ван || 1636-1647 || |- | Мэргэнбаатар Омбо || Засаг, төрийн жүн ван || 1647-1672 || |- | Жамц || Засаг, төрийн жүн ван || 1672-1708 || |- | Чоймпил || Засаг, төрийн жүн ван || 1708-1750 || |- | Чойжраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1750-1768 || |- | Бадамраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1768-1773 || |- | Балдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэчин || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэжид || Засаг, төрийн жүн ван || 1810-1813 || |- | Дармажирд || Засаг, төрийн жүн ван || 1813-1849 || |- | Даваандогдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1849-1873 || |- | Цэдэннуурдөг || Засаг, төрийн жүн ван || 1873-1879 || |- | Дамирандардаг || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1879-1898 || Тэрээр [[Жиньдандаогийн хядлага|Улаан малгайтны бослогыг]] дарахдаа онцгойрч, чин вангийн зэрэг хүртжээ. 1898 онд тэтгэвэрт гарч, 1901 онд [[Бээжин]]д нас баржээ. |- | Lhajalnorzan || Засаг, төрийн жүн ван || 1898-1905 || Тэрээр ширүүн ууртай байсан бөгөөд 1905 онд өөрийн бие хамгаалагчийн гарт амиа алджээ. |- | Гомбожав || Засаг, төрийн жүн ван || 1905-1924 || |- | Фужин Мен Ши (福晋孟氏) || || 1924-1929 || Гомбожавын тэргүүн зэргийн Фужин. Лхажилринчинванбу хэтэрхий залуу байсан тул Фужин Мен Ши түүний өмнөөс хошууг 6 жил захирчээ. |- | Лхажилринчинванбу || Засаг, төрийн жүн ван || 1929-1934 || Хятад нэр: Бао Иньжоу (鮑蔭周). 1934-1939 онд хошуу дарга. |- |} {| class="wikitable" |+ Аохан баруун гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэндонров || Засаг, хошой чин ван || 1911-1931 || 1906 онд сул төрийн жүн ван, 1911 онд Аохан баруун гарын хошууны засаг төрийн жүн ван,<ref name="qingshigao"/>, 1912 онд засаг хошой чин ван |- | Галсанжав || Засаг, төрийн жүн ван || 1931-1938 || Хятад нэр: Бао Чун-И (鲍純一) |} ==Бусад холбогдол== * [[Аохан]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] ezh8il32rwh9bchl79uyycwfwyjtyhn 852922 852921 2026-04-11T09:39:59Z 唐吉訶德的侍從 5036 852922 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaChifengAohan.png|thumb|Уухан хошуу]] '''Уухан хошуу''' (аль эсвэл '''Аохан хошуу''', [[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠠᠤᠬᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|敖汉旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 8294 квадрат километр ба хүн ам 449 мянга (2020 он). ==Түүх== Аохан хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Засаг вангийн хошуу''' байв. 1911 онд тус хошууг Аохан зүүн гарын болон баруун гарын хошуунуудад хуваажээ. Хуучин Аохан хошууг Аохан зүүн гарын хошуу гэж нэрлэсэн. Шинээр байгуулагдсан хошууг Аохан баруун гарын хошуу буюу "Шээрэн вангийн хошуу" гэж нэрлэжээ.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27-30 | language=zh}}</ref> 1937 онд хоёр хошууг нэгтгэж, Аохан хошуу нэртэй нэг хошуу болгосон. {| class="wikitable" |+ Аохан зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Банди || Засаг, төрийн жүн ван || 1636-1647 || |- | Мэргэнбаатар Омбо || Засаг, төрийн жүн ван || 1647-1672 || |- | Жамц || Засаг, төрийн жүн ван || 1672-1708 || |- | Чоймпил || Засаг, төрийн жүн ван || 1708-1750 || |- | Чойжраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1750-1768 || |- | Бадамраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1768-1773 || |- | Балдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэчин || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэжид || Засаг, төрийн жүн ван || 1810-1813 || |- | Дармажирд || Засаг, төрийн жүн ван || 1813-1849 || |- | Лхаваандогдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1849-1873 || |- | Цэдэннуурдөг || Засаг, төрийн жүн ван || 1873-1879 || |- | Дамирандардаг || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1879-1898 || Тэрээр [[Жиньдандаогийн хядлага|Улаан малгайтны бослогыг]] дарахдаа онцгойрч, чин вангийн зэрэг хүртжээ. 1898 онд тэтгэвэрт гарч, 1901 онд [[Бээжин]]д нас баржээ. |- | Lhajalnorzan || Засаг, төрийн жүн ван || 1898-1905 || Тэрээр ширүүн ууртай байсан бөгөөд 1905 онд өөрийн бие хамгаалагчийн гарт амиа алджээ. |- | Гомбожав || Засаг, төрийн жүн ван || 1905-1924 || |- | Фужин Мен Ши (福晋孟氏) || || 1924-1929 || Гомбожавын тэргүүн зэргийн Фужин. Лхажилринчинванбу хэтэрхий залуу байсан тул Фужин Мен Ши түүний өмнөөс хошууг 6 жил захирчээ. |- | Лхажилринчинванбу || Засаг, төрийн жүн ван || 1929-1934 || Хятад нэр: Бао Иньжоу (鮑蔭周). 1934-1939 онд хошуу дарга. |- |} {| class="wikitable" |+ Аохан баруун гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэндонров || Засаг, хошой чин ван || 1911-1931 || 1906 онд сул төрийн жүн ван, 1911 онд Аохан баруун гарын хошууны засаг төрийн жүн ван,<ref name="qingshigao"/>, 1912 онд засаг хошой чин ван |- | Галсанжав || Засаг, төрийн жүн ван || 1931-1938 || Хятад нэр: Бао Чун-И (鲍純一) |} ==Бусад холбогдол== * [[Аохан]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] d8rscpe8k6agl3urxxoitkpfmoauq2s Аохан хошуу 0 145864 852893 2026-04-11T06:51:43Z 唐吉訶德的侍從 5036 [[Уухан хошуу]] руу чиглүүлэгдлээ 852893 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Уухан хошуу]] l4xa33poxf0peawc3an1frszmiwowzx Хууль тогтоох Юань 0 145865 852897 2026-04-11T07:08:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:ROC Legislative Yuan Seal (2).svg|thumb]] '''Хууль тогтоох Юань''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 立法院) — Бүгд Найрамдах Хятад Улсын ([[Тайвань]]) нэг танхимт хууль тогтоох байгууллага. Энэ нь [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсений]] Ард түмний гурван зарчмыг баримталдаг, Бүгд Найрамдах Хятад Улсы..." 852897 wikitext text/x-wiki [[Файл:ROC Legislative Yuan Seal (2).svg|thumb]] '''Хууль тогтоох Юань''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 立法院) — Бүгд Найрамдах Хятад Улсын ([[Тайвань]]) нэг танхимт хууль тогтоох байгууллага. Энэ нь [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсений]] Ард түмний гурван зарчмыг баримталдаг, Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хуульд заасан эрх мэдлийн таван байгууллагын (院yuàn буюу "байгууллага" гэж нэрлэдэг) нэг юм. Заримдаа «парламент» гэж нэрлэгддэг уг Хууль тогтоох Юань үндсэндээ засаглалын нэг салаа мөчир гэж хэлж болно. == Бүрэлдэхүүн == [[Файл:中華民國立法院 (議場外) Legislative Yuan of the Republic of China (chamber, exterior).jpg|thumb|Хууль тогтоох Юаний төв байр]] 2008 оны хууль тогтоох байгууллагын сонгуулиас эхлэн 2005 онд батлагдсан Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу Хууль тогтоох Юань байгууллагад эрс өөрчлөлт оруулсан. Хууль тогтоох Юань байгууллага өмнө нь 225 гишүүнтэй байсан бол одоо 113 гишүүнтэй болсон. Гишүүдийг холимог системээр сонгодог бөгөөд үүнд: * 73 гишүүнийг нэг мандаттай тойрогт мажоритар системээр сонгодог /Мажоритар системээр сонгогдсон гишүүдийг татан буулгаж болдог/. * 34 гишүүнийг 5%-ийн босготой пропорциональ төлөөллийн аргаар сонгодог. * 6 суудал нь Тайванийн уугуул иргэдэд зориулагдсан байдаг. 9jbuwpnilf5halmta8cfoz0uwyuijwr 852898 852897 2026-04-11T07:11:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 852898 wikitext text/x-wiki [[Файл:ROC Legislative Yuan Seal (2).svg|thumb]] '''Хууль тогтоох Юань''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 立法院) — Бүгд Найрамдах Хятад Улсын ([[Тайвань]]) нэг танхимт хууль тогтоох байгууллага. Энэ нь [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсений]] Ард түмний гурван зарчмыг баримталдаг, Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Үндсэн хуульд заасан эрх мэдлийн таван байгууллагын (院yuàn буюу "байгууллага" гэж нэрлэдэг) нэг юм. Заримдаа «парламент» гэж нэрлэгддэг уг Хууль тогтоох Юань үндсэндээ засаглалын нэг салаа мөчир гэж хэлж болно. == Бүрэлдэхүүн == [[Файл:中華民國立法院 (議場外) Legislative Yuan of the Republic of China (chamber, exterior).jpg|thumb|Хууль тогтоох Юаний төв байр]] 2005 онд батлагдсан Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу 2008 оны хууль тогтоох байгууллагын сонгуулиас эхлэн тус Хууль тогтоох Юань байгууллагад эрс өөрчлөлт оруулсан. Хууль тогтоох Юань байгууллага өмнө нь 225 гишүүнтэй байсан бол одоо 113 гишүүнтэй болсон. Гишүүдийг холимог системээр сонгодог болсон үүнд: * 73 гишүүнийг нэг мандаттай тойрогт мажоритар системээр сонгодог /Мажоритар системээр сонгогдсон гишүүдийг татан буулгаж болдог/. * 34 гишүүнийг 5%-ийн босготой пропорциональ төлөөллийн аргаар сонгодог. * 6 суудал нь Тайванийн уугуул иргэдэд зориулагдсан байдаг ажээ. b7hrva2vb4b7kgk2ld0gg51gdsnbj38 Загвар:Инфобокс шашны барилга/өнгө 10 145866 852903 2026-04-11T08:36:27Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{#switch: {{{1|}}} | = | [[Abkhazian Orthodox Church]] | [[Armenian Apostolic church]] | [[Armenian Apostolic Church]] | [[AAC]] | [[Eastern Orthodox]] | [[Georgian Orthodox]] | [[Georgian Orthodox Church]] | [[Georgian Orthodox Church|Georgian Orthodox]] | [[Greek Orthodox Church]] | [[Russian Orthodox]] | [[Russian Orthodox Church]] | [[Belarusian Orthodox Church]] | [[Belarusian Exarchate]] | [[Bulgarian Orthodox Church]] | [[Bulgarian Orthodox]] | Czech..." 852903 wikitext text/x-wiki {{#switch: {{{1|}}} | = | [[Abkhazian Orthodox Church]] | [[Armenian Apostolic church]] | [[Armenian Apostolic Church]] | [[AAC]] | [[Eastern Orthodox]] | [[Georgian Orthodox]] | [[Georgian Orthodox Church]] | [[Georgian Orthodox Church|Georgian Orthodox]] | [[Greek Orthodox Church]] | [[Russian Orthodox]] | [[Russian Orthodox Church]] | [[Belarusian Orthodox Church]] | [[Belarusian Exarchate]] | [[Bulgarian Orthodox Church]] | [[Bulgarian Orthodox]] | [[Czech and Slovak Orthodox Church]] | [[Czech and Slovak Orthodox]] | [[Romanian Orthodox Church]] | [[Romanian Orthodox Church|Romanian Orthodox]] | [[Romanian Orthodox]] | [[Estonian Apostolic Orthodox Church]] | [[Serbian Orthodox Church]] | [[Serbian Orthodox]] = #FFCF00 | [[Anglican]] | [[Anglicanism|Anglican]] | [[Anglicanism]] | [[Episcopal Church in the United States of America]] | [[Episcopal Church in the United States of America|ECUSA]] | [[Episcopal Church (United States)]] | [[Episcopal Church (United States)|Episcopal Church]] | [[Church of England]] = #EBB0DE | [[Coptic Orthodox Church of Alexandria|Coptic Orthodox Church]] | [[Coptic Orthodox Church]] | [[Coptic]] = #56A8FF | [[Buddhist]] | [[Buddhism]] | [[Chan Buddhism]] | [[Theravada]] | [[Theravada]] [[Buddhism]] | [[Mahayana Buddhist]] | [[Mahayana Buddhism]] | [[Mahayana]] | [[Shingon]] | [[Shingon-shu Buzan-ha|Shingon Buzan Sect]] | [[Shingon Buddhism|Shingon]] | [[Shingon Risshu|Shingon Ritsu]] | [[Shingon|Kōyasan Shingon]] | [[Sōtō]] | [[Tendai]] | [[Thai Forest Tradition]] | [[Shingon Buddhism|Shingon]] [[Shingon-shu Buzan-ha|Buzan Sect]] | [[Hossō]] | [[Jōdo-shū]] | [[Jōdo Shinshū]] | [[Jogye Order]] | [[Jogye Order]] of Korean Buddhism | [[Zen]] | [[Zen Buddhism]] = #FFCC33 | [[Төвөдийн Буддизм]] = #800547; color: #FFD068; | [[Hinduism]], [[Ecumenism]] | [[Hindu]] | [[Hinduism]] = #FFC569 | [[Islam]] = #9BE89B | [[Jainism]] = #F5DEB3 | [[Haredi Judaism]] | [[Hasidic Judaism]] | [[Orthodox Judaism]] | [[Modern Orthodox Judaism]] | [[Conservative Judaism]] | [[Neolog Judaism]] = #9BB4EB | [[Reconstructionist Judaism]] | [[Reform Judaism]] = #87CEFA | [[Judaism]] = #ADD8E6 | [[Romanian Church United with Rome, Greek-Catholic|Romanian Greek Catholic Church]] | [[Romanian Greek Catholic Church]] | [[Roman Catholic Church|Roman Catholic]] | [[Roman Catholicism|Roman Catholic]] | [[Roman Catholic Church]] | [[Roman Catholicism]] | [[Roman Catholic]] | [[Catholic Church]] | [[Catholic Church|Roman Catholic]] | [[Catholic]] = #FFCC99 | [[Shia Islam|Shia]] | [[Shia Islam|Shia (Twelver)]] | [[Shia Islam]] | [[Shia]] = #ABE9CC | [[Ahmadiyya]] | [[Ahmadi]] | [[Ahmadiyya Islam]] | [[Ahmadiyya|Ahmadi]] | [[Ahl al-Hadith]] | [[Ahle Hadith]] | [[Barelvi]] | [[Deobandi]] | [[Hanafi]] | [[Shafi'i]] | [[Shafi'i|Sunni (Shafi'i)]] | [[Sunni Islam|Sunni]] | [[Sunni Islam]] | [[Sunni]] = #CCFFCC | [[Syriac Orthodox]] | [[Syriac Catholic]] | [[Maronite Catholic]] | [[Chaldean Catholic]] | [[Assyrian Church of the East]]= #CCB2FF | [[Baháʼí]] | [[Bahá'í]] | [[Baháʼí Faith|Baháʼí]] | [[Bahá'í Faith|Bahá'í]] | [[Bahá'í Faith|Baháʼí]] | [[Baháʼí Faith]] | [[Bahá'í Faith]] = #FF8C00 | [[Sikhism]] = #FFC600 | [[Shinto]] = #A12F25; color: #FFF; | [[Taoism]] = #505858; color: #FFF; | #default = #D3D3D3 }}<!-- --><noinclude>{{documentation}}</noinclude> tjfsmch5a1c3u26g8es5zy820j7mb5e Загвар:Инфобокс шашны зүтгэлтэн 10 145868 852904 2026-04-11T08:47:08Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Инфобокс|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = biography vcard | abovestyle = font-size:125%;background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}{{{honorific-pr..." 852904 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс|child={{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodyclass = biography vcard | abovestyle = font-size:125%;background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}{{{honorific-prefix|}}}{{{pre-nominals|}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific prefix|}}}|{{{honorific_prefix|}}}|{{{honorific-prefix|}}}|{{{pre-nominals|}}}}}</div>}}<div class="fn">{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{honorific suffix|}}}{{{honorific_suffix|}}}{{{honorific-suffix|}}}{{{post-nominals|}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;">{{if empty|{{{honorific suffix|}}}|{{{honorific_suffix|}}}|{{{honorific-suffix|}}}|{{{post-nominals|}}}}}</div>}} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native-name|}}}{{{native_name|}}}{{{native name|}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native-name-lang{{if empty|{{{native_name_lang|}}}|{{{native name lang|}}}}}}}}|lang="{{{native-name-lang{{if empty|{{{native_name_lang|}}}|{{{native name lang}}}}}}}}"}}>{{if empty|{{{native-name|}}}|{{{native_name|}}}|{{{native name}}}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{if empty|{{{background|}}}|{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{if empty|{{{background|}}}|{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religion|}}}}}}}}}; | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office1|}}} | term = {{{term1|}}} | termstart = {{{term_start1|}}} | termend = {{{term_end1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | successor = {{{successor1|}}} }} {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office2|}}} | term = {{{term2|}}} | termstart = {{{term_start2|}}} | termend = {{{term_end2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | successor = {{{successor2|}}} }} {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office3|}}} | term = {{{term3|}}} | termstart = {{{term_start3|}}} | termend = {{{term_end3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | successor = {{{successor3|}}} }} {{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{if empty|{{{background|}}}|{{Инфобокс шашны барилга/өнгө|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office4|}}} | term = {{{term4|}}} | termstart = {{{term_start4|}}} | termend = {{{term_end4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | successor = {{{successor4|}}} }} | label3 = Цол хэргэм | data3 = {{{title|}}} | label4 = Албан ёсны нэр | data4 = {{{official_name|}}} | header6 = {{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{nationality|}}}{{{flourished|}}}{{{home_town|}}}{{{partner|}}}{{{spouse|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{citizenship|}}}{{{era|}}}{{{region|}}}{{{party|}}}{{{main interests|}}}{{{notable ideas|}}}{{{notable works|}}}{{{education|}}}{{{known_for|}}}{{{alias|}}}{{{pen_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{occupation|}}}{{{relations|}}} |Хувийн амьдрал}} | label7 = Төрсөн | data7 = {{br separated entries |1={{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}|<span class="nickname">{{if empty|{{{birth_name|}}}|{{{birthname|}}}}}</span>}} |2={{#invoke:person date|birth}} |3={{{pronunciation|}}} |4={{#if:{{{birth_place|}}}|<div class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label8 = Нас барсан | data8 = {{br separated entries |1={{#invoke:person date|death}} |2= {{#if:{{{death_place|}}}|<div class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label9 = Үхлийн шалтгаан | data9 = {{{death_cause|}}} | label10 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|Чандарласан газар|Оршуулсан газар}} | data10 = {{#if:{{{cremation_place|}}} |{{{cremation_place}}} |{{br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{{resting_place_coordinates|}}} }} }} | label11 = Оршуулсан | data11 = {{br separated entries |{{if empty|{{{buried|}}}|{{{tomb|}}}|{{{burial_place|}}}}} |{{{burial_date|}}} }} | class12 = nickname | label12 = Үндэстэн | data12 = {{{nationality|}}} | label13 = Flourished | data13 = {{{flourished|}}} | label14 = Home town | data14 = {{{home_town|}}} | label15 = {{#if:{{{partner|}}}|Хамтрагч|Эхнэр/нөхөр}} | data15 = {{if empty|{{{partner|}}}|{{{spouse|}}}}} | label16 = Хүүхэд | data16 = {{{children|}}} | label17 = Эцэг эх | data17 = {{#if:{{{parents|}}} |{{{parents|}}} |{{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} |{{unbulleted list|1={{#if:{{{father}}}|{{{father|}}} (эцэг)}}|2={{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (эх)}}}} }} }} | label18 = [[Иргэншил]] | data18 = {{{citizenship|}}} | label20 = {{#if:{{{era|}}}|Эрин|Династи}} | data20 = {{if empty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label21 = Бүс нутаг | data21 = {{{region|}}} | label29 = [[Улс төрийн нам]] | data29 = {{if empty|{{{political_party|}}}|{{{political party|}}}|{{{party|}}}}} | label30 = Main interest(s) | data30 = {{if empty|{{{main_interests|}}}|{{{main interests|}}}}} | label31 = Notable idea(s) | data31 = {{if empty|{{{ideas|}}}|{{{notable_ideas|}}}|{{{notable ideas|}}}}} | label32 = Notable work(s) | data32 = {{if empty|{{{works|}}}|{{{notable_works|}}}|{{{notable works|}}}}} | label33 = {{#if:{{{education|}}}|Education|[[Alma mater|Alma&nbsp;mater]]}} | data33 = {{if empty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}} | label36 = Known&nbsp;for | data36 = {{{known_for|}}} | class37 = nickname | label37 = Other&nbsp;names | data37 = {{if empty|{{{other_names|}}}|{{{other_name|}}}|{{{alias|}}}}} | class40 = nickname | label40 = Pen&nbsp;name | data40 = {{{pen_name|}}} | class41 = nickname | label41 = Posthumous name | data41 = {{{posthumous_name|}}} | label43 = Occupation | data43 = {{{occupation|}}} | label44 = {{#if:{{{relations|}}}|Relations|Relatives}} | data44 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data45 = {{{misc|}}} | label46 = {{#if:{{{honors|}}}|Honors|Honours}} | data46 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label47 = Signature | data47 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{if empty|{{{signature alt|}}}|{{{signature_alt|}}}}}}} | header67 = {{#if:{{{religion|}}}{{{denomination|}}}{{{temple|}}}{{{order|}}}{{{institute|}}}{{{church|}}}{{{churches|}}}{{{founder|}}}{{{philosophy|}}}|Шашны амьдрал}} | class68 = category | label68 = Шашин | data68 = {{{religion|}}} | class69 = category | label69 = Denomination | data69 = {{{denomination|}}} | label70 = Temple | data70 = {{{temple|}}} | label71 = Order | data71 = {{{order|}}} | label72 = Institute | data72 = {{{institute|}}} | label73 = Church | data73 = {{if empty|{{{church|}}}|{{{churches|}}}}} | label74 = Founder&nbsp;of | data74 = {{{founder|}}} | label75 = Philosophy | data75 = {{{philosophy|}}} | class76 = category | label76 = Сургууль | data76 = {{{school|}}} | label77 = Lineage | data77 = {{{lineage|}}} | class78 = category | label78 = Sect | data78 = {{br separated entries |{{{sect|}}} |{{{subsect|}}} }} | class79 = category | label79 = Jurisprudence | data79 = {{if empty|{{{Madh'hab|}}}|{{{Maddhab|}}}|{{{jurisprudence|}}}}} | label80 = Teachers | data80 = {{{teachers|}}} | label81 = [[Tariqa]] | data81 = {{{Sufi_order|}}} | class82 = category | label82 = Creed | data82 = {{if empty|{{{school_tradition|}}}|{{{creed|}}}}} | label83 = [[Religious movement|Movement]] | data83 = {{{movement|}}} | class84 = nickname | label84 = [[Dharma&nbsp;name]]s | data84 = {{if empty|{{{dharma_names|}}}|{{{dharma_name|}}}}} | class85 = nickname | label85 = Monastic&nbsp;name | data85 = {{{monastic_name|}}} | label86 = Profession | data86 = {{{profession|}}} | label87 = Ordination | data87 = {{{ordination|}}} | label88 = Consecration | data88 = {{{consecration|}}} | label90 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank|}}}}} | data90 = {{br separated entries|{{{initiation|}}}|{{{initiation_name|}}}|{{{initiation_date|}}}|{{{initiation_place|}}}|{{#if:{{{initiator|}}}|by {{{initiator|}}}}}}} | label91 = Initiation{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;as {{{initiation_rank2|}}}}} | data91 = {{br separated entries|{{{initiation_name2|}}}|{{{initiation_date2|}}}|{{{initiation_place2|}}}|{{#if:{{{initiator2|}}}|by {{{initiator2|}}}}}}} | header92 = {{#if:{{{teacher|}}}{{{guru|}}}{{{location|}}}{{{period|}}}{{{Period|}}}{{{consecration|}}}{{{predecessor|}}}{{{Predecessor|}}}{{{successor|}}}{{{Successor|}}}{{{reincarnation_of|}}}{{{reincarnation of|}}}{{{reason|}}}{{{Reason|}}}{{{disciple_of|}}} {{{disciples|}}}{{{students|}}}{{{influences|}}}{{{influenced|}}}{{{awards|}}}{{{literary_works|}}}{{{previous_post|}}}{{{previous post|}}}{{{present_post|}}}{{{present post|}}}{{{post|}}}|{{#switch:{{{religion|}}}|[[Hinduism]]|[[Jainism]]|[[Sikhism]]=Religious career|[[Judaism]]=Jewish leader|[[Islam]]=Muslim leader|#default=Ахлах албан тушаал}} }} | label93 = {{#if:{{{guru|}}}|Guru|Teacher}} | data93 = {{if empty|{{{guru|}}}|{{{teacher|}}}}} | class94 = label | label94 = Based&nbsp;in | data94 = {{{location|}}} | label95 = Present post | data95 = {{if empty|{{{present_post|}}}|{{{present post|}}}}} | label96 = Post | data96 = {{{post|}}} | label97 = Албан тушаал хашсан | data97 = {{if empty|{{{period|}}}|{{{Period|}}}}} | label98 = Өмнөх | data98 = {{if empty|{{{predecessor|}}}|{{{Predecessor|}}}}} | label99 = Дараах | data99 = {{if empty|{{{successor|}}}|{{{Successor|}}}}} | label100 = Reason for&nbsp;exit | data100 = {{if empty|{{{reason|}}}|{{{Reason|}}}}} | label101 = Previous&nbsp;post | data101 = {{if empty|{{{previous_post|}}}|{{{previous post|}}}}} | label102 = [[Reincarnation]] | data102 = {{if empty|{{{reincarnation_of|}}}|{{{reincarnation of|}}}}} | label103 = Disciple of | data103 = {{{disciple_of|}}} | data104 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = Disciples | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data105 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = Students | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | label106 = {{if empty|{{{initiated_label|}}}|Initiated}} | data106 = {{{initiated|}}} | data107 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = Influenced&nbsp;by | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data108 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = Influenced | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label109 = Awards | data109 = {{{awards|}}} | label110 = Position | data110 = {{{synagogueposition|}}} | class110 = org | label111 = Synagogue | data111 = {{{synagogue|}}} | label112 = Position | data112 = {{{yeshivaposition|}}} | label113 = Yeshiva | data113 = {{{yeshiva|}}} | label114 = Position | data114 = {{if empty|{{{organizationposition|}}}|{{{organisationposition|}}}}} | class114 = label | label115 = {{#if:{{{organization|}}}|Organization|Organisation}} | data115 = {{if empty|{{{organization|}}}|{{{organisation|}}}}} | label116 = Began | data116 = {{{began|}}} | rowclass116 = note | label117 = Ended | data117 = {{{ended|}}} | rowclass117 = note | label118 = Main work | data118 = {{{main_work|}}} | label119 = Other | data119 = {{{other_post|}}} | label120 = ''[[Yahrtzeit]]'' | data120 = {{{yahrtzeit|}}} | label122 = Residence | data122 = {{{residence|}}} | class122 = label | label123 = Dynasty | data123 = {{{dynasty|}}} | label124 = [[Semikhah]] | data124 = {{{semicha|}}} | header129 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{mawards|}}}{{{military_blank1|}}}|Military service}} | label130 = Nickname(s) | data130 = {{{nickname|}}} | label131 = Allegiance | data131 = {{{allegiance|}}} | label132 = Service/branch | data132 = {{{branch|}}} | label133 = Years of service | data133 = {{{serviceyears|}}} | label134 = Rank | data134 = {{if empty|{{{rank|}}}|{{{Rank|}}}}} | label135 = Unit | data135 = {{{unit|}}} | label136 = Commands | data136 = {{{commands|}}} | label137 = Battles/wars | data137 = {{{battles|}}} | label138 = {{#if:{{{awards|}}}|Military awards|Awards}} | data138 = {{{mawards|}}} | label139 = {{{military_blank1}}} | data139 = {{{military_data1|}}} | label140 = {{{military_blank2}}} | data140 = {{{military_data2|}}} | label141 = {{{military_blank3}}} | data141 = {{{military_data3|}}} | label142 = {{{military_blank4}}} | data142 = {{{military_data4|}}} | label143 = {{{military_blank5}}} | data143 = {{{military_data5|}}} | data144 = {{{module|}}} | data145 = {{{module1|}}} | data146 = {{{module2|}}} | data147 = {{{module3|}}} | data148 = {{{module4|}}} | data149 = {{{module5|}}} | label159 = Website | data159 = {{{website|}}} | belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }}{{#if:{{{dharma_names|}}}{{{dharma_name|}}}{{{dharma name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{monastic name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{posthumous name|}}}{{{pen_name|}}}{{{pen name|}}}|[[Category:Pages using religious biography with multiple nickname parameters]]}}<includeonly>{{#ifeq:{{if empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox religious biography]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alias | allegiance | alma_mater | alt | awards | background | battles | began | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | branch | burial_date | burial_place | buried | caption | child | children | church | churches | citizenship | commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma name | dharma_name | dharma_names | disciple_of | disciples | dynasty | education | embed | ended | era | expand_disciples | expand_influenced | expand_influences | expand_students | father | flourished | footnotes | founder | guru | home_town | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | honorific-prefix | honorific-suffix | honors | honours | ideas | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main interests | main_interests | main_work | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | misc | module | module0 | module1 | module2 | module3 | module4 | module5 | monastic name | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native name | native name lang | native_name | native_name_lang | native-name | native-name-lang | nickname | nocat_wdimage | notable ideas | notable works | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | organisation | organisationposition | organization | organizationposition | other_name | other_names | other_post | parents | partner | party | pen name | pen_name | Period | period | philosophy | political party | political_party | post | post-nominals | posthumous name | posthumous_name | pre-nominals | Predecessor | predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present post | present_post | previous post | previous_post | profession | pronunciation | rank | Rank | Reason | reason | region | reincarnation of | reincarnation_of | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | semicha | serviceyears | signature | signature alt | signature_alt | signature_size | spouse | students | subsect | Successor | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Sufi_order | synagogue | synagogueposition | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | tomb | unit | website | works | yahrtzeit | yeshiva | yeshivaposition }}{{#if:{{{religion|}}}||{{main other|[[Category:Pages using infobox religious biography without religion parameter]]}} }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox religious biography]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox religious biography with conflicting parameters}} | child; embed | honorific prefix; honorific_prefix; honorific-prefix; pre-nominals | honorific suffix; honorific_suffix; honorific-suffix; post-nominals | native_name_lang; native name lang | native-name; native_name; native name | birth_name; birthname | buried; tomb; burial_place | partner; spouse | era; dynasty | political_party; political party; party | main_interests; main interests | ideas; notable_ideas; notable ideas | works; notable_works; notable works | education; alma_mater | other_names; other_name; alias | relations; relatives | honors; honours | signature alt; signature_alt | church; churches | Maddhab; Madh'hab; jurisprudence | school_tradition; creed | dharma_names; dharma_name | guru; teacher | present_post; present post | period; Period | predecessor; Predecessor | successor; Successor | reason; Reason | previous_post; previous post | reincarnation_of; reincarnation of | organizationposition; organisationposition | organization; organisation | rank; Rank }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 41913v8ele0emqt22nfwnhwg1hg3jz2 Жамбалнамдолчойжижалцан 0 145869 852906 2026-04-11T08:51:11Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Жамбалнамдолчойжижалцан]] to [[9-р Богд Жавзандамба Хутагт]] 852906 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[9-р Богд Жавзандамба Хутагт]] f711nl9lckcgx3wzahjwlqp9b22h7c0 Умард хятад хэл 0 145870 852908 2026-04-11T08:57:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Mandarin and Jin in China.png|thumb|Умард хятад хэлний тархалт]] '''Умард хятад хэл''' ([[Хятад хэл|уламж. хятад.]] 北方話, хялбар. 北方话, [[пиньинь]] ''běifānghuà'') буюу '''мандари́н''' '''хэл''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 官話, хялбар. 官话, [[пиньинь]] ''guānhuà'') — Хятадын Умард болон баруун ихэнх..." 852908 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mandarin and Jin in China.png|thumb|Умард хятад хэлний тархалт]] '''Умард хятад хэл''' ([[Хятад хэл|уламж. хятад.]] 北方話, хялбар. 北方话, [[пиньинь]] ''běifānghuà'') буюу '''мандари́н''' '''хэл''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 官話, хялбар. 官话, [[пиньинь]] ''guānhuà'') — Хятадын Умард болон баруун ихэнх нутагт илүү тархсан хятад хэлнүүд дотроос хамгийн олон хүн хэлэлцдэг хятад хэл юм. Энэ хэлний стандарт нэг хэлбэрийг [[Хятад|Хятадад]] путунхуа, [[Тайвань|Тайваньд]] — гоюй, [[Сингапур]] болон [[Малайз|Малайзид]] — хуаюй гэдэг байна. Энэ хэл нь хятад ханз (хялбаршуулсан эсвэл уламжлалт хэлбэрээр) ашиглан бичигддэг. Бусад хятад хэлний нэгэн адил умард хятад буюу мандарин хэл нь аялгууны хэл юм. == Нэршил == "Мандарин" гэдэг нэр нь эзэнт гүрний Хятадын албан тушаалтнууд болох мандаринтай холбоотой. Өмнөд Хятадад янз бүрийн хятад хэлээр (кантон, хокло, ву гэх мэт) ярьдаг байсан бөгөөд мандарин хэлээр ярьдаг хүмүүс ихэвчлэн хойд зүгээс илгээгдсэн албан тушаалтнууд байв. "Мандарин" гэдэг үг нь өөрөө португал хэлний ''mandarim'' "албан тушаалтан" гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь [[Малай хэл|Малай]] (menteri) болон [[Санскрит хэл|санскрит]] хэлнээс (mantrī "сайд") зээлсэн байдаг ажээ. Хятадын хэлзүйд «мандарин хэл» (官話 / 官话 ''guānhuà'') болон «умард хэл» (北方話 / 北方话 ''běifānghuà'') гэх нэр томъёо адил тархсан байдаг. 1912 онд Хятад улсад «Төрийн хэл» (國語 / 国语 ''guóyǔ'') албан ёсны болсон бөгөөд өнөө хүртэл Тайваньд хэвээрээ байгаа бөгөөд албан бусаар Хятадад болон гадаад дахь хятадуудын дунд түгээмэл нэршил байгаа юм. == Түүх == Орчин үеийн хятад хэлнүүдийн өлгий нутаг нь Шар мөрний дагуух Их тал юм. Мандарин хятад хэл нь [[Сүн улс|Сүн]] [[Сүн улс|улсын]] үед (959–1126) бусад хятад хэлнээс тусгаарлагдсан байна. Сүн улс мөхсөний дараа нүүдэлчин ард түмний захирч байсан Жүрчен (1115–1234) болон Монгол (1271–1368) зэрэг хойд эзэнт гүрнүүд Күнзийн шашны нөлөөнд бага өртөж, улмаар сонгодог хятад хэлнээс илүү нутгийн хэлийг ашиглахад илүү тэсвэртэй болсон. Эдгээр эзэнт гүрнүүдэд Мандарин хятад хэлийг ашигладаг яруу найраг, жүжгийн шинэ төрлүүд гарч ирсэн. Монголын Юань эзэнт гүрэн "Монгол бичгийн шүлгийн ном" (蒙古字韻) болон "Төв талын шүлгийн ном" (中原音韻) толь бичгүүдийг эмхэтгэсэн бөгөөд тэдний хэлийг ерөнхийдөө "Хуучин Мандарин" гэж нэрлэдэг байна. 19-р зууны дунд үе гэхэд Бээжингийн аялгуу Нанжин аялгын хэрэглээний түвшинд хүрч бүүр давж ч эхэлсэн байна. Хэдийгээр практик шалтгаанаар алдартай болж байсан ч нэр хүндийн хувьд дутмаг хэвээр байв. Сонгодог Хятад хэл нь Зүүн Азийн үндсэн бичгийн хэл хэвээр байсан бөгөөд өмнөд хятад хэл нь орон нутгийн угсаатны онцлогийн чухал элементүүд хэвээр байв. Өмнөд Хятадын чинээлэг гэр бүлүүд хойд зүг рүү нүүсэн ч хүүхдүүддээ Күнзийн сонгодог зохиолуудыг заахын тулд өмнөдийн багш нарыг хөлсөлж авдаг байсан бөгөөд энэ нь Бээжинтэй харьцуулахад өмнөд хятад хэлэнд илүү сайн шүлэгтэй байсан нь харагддаг. [[Синьхайн хувьсгал|Синьхайн хувьсгалын]] дараа Чен Дусю, Ху Ши зэрэг зүүний үзэлтнүүд Сонгодог хятад хэлийг ярианы умард хятад Мандарин (Байхуа) хэлээр солих кампанит ажил эхлүүлсэн. "Улаан танхим дахь зүүд" (уламж. [[Хятад хэл|хятад.]] 紅樓夢, хялбар. 红楼梦, [[пиньинь]] ''hónglóumèng'', дуулага. ''хунлоумэн'') роман нь Бээжингийн аялгыг түгээн дэлгэрүүлэхэд онцгой ач холбогдолтой байсан бөгөөд үүнд Мин, Чин гүрний бусад олон ардын зохиолуудаас ялгаатай нь Нанжин аялгууны оронд Бээжингийн аялгууг ашигласан. 1913 онд Бүгд Найрамдах Хятад Улс Умард хятад хэлийг дэмжих зорилгоор "Дуудлагын нэгтгэх Комисс" байгуулсан. "Төрийн хэлний дуудлага"-ын анхны ноорог 1919 онд хэвлэгдсэн. Энэхүү ноорог нь голчлон Бээжингийн аялгуунд суурилсан боловч Нанжингийн зарим онцлог шинж чанарыг хадгалсан байдаг. 1949 онд Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс байгуулагдсаны дараа албан ёсны хэлийг нь Путунхуа (普通话, "нийтлэг хэл"; энгийн хэл) гэж нэрлэх болсон. Тайваний Бүгд Найрамдах Хятад Улс Гуоюй (國語, "үндэсний хэл") гэсэн нэр томьёог хэрэглэсээр ирсэн байна. Албан ёсоор Путунхуа хэл нь Бээжингийн аялгуу дуудлага болон Чин улсын үеийн романы хэлний дүрэмд үндэслэсэн байдаг. Хятадын хэл шинжлэлийн мэргэжилтнүүд "Путунхуа", "Бээжингийн аялгуу", "Дунбэй аялгуу" гэсэн нэр томьёог ялгаж үздэг бөгөөд сүүлийн хоёр нь дотоод ялгаатай бөгөөд албан ёсны Путунхуа хэлнээс бага зэрэг ялгаатай болохыг тэмдэглэдэг. Гэсэн хэдий ч практик дээр Хятадад ярьдаг Путуонхуа хэл нь Бээжин, Дунбэй хэлнээс бараг ялгагдахгүй байна. Эдгээр бүс нутгийн хүмүүс олон нийтийн өмнө үг хэлэх эсвэл сургуулийн багшаар ажиллахад шаардлагатай албан ёсны Путуонхуа хэлний шалгалтанд хамгийн өндөр оноо авдаг байна. nqznvzc7fi9d8nqre3b1vi971xecppz Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам 0 145871 852915 2026-04-11T09:10:35Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] to [[Нацист Нам]] 852915 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Нацист Нам]] ql3wwhb7a9r5fyf8bpyf0zdr5l1oam9 Шехбаз Шариф 0 145872 852923 2026-04-11T09:45:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Shehbaz Sharif in 2024.jpg|thumb|Шехбаз Шариф, 2024 он]] '''Миан Мухаммед Шехбаз Шариф''' (1951 оны 9-р сарын 23-нд Пакистаны Панжаб мужийн Лахор хотод төрсөн) -[[Пакистан|Пакистаны]] улс төрч, бизнесмэн бөгөөд 2024 оноос хойш Пакистаны ерөнхий сайдаар ажиллаж байгаа бөгөөд өмн..." 852923 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shehbaz Sharif in 2024.jpg|thumb|Шехбаз Шариф, 2024 он]] '''Миан Мухаммед Шехбаз Шариф''' (1951 оны 9-р сарын 23-нд Пакистаны Панжаб мужийн Лахор хотод төрсөн) -[[Пакистан|Пакистаны]] улс төрч, бизнесмэн бөгөөд 2024 оноос хойш Пакистаны ерөнхий сайдаар ажиллаж байгаа бөгөөд өмнө нь 2022-2023 оны хооронд энэ албан тушаалд мөн ажиллаж байжээ. Тэрээр мөн "Пакистаны Мусульман Лиг нам"-ын ерөнхийлөгч, [[Пакистаны Панжаб|Панжаб]] мужийн тэргүүн сайдаар гурван удаа буюу 12 гаруй жил ажилласан, энэ албан тушаалд хамгийн удаан ажилласан хүн болгосон юм. Пакистаны нэр хүндтэй улс төрчдийн гэр бүлийн үр удам Шариф 1988 онд Панжаб мужийн Ассамблейд, 1990 онд Пакистаны Үндэсний Ассамблейд сонгогдсон. Тэрээр 1993 онд Панжабын Ассамблейд дахин сонгогдож, сөрөг хүчний удирдагч болсон. Тэрээр 1997 оны 2-р сарын 20-нд анх удаа Пакистаны хамгийн олон хүн амтай муж болох Панжабын тэргүүн сайдаар сонгогдсон. 1999 онд Пакистанд төрийн эргэлт гарсны дараа Шариф гэр бүлийнхэнтэйгээ хамт Саудын Арабт олон жил цөллөгдсөн бөгөөд 2007 онд Пакистан руу буцаж ирсэн. Шехбаз Шариф 2008 оны Пакистаны ерөнхий сонгуульд Панжаб мужид Пакистаны Мусульман Лиг нам ялсны дараа хоёр дахь удаагаа ерөнхий сайдаар томилогдсон. Тэрээр 2013 оны Панжаб мужийн сонгуулийн дараа гурав дахь удаагаа Панжабын ерөнхий сайдаар сонгогдож, 2018 оны Панжабын мужийн сонгуульд нам нь ялагдах хүртэл бүрэн эрхээ хэрэгжүүлсэн. Панамын баримт бичгийн хэргийн улмаас түүний ах Наваз Шариф албан тушаал хаших эрхээ хасуулсны дараа Шехбаз Шарифыг нам нь ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлсэн. Тэрээр 2018 оны ерөнхий сонгуулийн дараа сөрөг хүчний удирдагчаар нэр дэвшиж, Үндэсний Ассемблейд Имран Ханы эсрэг итгэл үл үзүүлэх санал гаргасны дараа 2022 онд ерөнхий сайдаар сонгогдсон. "Пакистаны Мусульман Лиг нам" 2024 оны ерөнхий сонгуульд цөөнхийн санал авсны дараа Шехбаз Шариф эвслийн засгийн газар байгуулж 2024 оны 3-р сарын 4-нд Тангараг өргөж ерөнхий сайд болсон. ck1yet2qiit0p6uof6gbhfjkgiihjvu Загвар:Under construction 10 145873 852926 2026-04-11T09:53:42Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{mbox | name = Under construction | type = notice | image = {{#if:{{{altimage|}}}|{{{altimage|}}}|[[File:Ambox warning blue construction.svg|50x40px|link=|page is in the middle of an expansion or major revamping]]}} | text = This {{#if:{{{subsection|}}}|subsection|{{#if:{{{section|}}}|section|{{#switch:{{NAMESPACE}} | Talk = [[Help:Talk page|talk page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | Category = Wikipedia:Category|category p..." 852926 wikitext text/x-wiki {{mbox | name = Under construction | type = notice | image = {{#if:{{{altimage|}}}|{{{altimage|}}}|[[File:Ambox warning blue construction.svg|50x40px|link=|page is in the middle of an expansion or major revamping]]}} | text = This {{#if:{{{subsection|}}}|subsection|{{#if:{{{section|}}}|section|{{#switch:{{NAMESPACE}} | Talk = [[Help:Talk page|talk page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | Category = [[Wikipedia:Category|category page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | Help = [[Help:Contents|help page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | Portal = [[Wikipedia:Portal|portal]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | Template = [[Wikipedia:Template messages|template page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | User = [[Wikipedia:User pages|user page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | User talk = [[Wikipedia:User pages|user talk page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | Wikipedia = [[Wikipedia:Project namespace|project page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | Wikipedia talk = [[Wikipedia:Project namespace|project talk page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | article {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} }}}}}} '''is undergoing significant expansion or restructuring{{#if:{{{notready|}}} |, and is not yet ready for use }}.''' You are welcome to assist in its construction by editing it as well. {{#if:{{{placedby|}}} |This template was placed by {{#ifeq:{{lcfirst:{{{placedby}}}}}|{{ucfirst:{{{placedby}}}}} |<!--{{{placedby}}} does not start with a letter - so is probably a signature-->{{{placedby}}} |{{user|{{{placedby}}}}} }}.[[Category:Pages using Under construction with the placedby parameter]] }} If this {{#if:{{{section|}}}|section|{{#switch:{{NAMESPACE}} | Talk = [[Help:Talk page|talk page]] | Category = [[Wikipedia:Category|category page]] | Help = [[Help:Contents|help page]] | Portal = [[Wikipedia:Portal|portal]] | Template = [[Wikipedia:Template messages|template page]] | User = [[Wikipedia:User pages|user page]] | User talk = [[Wikipedia:User pages|user talk page]] | Wikipedia = [[Wikipedia:Project namespace|project page]] | Wikipedia talk = [[Wikipedia:Project namespace|project talk page]] | article {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} }}}} <span class="plainlinks">[{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=history}} has not been edited in several days]</span>, please {{#if:{{{notify|}}}|remove this template and notify the editor who placed it{{#if:{{{placedby|}}}|, [[User talk:{{{placedby}}}|{{{placedby}}}]]}}|remove this template}}.<br />''If you are actively editing this {{#if:{{{nosection|}}}|article|article or section}}, you can replace this template with {{tlx|in use|5 minutes}}.'' {{small|{{last edited by}}}} }}{{#if:{{{comment|{{{reason|}}}}}} |{{mbox | type = notice | image = none | text = '''Contributor note''': {{{comment|{{{reason|}}}}}} }} }}<includeonly>{{#ifeq:{{{nocat|}}}|true||{{{category|{{#switch:{{NAMESPACE}} |{{ns:2}} |{{ns:3}}=<!-- no category for user/talk pages--> |#default=[[Category:Pages actively undergoing construction]] }}}}}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> jsvh3905di7v68q9ol36jgtfx9tg7dw 852928 852926 2026-04-11T09:55:46Z HorseBro the hemionus 100126 852928 wikitext text/x-wiki {{mbox | name = Under construction | type = notice | image = {{#if:{{{altimage|}}}|{{{altimage|}}}|[[File:Ambox warning blue construction.svg|50x40px|link=|Энэ нийтлэл эсвэл хэсэг нь мэдэгдэхүйц өргөтгөл эсвэл бүтцийн өөрчлөлт хийгдэж байна.]]}} | text = This {{#if:{{{subsection|}}}|subsection|{{#if:{{{section|}}}|section|{{#switch:{{NAMESPACE}} | Talk = [[Help:Talk page|talk page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | Category = [[Wikipedia:Category|category page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | Help = [[Help:Contents|help page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | Portal = [[Wikipedia:Portal|portal]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | Template = [[Wikipedia:Template messages|template page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | User = [[Wikipedia:User pages|user page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | User talk = [[Wikipedia:User pages|user talk page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | Wikipedia = [[Wikipedia:Project namespace|project page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | Wikipedia talk = [[Wikipedia:Project namespace|project talk page]] {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} | article {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} }}}}}} '''is undergoing significant expansion or restructuring{{#if:{{{notready|}}} |, and is not yet ready for use }}.''' You are welcome to assist in its construction by editing it as well. {{#if:{{{placedby|}}} |This template was placed by {{#ifeq:{{lcfirst:{{{placedby}}}}}|{{ucfirst:{{{placedby}}}}} |<!--{{{placedby}}} does not start with a letter - so is probably a signature-->{{{placedby}}} |{{user|{{{placedby}}}}} }}.[[Category:Pages using Under construction with the placedby parameter]] }} If this {{#if:{{{section|}}}|section|{{#switch:{{NAMESPACE}} | Talk = [[Help:Talk page|talk page]] | Category = [[Wikipedia:Category|category page]] | Help = [[Help:Contents|help page]] | Portal = [[Wikipedia:Portal|portal]] | Template = [[Wikipedia:Template messages|template page]] | User = [[Wikipedia:User pages|user page]] | User talk = [[Wikipedia:User pages|user talk page]] | Wikipedia = [[Wikipedia:Project namespace|project page]] | Wikipedia talk = [[Wikipedia:Project namespace|project talk page]] | article {{#if:{{{nosection|}}}||or section}} }}}} <span class="plainlinks">[{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=history}} has not been edited in several days]</span>, please {{#if:{{{notify|}}}|remove this template and notify the editor who placed it{{#if:{{{placedby|}}}|, [[User talk:{{{placedby}}}|{{{placedby}}}]]}}|remove this template}}.<br />''If you are actively editing this {{#if:{{{nosection|}}}|article|article or section}}, you can replace this template with {{tlx|in use|5 minutes}}.'' {{small|{{last edited by}}}} }}{{#if:{{{comment|{{{reason|}}}}}} |{{mbox | type = notice | image = none | text = '''Contributor note''': {{{comment|{{{reason|}}}}}} }} }}<includeonly>{{#ifeq:{{{nocat|}}}|true||{{{category|{{#switch:{{NAMESPACE}} |{{ns:2}} |{{ns:3}}=<!-- no category for user/talk pages--> |#default=[[Category:Pages actively undergoing construction]] }}}}}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> Энэ нийтлэл эсвэл хэсэг нь мэдэгдэхүйц өргөтгөл эсвэл бүтцийн өөрчлөлт хийгдэж байна. Та үүнийг засварлаж бүтээхэд нь тусалж болно. Хэрэв энэ нийтлэл эсвэл хэсгийг хэдэн өдрийн турш засварлаагүй бол энэ загварыг устгана уу. Хэрэв та энэ нийтлэл эсвэл хэсгийг идэвхтэй засварлаж байгаа бол энэ загварыг дараах байдлаар сольж болно 8sg2alz5qludaxadnnlildedp75635p 852929 852928 2026-04-11T09:57:36Z HorseBro the hemionus 100126 852929 wikitext text/x-wiki {{mbox | name = Баригдаж байна | type = notice | image = {{#if:{{{altimage|}}}|{{{altimage|}}}|[[File:Ambox warning blue construction.svg|50x40px|link=|Энэ нийтлэл эсвэл хэсэг нь мэдэгдэхүйц өргөтгөл эсвэл бүтцийн өөрчлөлт хийгдэж байна]]}} | text = Энэ {{#if:{{{subsection|}}}|дэд хэсэг|{{#if:{{{section|}}}|хэсэг|{{#switch:{{NAMESPACE}} | Talk = [[Help:Talk page|хэлэлцүүлгийн хуудас]] {{#if:{{{nosection|}}}||эсвэл хэсэг}} | Category = [[Wikipedia:Category|ангиллын хуудас]] {{#if:{{{nosection|}}}||эсвэл хэсэг}} | Help = [[Help:Contents|тусламжийн хуудас]] {{#if:{{{nosection|}}}||эсвэл хэсэг}} | Portal = [[Wikipedia:Portal|портал]] {{#if:{{{nosection|}}}||эсвэл хэсэг}} | Template = [[Wikipedia:Template messages|загварын хуудас]] {{#if:{{{nosection|}}}||эсвэл хэсэг}} | User = [[Wikipedia:User pages|хэрэглэгчийн хуудас]] {{#if:{{{nosection|}}}||эсвэл хэсэг}} | User talk = [[Wikipedia:User pages|хэрэглэгчийн хэлэлцүүлгийн хуудас]] {{#if:{{{nosection|}}}||эсвэл хэсэг}} | Wikipedia = [[Wikipedia:Project namespace|төслийн хуудас]] {{#if:{{{nosection|}}}||эсвэл хэсэг}} | Wikipedia talk = [[Wikipedia:Project namespace|төслийн хэлэлцүүлгийн хуудас]] {{#if:{{{nosection|}}}||эсвэл хэсэг}} | article {{#if:{{{nosection|}}}||эсвэл хэсэг}} }}}}}} '''мэдэгдэхүйц өргөтгөл эсвэл бүтцийн өөрчлөлт хийгдэж байна{{#if:{{{notready|}}} |, мөн одоогоор ашиглахад бэлэн биш байна }}.''' Та мөн засвар хийж, хөгжүүлэхэд нь оролцож болно. {{#if:{{{placedby|}}} |Энэхүү загварыг {{#ifeq:{{lcfirst:{{{placedby}}}}}|{{ucfirst:{{{placedby}}}}} |{{{placedby}}} |{{user|{{{placedby}}}}} }} байршуулсан.[[Category:Pages using Under construction with the placedby parameter]] }} Хэрэв энэ {{#if:{{{section|}}}|хэсэг|{{#switch:{{NAMESPACE}} | Talk = [[Help:Talk page|хэлэлцүүлгийн хуудас]] | Category = [[Wikipedia:Category|ангиллын хуудас]] | Help = [[Help:Contents|тусламжийн хуудас]] | Portal = [[Wikipedia:Portal|портал]] | Template = [[Wikipedia:Template messages|загварын хуудас]] | User = [[Wikipedia:User pages|хэрэглэгчийн хуудас]] | User talk = [[Wikipedia:User pages|хэрэглэгчийн хэлэлцүүлгийн хуудас]] | Wikipedia = [[Wikipedia:Project namespace|төслийн хуудас]] | Wikipedia talk = [[Wikipedia:Project namespace|төслийн хэлэлцүүлгийн хуудас]] | article {{#if:{{{nosection|}}}||эсвэл хэсэг}} }}}} <span class="plainlinks">[{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=history}} хэд хоногийн турш засварлагдаагүй бол]</span>, {{#if:{{{notify|}}}|энэ загварыг устгаж, байршуулсан хэрэглэгчид мэдэгдэнэ үү{{#if:{{{placedby|}}}|, [[User talk:{{{placedby}}}|{{{placedby}}}]]}}|энэ загварыг устгана уу}}.<br />''Хэрэв та энэ {{#if:{{{nosection|}}}|нийтлэл|нийтлэл эсвэл хэсэг}}-ийг идэвхтэй засварлаж байгаа бол {{tlx|in use|5 minutes}} загвараар сольж болно.'' {{small|{{last edited by}}}} }}{{#if:{{{comment|{{{reason|}}}}}} |{{mbox | type = notice | image = none | text = '''Оролцогчийн тэмдэглэл''': {{{comment|{{{reason|}}}}}} }} }}<includeonly>{{#ifeq:{{{nocat|}}}|true||{{{category|{{#switch:{{NAMESPACE}} |{{ns:2}} |{{ns:3}}= |#default=[[Category:Идэвхтэй засварлагдаж буй хуудсууд]] }}}}}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 3twzxu6xrorqia08n4xhssbbknvl1jt 852945 852929 2026-04-11T10:26:48Z HorseBro the hemionus 100126 852945 wikitext text/x-wiki <includeonly> {{mbox | type = notice | image = {{#if:{{{altimage|}}} | {{{altimage}}} | [[File:Ambox warning blue construction.svg|50x40px|link=|Энэ хуудас эсвэл хэсэг засварлагдаж байна]] }} | text = Энэ {{#if:{{{subsection|}}} | дэд хэсэг | {{#if:{{{section|}}} | хэсэг | хуудас }} }} '''мэдэгдэхүйц өргөтгөл эсвэл бүтцийн өөрчлөлт хийгдэж байна{{#if:{{{notready|}}} |, мөн одоогоор бүрэн бэлэн биш байна }}.''' Та энэ хуудсыг засварлаж хөгжүүлэхэд оролцож болно. {{#if:{{{placedby|}}} | Энэхүү загварыг {{user|{{{placedby}}}}} байршуулсан. }} {{#if:{{{comment|{{{reason|}}}}}} | {{mbox | type = notice | image = none | text = '''Тэмдэглэл:''' {{{comment|{{{reason}}}}} }} }} }} </includeonly> <noinclude> == Тайлбар == Энэ загвар нь хуудас эсвэл хэсэг идэвхтэй засварлагдаж байгааг мэдэгдэнэ. === Параметрүүд === * {{{placedby}}} – байршуулсан хэрэглэгч * {{{comment}}} / {{{reason}}} – нэмэлт тайлбар * {{{altimage}}} – өөр зураг ашиглах * {{{section}}} – хэсэгт ашиглах * {{{subsection}}} – дэд хэсэг * {{{notready}}} – “бэлэн биш” гэсэн нэмэлт текст {{Documentation}} </noinclude> sn0urq6cgizl8zfxdgc80nykic8w6zj Хятад-Киргиз-Узбекистан төмөр зам 0 145874 852927 2026-04-11T09:55:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Хятад-Киргиз-Узбекистан төмөр зам''' —Шинэ Торгоны замын тээврийн системийн нэг хэсэг болох Хятад, Узбекистаны төмөр замыг Киргизстаны нутгаар дамжуулан, цааш нь Туркменистан, Иран, Турк улс хүргэж Европын төмөр замын сүлжээнд холбох зориулалттай, 532.53..." 852927 wikitext text/x-wiki '''Хятад-Киргиз-Узбекистан төмөр зам''' —Шинэ Торгоны замын тээврийн системийн нэг хэсэг болох Хятад, Узбекистаны төмөр замыг Киргизстаны нутгаар дамжуулан, цааш нь Туркменистан, Иран, Турк улс хүргэж Европын төмөр замын сүлжээнд холбох зориулалттай, 532.53 км урт баригдаж буй төмөр зам юм. Энэ төмөр зам нь уулархаг хүнд хэцүү газраар дамжин өнгөрөх бөгөөд энд хэдэн арван хонгил, гүүр баригдаж байгаа бөгөөд үүнд тус бүр нь 12 километрээс урт гурван хонгил баригдаж байна. == Чиглэл == Киргизстан улсаар дамжин өнгөрөх төмөр замын талаар өргөн хэлэлцүүлгийн дараа "умард" замыг сонгосон байна. Хятадын Кашгар хотоос (Өмнөд Шинжаан дахь Хятадын төмөр замын төгсгөл), Торугарт шалган нэвтрүүлэх боомт, Арпа хөндий (Фергана нуруу), дараа нь Кош-Дебе, Макмал тосгонууд, Киргизстаны Жалал-Абад хотоор дамжин өнгөрөх юм. Энэ зам нь Киргизстаны өндөрлөг газар болон Хятадын хил орчмын бүс нутгаар дайран өнгөрч байгаа юм. Узбекистанд ямар ч барилга байгууламж барихгүй. Узбекистаныг уг замын нэрэнд Хятад руу чиглэсэн богино төмөр замын маршрутад сонирхолтой тал, барилгын ажилд оролцогч гэж дурдсан байдаг. 6nj2wlys5lxumzok8k0lai55nwuo9rg 852950 852927 2026-04-11T10:33:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 852950 wikitext text/x-wiki '''Хятад-Киргиз-Узбекистан төмөр зам''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 中吉烏鐵路, [[Киргиз хэл|киргиз.]] ''Кытай — Кыргызстан — Өзбекстан темир жолу,'' [[Узбек хэл|узбек.]] ''Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston temir yo‘li) -''Хятад-Европыг холбох Шинэ Торгоны замын тээврийн системийн нэг хэсэг болох уг төмөр замыг Хятадаас [[Киргиз]] улсын нутгаар дамжуулан, цааш нь [[Туркменистан]], [[Иран]], [[Турк]] улс хүргээд Европын төмөр замын сүлжээнд холбох зориулалттай, 532.53 км урт баригдаж буй төмөр зам юм. Энэ төмөр зам нь уулархаг хүнд хэцүү газраар дамжин өнгөрөх бөгөөд энд хэдэн арван хонгил, гүүр баригдаж байгаа бөгөөд үүнд тус бүр нь 12 километрээс урт гурван хонгил баригдаж байна. == Чиглэл == Киргизстан улсаар дамжин өнгөрөх төмөр замын талаар өргөн хэлэлцүүлгийн дараа "умард" замыг сонгосон байна. Хятадын Кашгар хотоос (Өмнөд Шинжаан дахь Хятадын төмөр замын төгсгөл), Торугарт шалган нэвтрүүлэх боомт, Арпа хөндий (Фергана нуруу), дараа нь Кош-Дебе, Макмал тосгонууд, Киргизстаны Жалал-Абад хотоор дамжин өнгөрөх юм. Энэ зам нь Киргизстаны өндөрлөг газар болон Хятадын хил орчмын бүс нутгаар дайран өнгөрч байгаа юм. Узбекистанд ямар ч барилга байгууламж барихгүй. Узбекистаныг уг замын нэрэнд Хятад руу чиглэсэн богино төмөр замын маршрутад сонирхолтой тал, барилгын ажилд оролцогч гэж дурдсан байдаг. Сүүлийн үеийн мэдээллээр төмөр замын урт 532.53 км байх бөгөөд үүний 158.04 км нь Хятадын "Кашгар - Торугарт"-ын нутаг дэвсгэр, 304.94 км нь Киргизстаны нутаг дэвсгэрээр баригдах юм. Батлагдсан техник эдийн засгийн үндэслэлээр Киргизийн хэсэг нь дизель зүтгүүрийн зүтгүүрийг ашигладаг нэг чиглэлтэй төмөр зам байх бөгөөд дараа нь цахилгаанжуулах боломжтой болох юм. Төслийн дагуу шугамын хурд нь 120 км/цаг байх ажээ. Хятад, Киргизийн төмөр замын цариг өөр учраас хил дээр дугуй солих ажил нэмгдэж байгаа юм. Төсөлд улсын хил дээрх 2 өртөө, Макмалын нэг дамжуулалтын өртөө, 4 завсрын өртөө, 13 нэвтрүүлэх цэг зэрэг 20 өртөө барих ажил тусгагдсан байна. Мөн нийт 16 км урттай 48 гүүр, нийт 103 км урттай 27 хонгил барих ажил мөн төсөлд тусгагдсан байна. == Эдийн засгийн үзүүлэлтүүд == 2003 онд Хятад улс төмөр замын урьдчилсан техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулахад 20 сая юань (2.4 сая ам.доллар) хуваарилсан. Урьдчилсан техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулсан Хятадын мэргэжилтнүүд шинэ маршрутын одоо байгаа тээврийн коридоруудаас хэд хэдэн давуу талыг тэмдэглэжээ: шинэ маршрут нь одоо байгаа тээврийн коридороос 900 гаруй км богино бөгөөд төмөр замыг барьснаар Төв Азийн орнуудын хоорондох тээврийн холбоог сайжруулж, далайд гарахад таатай нөхцөл бүрдэх болох ажээ. Урьдчилсан тооцоогоор Киргиз улс нутаг дэвсгэрээрээ дамжин өнгөрөх ачаа тээврээс 1 жилд ойролцоогоор 200 сая ам.долларын орлого олох болно. Хамгийн нарийвчилсан тооцоогоор Киргизын дотоодын ачаа тээврийн хэмжээ 5%-иас хэтрэхгүй байх болно. Киргиз дамжин өнгөрөх төмөр замыг барих өртөг 1.34 тэрбум ам.доллар гэж тооцоолж байна. Киргизстан энэ чиглэлд дотоодын санхүүжилтгүй тул барилгын ажлыг Хятад улс санхүүжүүлнэ гэж үзэж байна. 2024 онд төслийн өртөг 8 тэрбум ам.доллар гэж мэдээлэгдсэн. 2025 онд зээлийн гэрээнд гарын үсэг зурах ёслолын үеэр уг өртөг нь 4.7 тэрбум ам.доллар гэж мэдэгдсэн байна. 2024 оны 12-р сарын 27-нд Хятад-Киргизстан-Узбекистан чиглэлийн төмөр замын барилгын ажил эхэлснийг тэмдэглэх ёслол [[Жалал-Абад]] хотод болж, гурван улсын төлөөлөгчид оролцов. Хамтарсан арга хэмжээний үеэр энэхүү томоохон төслийн бэлгэдлийн суурийн шавь тавив. 2025 оны 4-р сарын 29-нд гол төслүүд болох гүүр, хонгилуудын барилгын ажил эхэлснийг тэмдэглэх ёслол болсон. Үүнд тус бүр 12 километрээс дээш урттай Нарын (Жаман-Даван), Коштоба (Казарман), Фергана (Сузак дүүрэг) гэсэн гурван томоохон хонгилын барилгын ажил эхэлсэн. 2025 оны 12-р сард төслийн зээлийн санхүүжилтийн баримт бичигт албан ёсоор гарын үсэг зурсан байна. ptdi24w68jy6cgmj69i58ex3lpofnsk 852962 852950 2026-04-11T10:53:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 852962 wikitext text/x-wiki '''Хятад-Киргиз-Узбекистан төмөр зам''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 中吉烏鐵路, [[Киргиз хэл|киргиз.]] ''Кытай — Кыргызстан — Өзбекстан темир жолу,'' [[Узбек хэл|узбек.]] ''Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston temir yo‘li) -''Хятад-Европыг холбох Шинэ Торгоны замын тээврийн системийн нэг хэсэг болох уг төмөр замыг Хятадаас [[Киргиз]] улсын нутгаар дамжуулан, цааш нь [[Туркменистан]], [[Иран]], [[Турк]] улс хүргээд Европын төмөр замын сүлжээнд холбох зориулалттай, 532.53 км урт баригдаж буй төмөр зам юм. Киргизийн Ерөнхийлөгч Садыр Жапаровын 2026 оны 3-р сард мэдэгдсэнээр уг төмөр зам 2030 он орчим нээгдэх юм. Энэ төмөр зам нь уулархаг хүнд хэцүү газраар дамжин өнгөрөх бөгөөд энд хэдэн арван хонгил, гүүр баригдаж байгаа бөгөөд үүнд тус бүр нь 12 километрээс урт гурван хонгил баригдаж байна. == Чиглэл == Киргизстан улсаар дамжин өнгөрөх төмөр замын талаар өргөн хэлэлцүүлгийн дараа "умард" замыг сонгосон байна. Хятадын [[Кашгар]] хотоос (Өмнөд Шинжаан дахь Хятадын төмөр замын төгсгөл), [[Торугарт]] шалган нэвтрүүлэх боомт, Арпа хөндий (Фергана нуруу), дараа нь Кош-Дебе, Макмал тосгонууд, Киргизстаны [[Манас (хот)|Жалал-Абад]] хотоор дамжин өнгөрөх юм. Энэ зам нь Киргизстаны өндөрлөг газар болон Хятадын хил орчмын бүс нутгаар дайран өнгөрч байгаа юм. Узбекистанд ямар ч барилга байгууламж барихгүй. Узбекистаныг уг замын нэрэнд Хятад руу чиглэсэн богино төмөр замын маршрутад сонирхолтой тал, барилгын ажилд оролцогч гэж дурдсан байдаг. Сүүлийн үеийн мэдээллээр төмөр замын урт 532.53 км байх бөгөөд үүний 158.04 км нь Хятадын "[[Кашгар]] - Торугарт"-ын нутаг дэвсгэр, 304.94 км нь Киргизын нутаг дэвсгэрээр баригдах юм. Батлагдсан техник эдийн засгийн үндэслэлээр Киргизийн хэсэг нь дизель зүтгүүрийн зүтгүүрийг ашигладаг нэг чиглэлтэй төмөр зам байх бөгөөд дараа нь цахилгаанжуулах боломжтой болох юм. Төслийн дагуу шугамын хурд нь 120 км/цаг байх ажээ. Хятад, Киргизийн төмөр замын цариг өөр учраас хил дээр дугуй солих ажил нэмгдэж байгаа юм. Төсөлд улсын хил дээрх 2 өртөө, Макмалын нэг дамжуулалтын өртөө, 4 завсрын өртөө, 13 нэвтрүүлэх цэг зэрэг 20 өртөө барих ажил тусгагдсан байна. Мөн нийт 16 км урттай 48 гүүр, нийт 103 км урттай 27 хонгил барих ажил мөн төсөлд тусгагдсан байна. == Эдийн засгийн үзүүлэлтүүд == 2003 онд Хятад улс төмөр замын урьдчилсан техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулахад 20 сая юань (2.4 сая ам.доллар) хуваарилсан. Урьдчилсан техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулсан Хятадын мэргэжилтнүүд шинэ маршрутын одоо байгаа тээврийн коридоруудаас хэд хэдэн давуу талыг тэмдэглэжээ: шинэ маршрут нь одоо байгаа тээврийн коридороос 900 гаруй км богино бөгөөд төмөр замыг барьснаар Төв Азийн орнуудын хоорондох тээврийн холбоог сайжруулж, далайд гарахад таатай нөхцөл бүрдэх болох ажээ. Урьдчилсан тооцоогоор Киргиз улс нутаг дэвсгэрээрээ дамжин өнгөрөх ачаа тээврээс 1 жилд ойролцоогоор 200 сая ам.долларын орлого олох болно. Хамгийн нарийвчилсан тооцоогоор Киргизын дотоодын ачаа тээврийн хэмжээ 5%-иас хэтрэхгүй байх болно. Киргиз дамжин өнгөрөх төмөр замыг барих өртөг 1.34 тэрбум ам.доллар гэж тооцоолж байна. Киргизстан энэ чиглэлд дотоодын санхүүжилтгүй тул барилгын ажлыг Хятад улс санхүүжүүлнэ гэж үзэж байна. 2024 онд төслийн өртөг 8 тэрбум ам.доллар гэж мэдээлэгдсэн. 2025 онд зээлийн гэрээнд гарын үсэг зурах ёслолын үеэр уг төслийн өртөг нь '''4.7 тэрбум''' ам.доллар болно гэж мэдэгдсэн байна. 2024 оны 12-р сарын 27-нд Хятад-Киргизстан-Узбекистан чиглэлийн төмөр замын барилгын ажил эхэлснийг тэмдэглэх ёслол [[Жалал-Абад]] хотод болж, гурван улсын төлөөлөгчид оролцов. Хамтарсан арга хэмжээний үеэр энэхүү томоохон төслийн бэлгэдлийн суурийн шавь тавив. 2025 оны 4-р сарын 29-нд гол төслүүд болох гүүр, хонгилуудын барилгын ажил эхэлснийг тэмдэглэх ёслол болсон. Үүнд тус бүр 12 километрээс дээш урттай Нарын (Жаман-Даван), Коштоба (Казарман), Фергана (Сузак дүүрэг) гэсэн гурван томоохон хонгилын барилгын ажил эхэлсэн. 2025 оны 12-р сард төслийн зээлийн санхүүжилтийн баримт бичигт албан ёсоор гарын үсэг зурсан байна. 4z0166zt3qn98kz54gwq75voldcv70h 852967 852962 2026-04-11T11:15:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 852967 wikitext text/x-wiki '''Хятад-Киргиз-Узбекистан төмөр зам''' буюу '''[[Кашгар]]- [[Андижан]] төмөр зам''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 中吉烏鐵路, [[Киргиз хэл|киргиз.]] ''Кытай — Кыргызстан — Өзбекстан темир жолу,'' [[Узбек хэл|узбек.]] ''Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston temir yo‘li) -''Хятад-Европыг холбох Шинэ Торгоны замын тээврийн системийн нэг хэсэг болох уг төмөр замыг Хятадаас [[Киргиз]] улсын нутгаар дамжуулан, цааш нь [[Туркменистан]], [[Иран]], [[Турк]] улс хүргээд Европын төмөр замын сүлжээнд холбох зориулалттай, 532.53 км урт баригдаж буй төмөр зам юм. Киргизийн Ерөнхийлөгч Садыр Жапаровын 2026 оны 3-р сард мэдэгдсэнээр уг төмөр зам 2030 он орчим нээгдэх юм. Энэ төмөр зам нь уулархаг хүнд хэцүү газраар дамжин өнгөрөх бөгөөд энд хэдэн арван хонгил, гүүр баригдаж байгаа бөгөөд үүнд тус бүр нь 12 километрээс урт гурван хонгил баригдаж байна. [[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] болон [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]] нь уг төслийг Киргизийн экспортын хүчин чадал болон бүс нутгийн интеграцчлалд өөрчлөлт оруулах боломжтой гэж тодорхойлсон. == Чиглэл == Киргизстан улсаар дамжин өнгөрөх төмөр замын талаар өргөн хэлэлцүүлгийн дараа "умард" замыг сонгосон байна. Хятадын [[Кашгар]] хотоос (Өмнөд Шинжаан дахь Хятадын төмөр замын төгсгөл), [[Торугарт даваа|Торугарт]] шалган нэвтрүүлэх боомт, Арпа хөндий (Фергана нуруу), дараа нь Кош-Дебе, Макмал тосгонууд, Киргизстаны [[Манас (хот)|Жалал-Абад]] хотоор дамжин өнгөрөх юм. Энэ зам нь Киргизстаны өндөрлөг газар болон Хятадын хил орчмын бүс нутгаар дайран өнгөрч байгаа юм. Узбекистанд ямар ч барилга байгууламж барихгүй. Узбекистаныг уг замын нэрэнд Хятад руу чиглэсэн богино төмөр замын маршрутад сонирхолтой тал, барилгын ажилд оролцогч гэж дурдсан байдаг. Сүүлийн үеийн мэдээллээр төмөр замын урт 532.53 км байх бөгөөд үүний 158.04 км нь Хятадын "[[Кашгар]] - Торугарт"-ын нутаг дэвсгэр, 304.94 км нь Киргизын нутаг дэвсгэрээр баригдах юм. Батлагдсан техник эдийн засгийн үндэслэлээр Киргизийн хэсэг нь дизель зүтгүүрийн зүтгүүрийг ашигладаг нэг чиглэлтэй төмөр зам байх бөгөөд дараа нь цахилгаанжуулах боломжтой болох юм. Төслийн дагуу шугамын хурд нь 120 км/цаг байх ажээ. Хятад, Киргизийн төмөр замын цариг өөр учраас хил дээр Торугарт боомт дээр вагоны дугуй солих ажил нэмэгдэж байгаа юм. Төсөлд улсын хил дээрх 2 өртөө, Макмалын нэг дамжуулалтын өртөө, 4 завсрын өртөө, 13 нэвтрүүлэх цэг зэрэг 20 өртөө барих ажил тусгагдсан байна. Мөн нийт 16 км урттай 48 гүүр, нийт 103 км урттай 27 хонгил барих ажил мөн төсөлд тусгагдсан байна. == Эдийн засгийн үзүүлэлтүүд == 2003 онд Хятад улс төмөр замын урьдчилсан техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулахад 20 сая юань (2.4 сая ам.доллар) хуваарилсан. Урьдчилсан техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулсан Хятадын мэргэжилтнүүд шинэ маршрутын одоо байгаа тээврийн коридоруудаас хэд хэдэн давуу талыг тэмдэглэжээ: шинэ маршрут нь одоо байгаа тээврийн коридороос 900 гаруй км богино бөгөөд төмөр замыг барьснаар Төв Азийн орнуудын хоорондох тээврийн холбоог сайжруулж, далайд гарахад таатай нөхцөл бүрдэх болох ажээ. Урьдчилсан тооцоогоор Киргиз улс нутаг дэвсгэрээрээ дамжин өнгөрөх ачаа тээврээс 1 жилд ойролцоогоор 200 сая ам.долларын орлого олох болно. Хамгийн нарийвчилсан тооцоогоор Киргизын дотоодын ачаа тээврийн хэмжээ 5%-иас хэтрэхгүй байх болно. Киргиз дамжин өнгөрөх төмөр замыг барих өртөг 1.34 тэрбум ам.доллар гэж тооцоолж байна. Киргизстан энэ чиглэлд дотоодын санхүүжилтгүй тул барилгын ажлыг Хятад улс санхүүжүүлнэ гэж үзэж байна. 2024 онд төслийн өртөг 8 тэрбум ам.доллар гэж мэдээлэгдсэн. 2025 онд зээлийн гэрээнд гарын үсэг зурах ёслолын үеэр уг төслийн өртөг нь '''4.7 тэрбум''' ам.доллар болно гэж мэдэгдсэн байна. 2024 оны 12-р сарын 27-нд Хятад-Киргизстан-Узбекистан чиглэлийн төмөр замын барилгын ажил эхэлснийг тэмдэглэх ёслол [[Жалал-Абад]] хотод болж, гурван улсын төлөөлөгчид оролцов. Хамтарсан арга хэмжээний үеэр энэхүү томоохон төслийн бэлгэдлийн суурийн шавь тавив. 2025 оны 4-р сарын 29-нд гол төслүүд болох гүүр, хонгилуудын барилгын ажил эхэлснийг тэмдэглэх ёслол болсон. Үүнд тус бүр 12 километрээс дээш урттай Нарын (Жаман-Даван), Коштоба (Казарман), Фергана (Сузак дүүрэг) гэсэн гурван томоохон хонгилын барилгын ажил эхэлсэн. 2025 оны 12-р сард төслийн зээлийн санхүүжилтийн баримт бичигт албан ёсоор гарын үсэг зурсан байна. msq7mv1mfqr26xmapnh6de8eq8h6j7o 852969 852967 2026-04-11T11:26:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 852969 wikitext text/x-wiki '''Хятад-Киргиз-Узбекистан төмөр зам''' буюу '''[[Кашгар]]- [[Андижан]] төмөр зам''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 中吉烏鐵路, [[Киргиз хэл|киргиз.]] ''Кытай — Кыргызстан — Өзбекстан темир жолу,'' [[Узбек хэл|узбек.]] ''Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston temir yo‘li) -''Хятад-Европыг холбох Шинэ Торгоны замын тээврийн системийн нэг хэсэг болох уг төмөр замыг Хятадаас [[Киргиз]] улсын нутгаар дамжуулан, цааш нь [[Туркменистан]], [[Иран]], [[Турк]] улс хүргээд Европын төмөр замын сүлжээнд холбох зориулалттай, 532.53 км урт баригдаж буй төмөр зам юм. Киргизийн Ерөнхийлөгч Садыр Жапаровын 2026 оны 3-р сард мэдэгдсэнээр уг төмөр зам 2030 он орчим нээгдэх юм. Энэ төмөр зам нь уулархаг хүнд хэцүү газраар дамжин өнгөрөх бөгөөд энд хэдэн арван хонгил, гүүр баригдаж байгаа бөгөөд үүнд тус бүр нь 12 километрээс урт гурван хонгил баригдаж байна. [[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] болон [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]] нь уг төслийг Киргизийн экспортын хүчин чадал болон бүс нутгийн интеграцчлалд өөрчлөлт оруулах боломжтой гэж тодорхойлсон. == Чиглэл == Киргизстан улсаар дамжин өнгөрөх төмөр замын талаар өргөн хэлэлцүүлгийн дараа "умард" замыг сонгосон байна. Хятадын [[Кашгар]] хотоос (Өмнөд Шинжаан дахь Хятадын төмөр замын төгсгөл), [[Торугарт даваа|Торугарт]] шалган нэвтрүүлэх боомт, Арпа хөндий (Фергана нуруу), дараа нь Кош-Дебе, Макмал тосгонууд, Киргизстаны [[Манас (хот)|Жалал-Абад]] хотоор дамжин өнгөрөх юм. Энэ зам нь Киргизстаны өндөрлөг газар болон Хятадын хил орчмын бүс нутгаар дайран өнгөрч байгаа юм. Узбекистанд ямар ч барилга байгууламж барихгүй. Узбекистаныг уг замын нэрэнд Хятад руу чиглэсэн богино төмөр замын маршрутад сонирхолтой тал, барилгын ажилд оролцогч гэж дурдсан байдаг. Сүүлийн үеийн мэдээллээр төмөр замын урт 532.53 км байх бөгөөд үүний 158.04 км нь Хятадын "[[Кашгар]] - Торугарт"-ын нутаг дэвсгэр, 304.94 км нь Киргизын нутаг дэвсгэрээр баригдах юм. Батлагдсан техник эдийн засгийн үндэслэлээр Киргизийн хэсэг нь дизель зүтгүүрийн зүтгүүрийг ашигладаг нэг чиглэлтэй төмөр зам байх бөгөөд дараа нь цахилгаанжуулах боломжтой болох юм. Төслийн дагуу шугамын хурд нь 120 км/цаг байх ажээ. Хятад, Киргизийн төмөр замын цариг өөр учраас хил дээр Торугарт боомт дээр вагоны дугуй солих ажил нэмэгдэж байгаа юм. Төсөлд улсын хил дээрх 2 өртөө, Макмалын нэг дамжуулалтын өртөө, 4 завсрын өртөө, 13 нэвтрүүлэх цэг зэрэг 20 өртөө барих ажил тусгагдсан байна. Мөн нийт 16 км урттай 48 гүүр, нийт 103 км урттай 27 хонгил барих ажил мөн төсөлд тусгагдсан байна. == Эдийн засгийн үзүүлэлтүүд == 2003 онд Хятад улс төмөр замын урьдчилсан техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулахад 20 сая юань (2.4 сая ам.доллар) хуваарилсан. Урьдчилсан техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулсан Хятадын мэргэжилтнүүд шинэ маршрутын одоо байгаа тээврийн коридоруудаас хэд хэдэн давуу талыг тэмдэглэжээ: шинэ маршрут нь одоо байгаа тээврийн коридороос 900 гаруй км богино бөгөөд төмөр замыг барьснаар Төв Азийн орнуудын хоорондох тээврийн холбоог сайжруулж, далайд гарахад таатай нөхцөл бүрдэх болох ажээ. Урьдчилсан тооцоогоор Киргиз улс нутаг дэвсгэрээрээ дамжин өнгөрөх ачаа тээврээс 1 жилд ойролцоогоор 200 сая ам.долларын орлого олох болно. Хамгийн нарийвчилсан тооцоогоор Киргиз улсын дотоодын ачаа тээврийн хэмжээ 5%-иас хэтрэхгүй байх болно гэсэн тооцоо байдаг. 2022 оны 9-р сарын 17-нд [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын]] Дээд хэмжээний уулзалтын үеэр гурван талт хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан боловч тухайн үед санхүүжилтийн асуудлыг хараахан шийдээгүй байжээ. Киргиз дамжин өнгөрөх төмөр замыг барих өртөг 1.34 тэрбум ам.доллар гэж тооцоолж байна. Киргизстан энэ чиглэлд дотоодын санхүүжилтгүй тул барилгын ажлыг Хятад улс санхүүжүүлнэ гэж үзэж байна. 2024 онд төслийн өртөг 8 тэрбум ам.доллар гэж мэдээлэгдсэн. 2025 онд зээлийн гэрээнд гарын үсэг зурах ёслолын үеэр уг төслийн өртөг нь '''4.7 тэрбум''' ам.доллар болно гэж мэдэгдсэн байна. 2024 оны 12-р сарын 27-нд Хятад-Киргизстан-Узбекистан чиглэлийн төмөр замын барилгын ажил эхэлснийг тэмдэглэх ёслол [[Жалал-Абад]] хотод болж, гурван улсын төлөөлөгчид оролцов. Хамтарсан арга хэмжээний үеэр энэхүү томоохон төслийн бэлгэдлийн суурийн шавь тавив. 2025 оны 4-р сарын 29-нд гол төслүүд болох гүүр, хонгилуудын барилгын ажил эхэлснийг тэмдэглэх ёслол болсон. Үүнд тус бүр 12 километрээс дээш урттай Нарын (Жаман-Даван), Коштоба (Казарман), Фергана (Сузак дүүрэг) орчим гурван томоохон хонгилын барилгын ажил эхэлсэн. 2025 оны 12-р сард төслийн зээлийн санхүүжилтийн баримт бичигт албан ёсоор гарын үсэг зурсан байна. 0gv8ox0gzgs7k9flxi20uyrccmey5lb Загвар:Last edited by 10 145875 852930 2026-04-11T09:58:42Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "<span class="plainlinks">{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes|[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|diff=cur}} Сүүлд засварласан]|Энэ {{pagetype|subjectspace=yes}} нь [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|diff=cur}} сүүлд засварлагдсан]}} [[User:{{REVISIONUSER2}}|{{REVISIONUSER2}}]] хэрэглэгчээр {{Toolbar|[[User talk:{{REVISIONUSER2}}|хэлэлцүүлэг]]|[[Special:Contributions/{{REVISIONUSER2}}|хувь нэмэр]]}} {{time ago|{{REVISI..." 852930 wikitext text/x-wiki <span class="plainlinks">{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes|[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|diff=cur}} Сүүлд засварласан]|Энэ {{pagetype|subjectspace=yes}} нь [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|diff=cur}} сүүлд засварлагдсан]}} [[User:{{REVISIONUSER2}}|{{REVISIONUSER2}}]] хэрэглэгчээр {{Toolbar|[[User talk:{{REVISIONUSER2}}|хэлэлцүүлэг]]|[[Special:Contributions/{{REVISIONUSER2}}|хувь нэмэр]]}} {{time ago|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}. ''([{{fullurl:{{FULLPAGENAMEE}}|action=purge}} Шинэчлэх{{#ifeq:{{{brief|}}}|yes||{{space}}таймер}}])''</span><noinclude>{{documentation}}</noinclude> er9q7f44czojxjcqt50z5qh3x7s8x34 Загвар:User 10 145876 852931 2026-04-11T10:00:00Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{safesubst:#invoke:user|main}}</includeonly><noinclude> <!-- -- [[Template:User-multi/template]]-ийн автоматаар үүсэх баримтжуулалтыг ашиглана. -- Зарим параметрүүд зөв ажиллахын тулд хоосон байх ёстой (гэхдээ байхгүй биш). -- -->{{User-multi/template | User = | Project = | Lang = | separator = | 1 = t | 2..." 852931 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{safesubst:#invoke:user|main}}</includeonly><noinclude> <!-- -- [[Template:User-multi/template]]-ийн автоматаар үүсэх баримтжуулалтыг ашиглана. -- Зарим параметрүүд зөв ажиллахын тулд хоосон байх ёстой (гэхдээ байхгүй биш). -- -->{{User-multi/template | User = | Project = | Lang = | separator = | 1 = t | 2 = c | demo = | span = no | doc = yes }} <!-- Ангиллуудыг /doc дэд хуудсанд байрлуулна, интервики холбоосууд Wikidata дээр байна. --> </noinclude> q1395wurohihoix31drjck8vnnnybe5 852936 852931 2026-04-11T10:08:01Z HorseBro the hemionus 100126 852936 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{safesubst:#invoke:user|main}}</includeonly><noinclude> <!-- -- [[Загвар:User-multi/template]]-ийн автоматаар үүсэх баримтжуулалтыг ашиглана. -- Зарим параметрүүд зөв ажиллахын тулд хоосон байх ёстой (гэхдээ байхгүй биш). -- -->{{User-multi/template | User = | Project = | Lang = | separator = | 1 = t | 2 = c | demo = | span = no | doc = yes }} <!-- Ангиллуудыг /doc дэд хуудсанд байрлуулна, интервики холбоосууд Wikidata дээр байна. --> </noinclude> 5f60pmahoq9ycdpa4xibbtjj2kyqdpe 852937 852936 2026-04-11T10:08:15Z HorseBro the hemionus 100126 852937 wikitext text/x-wiki <!-- -- [[Загвар:User-multi/template]]-ийн автоматаар үүсэх баримтжуулалтыг ашиглана. -- Зарим параметрүүд зөв ажиллахын тулд хоосон байх ёстой (гэхдээ байхгүй биш). -- -->{{User-multi/template | User = | Project = | Lang = | separator = | 1 = t | 2 = c | demo = | span = no | doc = yes }} <!-- Ангиллуудыг /doc дэд хуудсанд байрлуулна, интервики холбоосууд Wikidata дээр байна. --> </noinclude> adackmumijc4g60baf4qnwrgu3wndq0 852938 852937 2026-04-11T10:08:29Z HorseBro the hemionus 100126 [[Special:Contributions/HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[User talk:HorseBro the hemionus|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/852937|852937]] засварыг цуцлах 852938 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{safesubst:#invoke:user|main}}</includeonly><noinclude> <!-- -- [[Загвар:User-multi/template]]-ийн автоматаар үүсэх баримтжуулалтыг ашиглана. -- Зарим параметрүүд зөв ажиллахын тулд хоосон байх ёстой (гэхдээ байхгүй биш). -- -->{{User-multi/template | User = | Project = | Lang = | separator = | 1 = t | 2 = c | demo = | span = no | doc = yes }} <!-- Ангиллуудыг /doc дэд хуудсанд байрлуулна, интервики холбоосууд Wikidata дээр байна. --> </noinclude> 5f60pmahoq9ycdpa4xibbtjj2kyqdpe 852939 852938 2026-04-11T10:10:09Z HorseBro the hemionus 100126 852939 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:User|main | user = {{{1|}}} | label = {{{label|}}} }}</includeonly> <noinclude> {{User-multi/template | User = | Project = | Lang = | separator = | 1 = t | 2 = c | demo = | span = no | doc = yes }} </noinclude> 2l60wap8j6qoyfjj7ylcndcrr1b5zki Загвар:User-multi/template 10 145877 852932 2026-04-11T10:00:46Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{#invoke:UserLinks|main|user=Example|User=Example}}{{#ifeq:{{{doc<noinclude>|yes</noinclude>}}}|yes |{{documentation |content= {{#ifeq:{{#invoke:High-use|num|x|demo={{ROOTPAGENAME}}}}|many||{{High-use|demo={{ROOTPAGENAME}}}}}} {{lua|Module:UserLinks}} Энэ нь Википедиагийн дотоод хэрэглээнд зориулагдсан хэрэглэгчийн холбоосын загвар юм. === Ашиглах заавар === Хэрэг..." 852932 wikitext text/x-wiki {{#invoke:UserLinks|main|user=Example|User=Example}}{{#ifeq:{{{doc<noinclude>|yes</noinclude>}}}|yes |{{documentation |content= {{#ifeq:{{#invoke:High-use|num|x|demo={{ROOTPAGENAME}}}}|many||{{High-use|demo={{ROOTPAGENAME}}}}}} {{lua|Module:UserLinks}} Энэ нь Википедиагийн дотоод хэрэглээнд зориулагдсан хэрэглэгчийн холбоосын загвар юм. === Ашиглах заавар === Хэрэглэгчийн нэрийг нэрлэсэн эсвэл нэрлээгүй параметрээр өгч болно. Жишээ нь: * <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}}<nowiki>|</nowiki>{{#ifeq:{{{User|¬}}}|¬||User}}{{#ifeq:{{{user|¬}}}|¬||user}}<nowiki>=USERNAME}}</nowiki></code> эсвэл * <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}}<nowiki>|USERNAME}}</nowiki></code> === Жишээ === * <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}}<nowiki>|Jimbo Wales}}</nowiki></code> → {{ {{BASEPAGENAME}}|User=Jimbo Wales}} Хэрэв хэрэглэгчийн нэр дотор "=" тэмдэг орсон бол эхний хэлбэрийг ашиглана. Жишээ нь: * <code><nowiki>{{</nowiki>{{BASEPAGENAME}}<nowiki>|</nowiki>{{#ifeq:{{{User|¬}}}|¬||User}}{{#ifeq:{{{user|¬}}}|¬||user}}<nowiki>=Billbailey=legend}}</nowiki></code> → {{ {{BASEPAGENAME}}|User=Billbailey=legend}} === Параметрүүд === {{#ifeq:{{{User|¬}}}|¬| |* ''User'' — шаардлагатай параметр. Жишээ: {{para|User|Jimbo Wales}}. }}{{#ifeq:{{{user|¬}}}|¬| |* ''user'' — шаардлагатай параметр. Жишээ: {{para|user|Jimbo Wales}}. }}{{#ifeq:{{{Project|¬}}}|¬| |* ''Project'' — Англи Википедиагийн оронд ашиглах [[Wikipedia:Wikimedia sister projects|Викимедиа төслийг]] тодорхойлно. [[Help:Interwikimedia links|интервики]] кодыг зөв ашиглах шаардлагатай. Жишээ: {{para|Project|b}}. }}{{#ifeq:{{{project|¬}}}|¬| |* ''project'' — Англи Википедиагийн оронд ашиглах [[Wikipedia:Wikimedia sister projects|Викимедиа төслийг]] тодорхойлно. [[Help:Interwikimedia links|интервики]] кодыг зөв ашиглах шаардлагатай. Жишээ: {{para|project|b}}. }}{{#ifeq:{{{Lang|¬}}}|¬| |* ''Lang'' — Англи Википедиагийн оронд ашиглах төслийн [[Help:Interlanguage links|хэлний код]]. Жишээ: {{para|Lang|es}}. Үүнийг project параметртэй хамт хэрэглэж болно. }}{{#ifeq:{{{lang|¬}}}|¬| |* ''lang'' — Англи Википедиагийн оронд ашиглах төслийн [[Help:Interlanguage links|хэлний код]]. Жишээ: {{para|lang|es}}. Үүнийг project параметртэй хамт хэрэглэж болно. }}{{#ifeq:{{{small|¬}}}|¬| |* ''small'' — текстийг жижиг болгоно. Жишээ: {{para|small|yes}}. }}{{#ifeq:{{{separator|¬}}}|¬| |* ''separator'' — холбоосуудыг тусгаарлах тэмдэг. Жишээ: {{para|separator|pipe}}. Анхдагч нь цэг. }}{{#ifeq:{{{sup|¬}}}|¬| |* ''sup'' — дээд индекс (superscript) ашиглах эсэхийг тодорхойлно. Жишээ: {{para|sup|yes}}. }} {{#ifexist:{{FULLPAGENAME}}/doc|{{{{FULLPAGENAME}}/doc}}}} {{Userspace linking templates}} |link box=Энэхүү баримтжуулалт нь [[Template:User-multi/template]]-аар автоматаар үүсгэгддэг. <br>Тус загварт хамаарах [[WP:CAT|ангилал]] болон нэмэлт баримтжуулалтыг загварын [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/doc|action=edit&preload=Template:Category_interwiki/preload}} /doc] дэд хуудсанд нэмнэ. }} }}<includeonly>{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||[[Category:Хэрэглэгчийн дотоод холбоосын загварууд]]}}</includeonly> s9ug8yw1hac6074xf45oo4kmmf5gf0k Загвар:User-multi 10 145878 852933 2026-04-11T10:01:34Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{ {{{|safesubst:}}}#invoke:UserLinks|main}}</includeonly><noinclude> {{баримтжуулалт}} </noinclude>" 852933 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{ {{{|safesubst:}}}#invoke:UserLinks|main}}</includeonly><noinclude> {{баримтжуулалт}} </noinclude> 2yq8cek1p89l0yd3k6wer4idaq3zni9 852934 852933 2026-04-11T10:02:35Z HorseBro the hemionus 100126 852934 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{ {{{|safesubst:}}}#invoke:UserLinks|main}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 4s3u88z3fj8sf1ou5q0m450s6mo94ap Module:User 828 145879 852935 2026-04-11T10:06:36Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "--[=[ -- Энэ модуль нь {{user}} загварыг хэрэгжүүлдэг. {{user}} нь маш өргөн хэрэглэгддэг -- загвар бөгөөд зарим хуудсанд хэдэн мянган удаа дуудагдсан байдаг. -- Энэхүү модуль нь wikitext-ээс дуудагдах параметрийн тоог багасгах замаар -- гүйцэтгэлийг сайжруулдаг бөгөөд [[M..." 852935 Scribunto text/plain --[=[ -- Энэ модуль нь {{user}} загварыг хэрэгжүүлдэг. {{user}} нь маш өргөн хэрэглэгддэг -- загвар бөгөөд зарим хуудсанд хэдэн мянган удаа дуудагдсан байдаг. -- Энэхүү модуль нь wikitext-ээс дуудагдах параметрийн тоог багасгах замаар -- гүйцэтгэлийг сайжруулдаг бөгөөд [[Module:UserLinks]]-ийн бүх боломжийг -- хадгалж үлддэг. Энэ нь {{user-multi}} загварыг wikitext-ээр дуудаж байсан -- хувилбараас ойролцоогоор хоёр дахин хурдан. --]=] local mUserLinks = require('Module:UserLinks') local mShared = require('Module:UserLinks/shared') local yesno = require('Module:Yesno') local p = {} local function validateArg(arg) -- Нэг параметрийг шалгана. Илүүдэл хоосон зайг арилгаж, -- хоосон утгыг nil гэж үзнэ. if not arg then return nil end arg = arg:match('^%s*(.-)%s*$') if arg ~= '' then return arg else return nil end end function p.main(frame, opts) -- Wikitext-ээс user, project, lang параметрүүдийг авна. local argKeys = { user = { 1, 'User', 'user' }, project = { 2, 'Project', 'project' }, lang = { 3, 'Lang', 'lang' } } local origArgs = require('Module:Arguments').getArgs(frame) local args = {} for argKey, t in pairs(argKeys) do for i, origArgKey in ipairs(t) do local value = origArgs[origArgKey] value = validateArg(value) if value then args[argKey] = value -- Хэрэв утга олдвол давталтыг зогсооно. -- Ингэснээр дундаж дуудахад 2 параметрийн хайлтыг хэмнэнэ. break end end end -- Сонголтуудыг үүсгэнэ. local options = { span = false, separator = validateArg(origArgs.separator) or 'dot', isDemo = yesno(validateArg(origArgs.demo)) } -- Кодуудыг шууд оруулна. -- Ингэснээр параметрийн хайлтыг багасгана. local codes = type(opts) and opts or {'t', 'c'} -- formeradmin-д зориулсан mop icon үүсгэнэ local mop = (origArgs.mop and yesno(origArgs.mop)) and require('Module:Icon')._main({'mop'}) or '' -- Өгөгдлийг [[Module:UserLinks]] руу дамжуулна. local snippets = mUserLinks.getSnippets(args) local links = mUserLinks.getLinks(snippets) local success, result = pcall(mUserLinks.export, codes, links, options) if success then return mop .. result else return mShared.makeWikitextError(result, options.isDemo) end end 3vth3eb643x5hang55wmlls30x7l0k0 852944 852935 2026-04-11T10:22:43Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудсыг 'local p = {} function p.main(frame) local args = frame:getParent().args local user = args[1] or "Unknown user" return '[[User:' .. user .. '|' .. user .. ']]' end return p'-р сольж байна. 852944 Scribunto text/plain local p = {} function p.main(frame) local args = frame:getParent().args local user = args[1] or "Unknown user" return '[[User:' .. user .. '|' .. user .. ']]' end return p sis2et043k1y9cdo62y6j9f7tztz8lq Module:UserLinks 828 145880 852940 2026-04-11T10:11:55Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "-------------------------------------------------------------------------------- -- UserLinks -- -- This module creates a list of links about a given user. It can be used on -- -- its own or from a template. See the /doc page for more documentation. -- -------------------------------------------------------------------------------- -- Require necessary modules local yesno = require('Module:Y..." 852940 Scribunto text/plain -------------------------------------------------------------------------------- -- UserLinks -- -- This module creates a list of links about a given user. It can be used on -- -- its own or from a template. See the /doc page for more documentation. -- -------------------------------------------------------------------------------- -- Require necessary modules local yesno = require('Module:Yesno') -- Lazily initialise modules that we might or might not need local mExtra -- [[Module:UserLinks/extra]] local mArguments -- [[Module:Arguments]] local mToolbar -- [[Module:Toolbar]] local mCategoryHandler -- [[Module:Category handler]] local mTableTools -- [[Module:TableTools]] local interwikiTable -- [[Module:InterwikiTable]], loaded with mw.loadData -- Load shared helper functions local mShared = require('Module:UserLinks/shared') local raiseError = mShared.raiseError local maybeLoadModule = mShared.maybeLoadModule local makeWikitextError = mShared.makeWikitextError local makeWikilink = mShared.makeWikilink local makeUrlLink = mShared.makeUrlLink local makeFullUrlLink = mShared.makeFullUrlLink local message = mShared.message local p = {} -------------------------------------------------------------------------------- -- Link table -------------------------------------------------------------------------------- function p.getLinks(snippets) --[=[ -- Get a table of links that can be indexed with link codes. The table -- returned is blank, but links are added to it on demand when it is -- indexed. This is made possible by the metatable and by the various link -- functions, some of which are defined here, and some of which are defined -- at [[Module:UserLinks/extra]]. --]=] local links, linkFunctions = {}, {} ---------------------------------------------------------------------------- -- Link functions -- -- The following functions make the links from the link codes and the user -- data snippets. New link functions should be added below the existing -- functions. ---------------------------------------------------------------------------- function linkFunctions.u(snippets) -- User page return makeWikilink( snippets.interwiki, 2, snippets.username, snippets.username ) end function linkFunctions.np(snippets) -- User page (no ping) return '<span class="plainlinks">' .. makeFullUrlLink( snippets.interwiki, 2, snippets.username, '', snippets.username ) .. '</span>' end function linkFunctions.t(snippets) -- User talk page return makeWikilink( snippets.interwiki, 3, snippets.username, message('display-talk') ) end function linkFunctions.c(snippets) -- Contributions return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'Contribs/' .. snippets.username, message('display-contributions') ) end function linkFunctions.c64(snippets) -- Contributions local first64 = snippets.username:match('^%x+:%x+:%x+:%x+:') or snippets.username:match('^%x+:%x+:%x+:') or snippets.username:match('^%x+:%x+:') or snippets.username:match('^%x+:') return first64 and makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'Contribs/' .. first64 .. ':/64', '(/64)' ) or '' end function linkFunctions.ct(snippets) -- Edit count return makeWikilink( 'xtools', 0, 'ec/' .. snippets.toolLang .. '.' .. snippets.projectLong .. '.org/' .. snippets.username, message('display-count') ) end function linkFunctions.m(snippets) -- Page moves return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'Log/move/' .. snippets.username, message('display-moves') ) end function linkFunctions.l(snippets) -- Logs return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'Log/' .. snippets.username, message('display-logs') ) end function linkFunctions.ae(snippets) -- Automated edits (and non-automated contributions). return makeWikilink( 'xtools', 0, 'autoedits/' .. snippets.toolLang .. '.' .. snippets.projectLong .. '.org/' .. snippets.username, message('display-autoedits') ) end function linkFunctions.bl(snippets) -- Block log return makeFullUrlLink( snippets.interwiki, -1, 'Log/block', {page = 'User:' .. snippets.username}, message('display-blocklog') ) end function linkFunctions.bls(snippets) -- Blocks return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'Log/block/' .. snippets.username, message('display-blocks') ) end function linkFunctions.bu(snippets) -- Block user return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'Block/' .. snippets.username, message('display-blockuser') ) end function linkFunctions.ca(snippets) -- Central auth return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'CentralAuth/' .. snippets.username, message('display-centralauth') ) end function linkFunctions.dc(snippets) -- Deleted contribs return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'DeletedContributions/' .. snippets.username, message('display-deletedcontributions') ) end function linkFunctions.e(snippets) -- Email return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'EmailUser/' .. snippets.username, message('display-email') ) end function linkFunctions.es(snippets) -- Edit summaries return makeWikilink( 'xtools', 0, 'editsummary/' .. snippets.toolLang .. '.' .. snippets.projectLong .. '.org/' .. snippets.username, message('display-editsummaries') ) end function linkFunctions.del(snippets) -- Deletions return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'Log/delete/' .. snippets.username, message('display-deletions') ) end function linkFunctions.lu(snippets) -- List user return makeFullUrlLink( snippets.interwiki, -1, 'ListUsers', {limit = 1, username = snippets.username}, message('display-listuser') ) end function linkFunctions.sul(snippets) -- SUL return makeWikilink( nil, nil, 'sulutil:' .. snippets.username, message('display-sul') ) end function linkFunctions.tl(snippets) -- Target logs return makeFullUrlLink( snippets.interwiki, -1, 'Log', {page = mw.site.namespaces[2].name .. ':' .. snippets.username}, message('display-targetlogs') ) end function linkFunctions.efl(snippets) -- Edit filter log return makeFullUrlLink( snippets.interwiki, -1, 'AbuseLog', {wpSearchUser = snippets.username}, message('display-abuselog') ) end function linkFunctions.pr(snippets) -- Protections return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'Log/protect/' .. snippets.username, message('display-protections') ) end function linkFunctions.rl(snippets) -- User rights return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'Log/rights/' .. snippets.username, message('display-rights') ) end function linkFunctions.ren(snippets) -- Renames return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'Log/renameuser/' .. snippets.username, message('display-renames') ) end function linkFunctions.rfa(snippets) -- Requests for adminship return makeWikilink( nil, -1, 'PrefixIndex/' .. message('page-rfa') .. '/' .. snippets.username, message('display-rfa') ) end function linkFunctions.api(snippets) -- API user data return makeUrlLink( { host = snippets.fullDomain, path = '/w/api.php', query = { action = 'query', list = 'users', usprop = 'groups|editcount', ususers = snippets.username } }, message('display-api') ) end function linkFunctions.up(snippets) -- Uploads return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'ListFiles/' .. snippets.username, message('display-uploads') ) end function linkFunctions.nuke(snippets) -- Mass delete/Special:Nuke return makeWikilink( snippets.interwiki, -1, 'Nuke/' .. snippets.username, message('display-nuke') ) end function linkFunctions.gender(snippets) -- Gender return mw.getCurrentFrame():callParserFunction( 'GENDER', snippets.username, 'he/him', 'she/her', 'they/them' ) end ---------------------------------------------------------------------------- -- End of link functions ---------------------------------------------------------------------------- -- Define the metatable that memoizes the link functions, and fetches link -- functions from [[Module:UserLinks/extra]] if necessary. -- Lazily initialise the extraLinkFunctions table. We only want to load -- [[Module:UserLinks/extra]] as necessary, so it has a low transclusion -- count. local extraLinkFunctions -- Define functions for shared code in the metatable. local function validateCode(code) -- Checks whether code is a valid link code - i.e. checks that it is a -- string and that it is not the blank string. Returns the code if -- the check passes, and nil if not. if type(code) == 'string' and code ~= '' then return code else return nil end end local function getExtraLinkFunctions() -- Loads the table of extra link functions from the /extra module. -- If there is a problem with loading it, return false. We use the -- distinction between false and nil to record whether we have already -- tried to load it. if extraLinkFunctions ~= nil then return extraLinkFunctions end if mExtra == nil then -- If loading the module fails, maybeLoadModule returns false. -- Here we use the distinction between false and nil to record -- whether we have already tried to load the /extra module. mExtra = maybeLoadModule('Module:UserLinks/extra') end if type(mExtra) == 'table' and type(mExtra.linkFunctions) == 'table' then extraLinkFunctions = mExtra.linkFunctions else extraLinkFunctions = false end return extraLinkFunctions end local function memoizeExtraLink(code, func) local success, link = pcall(func, snippets) if success and type(link) == 'string' then links[code] = link return link end return nil end -- Define the metatable. setmetatable(links, { __index = function (t, key) local code = validateCode(key) if not code then raiseError( message('error-malformedlinkcode'), message('error-malformedlinkcode-section') ) end local linkFunction = linkFunctions[code] local link if linkFunction then link = linkFunction(snippets) links[code] = link else extraLinkFunctions = getExtraLinkFunctions() if extraLinkFunctions then local extraLinkFunction = extraLinkFunctions[code] if type(extraLinkFunction) == 'function' then link = memoizeExtraLink(code, extraLinkFunction) end end end if link then return link else raiseError( message('error-invalidlinkcode', code), message('error-invalidlinkcode-section') ) end end, __pairs = function () extraLinkFunctions = getExtraLinkFunctions() if extraLinkFunctions then for code, func in pairs(extraLinkFunctions) do if validateCode(code) and type(func) == 'function' then memoizeExtraLink(code, func) end end end -- Allow built-in functions to overwrite extra functions. for code, func in pairs(linkFunctions) do local link = func(snippets) links[code] = link end return function (t, key) return next(links, key) end end }) return links end -------------------------------------------------------------------------------- -- User data snippets -------------------------------------------------------------------------------- function p.getSnippets(args) --[=[ -- This function gets user data snippets from the arguments, and from -- [[Module:InterwikiTable]]. The data is loaded as necessary and memoized -- in the snippets table for performance. -- -- Snippets default to the blank string, '', so they can be used in -- concatenation operations without coders having to worry about raising -- errors. Because of this, the local functions snippetExists and -- getSnippet have been written to aid people writing new snippets. These -- functions treat the blank string as false. It is not necessary to return -- the blank string from a snippet function, as nil and false values are -- automatically converted into the blank string by the metatable. -- -- If you add a new snippet, please document it at -- [[Module:UserLinks#Adding new links]]. --]=] local snippets, snippetFunctions = {}, {} setmetatable(snippets, { __index = function (t, key) local snippetFunction = snippetFunctions[key] if snippetFunction then snippets[key] = snippetFunction() or '' return snippets[key] else raiseError( message('error-nosnippet', key), message('error-nosnippet-section') ) end end }) -- Define helper functions for writting the snippet functions. local function snippetExists(key) -- We have set the metatable up to make snippets default to '', so we -- don't have to test for false or nil. return snippets[key] ~= '' end local function getSnippet(key) local ret = snippets[key] if ret == '' then return nil else return ret end end -- Start snippet functions. function snippetFunctions.username() -- The username. local username = args.user or args.User return username or raiseError( message('error-nousername'), message('error-nousername-section') ) end function snippetFunctions.usernameHtml() -- The username html-encoded. Spaces are encoded as pluses. return mw.uri.encode(snippets.username) end function snippetFunctions.project() -- The project name. -- Also does the work for snippetFunctions.interwikiTableKey, and adds -- the project value to snippets.lang if it is a valid language code. local project = args.Project or args.project if not project then return nil end local projectValidated, interwikiTableKey = p.validateProjectCode(project) if not projectValidated then if mw.language.isKnownLanguageTag(project) then if not snippetExists('lang') then snippets.lang = project end else raiseError( message('error-invalidproject', project), message('error-invalidproject-section') ) end end snippets.interwikiTableKey = interwikiTableKey return project end function snippetFunctions.interwikiTableKey() -- The key for the project in Module:InterwikiTable. -- Relies on snippetFunctions.project to do the real work. local temp = snippets.project -- required; puts key in snippets table return rawget(snippets, 'interwikiTableKey') end function snippetFunctions.toolProject() -- The short project code for use with toolserver or labs. It is always -- present, even if the "project" argument is absent. The default value -- is the "snippet-project-default" message. local project = getSnippet('project') if not project then return message('snippet-project-default') else return project end end function snippetFunctions.projectLong() -- The long form of the project name, e.g. "wikipedia" or "wikibooks". local key = getSnippet('interwikiTableKey') if not key then return message('snippet-projectlong-default') end interwikiTable = interwikiTable or mw.loadData('Module:InterwikiTable') local prefixes = interwikiTable[key].iw_prefix -- Using prefixes[2] is a bit of a hack, but should find the long name -- most of the time. return prefixes[2] or prefixes[1] end function snippetFunctions.lang() -- The language code. local lang = args.lang or args.Lang if not lang then return nil end if mw.language.isKnownLanguageTag(lang) then return lang else raiseError( message('error-invalidlanguage', lang), message('error-invalidlanguage-section') ) end end function snippetFunctions.toolLang() -- The language code for use with toolserver or labs tools. It is always -- present, even if the "lang" argument is absent. The default value is -- the "snippet-lang-default" message. return getSnippet('lang') or message('snippet-lang-default') end function snippetFunctions.interwiki() -- The interwiki prefix, consisting of the project and language values, -- separated by colons, e.g. ":wikt:es:". local project = getSnippet('project') local lang = getSnippet('lang') if not project and not lang then return nil end local ret = {} ret[#ret + 1] = project ret[#ret + 1] = lang return table.concat(ret, ':') end function snippetFunctions.fullDomain() -- The full domain name of the site, e.g. www.mediawiki.org, -- en.wikipedia.org, or ja.wikibooks.org. local fullDomain local lang = getSnippet('toolLang') local key = getSnippet('interwikiTableKey') if key then interwikiTable = interwikiTable or mw.loadData('Module:InterwikiTable') local domain = interwikiTable[key].domain local takesLangPrefix = interwikiTable[key].takes_lang_prefix if takesLangPrefix then fullDomain = lang .. '.' .. domain else fullDomain = domain end else fullDomain = lang .. '.wikipedia.org' end return fullDomain end -- End snippet functions. If you add a new snippet function, please -- document it at [[Module:UserLinks#Adding new links]]. return snippets end function p.validateProjectCode(s) -- Validates a project code, by seeing whether it is present in -- [[Module:InterwikiTable]]. If it is present, returns the code and the -- InterwikiTable key for the corresponding site. If not present, -- returns nil for both. interwikiTable = interwikiTable or mw.loadData('Module:InterwikiTable') for key, t in pairs(interwikiTable) do for i, prefix in ipairs(t.iw_prefix) do if s == prefix then return s, key end end end return nil, nil end -------------------------------------------------------------------------------- -- Main functions -------------------------------------------------------------------------------- local function makeInvokeFunction(funcName) -- Makes a function that can be accessed from #invoke. This is only required -- for functions that need to access arguments. return function (frame) mArguments = require('Module:Arguments') local args = mArguments.getArgs(frame) return p[funcName](args) end end p.main = makeInvokeFunction('_main') function p._main(args) -- The main function. This is the one called from [[Template:User-multi]], -- via p.main. local options = p.getOptions(args) local snippets = p.getSnippets(args) local codes = p.getCodes(args) local links = p.getLinks(snippets) -- Overload the built-in Lua error function to generate wikitext errors -- meant for end users to see. This makes things harder to debug when -- real errors occur, but it is the only realistic way to show wikitext -- errors and and still have sane code when using metatables, etc. local success, result = pcall(p.export, codes, links, options) if success then return result else return makeWikitextError(result, options.isDemo) end end function p.getOptions(args) -- Gets the options from the args table, so that we don't have to pass -- around the whole args table all the time. local options = {} options.isDemo = yesno(args.demo) or false options.noPing = yesno(args.noPing) or yesno(args.noping) or yesno(args.np) or false options.toolbarStyle = yesno(args.small) and 'font-size: 90%;' or nil options.sup = yesno(args.sup, true) options.separator = args.separator options.span = args.span return options end function p.getCodes(args) -- Gets the link codes from the arguments. The codes aren't validated -- at this point. mTableTools = maybeLoadModule('Module:TableTools') local codes if mTableTools then codes = mTableTools.compressSparseArray(args) else codes = {} for i, code in ipairs(args) do codes[i] = code end end return codes end function p.export(codes, links, options) -- Make the user link. local userLink = options.noPing and links.np or links.u -- If we weren't passed any link codes, just return the user link. if #codes < 1 then return userLink end -- Make the toolbar. mToolbar = require('Module:Toolbar') local toolbarArgs = {} for i, code in ipairs(codes) do local link = links[code] toolbarArgs[#toolbarArgs + 1] = link end toolbarArgs.style = options.toolbarStyle toolbarArgs.separator = options.separator or 'dot' toolbarArgs.span = options.span local toolbar = mToolbar.main(toolbarArgs) -- Apply the sup option. if options.sup then toolbar = '<sup>' .. toolbar .. '</sup>' end -- If we are transcluding, add a non-breaking space, but if we are substing -- just use a normal space local space = mw.isSubsting() and ' ' or '&nbsp;' return userLink .. space .. toolbar end -------------------------------------------------------------------------------- -- Single link function -------------------------------------------------------------------------------- p.single = makeInvokeFunction('_single') function p._single(args) -- Fetches a single link from the link table. local options = p.getOptions(args) local snippets = p.getSnippets(args) local links = p.getLinks(snippets) local code = args[1] local success, link = pcall(p.exportSingle, links, code) if success then return link else return makeWikitextError(link, options.isDemo) end end function p.exportSingle(links, code) -- If any errors occur, they will probably occur here. This function -- exists purely so that all the errors that will occur in p._single can -- be handled using a single pcall. if not code then raiseError( message('error-nolinkcode'), message('error-nolinkcode-section') ) end return links[code] end return p 5h8mbrwn868uvowfcb9wudu5kq4bpx5 Module:UserLinks/shared 828 145881 852941 2026-04-11T10:12:43Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "-- This module stores functions that are shared between [[Module:UserLinks]] -- and [[Module:UserLinks/extra]]. -- Load data and define often-used variables local cfg = mw.loadData('Module:UserLinks/config') local namespaces = mw.site.namespaces -- Lazily initialise modules that we may or may not need local mCategoryHandler -- Define namespaces for which links need to be escaped with the colon trick. -- See [[w:en:Help:Colon trick]]. local colonNamespaces = {..." 852941 Scribunto text/plain -- This module stores functions that are shared between [[Module:UserLinks]] -- and [[Module:UserLinks/extra]]. -- Load data and define often-used variables local cfg = mw.loadData('Module:UserLinks/config') local namespaces = mw.site.namespaces -- Lazily initialise modules that we may or may not need local mCategoryHandler -- Define namespaces for which links need to be escaped with the colon trick. -- See [[w:en:Help:Colon trick]]. local colonNamespaces = { [6] = true, -- File [14] = true, -- Category } local p = {} function p.maybeLoadModule(s) -- Attempts to load the module s. If it succeeds, returns the module; -- otherwise, returns false. local success, mdl = pcall(require, s) if success then return mdl else return false end end function p.raiseError(message, section, level) -- Raises an error using the Lua error function. The error message is -- designed to be caught with pcall and then passed to p.makeWikitextError. -- The section, if specified, is the section name on a help page that gives -- help to users about that particular error. if section then message = message .. '|' .. section end if not level or level == 0 then level = 0 else level = level + 1 end error(message, level) end local localBlacklist = { '/[sS]andbox$', -- Don't categorise sandboxes '/[tT]est ?cases$', -- Don't categorise test case pages } local function currentTitleMatchesLocalBlacklist() -- Return true if the current title matches any of the patterns in the -- local blacklist table. Otherwise return false. local title = mw.title.getCurrentTitle().prefixedText for i, pattern in ipairs(localBlacklist) do if title:find(pattern) then return true end end return false end function p.makeWikitextError(encodedMessage, demo) local errorMessage, section = mw.ustring.match(encodedMessage, '^(.-)|(.*)$') errorMessage = errorMessage or encodedMessage -- If not a demo, get the error category link and pass it through -- [[Module:Category handler]]'s blacklist. local category if not demo then category = string.format( '[[%s:%s]]', namespaces[14].name, p.message('error-config-category') ) mCategoryHandler = p.maybeLoadModule('Module:Category handler') if mCategoryHandler then -- Categorise all namespaces, but not blacklisted pages. category = mCategoryHandler.main{all = category} end if category and currentTitleMatchesLocalBlacklist() then category = nil end end category = category or '' -- Format the error message and the section link. local formattedError if section then formattedError = p.message( 'error-config-message-help', errorMessage, section ) else formattedError = p.message( 'error-config-message-nohelp', errorMessage ) end -- Return the error message and the category inside html error tags. return string.format( '<strong class="error">%s</strong>%s', formattedError, category ) end local function formatPage(interwiki, namespace, page) -- Formats an interwiki, a namespace and a page into a wikilink-ready -- string. The interwiki and namespace are optional. If a namespace is -- specified, it should be a valid key to mw.site.namespaces. The page -- parameter is required. local ret = {} interwiki = interwiki or '' if interwiki ~= '' or colonNamespaces[namespace] then ret[#ret + 1] = ':' end ret[#ret + 1] = interwiki if interwiki ~= '' then ret[#ret + 1] = ':' end if namespace then local nsTable = namespaces[namespace] if not nsTable then error('"' .. tostring(namespace) .. '" is not a valid namespace key', 2) end ret[#ret + 1] = nsTable.name if namespace ~= 0 then ret[#ret + 1] = ':' end end ret[#ret + 1] = page return table.concat(ret) end local function formatDisplay(s) -- Replaces spaces in a string with "&nbsp;" to make sure they don't wrap. -- Don't replace anything if we are substing, as we generally don't want -- to use "&nbsp;" in that case. if mw.isSubsting() then return s else return s:gsub(' ', '&nbsp;') end end function p.makeWikilink(interwiki, namespace, page, display) -- Creates a wikilink. The interwiki, namespace and display parameters are -- optional. If a namespace parameter is specified it must be a valid key -- to mw.site.namespaces. local formattedPage = formatPage(interwiki, namespace, page) if display then display = formatDisplay(display) return string.format('[[%s|%s]]', formattedPage, display) else return string.format('[[%s]]', formattedPage) end end local function formatUrlLink(url, display) -- Formats a URL link with an optional display parameter. if display then display = formatDisplay(display) return string.format('[%s %s]', url, display) else return string.format('[%s]', url) end end function p.makeUrlLink(s, display) -- Makes a URL link with an optional display parameter. The first input -- may be any valid input to mw.uri.new. local url = mw.uri.new(s) url = tostring(url) return formatUrlLink(url, display) end function p.makeFullUrlLink(interwiki, namespace, page, query, display) -- Makes a link to the full URL of a page. The interwiki, namespace, query -- and display parameters are optional. If a namespace parameter is -- specified it must be a valid key to mw.site.namespaces. The query -- parameter can be a string or a table as specified in the mw.uri library. local formattedPage = formatPage(interwiki, namespace, page) local url = mw.uri.fullUrl(formattedPage, query) url = tostring(url) return formatUrlLink(url, display) end function p.message(key, ...) -- Returns the message with the given key from [[Module:UserLinks/config]]. -- Extra parameters are substituted in the message for keys $1, $2, $3, etc. local msg = cfg[key] if not msg then p.raiseError( 'No message found with key "' .. tostring(key) .. '"', 'No message found', 2 ) end local noArgs = select('#', ...) if noArgs < 1 then return msg else local msg = mw.message.newRawMessage(msg, ...) return msg:plain() end end return p p8dn9pg27a69jmef1uchzuh09gbaidm Module:UserLinks/config 828 145882 852942 2026-04-11T10:15:54Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "-------------------------------------------------------------------------------- -- UserLinks configuration -- -- This module provides configuration and localisation messages for -- -- [[Module:UserLinks]]. See the comments in the code below for explanations -- -- of what each message does. -- -------------------------------------------------------------..." 852942 Scribunto text/plain -------------------------------------------------------------------------------- -- UserLinks configuration -- -- This module provides configuration and localisation messages for -- -- [[Module:UserLinks]]. See the comments in the code below for explanations -- -- of what each message does. -- -------------------------------------------------------------------------------- local cfg = {} -- Don't edit this line. -------------------------------------------------------------------------------- -- Display values -- -- These messages are the display values for the user links. These are the -- -- most visible messages in the module. They should be short, but -- -- descriptive. Spaces are automatically escaped with &nbsp;, so there is no -- -- need to add any &nsbp; values here. -- -------------------------------------------------------------------------------- -- The user talk page. cfg['display-talk'] = 'talk' -- The user's contributions. cfg['display-contributions'] = 'contribs' -- The user's edit count, using the edit count tool on WMF Labs. cfg['display-count'] = 'count' -- Log of the user's page moves. cfg['display-moves'] = 'page moves' -- All the user's logged actions. cfg['display-logs'] = 'logs' -- Analysis of the user's (non-)automated contributions. cfg['display-autoedits'] = 'non-automated edits' -- The user's block log. cfg['display-blocklog'] = 'block log' -- Blocks that the user has performed. cfg['display-blocks'] = 'blocks' -- Link to the interface where the user can be blocked. cfg['display-blockuser'] = 'block user' -- CentralAuth, the global account manager for the user. cfg['display-centralauth'] = 'central auth' -- The user's deleted contributions. cfg['display-deletedcontributions'] = 'deleted contribs' -- Likn to email the user. cfg['display-email'] = 'email' -- Analysis of the user's edit summaries, using the tool on WMF Labs. cfg['display-editsummaries'] = 'edit summaries' -- Label before links for former administrators cfg['display-formeradmin'] = 'former admin:' -- Deletions that the user has performed. cfg['display-deletions'] = 'deletions' -- Log of rights changes performed on the user cfg['display-localrights'] = 'local rights' -- The user's entry on [[Special:ListUsers]]. cfg['display-listuser'] = 'list user' -- Log of rights changes performed on the user on Meta-Wiki cfg['display-metarights'] = 'meta' -- A display of the user's global contributions, using the sulutil: interwiki -- prefix. cfg['display-sul'] = 'global contribs' -- All logs of actions performed on the user or their user page. cfg['display-targetlogs'] = 'target logs' -- Log of times the user has triggered the AbuseFilter (also known as the -- edit filter). cfg['display-abuselog'] = 'filter log' -- Page protections that the user has performed. cfg['display-protections'] = 'protections' -- Log of rights changes that the user has performed. cfg['display-rights'] = 'rights' -- Log of username changes that the user has performed. cfg['display-renames'] = 'renames' -- Link to a list of the user's requests for adminship. cfg['display-rfa'] = 'RfA' -- Data about the user from the MediaWiki Web API. cfg['display-api'] = 'api' -- List of the user's local file uploads. cfg['display-uploads'] = 'uploads' -- List of the user's local file uploads. cfg['display-nuke'] = 'nuke contribs' -------------------------------------------------------------------------------- -- Page names -- -- Page names used in formatting some of the user links. -- -------------------------------------------------------------------------------- -- The base page for a request for adminship link. This assumes that the link -- is of the format [[Base page/username]]. If your wiki uses a different -- format, consider adding a new link at [[Module:UserLinks/extra]], or you can -- leave a message at [[w:en:Template talk:User-multi]] to ask the module -- developers how best to deal with it. cfg['page-rfa'] = 'Wikipedia:Requests for adminship' -------------------------------------------------------------------------------- -- Error messages -- -- The following are error messages that may occur when the module is run. -- -- These are the more common error messages that are localisable; other, -- -- rarer error messages may be raised from other modules or directly from -- -- Lua. The messages ending with "section" are the section names on a help -- -- page that give advice to users who encounter the error. The help page is -- -- defined in the 'error-config-message-help' message. -- -------------------------------------------------------------------------------- -- The module didn't detect a username from the "user" or "User" parameters. -- This could be because no username was specified, or because the user used a -- positional parameter and their username contains an equals sign, -- e.g. {{user|John=Smith}}, rather than {{user|1=John=Smith}}. cfg['error-nousername'] = 'no username detected' cfg['error-nousername-section'] = 'No username detected' -- The input to the "project" or "Project" arguments wasn't a valid interwiki -- prefix or a valid language code. $1 is the code that was input to the module. cfg['error-invalidproject'] = '"$1" is not a valid project or language code' cfg['error-invalidproject-section'] = 'Not a valid project or language code' -- The input to the "lang" or "Lang" arguments wasn't a valid interwiki -- prefix or a valid language code. $1 is the code that was input to the module. cfg['error-invalidlanguage'] = '"$1" is not a valid language code' cfg['error-invalidlanguage-section'] = 'Not a valid language code' -- The user didn't specify any link codes. This is only an error when using the -- "single" function to return a single link; the "main" function includes a -- user page link by default. cfg['error-nolinkcode'] = 'no link code specified' cfg['error-nolinkcode-section'] = 'No link code specified' -- The link code passed to the module was malformed. This means it was either -- not a string value or it was the blank string. cfg['error-malformedlinkcode'] = 'malformed link code detected' cfg['error-malformedlinkcode-section'] = 'Malformed link code detected' -- No link function exists for the code specified, so the module cannot make -- the link. $1 is the code that was passed to the module. cfg['error-invalidlinkcode'] = '"$1" is not a valid link code' cfg['error-invalidlinkcode-section'] = 'Not a valid link code' -- The snippets table was accessed, but there was no value for the key it was -- accessed with. This is not usually visible by end users; it is probably a -- mistake in one of the link functions in [[Module:UserLinks/extra]]. $1 is the -- key that was passed to the module. cfg['error-nosnippet'] = 'no snippet exists for the key "$1"' cfg['error-nosnippet-section'] = 'No snippet exists' -------------------------------------------------------------------------------- -- Error configuration -- -- Configuration for the display of the error messages. -- -------------------------------------------------------------------------------- -- The error message used when a section link is available. $1 is the error -- message, and $2 is the name of the section. cfg['error-config-message-help'] = '[[Template:User-multi|User-multi]] error:' .. ' $1 ([[Template:User-multi#$2|help]]).' -- The error message used when ano section link is available. $1 is the error -- message. cfg['error-config-message-nohelp'] = '[[Template:User-multi|User-multi]] error:' .. ' $1.' -- The name of the error category. Pages are put in this category if any errors -- are encountered. cfg['error-config-category'] = 'UserLinks transclusions with errors' -------------------------------------------------------------------------------- -- Snippet defaults -- -- Some of the snippets require default values when the user doesn't specify -- -- "project" or "lang" arguments. Those default values are stored here. -- -------------------------------------------------------------------------------- -- The short project interwiki prefix. cfg['snippet-project-default'] = 'w' -- The long project interwiki prefix. cfg['snippet-projectlong-default'] = 'wikipedia' -- The MediaWiki language code for the wiki. cfg['snippet-lang-default'] = 'en' -------------------------------------------------------------------------------- -- End configuration -- -------------------------------------------------------------------------------- return cfg -- Don't edit this line. 76qhv87sftwvtpwqnnxmeife8gpnkhf Хэрэглэгчийн яриа:Jimbo Wales 3 145883 852943 2026-04-11T10:20:57Z HorseBro the hemionus 100126 /* MY REAL GOD JIMBO WALES PLEASE HELPPPPPP */ шинэ хэсэг 852943 wikitext text/x-wiki == MY REAL GOD JIMBO WALES PLEASE HELPPPPPP == @[[Хэрэглэгч:Jimbo Wales|Jimbo Wales]] pls help i just wanted to make Template:User by creating [[Загвар:User]] and now i gotta debug codes and create modules pls helpppp [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 10:20, 11 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) 09h0hxldvcozx9xub5qs7pk70cq9uye Торугарт даваа 0 145884 852966 2026-04-11T11:09:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Torugart Road.jpg|thumb]] '''Торугарт''' '''даваа''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Торугарт'', [[Хятад хэл|хятад.]] 图噜噶尔特山口, [[пиньинь]] ''túlūgáĕrtè shānkŏu'') — [[Киргиз|Киргизын]] [[Нарын муж|Нарын]] муж болон Хятадын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны]] зааг дээрх Тэнгэр Уу..." 852966 wikitext text/x-wiki [[Файл:Torugart Road.jpg|thumb]] '''Торугарт''' '''даваа''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Торугарт'', [[Хятад хэл|хятад.]] 图噜噶尔特山口, [[пиньинь]] ''túlūgáĕrtè shānkŏu'') — [[Киргиз|Киргизын]] [[Нарын муж|Нарын]] муж болон Хятадын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны]] зааг дээрх [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уулын]] нурууны 3752 м өндөр нэгэн даваа юм. == Байршил == Киргизийн талд Торугарт даваатай ойролцоо Чатыр-Куль нуур байдаг. Эндээс [[Нарын]], Балыкчи, [[Бишкек]] хүрэх авто зам нэлээд нарийхан бөгөөд өвлийн улиралд цас орж, цасан нуранги үүссэний улмаас бүрэн нэвтрэх боломжгүй болдог. Хятадын талд хилийн болон гаалийн шалган нэвтрүүлэх газар Торугарт даваанаас 110 км зайд, Шинжааны Кызылсу-Киргизийн өөртөө засах тойргийн Улугчат тосгонд байрладаг. Даваанаас [[Кашгар]] хүртэлх зай ойролцоогоор 165 км, Артуш хүртэл 170 км, [[Өрөмч]] хот хүртэл 1630 км байдаг юм. 1881 онд Оросын эзэнт гүрэн болон Чин гүрний хоорондох хилийн боомтыг анх энд байгуулжээ. 1906 онд Орос-Хятадын Тээврийн банк уг даваан дундуур 20 сая рублийн өртөгтэй зам барих ажлыг санхүүжүүлжээ. 1952 онд баруун өмнө зүгт 165 км зайд орших Эркечтам даваагаар Торугартыг сольж, тухайн үеийн Зөвлөлт Киргиз, Хятадын хоорондох гол хилийн боомт болгон ашиглажээ. Зөвлөлт-Хятадын харилцаа муудсанаар уг боомтыг 1969 онд хааж, сүүлд 1983 онд дахин нээсэн байна. [[Хятад-Киргиз-Узбекистан төмөр зам|Хятад-Киргиз-Узбекистан төмөр замын]] төсөлд Торугарт даваагаар дамжин Кашгар хотыг Фергана хөндийтэй холбосон өнгөрөх зам батлагдаад байна. it465q6zwoqm3t5bzs4wr51kcc5lfqw