Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1944 853040 851886 2026-04-12T01:18:33Z Saruul 04 37290 853040 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын Засгийн газрын тэргүүн}} {{For|Албан тушаалтнуудын жагсаалтын|Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт}} {{Инфобокс албан тушаал | post = Ерөнхий Сайд | body = Монгол Улсын | native_name = | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniasize = | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | insigniaalt = | flag = | flagsize = | flagalt = | flagborder = | flagcaption = | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | imagesize = 200px | alt = | imagecaption = | incumbent = [[Ням-Осорын Учрал]] | acting = | incumbentsince = 2026 оны 3 сарын 31-нээс одоо хүртэл | department = [[Монголын улс төр|Монгол Улсын гүйцэтгэх засаглал]] | style = | type = [[Засгийн газрын тэргүүн]] | status = | abbreviation = | member_of = | reports_to = | residence = | seat = | nominator = | appointer = [[Улсын Их Хурал]] | appointer_qualified = | termlength = 4 жил; дахин томилогдох боломжтой | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = | formation = 1912 оны 11 сар<br/>1990 оны 9 сарын 11 | first = [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] (1912)<br/>[[Дашийн Бямбасүрэн]] (1990) | last = | abolished = | superseded_by = | succession = | unofficial_names = | deputy = | salary = Жилийн 29,876,672 [[Төгрөг|₮]]/$ 8,453 (2021)<ref>{{Cite web|url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=209847&showType=1|title=Эрх зүйн акт дэлгэрэнгүй}}</ref> | website = <!-- {{url|example.com}}--> | footnotes = }} '''Монгол Улсын Ерөнхий Сайд''' нь [[Монгол Улсын Засгийн газар|Засгийн газрыг удирдаж]], төрийн хууль биелүүлэх ажлыг [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцдаг албан тушаалтан юм. Улсын Их Хурлын [[Монголын сонгууль|сонгуульд]] олонхи суудал авсан эсвэл олонхийг бүрдүүлж байгаа [[Монголын намын жагсаалт|нам, эвслээс]] нэр дэвшүүлсэн хүнийг Ерөнхий сайдаар томилох саналыг [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] оруулснаар Улсын Их Хурлаас томилно. Ерөнхий сайдын бүрэн эрхийн хугацаа 4 жил бөгөөд түүнд итгэл үл үзүүлэх болон огцруулах саналыг Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн олонх дэмжсэнээр огцордог.<ref>{{cite web| title=Монгол Улсын Үндсэн хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 |date=1992-01-13 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> Ерөнхий сайд чөлөөлөгдсөн, огцорсон, нас барсан тохиолдолд Улсын Их Хурлаас 30 хоногийн дотор нөхөж томилдог. Ерөнхий сайдын түр эзгүйд түүний үүргийг [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] гүйцэтгэдэг.<ref name=ЗГхууль>{{cite web| title=Монгол Улсын Засгийн газрын тухай хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |date=1993-05-06 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> [[Ням-Осорын Учрал]] 2026 оны 03 дугаар сарын 30-ны өдрөөс Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг томилох тухай |date=2026-03-30 |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17436192712782 |web=legalinfo.mn |access-date=2026-04-12}}</ref> == Ерөнхий сайдын бүрэн эрх == Хуульд зааснаар Ерөнхий сайд дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлдэг:<ref name=ЗГхууль /> *Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох саналыг Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөн, зөвшилцөж чадаагүй тохиолдолд өөрөө Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэх; *Засгийн газрын гишүүнийг Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгчид танилцуулсны үндсэн дээр томилж, чөлөөлж, огцруулах; *Улсын Их Хурлаас баталсан Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, үндсэн чиглэлийн дагуу Засгийн газрыг удирдах; *Засгийн газрын гишүүд, аймаг, нийслэлийн Засаг дарга нарын үйл ажиллагааг чиглүүлж удирдах; *Засгийн газрын үйл ажиллагааны тухай Улсын Их Хурлын чуулганд мэдээлж, авах арга хэмжээний тухай саналаа өргөн мэдүүлэх; *Дотоод, гадаадад Засгийн газрыг төлөөлөх. Мөн Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын аймгууд|аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэлийн]] иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас нэр дэвшүүлсэн хүнийг тухайн засаг захиргааны нэгжийн Засаг даргаар томилох эрхтэйгээс гадна хуульд заасан шаардлага бүрдсэн тохиолдолд аймаг, нийслэлийн Засаг даргыг чөлөөлөх, огцруулах эрх мэдэлтэй.<ref>{{cite web| title=Монгол Улсын Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16106891904801 |date=2020-12-24 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> Төрийн өмчийн бодлого, тагнуул, сөрөг тагнуул, терроризмоос урьдчилан сэргийлэх асуудал, төрийн тусгай хамгаалалтын асуудал, жендэрийн хөгжлийн асуудал, зөвшөөрлийн нэгдсэн бодлого, газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн асуудлыг аль нэг сайдаар дамжуулалгүй Ерөнхий сайд шууд хариуцдаг.<ref name=ЗГхууль /> == Түүх == Монгол улсын ерөнхий сайд гэдэг албан тушаалыг 1911 онд Манж Чин улсаас салж тусгаар тогтнолоо зарласнаас бараг 1 жилийн дараа анх бий болгожээ. Энэ тусгаар тогтнолыг олон орон хүлээн зөвшөөрөөгүй билээ. [[Ардын хувьсгал|1921 оны хувьсгалын]] дараа дахин тусгаарласны дараагаар ерөнхий сайдыг [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Нам]] 8-р Богд хаантай зөвшилцөн томилдог байв. Харин 1924 онд батлагдсан [[Үндсэн хууль|анхдугаар Үндсэн хуул]]иар [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ыг тунхаглаж, ерөнхий сайдын албан тушаалыг "''Ардын Депутатуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны тэргүүлэгч''" гэж нэрлэх болжээ. Энэ нь 1946 онд "''Сайд нарын зөвлөлийн дарга''" гэж өөрчлөгджээ. Монгол оронд ардчилсан хувьсгал ялсан 1990 оноос дахин ''Ерөнхий сайд'' гэж нэрлэж байна. Харин энэ нэрийн өөрчлөлтүүдээс хамаарахгүйгээр одоогийн Засгийн газар нь энэ албан тушаалыг 1912 оноос хойш тасралтгүй үргэлжилж байна гэж үздэг бөгөөд эзэмшигчдийг нь бүгдийг нь Ерөнхий сайд гэж тооцдог. Гамин цэрэг Нийслэл хүрээг 1919 онд эзлэж аваад төр засгийн эрхийг [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдоржид]] мэдүүлж байсан тул түүнийг жил гаруй ерөнхий сайд хийсэн гэж тооцдог аж. Үүний дараа [[Барон Унгерн фон Штернберг|Барон Унгерн]] 8-р Богд хааныг гамингаас чөлөөлж буцаан хаан болгож, 8-р Богдыг хийддээ нууж байсан Ноёдын Намын зүтгэлтэн [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|Манзушир хутагт Цэрэндоржийг]] ерөнхий сайд болгожээ. Дараа нь Монгол Ардын Намынхан Нийслэл хүрээнд Улаан Оросоос цэрэг дагуулан ирж, засаг төрийн эрхийг авахаар шахсан тул 8-р Богд хэлэлцэн нэлээд хэдэн буулт хийж, Тангаргийн гэрээ гэгчийг байгуулан Хэмжээт цаазат хаант улсын хэлбэрээр улсаа байгуулахаар тохиролцжээ. Ингээд 8-р Богд өөрөө хэмжээт эрхт хаан болж, ерөнхий сайдаар Ноёдын намын зүтгэлтэн [[Жалханз Хутагт Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]ыг тавьжээ. Харин одоогийн Засгийн газар нь тушаалыг анх албан ёсоор эзэмшсэн [[Сайн ноён хан]] [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]г анхных гэж үздэг. Мөн [[Дамбын Чагдаржав]]ын статус маргаантай байдаг. Зарим хүмүүс түүнийг зөвхөн үүрэг гүйцэтгэгч гэж үздэг бол зарим нь жинхэнэ Ерөнхий сайд гэж үздэг. == Ерөнхий сайд нар == {{See|Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] <references /> ife8l5cv8tjp9vxzwdymoiln1c86pbf 853054 853040 2026-04-12T04:30:56Z Saruul 04 37290 Инфобокс: Орлогчийн мэдээлэл оруулав 853054 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын Засгийн газрын тэргүүн}} {{For|Албан тушаалтнуудын жагсаалтын|Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт}} {{Инфобокс албан тушаал | post = Ерөнхий Сайд | body = Монгол Улсын | native_name = | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniasize = | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | insigniaalt = | flag = | flagsize = | flagalt = | flagborder = | flagcaption = | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | imagesize = 200px | alt = | imagecaption = | incumbent = [[Ням-Осорын Учрал]] | acting = | incumbentsince = 2026 оны 3 сарын 31-нээс одоо хүртэл | department = [[Монголын улс төр|Монгол Улсын гүйцэтгэх засаглал]] | style = | type = [[Засгийн газрын тэргүүн]] | status = | abbreviation = | member_of = | reports_to = | residence = | seat = | nominator = | appointer = [[Улсын Их Хурал]] | appointer_qualified = | termlength = 4 жил; дахин томилогдох боломжтой | termlength_qualified = | constituting_instrument = | precursor = | formation = 1912 оны 11 сар<br/>1990 оны 9 сарын 11 | first = [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] (1912)<br/>[[Дашийн Бямбасүрэн]] (1990) | last = | abolished = | superseded_by = | succession = | unofficial_names = | deputy = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | salary = Жилийн 29,876,672 [[Төгрөг|₮]]/$ 8,453 (2021)<ref>{{Cite web|url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=209847&showType=1|title=Эрх зүйн акт дэлгэрэнгүй}}</ref> | website = <!-- {{url|example.com}}--> | footnotes = }} '''Монгол Улсын Ерөнхий Сайд''' нь [[Монгол Улсын Засгийн газар|Засгийн газрыг удирдаж]], төрийн хууль биелүүлэх ажлыг [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцдаг албан тушаалтан юм. Улсын Их Хурлын [[Монголын сонгууль|сонгуульд]] олонхи суудал авсан эсвэл олонхийг бүрдүүлж байгаа [[Монголын намын жагсаалт|нам, эвслээс]] нэр дэвшүүлсэн хүнийг Ерөнхий сайдаар томилох саналыг [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] оруулснаар Улсын Их Хурлаас томилно. Ерөнхий сайдын бүрэн эрхийн хугацаа 4 жил бөгөөд түүнд итгэл үл үзүүлэх болон огцруулах саналыг Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн олонх дэмжсэнээр огцордог.<ref>{{cite web| title=Монгол Улсын Үндсэн хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 |date=1992-01-13 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> Ерөнхий сайд чөлөөлөгдсөн, огцорсон, нас барсан тохиолдолд Улсын Их Хурлаас 30 хоногийн дотор нөхөж томилдог. Ерөнхий сайдын түр эзгүйд түүний үүргийг [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] гүйцэтгэдэг.<ref name=ЗГхууль>{{cite web| title=Монгол Улсын Засгийн газрын тухай хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |date=1993-05-06 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> [[Ням-Осорын Учрал]] 2026 оны 03 дугаар сарын 30-ны өдрөөс Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг томилох тухай |date=2026-03-30 |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17436192712782 |website=legalinfo.mn |access-date=2026-04-12}}</ref> == Ерөнхий сайдын бүрэн эрх == Хуульд зааснаар Ерөнхий сайд дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлдэг:<ref name=ЗГхууль /> *Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох саналыг Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөн, зөвшилцөж чадаагүй тохиолдолд өөрөө Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлэх; *Засгийн газрын гишүүнийг Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгчид танилцуулсны үндсэн дээр томилж, чөлөөлж, огцруулах; *Улсын Их Хурлаас баталсан Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, үндсэн чиглэлийн дагуу Засгийн газрыг удирдах; *Засгийн газрын гишүүд, аймаг, нийслэлийн Засаг дарга нарын үйл ажиллагааг чиглүүлж удирдах; *Засгийн газрын үйл ажиллагааны тухай Улсын Их Хурлын чуулганд мэдээлж, авах арга хэмжээний тухай саналаа өргөн мэдүүлэх; *Дотоод, гадаадад Засгийн газрыг төлөөлөх. Мөн Ерөнхий сайд [[Монгол Улсын аймгууд|аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэлийн]] иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас нэр дэвшүүлсэн хүнийг тухайн засаг захиргааны нэгжийн Засаг даргаар томилох эрхтэйгээс гадна хуульд заасан шаардлага бүрдсэн тохиолдолд аймаг, нийслэлийн Засаг даргыг чөлөөлөх, огцруулах эрх мэдэлтэй.<ref>{{cite web| title=Монгол Улсын Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хууль |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16106891904801 |date=2020-12-24 |access-date=2026-03-29 |website=legalinfo.mn}}</ref> Төрийн өмчийн бодлого, тагнуул, сөрөг тагнуул, терроризмоос урьдчилан сэргийлэх асуудал, төрийн тусгай хамгаалалтын асуудал, жендэрийн хөгжлийн асуудал, зөвшөөрлийн нэгдсэн бодлого, газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн асуудлыг аль нэг сайдаар дамжуулалгүй Ерөнхий сайд шууд хариуцдаг.<ref name=ЗГхууль /> == Түүх == Монгол улсын ерөнхий сайд гэдэг албан тушаалыг 1911 онд Манж Чин улсаас салж тусгаар тогтнолоо зарласнаас бараг 1 жилийн дараа анх бий болгожээ. Энэ тусгаар тогтнолыг олон орон хүлээн зөвшөөрөөгүй билээ. [[Ардын хувьсгал|1921 оны хувьсгалын]] дараа дахин тусгаарласны дараагаар ерөнхий сайдыг [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Нам]] 8-р Богд хаантай зөвшилцөн томилдог байв. Харин 1924 онд батлагдсан [[Үндсэн хууль|анхдугаар Үндсэн хуул]]иар [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ыг тунхаглаж, ерөнхий сайдын албан тушаалыг "''Ардын Депутатуудын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны тэргүүлэгч''" гэж нэрлэх болжээ. Энэ нь 1946 онд "''Сайд нарын зөвлөлийн дарга''" гэж өөрчлөгджээ. Монгол оронд ардчилсан хувьсгал ялсан 1990 оноос дахин ''Ерөнхий сайд'' гэж нэрлэж байна. Харин энэ нэрийн өөрчлөлтүүдээс хамаарахгүйгээр одоогийн Засгийн газар нь энэ албан тушаалыг 1912 оноос хойш тасралтгүй үргэлжилж байна гэж үздэг бөгөөд эзэмшигчдийг нь бүгдийг нь Ерөнхий сайд гэж тооцдог. Гамин цэрэг Нийслэл хүрээг 1919 онд эзлэж аваад төр засгийн эрхийг [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдоржид]] мэдүүлж байсан тул түүнийг жил гаруй ерөнхий сайд хийсэн гэж тооцдог аж. Үүний дараа [[Барон Унгерн фон Штернберг|Барон Унгерн]] 8-р Богд хааныг гамингаас чөлөөлж буцаан хаан болгож, 8-р Богдыг хийддээ нууж байсан Ноёдын Намын зүтгэлтэн [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|Манзушир хутагт Цэрэндоржийг]] ерөнхий сайд болгожээ. Дараа нь Монгол Ардын Намынхан Нийслэл хүрээнд Улаан Оросоос цэрэг дагуулан ирж, засаг төрийн эрхийг авахаар шахсан тул 8-р Богд хэлэлцэн нэлээд хэдэн буулт хийж, Тангаргийн гэрээ гэгчийг байгуулан Хэмжээт цаазат хаант улсын хэлбэрээр улсаа байгуулахаар тохиролцжээ. Ингээд 8-р Богд өөрөө хэмжээт эрхт хаан болж, ерөнхий сайдаар Ноёдын намын зүтгэлтэн [[Жалханз Хутагт Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]ыг тавьжээ. Харин одоогийн Засгийн газар нь тушаалыг анх албан ёсоор эзэмшсэн [[Сайн ноён хан]] [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]г анхных гэж үздэг. Мөн [[Дамбын Чагдаржав]]ын статус маргаантай байдаг. Зарим хүмүүс түүнийг зөвхөн үүрэг гүйцэтгэгч гэж үздэг бол зарим нь жинхэнэ Ерөнхий сайд гэж үздэг. == Ерөнхий сайд нар == {{See|Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] <references /> 4zgfxom1xhgbn1bhe3060ejw8dp82fc 0 4649 852979 831723 2026-04-11T12:05:10Z HorseBro the hemionus 100126 852979 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | native_name = {{native name|zh-Hant|大清|italic=no}}<br />{{native name|mnc|{{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡩᠠᡳ᠌ᠴᡳᠩ<br />ᡤᡠᡵᡠᠨ|style=text-align:left}} |italics=no}} | conventional_long_name = Дайчин гүрэн | common_name = Чин | life_span = 1636–1912 | era = [[Азийн Түүх#Хожуу орчин үе|Хожуу орчин үе]] | demonym = [[Зүрчид]] | ethnic_groups = [[Хятадууд|Хань]], [[Манжууд]], [[Монголчууд]], [[Төвөдүүд]], [[Уйгурууд]], ба бусад | event_pre = Үүсгэн байгуулалт | date_pre = 1636 | event_start = [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Хятадын байлдан дагуулалт]] | year_start = 1644–1662 | event1 = [[Зүүнгар-Чин улсын дайн|Төвөд, Монгол, <br>Шинжааны байлдан дагуулалт]] | date_event1 = 1687–1757 | event2 = [[Арван их аян дайн]] | date_event2 = 1755–1792 | event3 = [[Хар тамхины нэгдүгээр дайн|1-р хар тамхины дайн]] | date_event3 = 1839–1842 | event4 = [[Тайпингийн бослого]] | date_event4 = 1850–1864 | event5 = [[Хар тамхины хоёрдугаар дайн|2-р хар тамхины дайн]] | date_event5 = 1856–1860 | event6 = {{nowrap|[[Өөрийгөө хүчирхэгжүүлэх хөдөлгөөн]]}} | date_event6 = 1861–1895 | event7 = [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|1-р Хятад-Японы дайн]] | date_event7 = 1894–1895 | event8 = [[Зуун өдрийн шинэчлэл|100 өдрийн шинэчлэл]] | date_event8 = 1898 | event9 = [[Ихэтуанийн бослого]] | date_event9 = 1900–1901 | event10 = [[Шинэ засгийн бодлого]] | date_event10 = 1901–1911 | event_end = [[Синьхайн хувьсгал]] | year_end = 1911–1912 | event_post = Хаант засаглалын төгсгөл | date_post = 1912 оны хоёрдугаар сарын 12 | p1 = Хожуу Алтан улс{{!}}'''1636:'''<br />Хожуу Алтан улс | p2 = Шунь улс{{!}}'''1646:'''<br />Шунь улс | p3 = Өмнөд Мин улс{{!}}'''1662:'''<br />Өмнөд Мин улс | p4 = Зүүнгарын Хаант Улс{{!}}'''1755:'''<br />Зүүнгарын Хаант Улс | p5 = | s1 = Дундад Иргэн Улс{{!}}'''1912:'''<br />Дундад Иргэн Улс | flag_s1 = Flag of China (1912–1928).svg | s2 = Бүгд Найрамдах Желтуга Улс{{!}}'''1883:'''<br />Бүгд Найрамдах Желтуга Улс | flag_s2 = Flag of Zheltuga Republic.svg | s3 = Бүгд Найрамдах Тайвань Улс (1895){{!}}'''1895:'''<br />Бүгд Найрамдах Тайвань Улс | flag_s3 = Simplified Yellow Tiger Flag.svg | flag_s4 = Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg | s4 = Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс{{!}}'''1911:'''<br />Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс | s5 = Бүгд Найрамдах Урианхай Улс | flag_s6 = Flag of Tibet.svg | s6 = Төвөд (1912–1951){{!}}'''1912:'''<br />Төвөд | image_flag = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg | flag_type = [[Чин улсын далбаа|Далбаа]]<br />(1889–1912) | flag_border = no | image_coat = Seal of Qing dynasty.svg | symbol = | symbol_type = [[Тамга (Зүүн Ази)#Төрийн эрх баригчид|Эзэн хааны тамга]]<br />(1909–1912) | other_symbol = | image_map = Qing dynasty in 1760.svg | image_map_caption = 1760 оны Чин улсын газар нутгийг орчин үеийн газрын зураг дээр харуулав. Хяналтад байсан газар нутгийн тод ногооноор; нэхэмжилж байсан газар нутгийг цайвар ногооноор. | anthem = <br />{{lang|zh-hant|鞏金甌}}<br />{{transliteration|zh|Gǒng Jīn'ōu}}<br />"[[Шижир тунгаамал алтан бадар]]"<br />(1911–1912){{parabr}}{{center|[[File:Gǒng Jīn'ōu.ogg]]}} | capital = [[Шэньян|Мүгдэн]] (Шэньян)<br />(1636–1644){{efn|{{zh|c=盛京|p=Shèng Jīng|links=no}}; {{Lang-mnc|m={{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠮᡠᡴᡩᡝᠨ}} |v=Mukden|a=Mukden}}; capital after 1625 for Later Jin, secondary capital after 1644.}}<br />[[Бээжин]]<br />(1644–1912){{efn|{{zh|c=北京|p=Běijīng|links=no}}; {{Lang-mnc|m={{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠪᡝᡤᡳᠩ}} |v=Beging|a=Beging}}; primary capital afterwards}} | largest_city = Бээжин | official_languages = [[Манж хэл]], [[Хятад хэл]]{{sfnp|Norman|1988|pp=[https://books.google.com/books?id=wOPArZVCk-wC&q=official%20language 133–134]}} | government_type = {{nowrap|[[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]<br>(1636–1911)<br>[[Үндсэн хуульт хаант засаг]]<br>(1911–1912)}} | title_leader = Эзэн хаан ([[Хуанди]]) | leader1 = [[Дээд эрдэмт]] | year_leader1 = 1636–1643 (үүсгэн байгуулагч) | leader2 = [[Эеэр засагч]] | year_leader2 = 1643–1661 (Бээжин дэх) | leader3 = [[Пүи]] | year_leader3 = 1908–1912 (сүүлчийн) | title_representative = [[Регент]] | representative1 = [[Доргон]] | representative2 = {{nowrap|[[Зайфэн]]}} | year_representative1 = 1643–1650 | year_representative2 = 1908–1911 | deputy1 = {{nowrap|[[Икуан]]}} | deputy2 = [[Юань Шикай]] | year_deputy1 = 1911 | year_deputy2 = 1911–1912 | title_deputy = [[Ерөнхий Сайд]] | legislature = {{nowrap|[[Ноёд, сайд нарын зөвлөлдөх зөвлөл|Зөвлөлдөх зөвлөл]]<br>(1636–1733)<br>Байхгүй ([[тогтоолоор захирах]])<br>(1733–1910)<br>[[Зөвлөх зөвлөл (Чин улс)|Зөвлөх зөвлөл]]<br>(1910–1912)}} | religion = {{nowrap|'''Албан ёсны шашин:'''<br>[[Күнзийн сургаал]]<ref>{{citation |chapter=Living in the Chinese Cosmos: Understanding Religion in Late Imperial China (1644–1911) |publisher=Columbia University |chapter-url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/prb/whatis.htm |title=What is Popular Religion |year= |access-date=15 June 2021 |archive-date=19 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119060922/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/prb/whatis.htm |url-status=live }}</ref><br>'''Олонхын шашин:''' [[Хятадын ардын шашин|Хятадын<br>ардын шашин]], [[Хятадын Буддизм|Хятадын<br>Буддизм]], ба [[Бомбын шашин]]<br>'''Цөөнхийн шашин:''' [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн<br>Буддизм]], [[Хятадын теологи|Хятадын<br>теологи]], [[Ислам]],<br>[[Бөө мөргөл]],<br>[[Христ итгэл]],<br>ба бусад}} | stat_year1 = 1700 | stat_area1 = 8,800,000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera1997p500">{{cite journal |last=Taagepera |first=Rein |author-link = Rein Taagepera |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf |url-status = live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |page=500 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200707203055/https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf |archive-date = 2020-07-07 |access-date = 2020-07-24}}</ref> | stat_year2 = 1790 | stat_area2 = 14700000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera1997p500" /> | stat_year3 = 1860 | stat_area3 = 13400000 | ref_area3 = <ref name="Taagepera1997p500" /> | currency = [[Дайчин гүрний зоос|Вэнь]] (wén)<br />[[Лан]] (liǎng)<br />[[Чин улсын цаасан мөнгө|Цаасан мөнгө]] }} '''Чин улс''', '''Дайчин гүрэн''' — [[манж үндэстэн|манж үндэстэн]] үүсгэн байгуулж захирсан, 1636-1912 оны хооронд оршин тогтносон [[хаант засаг|хаант]] '''[[улс]]''' байв. [[Хятад|БНХАУ]], [[Монгол]], [[Тайвань]], [[Орос]], [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Тажикистан]] орны 14.7 сая км² нутаг дэвсгэрийг эзлэн, хятад, манж, монгол, төвөд, хуй таван өнгөтнийг захирсан гүрэн байлаа. Анх [[Манжуур|Өмнөд Манжуураас]] мандаж, 1636 онд [[Мүгдэн|Мүгдэн хотод]] анх төвлөж, 1644-1661 онд бүх хятад орныг эзлэж, 1636-1757 онд бүх Монгол улсыг байлдан дагуулж оргил тэлэлтэндээ хүрээд [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ-д]] 1912 онд мөхжээ. == Нэр == [[Файл:2014 Manchu Forbidden City Daqing Gate 01.jpg|thumb|180px|left|Мүгдэн ордны «Дайчин дука» (Дайчин хаалга 大清門)]] Анх [[Нурхач|Нурхач баатар]] улсаа ''Да-Жинь'' буюу «Их Алтан» улс хэмээн нэрийдсэн ба хожим нь түүхчид [[Алтан улс|зүрчидийн "Алтан улсаас]]" ялгахын тулд '''"Хожуу Алтан» улс"''' гэжээ.<ref>[http://unuudur.mn/манжийн-талаар-товч-ойлголт-өгөх-түүхэн-баримтууд/ Манжийн талаар товч ойлголт өгөх түүхэн баримтууд]</ref> Харин түүний хүү [[Дээд эрдэмт]] хаан 1636 онд үндэстнийхээ нэрийг зүрчин байсныг манж болгохын сацуу улсын нэрийг Да Чин (大清) буюу «Дай Чин» ('''<big>{{MongolUnicode|ᡩᠠᡳ᠌ᠴᡳᠩ}}</big>''') болгон сольжээ. Да, Дай<ref>{{Cite book |last=Д |first=Болдбаатар |title=Хятад-Монгол толь |year=2004 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=170}}</ref> (大) гэдэг ханз нь '''их, том''' гэсэн утгатай, Чин (清) гэх хятад ханз олон утгатайгаас "'''цэвэр'''<ref name=":4">{{Cite book |last=Д |first=Болдбаатар |title=Хятад-Монгол толь |year=2004 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=560}}</ref>''', тунгалаг'''<ref name=":4" />''', гэгээн'''<ref name=":4" />''', ариун'''<ref>{{Cite book |last=Hitoshi |first=Kuribayashi |title=Mengwen Zonghui Mongolian-Chinese-Manchu Triglot Dictionary of 1891 |publisher=Center for Northeast Asian Studies, Tohoku University |year=2010 |location=Sendai |pages=30}}</ref>" гэсэн хэдэн утгыг түүхч судлаачид ашиглан тайлбарладаг бөгөөд нийлүүлж уншвал "Их Цэвэр Ариун Улс" гэсэн утгатай болно. Гэхдээ монгол хэлний "дайчин" гэх үгийг өөр нэг утгын тайлал байж магадгүй гэж үзэх санал байдаг. Манжууд бүх хятадыг эзлэсний дараа өөрсдийгөө манжаар "Dulimba<ref>{{Cite book |last=Hitoshi |first=Kuribayashi |title=Mengwen Zonghui Mongolian-Chinese-Manchu Triglot Dictionary of 1891 |year=2010 |location=Sendai |pages=148}}</ref> gurun" (Дундад гүрэн), хятадаар "中國" гэж нэрлэх болсон. Хятадаар Да Чин, манж монголоор Дай Чин гүрэн гэж хэлж бичиж заншижээ. Албаны бичиг баримт, төрийн тамганд Дай Чин гэдгийг холбож нэг үг мэтээр Дайчин гэж бичдэг байснаас үүдэн, монгол хэлний дайчин (<big>{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢᠴᠢᠨ}}</big>) гэдэг үгтэй андуурах зүйл байдаг. == Түүх == {{Хятадын түүх}} === Үүсэл === Манж нар 8-р зуунд [[Бохай улс|Бохай]] хэмээх хүчирхэг гүрнийг анх байгуулсан. Сүүлд 1115 онд Зүрчид нар Алтан улсыг байгуулж 1125 онд хятаны [[Ляо Улс|Ляо улсыг]] эзлээд, 1127-1142 онд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хойд нутгийг эзлэн авч, зүүн азид хүчирхэг улсын нэг болсон. 1234 онд Алтан улсыг монголчууд байлдан эзлэж, [[Их Монгол Улс|Их Монгол гүрний]] бүрэлдэхүүнд орсон. Манж нар бичиг үсгээ монголчуудаас өвлөн авч босоо уйгуржин бичигтэй болж, төрт ёс, цэргийн ухааныг монголчуудаас сурч авсан юм. [[Нурхачи]] баатар (1575-[[1626]]) [[манж]] аймгуудыг [[1616 он|1616]] онд нэгтгээд [[Монгол]]ын [[Лигдэн хаан]]д захидал илгээж, нийтийн дайсан [[Мин улс]]ын эсрэг хамтарч дайтахыг санал болгосноор Манж Чин улсын түүх эхэлнэ. Лигдэн хаан урьд нь Мин улсыг удаа дараа довтолж, Мин улс Лигдэн хааныг алт мөнгөөр хахуульдсан тул дахин [[Хятад]]тай байлдахыг сонирхохгүй байлаа. Мөн Нурхачиийг өөртэй нь тэгш зиндаанд харьцсанд дургүйцэж, хамтарч ажиллахаас татгалзсан байна. Тэр ч байтугай [[1619 он]]д [[Мин улс]]тай холбоо тогтоон, [[Манж]]ийн цэрэг рүү Өвөр Халхын тайж нарт 1 түмэн цэрэг өгч илгээн, байлдуулахад ялагджээ. Олзлогдсон тайж нарт Нурхачи баатар өршөөл үзүүлж тавьж явуулсан. Тэр цагаас [[Нурхачи]] [[Өвөр Халх]]ын [[тайж]] нарыг өөртөө татаж сэтгэлийг нь урвуулах болжээ. [[Чингис хаан]] "Бусдын сэтгэлийг эзэл, сэтгэлийг нь эзэлсэн байхад бие нь хаа одох" хэмээн сургаж байсан лугаа адил [[Нурхач]] баатар ''"Дайснаа зочин болгоё, зочноо нөхөр болгоё"'' гэж ярьдаг байв. Тэгсээр [[Хорчин]], [[Горлос]] зэрэг аймгийн тайж нар, мөн Өвөр Халхын [[тайж]] нар Нурхачтай холбоотон болж, Лигдэн хаан ганцаарджээ. Өвөр Халхын тайж нар Манжтай холбоо тогтоохдоо Мин улсын эсрэг хамтарч байлдана гэж тангарагласан. Харин Лигдэн хаан Мин улсын их хэмжээний алт эрдэнэст шунаж, бусад ноёдыг өөрөөсөө түлхэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн нь эргээд өвөрлөгчийн ноёд, их хааны хооронд дайн гарахад хүрсэн. Тухайлбал, [[1622 он|1622 онд]] Лигдэний эсрэг байлдаж ухраасан байна. [[1623 он|1623 онд]] [[Лигдэн хаан]] [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Түмэд]], [[Ордос]] зэрэг нутгуудыг Манжаас өрсөн өөртөө нэгтгэсэн байна. 1624 онд зүүн монголын [[Харчин]], [[Дөрвөд (салаа утга)|Дөрвөд]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд манжид дагаар оров. Үүнийг Монголын сүүлчийн хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэн]] тэргүүтэй ноёд язгууртнууд эсэргүүцэн манжтай байлдсан боловч төдий л амжилт олоогүй юм. 1626 онд [[Найман]], [[Баарин]], [[Огниуд]], [[Горлос]] аймгууд манжид дагав. Мөн онд Нурхач, [[Нинюань]] хотыг дайлах байлдаанд анхны ялагдалаа мингийн жанжин [[Юан Чунжуан]]<nowiki/>д хүлээж хэдэн сарын дараа нас нөгцжээ. [[1626]] онд [[Нурхачи]]ийг [[Дээд эрдэмт|Абахай сэцэн хаан]] (нэр. Хун тайж, [[1592 он|1592]]-[[1643 он|1643]]<ref name=":0">[https://mongoltoli.mn/history/h/875 Дээд эрдэмт хаан]</ref>) залгамжилж, [[Лигдэн хаан]]ыг өөрийн талд оруулахаар чармайж байв. [[Лигдэн хаан]] [[1631 он|1631]] онд Манжийн эсрэг дайтан эхэлж, нутагт нь гүн давшин орсон боловч [[1634 он|1634]] онд Манж ба түүний холбоотон [[монгол]] тайж нарын цэргийн нэгдсэн хүчинд цохигдож, [[Хөх нуур]]ын (одоогийн [[БНХАУ]]-ын [[Цинхай]] муж) зүг ухарч яваад өвчнөөр нас барав. Манжууд Хөх хотыг эзэлж, [[1636 он|1636]] онд Манжийн Абахай сэцэн хаан өөрийгөө бүх Монголын [[хаан]] өргөмжилж, улсаа "Чин улс" хэмээн нэрлэжээ. 1630 онд Хорчин, Түмэд, Юншээбүү, Ордос Авга зэрэг аймгууд, 1631 онд манж нар Харчин, Асуд, Найман, Жаруд, аймгуудтай нийлэн түүний эсрэг байлдан 1632 онд Цахарт цөмрөн Лигдэний цэргийг цохижээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] Шар тал гэх газар нас барсан. Ингэснээр Манжууд баруун талаасаа айх аюулгүй болсон байна. Абахай сэцэн хааны Мингийн эсрэг анхны тулалдаан 1627 онд мөнөөх [[Юан Чунжуан]]ы эсрэг болсон бөгөөд Мин улсын Португалаас олж авсан үхэр бууны улмаас ялагдсан ба 1634 онд Абахай сэцэн хаан олзны хятад дархчуудаар үхэр буу хийлгэн анхны манж үхэр бууны хороотой болсон байна. 1635 онд өвөр монголын цэрэг манж тугийн цэрэгт бүрэн нэгджээ. 1636 онд [[Чусонь|Солонгост]] довтлон 1637 онд Манж, Монголоос гадна хятадын Хан цэргийг байгуулан 1640-1642 онуудад хятадын Мингийн эсрэг амжилттай тулалдаануудыг хийж зүүн хойд хятадыг эзлэв. Ингээд тэрээр [[Мин улс]]ын засаглалын хэлбэрийг авч хэрэгжүүлэн зарим хан хятадыг төрийн албанд томилсон ба Нурхачийн үеийн олзны хан хятад ямар алба язгууртайг үл тооцон 5-р зэрэглэлийн хүн гэсэн ойлголтыг өөрчлөн манжид алба хаах хятадуудыг манж үндэстэн гэх болжээ. Мөн 1635 онд бүх жүрчидийг манж хэмээх болж Лигдэн хааны хүү [[Эжэй хаан]] [[Юань Улс|Юан гүрний]] хас тамгыг Абахай сэцэн хаанд өргөлөө зар тарааж, ёслол үйлдэн 1636 онд улсын нэрийг '''Манж чин улс буюу манжаар Дайчин гүрүн''' хэмээн өөрчилж Дээд эрдэмт хааныг их эзэн хаан хэмээжээ. Энэ нь тэрээр Монголчуудад '''их эзэн Чингис хааны залгамжлагч их Юан гүрнийг дахин мандуулагч''' гэх, мөн хятадуудад урдын жүрчидийн Алтан улс буюу гадны булаан эзлэгч биш гэдэг ойлголтыг өгөх бодлого байлаа.<ref name=":0" /> Мөн онд халхын ноёд Дээд эрдэмт хааныг хэлэлцээр хийсэн ба өвөр монгол манжийн захиргаанд оржээ. Манжийн хаан 1638 онд жил бүр [[Есөн цагааны алба|есөн цагааны бэлэг]] өргөж байхыг халхын ноёдод тулгаж [[Субадай засагт хан|Засагт хан]] манжийг эсэргүүцэн [[Хөх хот]]<nowiki/>ыг уулгалан довтолжээ. 1643 онд Дээд эрдэмт хаан гэнэт өөд болж түүний ахмад хүү [[Хүүгэ]] болон эцэг нэгтэй дүү [[Доргон]] нар хаан ширээний төлөө тэмцэлдсэн боловч Манжийн хааны 5 настай хүү Фүлин<nowiki/>г өргөмжлөхөөр тохиролцож 1644 онд [[Эеэр засагч]] хаан гэх болов.<ref>{{Cite web |url=http://m.anews.mn/?nid=21002 |title=Манжийн төрийг залуурдаж явсан монгол гүнж Амирлангуйн түүх |access-date=2022-08-01 |archive-date=2022-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801111417/http://m.anews.mn/?nid=21002 |url-status=dead }}</ref> Энэ үед хятадын Мин улс дотоодын самуунтай байсны оргил нь 1644 оны 4 сард Бээжинг [[Ли Зичэн]]ы удирдсан босогчид эзлэн Мингийн сүүлчийн хаан [[Чунжэнь|Чонжэн]] амиа хорлон Мин улсын төгсгөл болсон үйл явдал байлаа. Ли Зичэн бээжинг эзэлсэний дараагаар 200.000 хүнтэй босогчдын армиа Бээжингээс зүүн хойш 80 гаруй км-т цагаан хэрэмийн [[Шанхайгуан]] боомтод байх Манжаас Мингийн нийслэлийг сэргийлэн суугаа торгон цэргийн ерөнхий командлагч [[Ү Сангуй]]н зүг хөдлөгжээ. Ү жанжины цэргийн тоо босогчдоос 2 дахин цөөн олон жил манжтай байлдаж сульдсан байсан мөн манжуудыг мэдэх болсон зэргээс үүдэн хэрэг дээрээ төр барьж байсан Доргонтой холбоо байгуулсан байна. Урдын дайсан шинэ холбоотнууд [[Чунжэнь|Чунжэн]] хааны өшөөг авах нэрээр 1644 оны 5 сарын 27-нд Ли-гийн босогчдыг бут цохин 6 сарын 6-нд Бээжинг эзлэв. Ингээд манжууд Мингийн сүүлчийн хааныг бунхлан өөрдийгөө мингийн залгамж лагч гээд 10 сарын 30-нд Эеэр засагч хааныг тэнгэрийн хөвгүүн [[хуанди]] хэмээвэй. Үүнээс хойш тэд 17 жилийг бүх хятадыг эзлэхэд зарцуулсан юм. Хятадын сүүлчийн хамгаалагч мөн сүүлчийн хунтайж Гуи гэгч Мин улсын дагуул улс байсан Бирмийн хаанаас орогнол эрж очсон авч Ү Сангуйн удирдсан манжийн нэхэх арми түүнийг олзлон Хунаньд авчран 1662 онд цаацалжээ. [[Эеэр засагч]]ийн эхний 7 жил хэрэг дээрээ [[Доргон]]ы засаглал байлаа. Мөн олон манж язгууртан ноёдын эсэргүүцлийг сөрөн Бээжинг Манжийн нийслэл болгосон нь хэт алсын хараагүй явдал болсон авч тухайн үедээ Мин улсыг эзлэх явдлыг түргэтгэсэн билээ. Түүний шууд оролцоотой 1645 онд гарсан бусад үндэстнийг манжуудын адил тав гэзэг тавих хааны зарлиг гаргасан нь хятадуудын хэр үнэнчийг шалгах шалгуур болсон юм. Энэ нь күнзийн уламжлалтай Хан үндэстний хувьд том доромжлол байсан ба зарлигийг үл дагагчдын толгойг авч байсан ч эсэргүүцэгчид 1650 он хүртэл байсаар асан бөгөөд зарлиг бүрэн хэрэгжтэл хятад даяар 25 сая хүн цаазлагдсан гэдэг байна. 1646 онд Сөнөдийн Тэнгис хэмээгч манжийг эсэргүүцэн босч албат иргэдээ аван халхад нүүж ирэн удаах он нь халхын ноёд Тэнгисийг өмгөөлөн манжтай тэмцэж байв. Доргон 1650 онд авд явж байгаад осолдож Эеэр засагч хаан 12 настай тул түүний эх хатан төрийн ихэнхи үйлийг явуулж байсан ба Эеэр засагч 1661 онд 24 насандаа цэцэг өвчнөөр өөд болов. Эеэр засагчийн өөрийн засаглалын үед халх манж хоёул аядуу бодлого барьж байсан бололтой. Үүний жишээ нь 1655 онд Өндөр гэгээн өөрийн урласан дэлгэмэл болон цутгамал бурханаар манжийн хаанд бэлэг хүргүүлсэн, 1657 онд Засагт хан манжийн хаанд элч илгээн бичиг барьсан, 1658 онд манжийн хаанаас халхын ноёдод бэлэг хүргүүлсэн зэрэг явдал болно. Манжийн хаад язгууртнууд Нурхайчийн үеэс улс төрийн болон бусад зорилгоор монголчуудтай ураг барилцсаар ирсэн ба хаад нь Монголын Юан гүрний хаадын удам алтан ургаас хатан авдаг байсан юм. Монгол хатнаас төрсөн анхны манж хаан бол Эеэр засагч хааны гутгаар хөвгүүн Шуани буюу 1662 онд хаан ор суусан Энх-Амгалан хаан юм. Тэрээр 61 жил төр барьсан бөгөөд түүний үеийг Энх амгалангийн үе гэх бөгөөд энэ үед манж гүрэн нийгэм эдийн засаг цэрэг улс төрийн хамгийн хүчирхэг оргилдоо хүрсэн юм. Найман настай хаан болсон түүний он удаан жилийн амжилтын эхийг эцэг нь тавьсан гэж үзэх үндэстэй юм. Учир нь Эеэр засагч хаан Доргоны дарангуйлалыг давтуулахгүйн тулд үхэхээсээ өмнө хүүдээ үйлчлэх 4 тэргүүн зөвлөх сайд Сонин, Эбилүн, Сүксаха, Обои нарыг томилж хааны нэрийн өмнөөс засаглах эрхийг өгч харилцан хоорондоо эсрэг нөлөө үзүүлэхээр алба тушаалын хуваарилалт хийж өгсөн байна. Бас 4 сайдын үнэнч байдлаас гадна хаан ширээнд санаархах хааны гэр бүлийн ойрын хамаатан садан бус улсыг сонгосон нь нэг чухал үйл болсон байна. Хэдий тийм авч цаг хугацааны уртад Обоид хаан ширээнд суух боломж гарсан бөгөөд хувь хүний чанар, хуучинсаг үзэл, биеэ тоосон ихэмсэглэлээсээ болж залуу хаантай сөргөлдсөн боловч 1669 онд 15 тай хаан хашир улс төрч цэргийн гарамгай жанжинг хүчгүйдүүлэн шоронд хорьж чадсан байна. === Чин гүрний алтан эрин === [[Энх амгалан|Энх амгаланг]] хааны (1654-1722 он) үед 1673 онд өмнөд хятадын Юньнан, Гуйжоу, Гуандон, Фүжиэны захирагч нар болох хан үндэстэн [[Шан Кэжи]], [[Жэн Зонмин]] болон [[Ү Сангуй]]<nowiki/>тан нийлэн бослого гарган тэмцлээ 8 жил үргэлжүүлсэн ба энэ нь тусгаар тогтнох гэхээсээ илүүтэй эрх ямбаны төлөөх тэмцэл байсан бөгөөд түүхэнд '''3 феодалын бослого''' гэгджээ. Мөн энэ үед Ойрад Монгол [[Галдан бошигт хаан|Галдан хааны]] засаглал дор хүчирхэгжин “[[Зүүнгарын хаант улс]]” хэмээгдсэн ойрад монгол 1640 оны “Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз”-ыг зөрчин халх ойрад хоёр монгол 1673-74 онуудад хоорондоо дайтаж эвдрэлцэх болов. Галдан бошогт хаан 1676 -86 онуудад бүх ойрадыг нэгтгээд зогссонгүй [[Дээд монголчууд|Хөх нуур]], [[Моголистан]], [[Хамил тойрог|Хами]], [[Турфан хот|Турфан]], [[Кашгар]], [[Яркендын хант улс|Яркенд]], [[Сайрам]], [[Ферганы хөндий]], [[Бухар]], [[Самарканд]] хотууд руу довтлон эзэлжээ. Үүний зэрэгцээ манж болон оростой худалдаа хийж байв. Тэрээр 1687 онд цэргийн хүчээр халхыг нэгтгэх оролдлого хийсэн нь амжилтанд хүрээгүй юм. Халх ойрдын дайнд халхууд ялагдан зугтаж Чуулалт хаалган хүрч буудалсан болон манжийн цэргийн хүчин Улхын голд Галдантай байлдсан нь 1690 оны явдал болно. 1691 онд [[Долоннуурын чуулган]]д халхын 4 аймгийн ноёд Манж чин улсад дагаар оров. 1696 онд манж халхын цэрэг Галданг Тэрэлжийн зуун модонд байлдан цохижээ. 1697 онд Ойрдын хаанаар Цэвээнравдан тодорч Галдан бошогт хаан тэнгэрт халивай. Энх-Амгалангийн хаанчлалын үед хятадад одон орон, математик, газар зүй болон бусад шинжлэх ухаан гойд хөгжөн дэвшсэн ба мөн үед сарны тооллыг нарийвчлан засч сайжруулан шар зурхайг гарган нийтээр мөрдүүлжээ. 1689 оны 9-р сарын 6-нд Чин улс "[[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]"-г Оросын хаант улстай байгуулж анх удаа умард хил хязгаараа тогтоож байжээ. 1722 оны өвөл [[Энх амгалан]] хаан өөд болж түүний 4 дөх хүү ''Юн чин ван'' Иньжэнь буюу [[Найралт төв]] хэмээгдэн 1723 онд хаан ор суув. Энхамгалангийн засаглалын сүүлийн жилүүдэд ах дүү нартайгаа таарамж муутай байснаас гадна хааны гэрээсийг өөрчлөн засч хаан суусан хэмээн хэлэгдэж асан Иньжэнь Манжийг хатуу чанд гараар барьж байв. Тэрээр төрийн албаны шалгалтыг хатуу чанд болгон төрийн албан хаагчдыг чанга шалгуураар шалган хан үндэстэн хятадуудад итгэл хүлээлгэн өөрийн ах дүү төрөл ургийн ноёдын оронд төрийн өндөр албан тушаалд тавьсан байна. Мөн тэрээр хээл хахуулийн эсрэг хатуу байр сууринаас хандан, мөнгөний ханшийг дураар тогтоох явдлыг эцэс болгож зөрчсөн этгээдийг цаацлах хүртэл хатуу чанга шийтгэж байв. Түүний засаглалын үед Халх дах ноёрхолоо бэхжүүлэн [[Сайн ноён аймаг|Сайн ноён аймгийг]] нэмж байгуулан халхыг 75 хошуунд хуваан халх дах манжийн цэргийн өртөөг бэхжүүлж монголын ноёдод цалин пүнлүү өгөх болжээ. 1735 онд Найралт төв хаан өөд болж түүний хүү ''Бао [[чин ван]]'' Хунли 1736 онд 24 насандаа [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] хэмээгдэн Тэнгэрийн тэтгэсний анхдугаар оныг эхлүүлэв. Түүний засаглалын үед 1755 онд Монголын тусгаар тогтнолын сүүлчийн голомт ойрад түмэн маань дотоодын зөрчлийн улмаас манж нарт эзлэгдэн алж хядуулах, нутаг заагдан цөлөгдөх, зугтан одох зэргээр таран бутарчээ. 1755-1758 онуудад хотгойдын [[Чингүнжав]], хойдын [[Амарсанаа]] нар халх ойрадын бослогыг эхлүүлж манжийн эсрэг тэмцсэн боловч нэгдмэл удирдлагагүй алаг цоог гарсан бослого тэмцлүүд санасан үр дүнд хүрээгүй билээ. === Манжийн доройтол === [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсэний]] засаглалын үед Манж улсад хээл хахууль газар авч манжийн оргил үе дууссаны дохио гарч эхэлжээ. Үүний жишээ нь түүнийг үхмэгц буюу [[Сайшаалт ерөөлт|Сайшаал ерөөлтийн]] тэргүүн онд (1796) “'''цагаан лянхуа нийгэмлэг'''”-ийн бослого гарч 8 жил үргэлжилсэн нь Манжийн хүчийг ихээхэн сулруулсан юм. Энэ үед манжийн газар нутгийн хэмжээ 13 сая хавтгай дөрвөлжин километр хүрч ноёрхолынхоо оргилд хүрсэн ба [[Монгол нутаг|Монгол]]ыг гадаад монголын 4 аймаг (Сэцэн хан аймаг 23 хошуу, Түшээт хан аймаг 20 хошуу, Сайн ноён аймаг 24 хошуу, Засагт хан аймаг 19 хошуу), Дарьгангын хааны сүрэгчин тусгай хошуу, [[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] (5 хошуу болон Хөвсгөлийн овог), Ховдын хязгаар 30 хошуу, Ил тарвагатайн 13 хошуу, Хөх нуурын 29 хошуу, Эзний хошуу, Алшаа хошуу, дотоод монголын 24 аймаг 49 хошуу (Жирэм, Зост, Зуу үд, Шилийн гол, Улаанцав, Их зуу 6 чуулган), Цахар 8 хошуу, Түмэд 2 хошуу, [[Уйгурууд|Уйгар]]ыг Шинжааны урд 6 хот, Түвдийн Хашаг,<ref>{{Cite web |url=https://www.tolgoilogch.mn/_fyvrpygvg1 |title=Монголчууд ихэд нөлөө үзүүлсэн Түвдийн түүх |access-date=2022-07-30 |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730083455/https://www.tolgoilogch.mn/_fyvrpygvg1 |url-status=dead }}</ref> хятадийг 18 мужид хуваан захирч байв. 1860 оны 11-р сарын 2-нд "[[Бээжингийн гэрээ]]" байгуулсан. Оросын хаан улсын Засгийн газар хошууч генерал [[Н.П.Игнатьев]] тэргүүтэй онцгой төлөөлөгчдийг 1859 оны 3-р сард Бээжин рүү илгээж Чин гүрний ван Гүнтэй хэлэлцээ хийжээ. Энэ Гэрээний дагуу Уссури голоос далай хүртэл хилийн шугам тогтоожээ. Мөн уг Гэрээгээр Монголын Өргөөнд Оросын консул суулгахаар болсон. Ингээд тэнгэрийн тэтгэсний дараагаар 1796-1820 онд Юньян буюу [[Сайшаалт ерөөлт|Сайшаал ерөөлтийн]], 1821-1850 онд [[Төр гэрэлт|Төр гэрэлтийн]], 1851-1861 онд [[Түгээмэл элбэгт]]ийн, 1862-1874 онд [[Бүрэн засагч]]ийн, 1875-1908 он [[Бадаргуулт төр]]ийн хаанчлалаар Манж чин улсын үе үргэлжлэн, 1909-1911 онд [[Пүи|Хэвт ёс]]ны хаанчлалаар төгсгөл болжээ. 1861-1908 онуудад хэрэг дээрээ Цыши хатан Манжийн төрийг барьжээ. Тэрээр 1861 онд гарсан төрийн эргэлтээр Гон хунтайжийн тусламжтай Сүшүний ахалсан 8 засаг баригч ноёдыг хөөн гаргаж [[Түгээмэл элбэгт]] хааныг үхэхийнх нь өмнө Цышигийн хүү [[Бүрэн засагч]] хаанаар залгамжлуулахаар заалгажээ. Ингээд Бүрэн засагчийн мөн түүний залгамжлагч Цышигийн зээ дүү болох Зайтянь буюу Бадаргуулт төрийн нийт 47 жил Цыши “хөшигний араас захирагч” байсан байна. 19-р зуун 20-р зууны эхэн Манжийн бууралт мөхөлийн үе байж дотоодын нийгмийн хагарал мөргөлдөөн, манжийн эсрэг бослого тэмцэл, барууны түрэлт, эдийн засгийн царцалт, хээл хахууль, хүн амын огцом өсөлтөөс үүдсэн хүнсний хомсдол, байгалийн гамшиг зэрэг нь тус улсыг сульдаан доройтуулж, хятадын үндэсний үзэлтнүүд болон чинээлэг давхрагынханы хийсэн хөрөнгөтний хувьсгалаар Манж чин улс мөхжээ. Манжийн эсрэг бослого тэмцлүүдээс хамгийн том нь [[Тайпингийн бослого]] бөгөөд 1851 онд [[Хон Сюцюань]] гэгч [[Гуйжоу]] мужийг эзлэн “'''Их энхийн тэнгэрлэг хаант улс'''”-ыг байгуулан өөрийгөө хаан нь хэмээснээр эхэлж өргөн олныг хамарчээ. Энэ бослого нь өмнөд хятадыг бүхэлд нь хамарч иргэний дайны байдалд хүрч 1864 оныг хүртэл 14 жил үргэлжлэн 20-30 сая хүн үрэгдсэн ба Манжийн хааны хүсэлтээр ирүүлсэн Британи болон Францын орчин үеийн зэвсэглэлтэй цэргийн оролцоотой дарагджээ. Үүнээс гадна 1856-1873 оны [[Юньнань|Юньнан]]д гарсан [[Хмонг ястан|Мяо хүмүүс]]ийн болон [[Хотон (үндэстэн)|Хотон]] Пантайгийн эсэргүүцэл, 1862-1877 оны лалын шашинтнууд “[[Цагаан малгайтны бослого|Цагаан малгайтны]]”<ref>{{Webarchiv|url=https://www.tolgoilogch.mn/_00z6+fcj7z |wayback=20220730004802 |text=Ардын дуу "Гоолингоо"-гийн үнэн түүх ийм ажээ |archiv-bot=2023-10-06 21:12:58 InternetArchiveBot }} Tolgoilogch.</ref> бослогууд мөн Монгол оронд 1870 онд Их хүрээнд манжийг эсэргүүцсэн ардын хөдөлгөөн, 1880 онд [[Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого|ард Онолтийн удирдлагаар Улиастайн цэргийн бослого]], Ордосын дугуйлан, 1900 онд Улиастайд манжийн эсрэг монгол цэргийн бослого, 1906 онд Их хүрээнд хятадын мөнгө хүүлэгч худалдаачдын эсрэг ардын хөдөлгөөн зэрэг бослого хөдөлгөөнүүд гарч байв. === Чин гүрний сүүлч үе === 19-р зуунд Ёвропын улсууд эрчтэй хөгжин колончлох, эдийн засгийн ашиг сонирхолдоо бусад улсыг хамруулах бодлогыг явуулж байсан нь Манжийн тэнгэрийн доорхи бүхнийг захирах бодлоготой мөргөлдөж эхэлсэн байна. Их Британи Британи болон Францын хятадад дахъ хар тамхины наймааг нь хаах гэсэн 1838 оны Манжийн оролдлогын хариуд дайн зарласнаар 1839 онд хар тамхины дайн эхлэв. Уг дайнд орчин үежсэн Британичууд тэнгис болон эх газарт хоцрогдсон Манжийн цэргийн хүчнийг хялбархан цохиж 1842 онд ялагдсан манжууд Нанкинд манайхны хэлдэгээр хилс гэрээ гэгчийг Британитай байгуулсан байна. Уг гэрээ ёсоор Манжууд дайны төлбөр төлөхөөс гадна боомтуудаа ёвропчуудад нээн онцгой эрх эдлүүлэх болон [[Хонконг]] Британид өгчээ. Барууныхан үүгээр ханасангүй, 1854 онд Британичууд Нанкины гэрээг дахин авч үзэх хятадын гол мөрөнд онцгой эрх эдлэх Бээжинд элчин сайдын яам нээх зэрэг зүйлийн тулгалтанд Манжууд эсэгүүцсэнд дахин дайн зарласанаар 1856 онд хар тамхины 2-р дайн эхэлсэн байна. Энэ дайн 1858 онд Британи болон Америк Француудтай өмнөхөөс илүү доромж гэрээг Тяньжинд байгуулснаар дуусаж Манжууд албаны бичиг баримтуудаа англи хэл дээр хийх, Британийн байлдааны онгоцуудад хятадын гол мөрнөөр чөлөөтэй нэвтрэх онцгой эрхийг өгчээ. Үүнээс гадна 1844 онд Вансяд Америктай хилс гэрээ, 1860 онд Бээжинд, 1881 онд Петербургт Оростой гэрээ байгуулан онцгой эрхүүдийг өгч 1894-1895 онд Японтой хийсэн дайнд ялагдал хүлээжээ. Энэ мэт дорой байдал нь Хятадын үндэсний үзэлтнүүд, шинэчлэгчдийн дургүйг ихээхэн хүргэж байсны дээр [[Цыши]] хатны өөрийн сүр хүчийг нэмэгдүүлэхийн тулд гаргасан их хэмжээний зардал тансаглал, энгийн ардын ядуурал зэргээс үүдэн Манжийн засаглалыг эсэргүүцэгчдийн тоо ихэд нэмэгдэхийн хажуугаар европынхон буюу гадныхныг үзэн ядах үзэл дэвэрчээ. 1898 онд [[Бадаргуулт төр]] хааны “[[Шинэтгэн засах 100 өдөр]]” гэгч шинэтгэлийн бодлогоор хуучин хууль журмуудыг хүчингүй болгон [[Ли Хунжан]] зэрэг хуучинсаг үзэлтэй гэгдсэн улсыг албанаас буулган Кан Юүвэй мэт шинэчлэгчдийг өндөр албанд томилсон боловч Цыши хатан түүнийг таслан зогсоож ордны хорионд оруулсан байна. Энэхүү өөрчлөлтөөс улбаалан Манжуудын Монголтой хийсэн хуучин гэрээ хэлцлүүд, Монголтой холбоотой хууль цаацуудад өөрчлөлт орж эхэлсэн ба Монголын газар нутагт хятадуудыг суурьшуулахгүй байх зэрэг тохиролцоо алдагдаж Монголд тариалан хөгжүүлэх нэрээр 1906 онд хятадуудыг монголд нүүлгэх товчоо гэгчийг Бээжинд байгуулсан зэрэг нь Монголчуудын дургүйг мөн ихээхэн хүргэсэн явдал болжээ. Түүхэнд “[[Ихэтуанийн бослого|Боксчдын бослого]]” хэмээгдсэн эсэргүүцлийн хөдөлгөөний тэргүүн зорилт нь Манжийн хаант засаглалыг түлхэн унагаж харийнханыг хятадаас хөөн гаргах байсан ч Цыши хатан сайд нараараа дамжуулан тэднийг хянаж удирдагчаар нь “Чин улсыг дэмжин гадныхныг устгая” гэсэн уриа гаргуулан эрчимжүүлжээ.<ref>[https://mn.unansea.com/боксчин-бослого-тайлбар-түүх-зорилго/ Боксчин Бослого: Тайлбар, Түүх, Зорилго, Шалтгаан, Үр Дагавар]</ref> 1899 онд боксчид хятадад байсан хэдэн мянган загалмайтны шашны номлогчдыг толгойг нь тасдах, амьдаар нь өвчих зэргээр хэрцгийгээр алж хэдэн аван мянган христэд итгэгч хятадуудыг алж хядсан үйлдэл хийснийг Цыши өөгшүүлэн дэмжиж байв. 1901 онд Германы элчин сайд алагдсанд 25.000 хүний бүрэлдэхүүнтэй 8 улсын цэргийн хүчин Бээжинг эзлэхэд зугтан гарсан Цыши болон Манжийн засаг захиргаа хамтын хүчний тавьсан шаардлагыг хүлээн авч их хэмжээний мөнгөөр төлбөр хийн Бээжинг эргүүлэн авчээ.<ref>[https://mn.eferrit.com/1900-оны-хятадын-боксчдын-бослого/ 1900 оны Хятадын боксчдын бослого]</ref> Энэ үед [[Ли Хунжан]] Чин улсын гадаад бодлогод их нөлөөтэй байсан. 19-р зууны хоёрдугаар хагас 20-р зууны эхэнд Чин улсын дотоод гадаад байдал ихээхэн сулран доройтсон тул өөрийн улсын хэмжээнд 1901 онд “[[Шинэ засгийн бодлого]]” хэмээн эдийн засгийн шинэчлэлийн хөтөлбөрийг зарласан. 1908 онд хатан хаан Цыши болон Бадаргуулт төр хаан хоёр ''Чунь чин ван'' буюу [[Зайфөн]]ий ахмад хөвгүүн 2 настай [[Пүи]]г хаан суулгахаар гэрээслэн сульдаж доройтсон хэзээ мөдгүй сүйрэх гэж буй хаант төрийг үлдээгээд хоёул ойролцоо өөд болцгоов. Цыши үхэхийнхээ өмнө итгэлтэй тайганаараа хаанд хор өгүүлжээ гэх нь бий ч өөр хувилбараар [[Юань Шикай|Юан Шикай]] хоёуланг нь гар буугаар буудаж хороосон гэх нь ч байдаг юм байна. Ингээд Зайфөн засаглалыг авснаар генерал Юан шикай албанаасаа буужээ. 1911 онд Зайфэн үндсэндээ Айшин гиоро овгийнхноос бүрдсэн “Хааны гэр бүлийн танхим”-ыг байгуулж төрийн хэргийг явуулах болсон байна. [[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал|Мөн оны 10 сарын 10-нд Учаны босогчи]]д Дундад Иргэн Улс (Бүгд найрамдах хятад улс)-ыг байгуулж Нанжинд [[Сунь Ятсен|Сүнь Ятсэн]]<nowiki/>ээр толгойлуулсан засгийн газар байгуулснаа зарласан байна. Үүний дараагаар хэд хэдэн муж Манжаас салж ДИУ-д орж эхэлсэн тул Манжийн засгийн газар хувьсгалчдыг даруулахаар Юан Шикайд Манжийн анхны орчин үеийн зэвсгээр зэвслэгдсэн орчин үеийн цэрэг байлдааны арга барилд суралцсан Бэйяны армиа захирах эрхийг нь буцаан өгчээ. Юан Шикай ерөнхий сайд болж өөрийн танхимаа бүрдүүлсний дараа хатан хаан Лонуйгийн оролцоотойгоор Зайфэнийг эрх мэдлээс нь салган Чин улсын улс төрийн гол тоглогч болов. [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсэн]] үндсэн хуульт бүгд найрамдах засаглалыг хүсч байсан бол Юан Шикай үндсэн хуульт хаант засгийг байгуулахыг зорьж байсан ч хоёул Хятадын эрх ашгийг урьтал болгон үзэж байв. Ингээд Юан Шикай [[Лонуй хатан|Лонуй хатны]] зөвшөөрлөөр хувьсгалчидтай хэлэлцэн тохиролцох оролдлогыг хийж эхлэв. Сунь Ятсэн Бүгд найрамдах улс байгуулж дэмжлэг үзүүлбэл Юан Шикайг ерөнхийлөгч болгоход бэлэн байлаа. Хэд хэдэн удаагийн яриа, хэлэлцээний үр дүнд 1912 онд Лонгуй хатан, хааны хаан ширээнээс татгалзах тухай зарлигийг гаргаснаар хятадад 2000 гаруй жил тогтсон хаант засаг мөн 300 шахам жил (1616-1912) тогтносон Манж чин улсын ноёрхолд цэг тавьжээ.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.sonin.mn/news/politics-economy/388 |wayback=20220729202808 |text=ХХ зууны Монголд тохиосон гурван хувьсгалын эхний 10 жилийн тухай эргэцүүлэл |archiv-bot=2023-10-06 21:12:58 InternetArchiveBot }} М.Далайхүү Эх сурвалж: "Монцамэ".</ref> == Засаг төр == === Төрийн бүтэц зохион байгуулалт === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чин гүрний яамдын харьяа хүрээлэн, хэлтэс товчоод ! rowspan="2" |Байгууллагийн нэр (манж нэр) ! rowspan="2" |Хятад ханз ! colspan="2" |Огноо ! rowspan="2" |Тайлбар |- !Байгуулсан он !Татан буугдсан он |- ! colspan="5" |Шинэ Засгийн бодлогоос өмнөх үеийн төрийн байгууллага (1616-1901) |- |Дотоод яам (dorgi yamun) |内閣 |1644 |1912 оны 2 сар | |- |Цэргийн төв зөвлөл (coohai nashūn i ba) |軍機処 |1729 |1911 | |- |Дотоод хэргийг бүгд ерөнхийлөн захирагч яам (dorgi baita be uheri kadalara yamun) |内務府 | | | |- |Угсааны хэргийг захирагч яам (uksun be kadalara yamun) |宗人府 |1652 |1912 оны 2 сар |[[Айсингиоро|Айсингиоро овгийнхны]] асуудлыг хариуцсан яам |- |Түшмэлийн яам (hafan i jurgan) |吏部 | rowspan="6" |1631 | rowspan="4" |1911 | |- |Өрхийн яам (boigon i jurgan) |戸部 | |- |Ёслолын яам(dorolon i jurgan) |礼部 | |- |Цэргийн яам(coohai jurgan) |兵部 | |- |Шүүх яам (beidere jurgan) |刑部 | rowspan="2" |1912 оны 2 сар | |- |Үйлдвэрлэх яам(weilere jurgan) |工部 | |- |[[Мүгдэн|Мүгдэнгийн]] таван яам |盛京五部 |1658-1691 | |1658-1691 оны хооронд Цэрэг, Ёслол, Өрх, Шүүх, Үйлдвэрлэх яамдыг тус бүрд нь байгуулсан. |- |Бунханы ёслолын яам |陵寝礼部 | |1913 | |- |[[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам]] (tulergi golo be dasara jurgan) |理藩院 |1639 |1912 | |- |Бүгд байцаагч яам (uheri be baicara yamun) |都察院 |1636 | rowspan="7" |1912 оны 2 сар | |- |Дали хүрээлэн (beiden be tuwancihiyara yamun) |大理院 | rowspan="4" |1644 | |- |Бичгийн утгачийн хүрээлэн (bithei yamun) |翰林院 | |- |Улсын хөвгүүдийн сургууль (gurun i juse be hūwašabure yamun) |国子監 | |- |Тэнгэрийг сүслэх хүрээлэн (abka be ginggulere yamun) |欽天監 | |- |Хиа захирах газар (hiya i ba) |侍衛処 | | |- |Нийслэл хотын хянан байцаах хэлтэс |京城巡防処 |1853 | |- |Тайпу хэлтэс (adun be kadalara yamun) |太僕寺 | rowspan="4" |1644 | | |- |Тайчан хэлтэс (wecen i baita be aliha yamun) |太常寺 | | |- |Гуанлү хэлтэс (sarin be dagilara yamun) |光禄寺 | | |- |Хонлү хэлтэс (doro jorire yamun) |鴻臚寺 | | |- |Шэнжи хуаран (mergen fakjingga kūwaran) |神機営 |1861 | | |- |Жянрүй хуаран (silin dacungga kūwaran) |健鋭営 | | | |- |Хуоци хуаран (tuwa i agūra i kūwaran) |火器営 | | | |- |Хуйкао фу (acabufi baicara yamun) |会考府 |1723 | | |- |Шүньтянь фу |順天府 |1644 |1912 оны 2 сар |Бээжин хотын өөр нэр |- |Улсын түүхийн хүрээлэн (gurun i suduri kuren) |国史館 |1765 | | |- |Найман хошууны бүгдийн даргын яам (gūsai yamun) |八旗都統衙門 | | | |- |Цэргийн бүгд захирагчын яам (yafahan coohai uheri da yamun) |歩軍統領衙門 |1644 | | |- |Хармөрөний жанжины ордон (sahaliyan ula i jiyanggiyūn yamun) |黒竜江将軍衙門 |1683 | | |- ! colspan="5" |Шинэ Засгийн бодлогоос хойшх үеийн төрийн байгууллага (1901-1912) |- |Гадаад улсын хэргийг захирах яам (tulergi geren gurun i baita be icihiyara jurgan) |外務部 |1901 |1912 оны 2 сар |Гадаад хэргийн яам |- |[[Дай Чин гүрний банк]] (daiching gurun i boigon jurgan i menggun hūdai kūwaran) |大清戸部銀行 |1905 | | |- |Бичгийн яам (tacikū be kadalara jurgan) |学部 |1905 | | |- |Хууль зүйн яам |法部 |1906 | | |- |Тариалан, үйлдвэр, худалдааны яам(tarire weileme hūwašara jurgan) |農工商部 | rowspan="2" |1906 | rowspan="8" |1912 оны 2 сар | |- |Иргэнийг засагч яам (irgen be dasara jurgan) |民政部 | |- |Хянан цагдах яам |巡警部 |1905 | |- |Шуудангийн яам (giyamulame ulara jurgan) |郵伝部 |1906 | |- |Мэргэдийг засах хүрээлэн (dasan be hebdenere yamun) |資政院 |1907 | |- |Жюньзи фу |軍咨府 |1906 | |- |Хянан шалгах |検査庁 | | |- |Давс тээвэрлэлтийн хэлтэс |長蘆塩運使司 | | |} === Засаг захиргааны хуваарь === [[Зураг:Qing_Dynasty_1820.png|thumb|right|Газар нутаг. 1820 он]] Чин улс 18-р зууны сүүлээр [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсэний]] хаанчлалын үед [[Дотор газар]] (18 муж), өнөөгийн зүүн хойд гурван муж ([[Хармөрөн муж|Хармөрөн]], [[Гирин муж|Жилинь]], [[Ляонин муж|Ляонин]]), [[Өвөр Монгол]], [[Ар Монгол]], [[Шинжаан]], [[Төвөд]]ийг хамарсан өргөн уудам нутгийг эрхшээхдээ 13 сая км² газар нутагтай болсон байв. 19-р зууны сүүлээр Чин улсын төрд хятад түшмэд олноор төрийн дээд эрх мэдэлд нөлөөлөх болсноор Манжуур, Шиньжяныг задалж, дотор газрын 18 муж дээр нэмж 22 муж болгон өсгөжээ. Фужянь дотор байсан Тайванийг дотоод 19 дэх мужаа болгосон авч 1895 онд болсон [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|Япон-манжийн дайнд]] ялагдсанаар Японы мэдэлд шилжүүлсэн. Үүнээс гадна [[Солонгос]] (тухайн үеийн [[Чусонь]]), [[Дай Вьет|Вьетнам]], Афганы Катоор улс, [[Кокандын хант улс]], Непал зэрэг улсууд Чинд алба барьдаг хараат улс байсан. ==== Манжуурын захиргааны хуваарь ==== Чин Улсын төрөөс манжуур буюу өөрсдийн эх нутгийг [[Гириний жанжин]], [[Хармөрөний жанжин]], [[Мүгдэний жанжин]] гэсэн гурван жанжин захирах тусгай захиргааны бүс болгосон нь 1907 он хүртэл хүчинтэй байснаа, хятадууд олноор суурьшсан тул дотор газрын адилаар муж болгон өөрчилсөн. '''Гириний жанжин''' нь одоогийн [[БНХАУ]]-ын [[Жилин муж|Жилинь мужийн]] өмнө, [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужийн]] зүүн өмнө, [[ОХУ]]-ын [[Приморийн хязгаар]], [[Хабаровскийн хязгаар]] нутгийг харьяалж байсан. Гириний жанжингийн доор дараах туслагч жанжины нутгууд харьяалагдаж байсан. # Нингутагийн туслагч жанжин # Бэдунагийн туслагч жанжин # Гириний туслагч жанжин # Алачугийн туслагч жанжин # Лалины туслагч жанжин # Хунчуны туслагч жанжин # Иланы туслагч жанжин '''Хармөрөний жанжин''' нь одоогийн Хятадын Хармөрөн мужын ихэнх нутаг, Хөлөнбуйр, [[Орос|Оросын]] [[Амур муж|Амур мужийн]] нутаг багтаж байсан. Дараах туслагч жанжингийн хуваарь нутагт хувааж байсан. # Хармөрөний туслагч жанжин # Мэргэний туслагч жанжин # Цицихарын туслагч жанжин # Бутхагийн туслагч жанжин # Хайлаар дахь Хөлөнбуйрын туслагч жанжин # Тонкэний туслагч жанжин '''Мүгдэний жанжин''' нь одоогийн [[Ляонин муж|Ляонин мужийн]] нутаг бүхлээрээ багтана. # Мүгдэний туслагч жанжин # Жиньжоугийн туслагч жанжин # Зиньжоугийн туслагч жанжин # Хэтуалагийн туслагч жанжин ==== Дотор газрын захиргааны хуваарь ==== <div style="column-count: 2;"> #Жили, одоогийн [[Хэбэй]] #[[Хөнань]] #[[Шаньдун]] #[[Шаньси]] #[[Шэньси]] #[[Ганьсү]] #[[Хүбэй]] #[[Хүнань]] #[[Гуандун]] #[[Гуанши]] #[[Сычуань]] #[[Юньнань]] #[[Гуйжоу]] #[[Жянсү]] #[[Жянши]] #[[Жөжян]] #[[Фужянь]] (1895 он хүртэл Тайванийг багтаасан) #[[Аньхүй]] </div> * 19-20-р зуунд нэмэгдсэн 5 муж <div style="column-count: 2;"> #[[Шинжаан]] #[[Тайвань]] (1895 он хүртэл) # Фөнтянь, одоогийн [[Ляонин]] #[[Гирин]] #[[Хармөрөн]] </div> ==== Монгол, Төвөдийн захиргаа ==== Манжийн төрөөс монголчуудыг захирахдаа Гадаад монголын төрийг засах явдлын яамнаас тухайн газар оронд томилогдсон төлөөний сайд, жанжны шууд удирдлагын дор аймгуудын чуулган даргын газар ажиллаж байв.<ref name=":3">{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |edition=1 |volume=4 |location=Улаанбаатар |pages=165-176}}</ref> Чуулган нь тухайн аймгийн хошууны үйл ажиллагааг хянаж байх үүрэгтэй бөгөөд чуулган бүрд чуулган дарга 1, дэд даргад тухайн чуулганд хамрагдах газар нутгийн их, багаас хамаарч 2-3 хүнийг тавьж байв.<ref name=":3" /> Засаг хошууг угсаа залгамжилсан ноён Манжийн хуулинд заагдсан эрх хэмжээний дотор захирах бөгөөд тамгын газрын тусламжтай ажил хэргээ явуулах ба тамгьгн газарт туслах түшмэл, захирагч, мэйрэн, залан зэрэг хүн ажилладаг, тэднийг сонгох дөрвөн тушаалтан гэдэг байв.<ref name=":3" /> Харин засаг ноёнгүй зарим хошууг бүгдийн дарга тушаалтан захирах боловч үе залгамжлахгүй зөвхөн томилогдон ажиллаж байв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Манжийн үеийн Монгол дахь захиргаа<ref name=":3" /><ref>{{Cite book |last=Л |first=Жамсран |title=Монголын Түүхийн Дээж Бичиг |year=1992 |edition=1 |volume=4 |location=Улаанбаатар |pages=101-102}}</ref> !Чуулган !Аймаг !Хошуу !Сум !Харьяалан захирах манж сайд, жанжин !Тайлбар |- ! colspan="6" |Ар Монгол |- |Богд хан уулын чуулган |[[Түшээт хан аймаг]] |20 |51 | rowspan="2" |[[Хүрээний хэрэг шийтгэгч сайдын газар|Их Хүрээний манж амбан]] | |- |Хэрлэн Барс хотын чуулган |[[Сэцэн хан аймаг]] |23 |40 | |- |Заг голын Биндэрья нуурын чуулган |[[Засагт хан аймаг]] |19 |17 | rowspan="4" |[[Улиастайн жанжны газар|Улиастайн Хязгаар дахиныг тогтоогч зүүн этгээдийн туслагч жанжин]] | |- |Цэцэрлэгийн чуулган |[[Сайн ноён аймаг]] |24 |31 | |- | rowspan="2" |Чуулгангүй |[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагна урианхайн хязгаар]] |5 |5 | |- |Хөвсгөл нуурын урианхай | | | |- |Сайн заяатын зүүн гарын чуулган |[[Дөрвөд Далай хан аймаг|Дөрвөдийн Төгс хүлэг далай ханы аймаг]] |12 |22 | rowspan="9" |[[Ховдын манж сайдын газар|Ховдын манж амбан]] | |- |Сайн заяат баруун гарын чуулган |[[Дөрвөд Үнэн зоригт ханы аймаг|Дөрвөдийн Үнэн зоригт ханы аймаг]] |7 |24 | |- | rowspan="8" |Чуулгангүй |Алтайн Урианхайн долоон хошуу |7 |27 | |- |Торгуудын гурван хошуу |3 |4 | |- |Захчины хоёр хошуу |2 |5 | |- |Хошууд хошуу |1 | | |- |Өөлд хошуу |1 | | |- |[[Мянгад|Мянгад хошуу]] |1 | | |- |Ховдын тариачин хошуу |1 | | |- |[[Дарьганга|Дарьгангын таван гарын сүрэг]] | | |Сюаньхуад суух Цахарын хошуу захирагч амбан |5 гарын 198 суурь сүрэгтэй<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон |year=2003 |edition=1 |volume=4 |location=Улаанбаатар |pages=168}}</ref> |- ! colspan="6" |Дотоод Монгол |- | colspan="2" |[[Зостын чуулган]] |5 |322 | rowspan="2" |[[Жэхэ хотын хошуу захирагч амбан]] | |- | colspan="2" |[[Зуу Удын чуулган]] |11 |298 | |- | colspan="2" |[[Улаанцавын чуулган]] |6 |56 | rowspan="2" |Хөх хотын Хол дахиныг амаржуулагч хотын жанжин | |- | colspan="2" |[[Их Зуугийн чуулган]] |7 |274 | |- | colspan="2" |[[Шилийн Гол аймаг|Шилийн голын чуулган]] |10 |113 |Сюаньхуад суух Цахарын хошуу захирагч амбан | |- | colspan="2" |[[Жиримийн чуулган|Жирэмийн чуулган]] |10 |234 |[[Мүгдэний жанжин]] | |- | rowspan="3" |Чуулгангүй |Цахар аймаг |8 |62 |[[Сюаньхуа|Сюаньхуад]] суух [[Цахарын хошуу захирагч амбан]] |4 сүрэг |- |Түмэд аймаг |2 |45 |[[Хөх хот|Хөх хотын]] [[Хол дахиныг амаржуулагч хотын жанжин]] | |- |Хөлөнбуйрын Барга |8 | |[[Хармөрөний жанжин]] | |- | |[[Алашаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] |1 |8 |Яргайд суусан хэрэг шийтгэгч хэлтэсийн түшмэл<ref>{{Cite book |last=Галдан |first=туслагч |title=Эрдэнийн эрих |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=160}}</ref> | |- | |[[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] |1 |1 | | |- ! colspan="6" |Хөхнуурын Монгол |- |Хөхнуурын зүүнгарын чуулган | rowspan="2" |Хөхнуурын Монгол |13 |49 | rowspan="2" |Сининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд | |- |Хөхнуурын баруунгарын чуулган |16 |51 | |- ! colspan="6" |Шинжааны Монгол |- |Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулган | rowspan="4" |Шинэ дагасан Торгууд аймаг |4 | rowspan="4" |79 | rowspan="7" |[[Илийн жанжин]] |Тэнгэр уулын емне бие, Хар Сайр орчмын нутаг |- |Үнэн сүжигтийн умар замын чуулган |3 |Ховог сайрын нутаг |- |Үнэн сүжигтийн өрнө замын чуулган |1 |Жин хэ орчмын нутаг |- |Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулган |2 |Хүр, Хар ус хавийн нутаг |- |Бат сэтгэлтийн чуулган |Хошууд аймаг |3 |11 |Жултас гол орчмын нутаг |- |Чин сэтгэлтийн чуулган |Шинэ дагасан Хошууд |5 |4 | |- | |Илийн Цахар, Өөлд хошуу |8 | | |} # [[Тэнгэр уул]]ын ар өвөр (хожим Шиньжян болон нэгдсэн) - [[Хамил тойрог|Хамил]] зэрэг хагас өөртөө засах хант улсыг багтаасан. Мөн 10 хошуу торгуудын [[Чин сүсэгтийн чуулган]], 3 хошуу хошуудын [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] багтаж байсан. # [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Гадаад Монгол]] – [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Засагт хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]], [[Ховдын хязгаар]], [[Урианхай|Урианхайн хязгаар]] # [[Өвөр Монгол|Дотоод Монгол]]<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/126 Манж нар Өвөр 49 хошууг “Дотоод засаг” гэдэг нэр томьёогоор илэрхийлдэг байснаа XIX зууны эхнээс “Дотоод засаг”-ийг “Дотоод Монгол” гэдэг нэр томьёогоор илэрхийлэх болов. Энэ үеэс эхлэн энэхүү “Дотоод Монгол” хэмээгч нь монголчуудын өөр зуураа хэрэглэдэг “Өвөр Монгол” гэдэг ойлголттой агуулгын хувьд бараг нийцэх болжээ. Тиймээс “Өвөр Монгол буюу Дотоод Монгол”, “Ар Монгол буюу Гадаад Монгол” хэмээн ямарваа нэгэн ялгаваргүйгээр хэрэглэх болсон бололтой.] Ц.Цэрэндорж, Монголын түүх</ref> - 6 чуулганы 49 хошуу ([[Жиримийн чуулган]], [[Зостын чуулган]], [[Зуу Удын чуулган|Зуу үдийн чуулган]], [[Шилийн голын чуулган]], [[Улаанцавын чуулган]], [[Их Зуугийн чуулган]]) # Бусад монгол газар – Алшаагийн торгууд хошуу, Эзнээ голын өөлд хошуу, Или, [[Хөхнуур]], [[Дарьганга|Дарьгангын дээдсийн адууны сүрэг]], [[Цахар түмэн|Цахар найман хошуу]], [[Хөлөнбуйр]] дахь [[Барга|шинэ, хуучин Баргын]] хошууд. # [[Төвөд]] ([[Ү-Цан]], [[Кам]]ын баруун хагас, одоогийн [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн ӨЗО]]-той бараг дүйнэ) # [[Манжуур]] буюу манжийн уугуул нутаг (одоогийн хятадын зүүн хойд орон, хожим [[Гирин]], [[Хармөрөн]] муж болон задарсан) === Манжийн ноёрхлын үед феодалын мөлжлөг ширүүссэн нь === {{main|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон}} Манж Энх Амгалан хааны үеэс цэцэглэн мандаж Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны үе хүртэл үргэлжилсэн юм. Манжийн түрэмгийлэгчид, Монголын шар хар феодалыг түшин, хөдөлмөрчин ард, албат, хамжлагын эрхгүй байдлыг урьдынхаас нь бүр хүндрүүлсэн билээ. Монгол орныг Манжийн хааны төлөөний сайд нар болох Манж [[амбан]]ууд захирч байв.<ref>[https://gogo.mn/r/924o2 ТҮҮХЭН ЗУРГУУД: Манж амбан]</ref> Монголын тухай манж нараас “[[Монгол цаазын бичиг]]”-т оруулсан хууль цөм феодаль ангийн шинж чанартай нь илэрхий юм. Тэдгээр хууль ёсоор монголын хөдөлмөрчин олны аж төрөх хамаг юмыг нарийн чанд дүрэм хэмжээтэй болгож, монгол газарт Манжийн хянан цагдах дэглэм тогтжээ. ==Нийгэм== Мин улсын үед ойролцоогоор Хятад 150 сая хүн амтай байсан бол 18-р зууны төгсгөлд буюу Чин улсын үед 300 сая болж өссөн. Хүн ам өсөхөд нөлөөлсөн хэд хэдэн томоохон шалтгаан бий #Мин улсыг унасанаар Эртний [[Цинь улс|Цинь улсын]] үеэс баригдаж эхэлсэн хирээр жил бүр насанд хүрсэн олон мянган насанд хүрсэн хятад эрэгтэйчүүдийг дайчлан амь насыг авч оддог байсан Их цагаан хэрмийг барих явдлыг зогсоосон. #Мин улсын сүүлийн жилүүдэд мөрдөгдөж ирсэн дааж давшгүй элдэв татвар-гувчуур (өрхийн татвар, цонхны гувчуур) гэх мэтийг болиулсан #Зүүнгарын улсыг эзлэн авснаас хойш томоохон дайн хийгээгүй нь 18-р зуунд удаан хугацаагаар улс гүрэн нь тогтвортой тайван амгалан байсан #Мөн [[Америк]]аас шинэ төрлийн ургацууд болох [[эрдэнэ шиш]], амтат төмс, самар гэх мэт зүйлсийг импортлох болсон #Мөн зүүн өмнөд Азиас шинэ төрлийн цагаан будаа ирсэн нь үйлдвэрлэл нь их хэмжээгээр өсөхөд жил бүр үерлэж олон сая хүний амийг авч оддог байсан Шар ба Хөх Мөрний тариалангийн даланг сэргээн засварлах, нэмж барих ажлыг Чин улсын эхэн үед санаачлан амжилттай зохион байгуулсан нь нөлөөлсөн. ===Шашин=== [[Файл:Hohhot Dazhao temple.ecriteau miltilingue.jpg|thumb|Хөх хотын [[Их зуу хийд]]]] Манжийн хааныг сүүлчийн Монголын Лигдан хааны эсрэг кампанит ажилд [[Төвөдийн Буддын шашин]]ыг дэмжиж эхэлсэн юм. Манж Хунтайжийн цол нь Сэцэн буюу Дээд эрдэмт хаан гэгдэж байсан. 1642 онд Төвөдийн [[Далай лам]]аас Манзшури бурханы хувилгаан дүр өргөмжлөл хүртсэн. Мөн Манж гэдэг үг нь тэдний хэлээр эр зориг гэсэн үгтэй нь адилхан дуудагддаг гэх шалтгаануудаар тэд өөрсдийгөө нэрлэсэн байх магадлалтай. Монгол орон тэр үед их том орон байсан болохоор аймаг болгон угсаатан болгон өөр өөр байгаль, газар зүйн бүсэд, эдийн засаг, улс төрийн нэгдэлтэй болчихсон, үүнээс улбаалаад сэтгэлгээ, оюуны цар хүрээ эрх ашиг нь тусдаа болчихсон байлаа. Өвөр монголчууд онцолбол [[Цахар]]ууд олон жил улс төр, оюун санааны төв байсан бол аглагын 12 отог [[Халх]]ууд нь Монгол орны хамгийн зах хязгаарын хоцрогдмол, бүдүүлэг соёлжоогүй хязгаар 1911 он хүртэл байжээ. Иймд Манжууд Монголчуудад ялгавартай хандаж байсан бөгөөд анх дагаж орсон хөрш зэргэлдээ [[Хорчин]] зэрэг аймгуудад хүндэтгэлтэй хандаж ах, дүү холбоотны ёсоор ханддаг байсан учир тэднийг шарын шашинд гүн автуулах явдлыг хориглон Манжийн Сэцэн хаан 1633 онд “Монголчууд лам нарын үгэнд маш итгэж эд малыг бүрэлгэн өгч хилсийг арилга, сүнсийг сайн газар төрүүл хэмээн ёдор татуулж, овоо үйлдүүлэх зэрэг нь их л мунхаг тэрслүү, үүнээс хойш цөм цаазлан байлгаваас зохимуй” гэж байжээ. Учир нь Манж Хятадыг эзлэх, даран захирч байхад Өвөр монголчуудын цэрэг, эдийн засгийн хүчин чадал нь стратегийн хувьд чухал ач холбогдолтой байв.<ref name=":2"/> Өндөр гэгээн [[Занабазар]] нь монголын бурханы шашин, улс төрийн үйл хэрэгт идэвхтэй оролцож байсан юм. Мөн Монгол оронд бурхан шашныг хөгжүүлэхийн тулд хэд хэдэн сүм хийдүүдийг байгуулан, урлагийн олон арван бүтээлүүдийг туурвих, өөрийн дэг сургуулийг буй болгох ажлуудыг түүхэнд гүйцэтгэсэн юм. Тэрээр халх, ойрадын зөвчилдөөний улмаас өөрийн ард иргэдийг авч 1691 онд Долоннуурт Манж Чин улсыг түших чуулган чуулснаар халхыг Манж нар эрхшээх үүд болсон юм.<ref>Чулуун С. Өндөр гэгээн Занабазар ба Оросын хаант улс. // Өндөр гэгээн Занабазар: амьдрал, өв. УБ., тал 31-40.</ref> Харин тэд Халхыг найдваргүй этгээд хэмээн тооцож байсан агаад гадаад Монгол хэмээн өвөр Монголчуудаас тусад нь ялгаварлаж тусгай өөр бодлого хэрэгжүүлэв. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаанд найдваргүй Халхын цэрэг, эдийн засаг Зүүнгарын хаант улс унаснаас хойш хэрэгцээгүй болсон юм. Тухайлбал Халхууд тун найдвар муутай холбоотон гэдгээ түүхийн турш харуулан Чингүүнжавийн бослого гэх мэтээс авахуулаад хожим Хятадад гарсан бослогуудыг дарах зэрэг үйлсэд цэрэг гаргалгүй хойш суун тэр байтугай босож байсныг XIX зууны Халхын түүхэнд гарсан цэрэг Онолт, Энхтайван зэргээр удирдуулсан үймээнүүд харуулдаг. Ингээд Халхаас илүү хүн амтай Өвөр монголд 49 хошуу байсан бол Халхад 86 хошуу дээр нь шавь нар гэж тусдаа засаг захиргаа байгуулан маш ихээр задалж хаясан байна. Иймээс тэд Халхад шарын шашин дэлгэрэхийг машид дэмжин [[Амарбаясгалант хийд]] гэх зэрэг хийдүүдийн барилгын ажлыг мөнгө санхүүгээр тэтгэж байлаа. Ингэснээр Халх нь дэлхийд төдийгүй Монгол угсаатан дундаа хамгийн бүдүүлэг хоцронгуй нь нэн хэтэрхий болж хүн амын ердийн өсөлт байтугай генетикийн хувьд бууран доройтсон.<ref name=":2">[https://gantulga.wordpress.com/2010/04/14/монгол-буддизм-4/ Түвдийн шарын шашны Монгол дахь бодлого] 2010 оны 4 дугаар сар 14</ref> {{Хянах}} [[Бөө мөргөл]] нь арван наймдугаар зууны өмнө Манжийн оюун санааны амьдралын гол цөм байсан юм. 1691 онд Ар Монголыг Чин улсын хавсаргасаны дараа бурханы шашин шүтлэгтэй газар нутгийн голлох шашин болж, бөөгийн шашин нь бурханы шашны элементүүдийг нэгтгэж эхлэв. == Эдийн засаг == {{Гол|Дайчин гүрний зоос}} [[Мин улс]]ыг түлхэн унагаасан үймээн самууны эцэст туйлдсан [[Хятад]]ын [[эдийн засаг]] 17-р зууны төгсгөлд сэргэж хэвэндээ оржээ. Дараагийн зуунд Мин улсын төгсгөл үеийнх мэт дотоодын зах зээл үргэлжлэн тэлсээр, гадаад зах зээлээс хамаарах хамаарал ихэсч, бүс нутгуудын хоорондын худалдаа өсөн, хүн ам ч түргэн нэмэгдсэн. 17-р зууны сүүл үеэр хаагдсан зүүн өмнөд эргээ дахин нээснээр гадаад худалдаа маш хурдан дахин сэргэж, 18-р зууны сүүлийн хагасын турш жил тутам 4% өсч байлаа. Хятад нь [[цай]], [[торго]] болон бусад бүтээгдхүүнүүдээ экспортлож, Баруунтай хийдэг гадаад худалдааны баланс нь ашигтай байв. Энэ урсгалын үр дүнд мөнгөний нийлүүлэлт маш их хэмжээгээр нэмэгдэж, өрсөлдөх чадвартай, тогтвортой эдийн засгийг бий болгожээ. 18-р зууны дунд үеэр феодалын эдийн засаг хөгжлийн шинэ оргилдоо хүрсэн ба түүнийг түүхэнд “Кан Чяний мандлын үе” хэмээн нэрийддэг.<ref name=":1">[http://mn.cctv.com/2017/08/04/ARTIcgHxUtS6d1AISNMDDjQY170804.shtml Чин улсын түүхээс] Гүнтөмөр 2017 оны дөрөвдүгээр сарын 18</ref> Мин улсын үед татвараа төлөх боломжгүйгээс хураагдаж, томоохон газар эзэмшигчдэд худалдагдсан газрыг Чин улсын засгийн газар хуучин эздэд нь эргүүлэн өгч, газар эзэмшигчид олшров. Иргэдийг зах зээлд идэвхтэй оролцуулахын тулд Мин улсын үеийнхээс татварын ачааллыг багасгаж, хамжлагат ёсыг халж, ажиллах хүчний толгойн татварыг тогтоожээ. Их Сувгийн захиргаанд шинэчлэл хийж, тээврийн системийг хувийн худалдаачид ч ашиглах боломжтой болгосон байна. Мөн үр тарианы үнийн хяналтын систем нь тариа будааны хомсдолыг арилгаж, ингэснээр цагаан будааны үнэ 18-р зууны турш зугуухан өссөөр байлаа. Чин улсын төр баригчид чинээлэг худалдаачдын эрх ашгаас болгоомжилж, худалдаа хийх эрхийг хягаарлан, мөн ядуу нутгаас бусад газарт шинэ уурхай нээхийг зөвшөөрдөггүй байв. Чин улсын сүүл үеэр улс төр ялзран доройтож, үзэл сэтгэхүй нь хоцрогдож, үхээнц дорой байдалд орсноор засаг төр уруудан буурах тийшээ хандсан байлаа. Ард иргэд туйлын зовлон зүдгүүртэй байсан учраас Тайпингийн бослого, Нианы бослого ар араасаа гарч байв.<ref name=":1"/> == Хаад == {| class="wikitable" |+ '''Дайчин гүрэн 1616-1912''' |- ! style="background: #efefef;" | Өвгөдийн сүмийн цол<br>(廟號 miàohào) ! style="background: #efefef;" | Нэхэн өргөмжилсөн цол<br>(諡號 shìhào) ! style="background: #efefef;" | Өөрийн нэр ! style="background: #efefef;" | Хаанчлалын үе ! style="background: #efefef;" | [[Монгол Хятад оны цол|Оны цол]] (年號 niánhào) |- | [[Нурхач|Тайзү]] (太祖) | Гао Хуанди | Нурхач (努爾哈赤) | 1616-1626 | Тэнгэрийн сүлдэт (天命) 1616-1626 |- | [[Дээд эрдэмт|Tайзун]] (太宗) | Вэн Хуанди | Хун тайж (皇太極) | 1626-1643 | Тэнгэрийн сэцэн (天聰) 1626-1636<br />Дээд эрдэмт (崇德) 1636-1643 |- | [[Эеэр засагч|Шизү]] (世祖) | Жан Хуанди | Фүлин (福臨) | 1643-1661 | Эеэр засагч (順治) 1644 – 1661 |- | [[Энх амгалан|Шэньзү]] (聖祖) | Рен Хуанди | Шуани (玄燁) | 1662-1723 | Энх амгалан (康熙) 1662-1723 |- | [[Найралт төв|Шизун]] (世宗) | Шиан Хуанди | Иньжэнь (胤禛) | 1723–1735 | Найралт төв (雍正) 1723–1735 |- | [[Тэнгэр тэтгэгч|Гаозун]] (高宗) | Чүн Хуанди | Хунли (弘曆) | 1735–1796 | Тэнгэр тэтгэгч (乾隆) 1736–1796 |- | [[Сайшаалт ерөөлт|Рэнзун]] (仁宗) | Руй Хуанди | Юньян (顒琰) | 1796–1820 | Сайшаалт ерөөлт (嘉慶) 1796–1820 |- | [[Төр гэрэлт|Сюанзун]] (宣宗) | Ченг Хуанди | Мяньнин (旻寧) | 1820–1850 | Төр гэрэлт (道光) 1821–1850 |- | [[Түгээмэл элбэгт|Вензун]] (文宗) | Шянь Хуанди | Ижу (奕詝) | 1850–1861 | Түгээмэл элбэгт (咸豐) 1851–1861 |- | [[Бүрэн засагч|Музун]] (穆宗) | И Хуанди | Зайчунь (載淳) | 1862–1875 | Бүрэн засагч (同治) 1862–1875 |- | [[Бадаргуулт төр|Дезун]] (德宗) | Жин Хуанди | Зайтянь (載湉) | 1875–1908 | Бадаргуулт төр (光緒) 1875–1908 |- | | Сюнди (逊帝) | [[Пүи]] (溥儀) | 1909–1912 | Хэвт ёс (宣統) 1909–1912 |} ==Газрын зураг== <gallery> Файл:Чин улс.png|Манжийн байлдан дагуулалт. Файл:Manjiin dovtolgoo.gif Файл:Манжийн байлдан дагуулалт 2.jpg Файл:Манжийн байлдан дагуулалт 3.gif Файл:Манжийн довтолгоо 1616-1644.jpg|Манжийн довтолгоо 1616-1644 Файл:Манжийн довтолгоо 1644-1662.jpg|Манжийн довтолгоо 1644-1662 Файл:Манжийн довтолгоо 1662-1683.jpg|Манжийн довтолгоо 1662-1683 Файл:Манжийн довтолгоо 1683-1747.jpg|Манжийн довтолгоо 1683-1747 Файл:Манжийн довтолгоо 1747-1796.jpeg|Манжийн довтолгоо 1747-1796 Файл:Манж 1795.jpg|Чин улс 1795 Файл:Манж улс 1815 он.jpg Файл:Манж улс 1838 он.jpg Файл:Qing Dzungar wars.jpg|Зүүнгар-Чин улсын дайн Файл:Manj boslogo.jpg Файл:Manj 1796-1839.jpg Файл:Manj 1884 on.jpg Файл:Manj 1861-1894.jpg Файл:Manj 1862-1911.jpg Файл:Манж-Оросын гэрээгээр Оросын бүрэлдэхүүнд орсон нутаг.jpg|Манж-Оросын гэрээгээр Оросын бүрэлдэхүүнд орсон нутаг Файл:Манжид болсон бослого.jpg Файл:Ching Dynasty 1892.png Файл:Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1895 он.gif|Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1895 он Файл:Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1905 он.gif|Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1905 он. Файл:Манж Чин улс.jpg Файл:Манж Чин.jpg Файл:Manjin zahirgaa.jpg Файл:Манж 1911 он - Балхаш нуур, Амарын хойд талын нутаг 19-р зуунд Оросын бүрэлдэхүүнд орсон.jpg Файл:China imperialism cartoon.jpg|Их Британи, Герман, Орос, Франц, Японы эзэнт гүрнүүд Чин гүрнийг хэрхэн хувааж буйг дүрсэлсэн шог зураг Файл:Манж улс.jpg|Чин гүрний өргөжин тэлэлт </gallery> == Мөн үзэх == * [[Манж үндэстэн]] *[[Зүрчид]] *[[Амбан]] == Тэмдэглэл == {{notelist|60em}} ==Эшлэл== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=<nowiki>Мин улс </nowiki><br/> [[Бага хаадын үе]]<br/>{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |он=1636-1912 |албан_тушаал=Манж Дайчин улс |дараа= [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]<br/> [[Дундад Иргэн Улс]] }} {{end}} [[Ангилал:Хятадын династи]] [[Ангилал:Чин улс| ]] [[Ангилал:1616 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын түүх]] cgz7978htn7lcsi89nij584u75kkoeb 852980 852979 2026-04-11T12:05:54Z HorseBro the hemionus 100126 852980 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | native_name = {{native name|zh-Hant|大清|italic=no}}<br />{{native name|mnc|{{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡩᠠᡳ᠌ᠴᡳᠩ<br />ᡤᡠᡵᡠᠨ|style=text-align:left}} |italics=no}} | conventional_long_name = Дайчин гүрэн | common_name = Чин | life_span = 1636–1912 | era = [[Азийн Түүх#Хожуу орчин үе|Хожуу орчин үе]] | demonym = [[Зүрчид]] | ethnic_groups = [[Хятадууд|Хань]], [[Манжууд]], [[Монголчууд]], [[Төвөдүүд]], [[Уйгурууд]], ба бусад | event_pre = Үүсгэн байгуулалт | date_pre = 1636 | event_start = [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Хятадын байлдан дагуулалт]] | year_start = 1644–1662 | event1 = [[Зүүнгар-Чин улсын дайн|Төвөд, Монгол, <br>Шинжааны байлдан дагуулалт]] | date_event1 = 1687–1757 | event2 = [[Арван их аян дайн]] | date_event2 = 1755–1792 | event3 = [[Хар тамхины нэгдүгээр дайн|1-р хар тамхины дайн]] | date_event3 = 1839–1842 | event4 = [[Тайпингийн бослого]] | date_event4 = 1850–1864 | event5 = [[Хар тамхины хоёрдугаар дайн|2-р хар тамхины дайн]] | date_event5 = 1856–1860 | event6 = {{nowrap|[[Өөрийгөө хүчирхэгжүүлэх хөдөлгөөн]]}} | date_event6 = 1861–1895 | event7 = [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|1-р Хятад-Японы дайн]] | date_event7 = 1894–1895 | event8 = [[Зуун өдрийн шинэчлэл|100 өдрийн шинэчлэл]] | date_event8 = 1898 | event9 = [[Ихэтуанийн бослого]] | date_event9 = 1900–1901 | event10 = [[Шинэ засгийн бодлого]] | date_event10 = 1901–1911 | event_end = [[Синьхайн хувьсгал]] | year_end = 1911–1912 | event_post = Хаант засаглалын төгсгөл | date_post = 1912 оны хоёрдугаар сарын 12 | p1 = Хожуу Алтан улс{{!}}'''1636:'''<br />Хожуу Алтан улс | p2 = Шунь улс{{!}}'''1646:'''<br />Шунь улс | p3 = Өмнөд Мин улс{{!}}'''1662:'''<br />Өмнөд Мин улс | p4 = Зүүнгарын Хаант Улс{{!}}'''1755:'''<br />Зүүнгарын Хаант Улс | p5 = | s1 = Дундад Иргэн Улс{{!}}'''1912:'''<br />Дундад Иргэн Улс | flag_s1 = Flag of China (1912–1928).svg | s2 = Бүгд Найрамдах Желтуга Улс{{!}}'''1883:'''<br />Бүгд Найрамдах Желтуга Улс | flag_s2 = Flag of Zheltuga Republic.svg | s3 = Бүгд Найрамдах Тайвань Улс (1895){{!}}'''1895:'''<br />Бүгд Найрамдах Тайвань Улс | flag_s3 = Simplified Yellow Tiger Flag.svg | flag_s4 = Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg | s4 = Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс{{!}}'''1911:'''<br />Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс | s5 = Бүгд Найрамдах Урианхай Улс | flag_s6 = Flag of Tibet.svg | s6 = Төвөд (1912–1951){{!}}'''1912:'''<br />Төвөд | image_flag = Flag of the Qing Dynasty (1889-1912).svg | flag_type = [[Чин улсын далбаа|Далбаа]]<br />(1889–1912) | flag_border = no | image_coat = Seal of Qing dynasty.svg | symbol = | symbol_type = [[Тамга (Зүүн Ази)#Төрийн эрх баригчид|Эзэн хааны тамга]]<br />(1909–1912) | other_symbol = | image_map = Qing dynasty in 1760.svg | image_map_caption = 1760 оны Чин улсын газар нутгийг орчин үеийн газрын зураг дээр харуулав. Хяналтад байсан газар нутгийн тод ногооноор; нэхэмжилж байсан газар нутгийг цайвар ногооноор. | anthem = <br />{{lang|zh-hant|鞏金甌}}<br />{{transliteration|zh|Gǒng Jīn'ōu}}<br />"[[Шижир тунгаамал алтан бадар]]"<br />(1911–1912){{parabr}}{{center|[[File:Gǒng Jīn'ōu.ogg]]}} | capital = [[Шэньян|Мүгдэн]] (Шэньян)<br />(1636–1644){{efn|{{zh|c=盛京|p=Shèng Jīng|links=no}}; {{Lang-mnc|m={{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠮᡠᡴᡩᡝᠨ}} |v=Mukden|a=Mukden}}; capital after 1625 for Later Jin, secondary capital after 1644.}}<br />[[Бээжин]]<br />(1644–1912){{efn|{{zh|c=北京|p=Běijīng|links=no}}; {{Lang-mnc|m={{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠪᡝᡤᡳᠩ}} |v=Beging|a=Beging}}; primary capital afterwards}} | largest_city = Бээжин | official_languages = [[Манж хэл]], [[Хятад хэл]]{{sfnp|Norman|1988|pp=[https://books.google.com/books?id=wOPArZVCk-wC&q=official%20language 133–134]}} | government_type = {{nowrap|[[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]<br>(1636–1911)<br>[[Үндсэн хуульт хаант засаг]]<br>(1911–1912)}} | title_leader = Эзэн хаан ([[Хуанди]]) | leader1 = [[Дээд эрдэмт]] | year_leader1 = 1636–1643 (үүсгэн байгуулагч) | leader2 = [[Эеэр засагч]] | year_leader2 = 1643–1661 (Бээжин дэх) | leader3 = [[Пүи]] | year_leader3 = 1908–1912 (сүүлчийн) | title_representative = [[Регент]] | representative1 = [[Доргон]] | representative2 = {{nowrap|[[Зайфэн]]}} | year_representative1 = 1643–1650 | year_representative2 = 1908–1911 | deputy1 = {{nowrap|[[Икуан]]}} | deputy2 = [[Юань Шикай]] | year_deputy1 = 1911 | year_deputy2 = 1911–1912 | title_deputy = [[Ерөнхий Сайд]] | legislature = {{nowrap|[[Ноёд, сайд нарын зөвлөлдөх зөвлөл|Зөвлөлдөх зөвлөл]]<br>(1636–1733)<br>Байхгүй ([[тогтоолоор захирах]])<br>(1733–1910)<br>[[Зөвлөх зөвлөл (Чин улс)|Зөвлөх зөвлөл]]<br>(1910–1912)}} | religion = {{nowrap|'''Албан ёсны шашин:'''<br>[[Күнзийн сургаал]]<ref>{{citation |chapter=Living in the Chinese Cosmos: Understanding Religion in Late Imperial China (1644–1911) |publisher=Columbia University |chapter-url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/prb/whatis.htm |title=What is Popular Religion |year= |access-date=15 June 2021 |archive-date=19 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119060922/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/prb/whatis.htm |url-status=live }}</ref><br>'''Олонхын шашин:''' [[Хятадын ардын шашин|Хятадын<br>ардын шашин]], [[Хятадын Буддизм|Хятадын<br>Буддизм]], ба [[Бомбын шашин]]<br>'''Цөөнхийн шашин:''' [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн<br>Буддизм]], [[Хятадын теологи|Хятадын<br>теологи]], [[Ислам]],<br>[[Бөө мөргөл]],<br>[[Христ итгэл]],<br>ба бусад}} | stat_year1 = 1700 | stat_area1 = 8,800,000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera1997p500">{{cite journal |last=Taagepera |first=Rein |author-link = Rein Taagepera |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf |url-status = live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |page=500 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200707203055/https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf |archive-date = 2020-07-07 |access-date = 2020-07-24}}</ref> | stat_year2 = 1790 | stat_area2 = 14700000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera1997p500" /> | stat_year3 = 1860 | stat_area3 = 13400000 | ref_area3 = <ref name="Taagepera1997p500" /> | currency = [[Дайчин гүрний зоос|Вэнь]] (wén)<br />[[Лан]] (liǎng)<br />[[Чин улсын цаасан мөнгө|Цаасан мөнгө]] }} '''Чин улс''', '''Дайчин гүрэн''' — [[манж үндэстэн|манж үндэстэн]] үүсгэн байгуулж захирсан, 1636-1912 оны хооронд оршин тогтносон [[хаант засаг|хаант]] '''[[улс]]''' байв. [[Хятад|БНХАУ]], [[Монгол]], [[Тайвань]], [[Орос]], [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Тажикистан]] орны 14.7 сая км² нутаг дэвсгэрийг эзлэн, хятад, манж, монгол, төвөд, хуй таван өнгөтнийг захирсан гүрэн байлаа. Анх [[Манжуур|Өмнөд Манжуураас]] мандаж, 1636 онд [[Мүгдэн|Мүгдэн хотод]] анх төвлөж, 1644-1661 онд бүх хятад орныг эзлэж, 1636-1757 онд бүх Монгол улсыг байлдан дагуулж оргил тэлэлтэндээ хүрээд [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ-д]] 1912 онд мөхжээ. == Нэр == [[Файл:2014 Manchu Forbidden City Daqing Gate 01.jpg|thumb|180px|left|Мүгдэн ордны «Дайчин дука» (Дайчин хаалга 大清門)]] Анх [[Нурхач|Нурхач баатар]] улсаа ''Да-Жинь'' буюу «Их Алтан» улс хэмээн нэрийдсэн ба хожим нь түүхчид [[Алтан улс|зүрчидийн "Алтан улсаас]]" ялгахын тулд '''"Хожуу Алтан» улс"''' гэжээ.<ref>[http://unuudur.mn/манжийн-талаар-товч-ойлголт-өгөх-түүхэн-баримтууд/ Манжийн талаар товч ойлголт өгөх түүхэн баримтууд]</ref> Харин түүний хүү [[Дээд эрдэмт]] хаан 1636 онд үндэстнийхээ нэрийг зүрчин байсныг манж болгохын сацуу улсын нэрийг Да Чин (大清) буюу «Дай Чин» ('''<big>{{MongolUnicode|ᡩᠠᡳ᠌ᠴᡳᠩ}}</big>''') болгон сольжээ. Да, Дай<ref>{{Cite book |last=Д |first=Болдбаатар |title=Хятад-Монгол толь |year=2004 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=170}}</ref> (大) гэдэг ханз нь '''их, том''' гэсэн утгатай, Чин (清) гэх хятад ханз олон утгатайгаас "'''цэвэр'''<ref name=":4">{{Cite book |last=Д |first=Болдбаатар |title=Хятад-Монгол толь |year=2004 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=560}}</ref>''', тунгалаг'''<ref name=":4" />''', гэгээн'''<ref name=":4" />''', ариун'''<ref>{{Cite book |last=Hitoshi |first=Kuribayashi |title=Mengwen Zonghui Mongolian-Chinese-Manchu Triglot Dictionary of 1891 |publisher=Center for Northeast Asian Studies, Tohoku University |year=2010 |location=Sendai |pages=30}}</ref>" гэсэн хэдэн утгыг түүхч судлаачид ашиглан тайлбарладаг бөгөөд нийлүүлж уншвал "Их Цэвэр Ариун Улс" гэсэн утгатай болно. Гэхдээ монгол хэлний "дайчин" гэх үгийг өөр нэг утгын тайлал байж магадгүй гэж үзэх санал байдаг. Манжууд бүх хятадыг эзлэсний дараа өөрсдийгөө манжаар "Dulimba<ref>{{Cite book |last=Hitoshi |first=Kuribayashi |title=Mengwen Zonghui Mongolian-Chinese-Manchu Triglot Dictionary of 1891 |year=2010 |location=Sendai |pages=148}}</ref> gurun" (Дундад гүрэн), хятадаар "中國" гэж нэрлэх болсон. Хятадаар Да Чин, манж монголоор Дай Чин гүрэн гэж хэлж бичиж заншижээ. Албаны бичиг баримт, төрийн тамганд Дай Чин гэдгийг холбож нэг үг мэтээр Дайчин гэж бичдэг байснаас үүдэн, монгол хэлний дайчин (<big>{{MongolUnicode|ᠳᠠᠢᠴᠢᠨ}}</big>) гэдэг үгтэй андуурах зүйл байдаг. == Түүх == {{Хятадын түүх}} === Үүсэл === Манж нар 8-р зуунд [[Бохай улс|Бохай]] хэмээх хүчирхэг гүрнийг анх байгуулсан. Сүүлд 1115 онд Зүрчид нар Алтан улсыг байгуулж 1125 онд хятаны [[Ляо Улс|Ляо улсыг]] эзлээд, 1127-1142 онд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хойд нутгийг эзлэн авч, зүүн азид хүчирхэг улсын нэг болсон. 1234 онд Алтан улсыг монголчууд байлдан эзлэж, [[Их Монгол Улс|Их Монгол гүрний]] бүрэлдэхүүнд орсон. Манж нар бичиг үсгээ монголчуудаас өвлөн авч босоо уйгуржин бичигтэй болж, төрт ёс, цэргийн ухааныг монголчуудаас сурч авсан юм. [[Нурхачи]] баатар (1575-[[1626]]) [[манж]] аймгуудыг [[1616 он|1616]] онд нэгтгээд [[Монгол]]ын [[Лигдэн хаан]]д захидал илгээж, нийтийн дайсан [[Мин улс]]ын эсрэг хамтарч дайтахыг санал болгосноор Манж Чин улсын түүх эхэлнэ. Лигдэн хаан урьд нь Мин улсыг удаа дараа довтолж, Мин улс Лигдэн хааныг алт мөнгөөр хахуульдсан тул дахин [[Хятад]]тай байлдахыг сонирхохгүй байлаа. Мөн Нурхачиийг өөртэй нь тэгш зиндаанд харьцсанд дургүйцэж, хамтарч ажиллахаас татгалзсан байна. Тэр ч байтугай [[1619 он]]д [[Мин улс]]тай холбоо тогтоон, [[Манж]]ийн цэрэг рүү Өвөр Халхын тайж нарт 1 түмэн цэрэг өгч илгээн, байлдуулахад ялагджээ. Олзлогдсон тайж нарт Нурхачи баатар өршөөл үзүүлж тавьж явуулсан. Тэр цагаас [[Нурхачи]] [[Өвөр Халх]]ын [[тайж]] нарыг өөртөө татаж сэтгэлийг нь урвуулах болжээ. [[Чингис хаан]] "Бусдын сэтгэлийг эзэл, сэтгэлийг нь эзэлсэн байхад бие нь хаа одох" хэмээн сургаж байсан лугаа адил [[Нурхач]] баатар ''"Дайснаа зочин болгоё, зочноо нөхөр болгоё"'' гэж ярьдаг байв. Тэгсээр [[Хорчин]], [[Горлос]] зэрэг аймгийн тайж нар, мөн Өвөр Халхын [[тайж]] нар Нурхачтай холбоотон болж, Лигдэн хаан ганцаарджээ. Өвөр Халхын тайж нар Манжтай холбоо тогтоохдоо Мин улсын эсрэг хамтарч байлдана гэж тангарагласан. Харин Лигдэн хаан Мин улсын их хэмжээний алт эрдэнэст шунаж, бусад ноёдыг өөрөөсөө түлхэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн нь эргээд өвөрлөгчийн ноёд, их хааны хооронд дайн гарахад хүрсэн. Тухайлбал, [[1622 он|1622 онд]] Лигдэний эсрэг байлдаж ухраасан байна. [[1623 он|1623 онд]] [[Лигдэн хаан]] [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Түмэд]], [[Ордос]] зэрэг нутгуудыг Манжаас өрсөн өөртөө нэгтгэсэн байна. 1624 онд зүүн монголын [[Харчин]], [[Дөрвөд (салаа утга)|Дөрвөд]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд манжид дагаар оров. Үүнийг Монголын сүүлчийн хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэн]] тэргүүтэй ноёд язгууртнууд эсэргүүцэн манжтай байлдсан боловч төдий л амжилт олоогүй юм. 1626 онд [[Найман]], [[Баарин]], [[Огниуд]], [[Горлос]] аймгууд манжид дагав. Мөн онд Нурхач, [[Нинюань]] хотыг дайлах байлдаанд анхны ялагдалаа мингийн жанжин [[Юан Чунжуан]]<nowiki/>д хүлээж хэдэн сарын дараа нас нөгцжээ. [[1626]] онд [[Нурхачи]]ийг [[Дээд эрдэмт|Абахай сэцэн хаан]] (нэр. Хун тайж, [[1592 он|1592]]-[[1643 он|1643]]<ref name=":0">[https://mongoltoli.mn/history/h/875 Дээд эрдэмт хаан]</ref>) залгамжилж, [[Лигдэн хаан]]ыг өөрийн талд оруулахаар чармайж байв. [[Лигдэн хаан]] [[1631 он|1631]] онд Манжийн эсрэг дайтан эхэлж, нутагт нь гүн давшин орсон боловч [[1634 он|1634]] онд Манж ба түүний холбоотон [[монгол]] тайж нарын цэргийн нэгдсэн хүчинд цохигдож, [[Хөх нуур]]ын (одоогийн [[БНХАУ]]-ын [[Цинхай]] муж) зүг ухарч яваад өвчнөөр нас барав. Манжууд Хөх хотыг эзэлж, [[1636 он|1636]] онд Манжийн Абахай сэцэн хаан өөрийгөө бүх Монголын [[хаан]] өргөмжилж, улсаа "Чин улс" хэмээн нэрлэжээ. 1630 онд Хорчин, Түмэд, Юншээбүү, Ордос Авга зэрэг аймгууд, 1631 онд манж нар Харчин, Асуд, Найман, Жаруд, аймгуудтай нийлэн түүний эсрэг байлдан 1632 онд Цахарт цөмрөн Лигдэний цэргийг цохижээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] Шар тал гэх газар нас барсан. Ингэснээр Манжууд баруун талаасаа айх аюулгүй болсон байна. Абахай сэцэн хааны Мингийн эсрэг анхны тулалдаан 1627 онд мөнөөх [[Юан Чунжуан]]ы эсрэг болсон бөгөөд Мин улсын Португалаас олж авсан үхэр бууны улмаас ялагдсан ба 1634 онд Абахай сэцэн хаан олзны хятад дархчуудаар үхэр буу хийлгэн анхны манж үхэр бууны хороотой болсон байна. 1635 онд өвөр монголын цэрэг манж тугийн цэрэгт бүрэн нэгджээ. 1636 онд [[Чусонь|Солонгост]] довтлон 1637 онд Манж, Монголоос гадна хятадын Хан цэргийг байгуулан 1640-1642 онуудад хятадын Мингийн эсрэг амжилттай тулалдаануудыг хийж зүүн хойд хятадыг эзлэв. Ингээд тэрээр [[Мин улс]]ын засаглалын хэлбэрийг авч хэрэгжүүлэн зарим хан хятадыг төрийн албанд томилсон ба Нурхачийн үеийн олзны хан хятад ямар алба язгууртайг үл тооцон 5-р зэрэглэлийн хүн гэсэн ойлголтыг өөрчлөн манжид алба хаах хятадуудыг манж үндэстэн гэх болжээ. Мөн 1635 онд бүх жүрчидийг манж хэмээх болж Лигдэн хааны хүү [[Эжэй хаан]] [[Юань Улс|Юан гүрний]] хас тамгыг Абахай сэцэн хаанд өргөлөө зар тарааж, ёслол үйлдэн 1636 онд улсын нэрийг '''Манж чин улс буюу манжаар Дайчин гүрүн''' хэмээн өөрчилж Дээд эрдэмт хааныг их эзэн хаан хэмээжээ. Энэ нь тэрээр Монголчуудад '''их эзэн Чингис хааны залгамжлагч их Юан гүрнийг дахин мандуулагч''' гэх, мөн хятадуудад урдын жүрчидийн Алтан улс буюу гадны булаан эзлэгч биш гэдэг ойлголтыг өгөх бодлого байлаа.<ref name=":0" /> Мөн онд халхын ноёд Дээд эрдэмт хааныг хэлэлцээр хийсэн ба өвөр монгол манжийн захиргаанд оржээ. Манжийн хаан 1638 онд жил бүр [[Есөн цагааны алба|есөн цагааны бэлэг]] өргөж байхыг халхын ноёдод тулгаж [[Субадай засагт хан|Засагт хан]] манжийг эсэргүүцэн [[Хөх хот]]<nowiki/>ыг уулгалан довтолжээ. 1643 онд Дээд эрдэмт хаан гэнэт өөд болж түүний ахмад хүү [[Хүүгэ]] болон эцэг нэгтэй дүү [[Доргон]] нар хаан ширээний төлөө тэмцэлдсэн боловч Манжийн хааны 5 настай хүү Фүлин<nowiki/>г өргөмжлөхөөр тохиролцож 1644 онд [[Эеэр засагч]] хаан гэх болов.<ref>{{Cite web |url=http://m.anews.mn/?nid=21002 |title=Манжийн төрийг залуурдаж явсан монгол гүнж Амирлангуйн түүх |access-date=2022-08-01 |archive-date=2022-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801111417/http://m.anews.mn/?nid=21002 |url-status=dead }}</ref> Энэ үед хятадын Мин улс дотоодын самуунтай байсны оргил нь 1644 оны 4 сард Бээжинг [[Ли Зичэн]]ы удирдсан босогчид эзлэн Мингийн сүүлчийн хаан [[Чунжэнь|Чонжэн]] амиа хорлон Мин улсын төгсгөл болсон үйл явдал байлаа. Ли Зичэн бээжинг эзэлсэний дараагаар 200.000 хүнтэй босогчдын армиа Бээжингээс зүүн хойш 80 гаруй км-т цагаан хэрэмийн [[Шанхайгуан]] боомтод байх Манжаас Мингийн нийслэлийг сэргийлэн суугаа торгон цэргийн ерөнхий командлагч [[Ү Сангуй]]н зүг хөдлөгжээ. Ү жанжины цэргийн тоо босогчдоос 2 дахин цөөн олон жил манжтай байлдаж сульдсан байсан мөн манжуудыг мэдэх болсон зэргээс үүдэн хэрэг дээрээ төр барьж байсан Доргонтой холбоо байгуулсан байна. Урдын дайсан шинэ холбоотнууд [[Чунжэнь|Чунжэн]] хааны өшөөг авах нэрээр 1644 оны 5 сарын 27-нд Ли-гийн босогчдыг бут цохин 6 сарын 6-нд Бээжинг эзлэв. Ингээд манжууд Мингийн сүүлчийн хааныг бунхлан өөрдийгөө мингийн залгамж лагч гээд 10 сарын 30-нд Эеэр засагч хааныг тэнгэрийн хөвгүүн [[хуанди]] хэмээвэй. Үүнээс хойш тэд 17 жилийг бүх хятадыг эзлэхэд зарцуулсан юм. Хятадын сүүлчийн хамгаалагч мөн сүүлчийн хунтайж Гуи гэгч Мин улсын дагуул улс байсан Бирмийн хаанаас орогнол эрж очсон авч Ү Сангуйн удирдсан манжийн нэхэх арми түүнийг олзлон Хунаньд авчран 1662 онд цаацалжээ. [[Эеэр засагч]]ийн эхний 7 жил хэрэг дээрээ [[Доргон]]ы засаглал байлаа. Мөн олон манж язгууртан ноёдын эсэргүүцлийг сөрөн Бээжинг Манжийн нийслэл болгосон нь хэт алсын хараагүй явдал болсон авч тухайн үедээ Мин улсыг эзлэх явдлыг түргэтгэсэн билээ. Түүний шууд оролцоотой 1645 онд гарсан бусад үндэстнийг манжуудын адил тав гэзэг тавих хааны зарлиг гаргасан нь хятадуудын хэр үнэнчийг шалгах шалгуур болсон юм. Энэ нь күнзийн уламжлалтай Хан үндэстний хувьд том доромжлол байсан ба зарлигийг үл дагагчдын толгойг авч байсан ч эсэргүүцэгчид 1650 он хүртэл байсаар асан бөгөөд зарлиг бүрэн хэрэгжтэл хятад даяар 25 сая хүн цаазлагдсан гэдэг байна. 1646 онд Сөнөдийн Тэнгис хэмээгч манжийг эсэргүүцэн босч албат иргэдээ аван халхад нүүж ирэн удаах он нь халхын ноёд Тэнгисийг өмгөөлөн манжтай тэмцэж байв. Доргон 1650 онд авд явж байгаад осолдож Эеэр засагч хаан 12 настай тул түүний эх хатан төрийн ихэнхи үйлийг явуулж байсан ба Эеэр засагч 1661 онд 24 насандаа цэцэг өвчнөөр өөд болов. Эеэр засагчийн өөрийн засаглалын үед халх манж хоёул аядуу бодлого барьж байсан бололтой. Үүний жишээ нь 1655 онд Өндөр гэгээн өөрийн урласан дэлгэмэл болон цутгамал бурханаар манжийн хаанд бэлэг хүргүүлсэн, 1657 онд Засагт хан манжийн хаанд элч илгээн бичиг барьсан, 1658 онд манжийн хаанаас халхын ноёдод бэлэг хүргүүлсэн зэрэг явдал болно. Манжийн хаад язгууртнууд Нурхайчийн үеэс улс төрийн болон бусад зорилгоор монголчуудтай ураг барилцсаар ирсэн ба хаад нь Монголын Юан гүрний хаадын удам алтан ургаас хатан авдаг байсан юм. Монгол хатнаас төрсөн анхны манж хаан бол Эеэр засагч хааны гутгаар хөвгүүн Шуани буюу 1662 онд хаан ор суусан Энх-Амгалан хаан юм. Тэрээр 61 жил төр барьсан бөгөөд түүний үеийг Энх амгалангийн үе гэх бөгөөд энэ үед манж гүрэн нийгэм эдийн засаг цэрэг улс төрийн хамгийн хүчирхэг оргилдоо хүрсэн юм. Найман настай хаан болсон түүний он удаан жилийн амжилтын эхийг эцэг нь тавьсан гэж үзэх үндэстэй юм. Учир нь Эеэр засагч хаан Доргоны дарангуйлалыг давтуулахгүйн тулд үхэхээсээ өмнө хүүдээ үйлчлэх 4 тэргүүн зөвлөх сайд Сонин, Эбилүн, Сүксаха, Обои нарыг томилж хааны нэрийн өмнөөс засаглах эрхийг өгч харилцан хоорондоо эсрэг нөлөө үзүүлэхээр алба тушаалын хуваарилалт хийж өгсөн байна. Бас 4 сайдын үнэнч байдлаас гадна хаан ширээнд санаархах хааны гэр бүлийн ойрын хамаатан садан бус улсыг сонгосон нь нэг чухал үйл болсон байна. Хэдий тийм авч цаг хугацааны уртад Обоид хаан ширээнд суух боломж гарсан бөгөөд хувь хүний чанар, хуучинсаг үзэл, биеэ тоосон ихэмсэглэлээсээ болж залуу хаантай сөргөлдсөн боловч 1669 онд 15 тай хаан хашир улс төрч цэргийн гарамгай жанжинг хүчгүйдүүлэн шоронд хорьж чадсан байна. === Чин гүрний алтан эрин === [[Энх амгалан|Энх амгаланг]] хааны (1654-1722 он) үед 1673 онд өмнөд хятадын Юньнан, Гуйжоу, Гуандон, Фүжиэны захирагч нар болох хан үндэстэн [[Шан Кэжи]], [[Жэн Зонмин]] болон [[Ү Сангуй]]<nowiki/>тан нийлэн бослого гарган тэмцлээ 8 жил үргэлжүүлсэн ба энэ нь тусгаар тогтнох гэхээсээ илүүтэй эрх ямбаны төлөөх тэмцэл байсан бөгөөд түүхэнд '''3 феодалын бослого''' гэгджээ. Мөн энэ үед Ойрад Монгол [[Галдан бошигт хаан|Галдан хааны]] засаглал дор хүчирхэгжин “[[Зүүнгарын хаант улс]]” хэмээгдсэн ойрад монгол 1640 оны “Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз”-ыг зөрчин халх ойрад хоёр монгол 1673-74 онуудад хоорондоо дайтаж эвдрэлцэх болов. Галдан бошогт хаан 1676 -86 онуудад бүх ойрадыг нэгтгээд зогссонгүй [[Дээд монголчууд|Хөх нуур]], [[Моголистан]], [[Хамил тойрог|Хами]], [[Турфан хот|Турфан]], [[Кашгар]], [[Яркендын хант улс|Яркенд]], [[Сайрам]], [[Ферганы хөндий]], [[Бухар]], [[Самарканд]] хотууд руу довтлон эзэлжээ. Үүний зэрэгцээ манж болон оростой худалдаа хийж байв. Тэрээр 1687 онд цэргийн хүчээр халхыг нэгтгэх оролдлого хийсэн нь амжилтанд хүрээгүй юм. Халх ойрдын дайнд халхууд ялагдан зугтаж Чуулалт хаалган хүрч буудалсан болон манжийн цэргийн хүчин Улхын голд Галдантай байлдсан нь 1690 оны явдал болно. 1691 онд [[Долоннуурын чуулган]]д халхын 4 аймгийн ноёд Манж чин улсад дагаар оров. 1696 онд манж халхын цэрэг Галданг Тэрэлжийн зуун модонд байлдан цохижээ. 1697 онд Ойрдын хаанаар Цэвээнравдан тодорч Галдан бошогт хаан тэнгэрт халивай. Энх-Амгалангийн хаанчлалын үед хятадад одон орон, математик, газар зүй болон бусад шинжлэх ухаан гойд хөгжөн дэвшсэн ба мөн үед сарны тооллыг нарийвчлан засч сайжруулан шар зурхайг гарган нийтээр мөрдүүлжээ. 1689 оны 9-р сарын 6-нд Чин улс "[[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]"-г Оросын хаант улстай байгуулж анх удаа умард хил хязгаараа тогтоож байжээ. 1722 оны өвөл [[Энх амгалан]] хаан өөд болж түүний 4 дөх хүү ''Юн чин ван'' Иньжэнь буюу [[Найралт төв]] хэмээгдэн 1723 онд хаан ор суув. Энхамгалангийн засаглалын сүүлийн жилүүдэд ах дүү нартайгаа таарамж муутай байснаас гадна хааны гэрээсийг өөрчлөн засч хаан суусан хэмээн хэлэгдэж асан Иньжэнь Манжийг хатуу чанд гараар барьж байв. Тэрээр төрийн албаны шалгалтыг хатуу чанд болгон төрийн албан хаагчдыг чанга шалгуураар шалган хан үндэстэн хятадуудад итгэл хүлээлгэн өөрийн ах дүү төрөл ургийн ноёдын оронд төрийн өндөр албан тушаалд тавьсан байна. Мөн тэрээр хээл хахуулийн эсрэг хатуу байр сууринаас хандан, мөнгөний ханшийг дураар тогтоох явдлыг эцэс болгож зөрчсөн этгээдийг цаацлах хүртэл хатуу чанга шийтгэж байв. Түүний засаглалын үед Халх дах ноёрхолоо бэхжүүлэн [[Сайн ноён аймаг|Сайн ноён аймгийг]] нэмж байгуулан халхыг 75 хошуунд хуваан халх дах манжийн цэргийн өртөөг бэхжүүлж монголын ноёдод цалин пүнлүү өгөх болжээ. 1735 онд Найралт төв хаан өөд болж түүний хүү ''Бао [[чин ван]]'' Хунли 1736 онд 24 насандаа [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] хэмээгдэн Тэнгэрийн тэтгэсний анхдугаар оныг эхлүүлэв. Түүний засаглалын үед 1755 онд Монголын тусгаар тогтнолын сүүлчийн голомт ойрад түмэн маань дотоодын зөрчлийн улмаас манж нарт эзлэгдэн алж хядуулах, нутаг заагдан цөлөгдөх, зугтан одох зэргээр таран бутарчээ. 1755-1758 онуудад хотгойдын [[Чингүнжав]], хойдын [[Амарсанаа]] нар халх ойрадын бослогыг эхлүүлж манжийн эсрэг тэмцсэн боловч нэгдмэл удирдлагагүй алаг цоог гарсан бослого тэмцлүүд санасан үр дүнд хүрээгүй билээ. === Манжийн доройтол === [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсэний]] засаглалын үед Манж улсад хээл хахууль газар авч манжийн оргил үе дууссаны дохио гарч эхэлжээ. Үүний жишээ нь түүнийг үхмэгц буюу [[Сайшаалт ерөөлт|Сайшаал ерөөлтийн]] тэргүүн онд (1796) “'''цагаан лянхуа нийгэмлэг'''”-ийн бослого гарч 8 жил үргэлжилсэн нь Манжийн хүчийг ихээхэн сулруулсан юм. Энэ үед манжийн газар нутгийн хэмжээ 13 сая хавтгай дөрвөлжин километр хүрч ноёрхолынхоо оргилд хүрсэн ба [[Монгол нутаг|Монгол]]ыг гадаад монголын 4 аймаг (Сэцэн хан аймаг 23 хошуу, Түшээт хан аймаг 20 хошуу, Сайн ноён аймаг 24 хошуу, Засагт хан аймаг 19 хошуу), Дарьгангын хааны сүрэгчин тусгай хошуу, [[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] (5 хошуу болон Хөвсгөлийн овог), Ховдын хязгаар 30 хошуу, Ил тарвагатайн 13 хошуу, Хөх нуурын 29 хошуу, Эзний хошуу, Алшаа хошуу, дотоод монголын 24 аймаг 49 хошуу (Жирэм, Зост, Зуу үд, Шилийн гол, Улаанцав, Их зуу 6 чуулган), Цахар 8 хошуу, Түмэд 2 хошуу, [[Уйгурууд|Уйгар]]ыг Шинжааны урд 6 хот, Түвдийн Хашаг,<ref>{{Cite web |url=https://www.tolgoilogch.mn/_fyvrpygvg1 |title=Монголчууд ихэд нөлөө үзүүлсэн Түвдийн түүх |access-date=2022-07-30 |archive-date=2022-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730083455/https://www.tolgoilogch.mn/_fyvrpygvg1 |url-status=dead }}</ref> хятадийг 18 мужид хуваан захирч байв. 1860 оны 11-р сарын 2-нд "[[Бээжингийн гэрээ]]" байгуулсан. Оросын хаан улсын Засгийн газар хошууч генерал [[Н.П.Игнатьев]] тэргүүтэй онцгой төлөөлөгчдийг 1859 оны 3-р сард Бээжин рүү илгээж Чин гүрний ван Гүнтэй хэлэлцээ хийжээ. Энэ Гэрээний дагуу Уссури голоос далай хүртэл хилийн шугам тогтоожээ. Мөн уг Гэрээгээр Монголын Өргөөнд Оросын консул суулгахаар болсон. Ингээд тэнгэрийн тэтгэсний дараагаар 1796-1820 онд Юньян буюу [[Сайшаалт ерөөлт|Сайшаал ерөөлтийн]], 1821-1850 онд [[Төр гэрэлт|Төр гэрэлтийн]], 1851-1861 онд [[Түгээмэл элбэгт]]ийн, 1862-1874 онд [[Бүрэн засагч]]ийн, 1875-1908 он [[Бадаргуулт төр]]ийн хаанчлалаар Манж чин улсын үе үргэлжлэн, 1909-1911 онд [[Пүи|Хэвт ёс]]ны хаанчлалаар төгсгөл болжээ. 1861-1908 онуудад хэрэг дээрээ Цыши хатан Манжийн төрийг барьжээ. Тэрээр 1861 онд гарсан төрийн эргэлтээр Гон хунтайжийн тусламжтай Сүшүний ахалсан 8 засаг баригч ноёдыг хөөн гаргаж [[Түгээмэл элбэгт]] хааныг үхэхийнх нь өмнө Цышигийн хүү [[Бүрэн засагч]] хаанаар залгамжлуулахаар заалгажээ. Ингээд Бүрэн засагчийн мөн түүний залгамжлагч Цышигийн зээ дүү болох Зайтянь буюу Бадаргуулт төрийн нийт 47 жил Цыши “хөшигний араас захирагч” байсан байна. 19-р зуун 20-р зууны эхэн Манжийн бууралт мөхөлийн үе байж дотоодын нийгмийн хагарал мөргөлдөөн, манжийн эсрэг бослого тэмцэл, барууны түрэлт, эдийн засгийн царцалт, хээл хахууль, хүн амын огцом өсөлтөөс үүдсэн хүнсний хомсдол, байгалийн гамшиг зэрэг нь тус улсыг сульдаан доройтуулж, хятадын үндэсний үзэлтнүүд болон чинээлэг давхрагынханы хийсэн хөрөнгөтний хувьсгалаар Манж чин улс мөхжээ. Манжийн эсрэг бослого тэмцлүүдээс хамгийн том нь [[Тайпингийн бослого]] бөгөөд 1851 онд [[Хон Сюцюань]] гэгч [[Гуйжоу]] мужийг эзлэн “'''Их энхийн тэнгэрлэг хаант улс'''”-ыг байгуулан өөрийгөө хаан нь хэмээснээр эхэлж өргөн олныг хамарчээ. Энэ бослого нь өмнөд хятадыг бүхэлд нь хамарч иргэний дайны байдалд хүрч 1864 оныг хүртэл 14 жил үргэлжлэн 20-30 сая хүн үрэгдсэн ба Манжийн хааны хүсэлтээр ирүүлсэн Британи болон Францын орчин үеийн зэвсэглэлтэй цэргийн оролцоотой дарагджээ. Үүнээс гадна 1856-1873 оны [[Юньнань|Юньнан]]д гарсан [[Хмонг ястан|Мяо хүмүүс]]ийн болон [[Хотон (үндэстэн)|Хотон]] Пантайгийн эсэргүүцэл, 1862-1877 оны лалын шашинтнууд “[[Цагаан малгайтны бослого|Цагаан малгайтны]]”<ref>{{Webarchiv|url=https://www.tolgoilogch.mn/_00z6+fcj7z |wayback=20220730004802 |text=Ардын дуу "Гоолингоо"-гийн үнэн түүх ийм ажээ |archiv-bot=2023-10-06 21:12:58 InternetArchiveBot }} Tolgoilogch.</ref> бослогууд мөн Монгол оронд 1870 онд Их хүрээнд манжийг эсэргүүцсэн ардын хөдөлгөөн, 1880 онд [[Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого|ард Онолтийн удирдлагаар Улиастайн цэргийн бослого]], Ордосын дугуйлан, 1900 онд Улиастайд манжийн эсрэг монгол цэргийн бослого, 1906 онд Их хүрээнд хятадын мөнгө хүүлэгч худалдаачдын эсрэг ардын хөдөлгөөн зэрэг бослого хөдөлгөөнүүд гарч байв. === Чин гүрний сүүлч үе === 19-р зуунд Ёвропын улсууд эрчтэй хөгжин колончлох, эдийн засгийн ашиг сонирхолдоо бусад улсыг хамруулах бодлогыг явуулж байсан нь Манжийн тэнгэрийн доорхи бүхнийг захирах бодлоготой мөргөлдөж эхэлсэн байна. Их Британи Британи болон Францын хятадад дахъ хар тамхины наймааг нь хаах гэсэн 1838 оны Манжийн оролдлогын хариуд дайн зарласнаар 1839 онд хар тамхины дайн эхлэв. Уг дайнд орчин үежсэн Британичууд тэнгис болон эх газарт хоцрогдсон Манжийн цэргийн хүчнийг хялбархан цохиж 1842 онд ялагдсан манжууд Нанкинд манайхны хэлдэгээр хилс гэрээ гэгчийг Британитай байгуулсан байна. Уг гэрээ ёсоор Манжууд дайны төлбөр төлөхөөс гадна боомтуудаа ёвропчуудад нээн онцгой эрх эдлүүлэх болон [[Хонконг]] Британид өгчээ. Барууныхан үүгээр ханасангүй, 1854 онд Британичууд Нанкины гэрээг дахин авч үзэх хятадын гол мөрөнд онцгой эрх эдлэх Бээжинд элчин сайдын яам нээх зэрэг зүйлийн тулгалтанд Манжууд эсэгүүцсэнд дахин дайн зарласанаар 1856 онд хар тамхины 2-р дайн эхэлсэн байна. Энэ дайн 1858 онд Британи болон Америк Француудтай өмнөхөөс илүү доромж гэрээг Тяньжинд байгуулснаар дуусаж Манжууд албаны бичиг баримтуудаа англи хэл дээр хийх, Британийн байлдааны онгоцуудад хятадын гол мөрнөөр чөлөөтэй нэвтрэх онцгой эрхийг өгчээ. Үүнээс гадна 1844 онд Вансяд Америктай хилс гэрээ, 1860 онд Бээжинд, 1881 онд Петербургт Оростой гэрээ байгуулан онцгой эрхүүдийг өгч 1894-1895 онд Японтой хийсэн дайнд ялагдал хүлээжээ. Энэ мэт дорой байдал нь Хятадын үндэсний үзэлтнүүд, шинэчлэгчдийн дургүйг ихээхэн хүргэж байсны дээр [[Цыши]] хатны өөрийн сүр хүчийг нэмэгдүүлэхийн тулд гаргасан их хэмжээний зардал тансаглал, энгийн ардын ядуурал зэргээс үүдэн Манжийн засаглалыг эсэргүүцэгчдийн тоо ихэд нэмэгдэхийн хажуугаар европынхон буюу гадныхныг үзэн ядах үзэл дэвэрчээ. 1898 онд [[Бадаргуулт төр]] хааны “[[Шинэтгэн засах 100 өдөр]]” гэгч шинэтгэлийн бодлогоор хуучин хууль журмуудыг хүчингүй болгон [[Ли Хунжан]] зэрэг хуучинсаг үзэлтэй гэгдсэн улсыг албанаас буулган Кан Юүвэй мэт шинэчлэгчдийг өндөр албанд томилсон боловч Цыши хатан түүнийг таслан зогсоож ордны хорионд оруулсан байна. Энэхүү өөрчлөлтөөс улбаалан Манжуудын Монголтой хийсэн хуучин гэрээ хэлцлүүд, Монголтой холбоотой хууль цаацуудад өөрчлөлт орж эхэлсэн ба Монголын газар нутагт хятадуудыг суурьшуулахгүй байх зэрэг тохиролцоо алдагдаж Монголд тариалан хөгжүүлэх нэрээр 1906 онд хятадуудыг монголд нүүлгэх товчоо гэгчийг Бээжинд байгуулсан зэрэг нь Монголчуудын дургүйг мөн ихээхэн хүргэсэн явдал болжээ. Түүхэнд “[[Ихэтуанийн бослого|Боксчдын бослого]]” хэмээгдсэн эсэргүүцлийн хөдөлгөөний тэргүүн зорилт нь Манжийн хаант засаглалыг түлхэн унагаж харийнханыг хятадаас хөөн гаргах байсан ч Цыши хатан сайд нараараа дамжуулан тэднийг хянаж удирдагчаар нь “Чин улсыг дэмжин гадныхныг устгая” гэсэн уриа гаргуулан эрчимжүүлжээ.<ref>[https://mn.unansea.com/боксчин-бослого-тайлбар-түүх-зорилго/ Боксчин Бослого: Тайлбар, Түүх, Зорилго, Шалтгаан, Үр Дагавар]</ref> 1899 онд боксчид хятадад байсан хэдэн мянган загалмайтны шашны номлогчдыг толгойг нь тасдах, амьдаар нь өвчих зэргээр хэрцгийгээр алж хэдэн аван мянган христэд итгэгч хятадуудыг алж хядсан үйлдэл хийснийг Цыши өөгшүүлэн дэмжиж байв. 1901 онд Германы элчин сайд алагдсанд 25.000 хүний бүрэлдэхүүнтэй 8 улсын цэргийн хүчин Бээжинг эзлэхэд зугтан гарсан Цыши болон Манжийн засаг захиргаа хамтын хүчний тавьсан шаардлагыг хүлээн авч их хэмжээний мөнгөөр төлбөр хийн Бээжинг эргүүлэн авчээ.<ref>[https://mn.eferrit.com/1900-оны-хятадын-боксчдын-бослого/ 1900 оны Хятадын боксчдын бослого]</ref> Энэ үед [[Ли Хунжан]] Чин улсын гадаад бодлогод их нөлөөтэй байсан. 19-р зууны хоёрдугаар хагас 20-р зууны эхэнд Чин улсын дотоод гадаад байдал ихээхэн сулран доройтсон тул өөрийн улсын хэмжээнд 1901 онд “[[Шинэ засгийн бодлого]]” хэмээн эдийн засгийн шинэчлэлийн хөтөлбөрийг зарласан. 1908 онд хатан хаан Цыши болон Бадаргуулт төр хаан хоёр ''Чунь чин ван'' буюу [[Зайфөн]]ий ахмад хөвгүүн 2 настай [[Пүи]]г хаан суулгахаар гэрээслэн сульдаж доройтсон хэзээ мөдгүй сүйрэх гэж буй хаант төрийг үлдээгээд хоёул ойролцоо өөд болцгоов. Цыши үхэхийнхээ өмнө итгэлтэй тайганаараа хаанд хор өгүүлжээ гэх нь бий ч өөр хувилбараар [[Юань Шикай|Юан Шикай]] хоёуланг нь гар буугаар буудаж хороосон гэх нь ч байдаг юм байна. Ингээд Зайфөн засаглалыг авснаар генерал Юан шикай албанаасаа буужээ. 1911 онд Зайфэн үндсэндээ Айшин гиоро овгийнхноос бүрдсэн “Хааны гэр бүлийн танхим”-ыг байгуулж төрийн хэргийг явуулах болсон байна. [[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал|Мөн оны 10 сарын 10-нд Учаны босогчи]]д Дундад Иргэн Улс (Бүгд найрамдах хятад улс)-ыг байгуулж Нанжинд [[Сунь Ятсен|Сүнь Ятсэн]]<nowiki/>ээр толгойлуулсан засгийн газар байгуулснаа зарласан байна. Үүний дараагаар хэд хэдэн муж Манжаас салж ДИУ-д орж эхэлсэн тул Манжийн засгийн газар хувьсгалчдыг даруулахаар Юан Шикайд Манжийн анхны орчин үеийн зэвсгээр зэвслэгдсэн орчин үеийн цэрэг байлдааны арга барилд суралцсан Бэйяны армиа захирах эрхийг нь буцаан өгчээ. Юан Шикай ерөнхий сайд болж өөрийн танхимаа бүрдүүлсний дараа хатан хаан Лонуйгийн оролцоотойгоор Зайфэнийг эрх мэдлээс нь салган Чин улсын улс төрийн гол тоглогч болов. [[Сунь Ятсен|Сунь Ятсэн]] үндсэн хуульт бүгд найрамдах засаглалыг хүсч байсан бол Юан Шикай үндсэн хуульт хаант засгийг байгуулахыг зорьж байсан ч хоёул Хятадын эрх ашгийг урьтал болгон үзэж байв. Ингээд Юан Шикай [[Лонуй хатан|Лонуй хатны]] зөвшөөрлөөр хувьсгалчидтай хэлэлцэн тохиролцох оролдлогыг хийж эхлэв. Сунь Ятсэн Бүгд найрамдах улс байгуулж дэмжлэг үзүүлбэл Юан Шикайг ерөнхийлөгч болгоход бэлэн байлаа. Хэд хэдэн удаагийн яриа, хэлэлцээний үр дүнд 1912 онд Лонгуй хатан, хааны хаан ширээнээс татгалзах тухай зарлигийг гаргаснаар хятадад 2000 гаруй жил тогтсон хаант засаг мөн 300 шахам жил (1616-1912) тогтносон Манж чин улсын ноёрхолд цэг тавьжээ.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.sonin.mn/news/politics-economy/388 |wayback=20220729202808 |text=ХХ зууны Монголд тохиосон гурван хувьсгалын эхний 10 жилийн тухай эргэцүүлэл |archiv-bot=2023-10-06 21:12:58 InternetArchiveBot }} М.Далайхүү Эх сурвалж: "Монцамэ".</ref> == Засаг төр == === Төрийн бүтэц зохион байгуулалт === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чин гүрний яамдын харьяа хүрээлэн, хэлтэс товчоод ! rowspan="2" |Байгууллагийн нэр (манж нэр) ! rowspan="2" |Хятад ханз ! colspan="2" |Огноо ! rowspan="2" |Тайлбар |- !Байгуулсан он !Татан буугдсан он |- ! colspan="5" |Шинэ Засгийн бодлогоос өмнөх үеийн төрийн байгууллага (1616-1901) |- |Дотоод яам (dorgi yamun) |内閣 |1644 |1912 оны 2 сар | |- |Цэргийн төв зөвлөл (coohai nashūn i ba) |軍機処 |1729 |1911 | |- |Дотоод хэргийг бүгд ерөнхийлөн захирагч яам (dorgi baita be uheri kadalara yamun) |内務府 | | | |- |Угсааны хэргийг захирагч яам (uksun be kadalara yamun) |宗人府 |1652 |1912 оны 2 сар |[[Айсингиоро|Айсингиоро овгийнхны]] асуудлыг хариуцсан яам |- |Түшмэлийн яам (hafan i jurgan) |吏部 | rowspan="6" |1631 | rowspan="4" |1911 | |- |Өрхийн яам (boigon i jurgan) |戸部 | |- |Ёслолын яам(dorolon i jurgan) |礼部 | |- |Цэргийн яам(coohai jurgan) |兵部 | |- |Шүүх яам (beidere jurgan) |刑部 | rowspan="2" |1912 оны 2 сар | |- |Үйлдвэрлэх яам(weilere jurgan) |工部 | |- |[[Мүгдэн|Мүгдэнгийн]] таван яам |盛京五部 |1658-1691 | |1658-1691 оны хооронд Цэрэг, Ёслол, Өрх, Шүүх, Үйлдвэрлэх яамдыг тус бүрд нь байгуулсан. |- |Бунханы ёслолын яам |陵寝礼部 | |1913 | |- |[[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам]] (tulergi golo be dasara jurgan) |理藩院 |1639 |1912 | |- |Бүгд байцаагч яам (uheri be baicara yamun) |都察院 |1636 | rowspan="7" |1912 оны 2 сар | |- |Дали хүрээлэн (beiden be tuwancihiyara yamun) |大理院 | rowspan="4" |1644 | |- |Бичгийн утгачийн хүрээлэн (bithei yamun) |翰林院 | |- |Улсын хөвгүүдийн сургууль (gurun i juse be hūwašabure yamun) |国子監 | |- |Тэнгэрийг сүслэх хүрээлэн (abka be ginggulere yamun) |欽天監 | |- |Хиа захирах газар (hiya i ba) |侍衛処 | | |- |Нийслэл хотын хянан байцаах хэлтэс |京城巡防処 |1853 | |- |Тайпу хэлтэс (adun be kadalara yamun) |太僕寺 | rowspan="4" |1644 | | |- |Тайчан хэлтэс (wecen i baita be aliha yamun) |太常寺 | | |- |Гуанлү хэлтэс (sarin be dagilara yamun) |光禄寺 | | |- |Хонлү хэлтэс (doro jorire yamun) |鴻臚寺 | | |- |Шэнжи хуаран (mergen fakjingga kūwaran) |神機営 |1861 | | |- |Жянрүй хуаран (silin dacungga kūwaran) |健鋭営 | | | |- |Хуоци хуаран (tuwa i agūra i kūwaran) |火器営 | | | |- |Хуйкао фу (acabufi baicara yamun) |会考府 |1723 | | |- |Шүньтянь фу |順天府 |1644 |1912 оны 2 сар |Бээжин хотын өөр нэр |- |Улсын түүхийн хүрээлэн (gurun i suduri kuren) |国史館 |1765 | | |- |Найман хошууны бүгдийн даргын яам (gūsai yamun) |八旗都統衙門 | | | |- |Цэргийн бүгд захирагчын яам (yafahan coohai uheri da yamun) |歩軍統領衙門 |1644 | | |- |Хармөрөний жанжины ордон (sahaliyan ula i jiyanggiyūn yamun) |黒竜江将軍衙門 |1683 | | |- ! colspan="5" |Шинэ Засгийн бодлогоос хойшх үеийн төрийн байгууллага (1901-1912) |- |Гадаад улсын хэргийг захирах яам (tulergi geren gurun i baita be icihiyara jurgan) |外務部 |1901 |1912 оны 2 сар |Гадаад хэргийн яам |- |[[Дай Чин гүрний банк]] (daiching gurun i boigon jurgan i menggun hūdai kūwaran) |大清戸部銀行 |1905 | | |- |Бичгийн яам (tacikū be kadalara jurgan) |学部 |1905 | | |- |Хууль зүйн яам |法部 |1906 | | |- |Тариалан, үйлдвэр, худалдааны яам(tarire weileme hūwašara jurgan) |農工商部 | rowspan="2" |1906 | rowspan="8" |1912 оны 2 сар | |- |Иргэнийг засагч яам (irgen be dasara jurgan) |民政部 | |- |Хянан цагдах яам |巡警部 |1905 | |- |Шуудангийн яам (giyamulame ulara jurgan) |郵伝部 |1906 | |- |Мэргэдийг засах хүрээлэн (dasan be hebdenere yamun) |資政院 |1907 | |- |Жюньзи фу |軍咨府 |1906 | |- |Хянан шалгах |検査庁 | | |- |Давс тээвэрлэлтийн хэлтэс |長蘆塩運使司 | | |} === Засаг захиргааны хуваарь === [[Зураг:Qing_Dynasty_1820.png|thumb|right|Газар нутаг. 1820 он]] Чин улс 18-р зууны сүүлээр [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсэний]] хаанчлалын үед [[Дотор газар]] (18 муж), өнөөгийн зүүн хойд гурван муж ([[Хармөрөн муж|Хармөрөн]], [[Гирин муж|Жилинь]], [[Ляонин муж|Ляонин]]), [[Өвөр Монгол]], [[Ар Монгол]], [[Шинжаан]], [[Төвөд]]ийг хамарсан өргөн уудам нутгийг эрхшээхдээ 13 сая км² газар нутагтай болсон байв. 19-р зууны сүүлээр Чин улсын төрд хятад түшмэд олноор төрийн дээд эрх мэдэлд нөлөөлөх болсноор Манжуур, Шиньжяныг задалж, дотор газрын 18 муж дээр нэмж 22 муж болгон өсгөжээ. Фужянь дотор байсан Тайванийг дотоод 19 дэх мужаа болгосон авч 1895 онд болсон [[Хятад-Японы нэгдүгээр дайн|Япон-манжийн дайнд]] ялагдсанаар Японы мэдэлд шилжүүлсэн. Үүнээс гадна [[Солонгос]] (тухайн үеийн [[Чусонь]]), [[Дай Вьет|Вьетнам]], Афганы Катоор улс, [[Кокандын хант улс]], Непал зэрэг улсууд Чинд алба барьдаг хараат улс байсан. ==== Манжуурын захиргааны хуваарь ==== Чин Улсын төрөөс манжуур буюу өөрсдийн эх нутгийг [[Гириний жанжин]], [[Хармөрөний жанжин]], [[Мүгдэний жанжин]] гэсэн гурван жанжин захирах тусгай захиргааны бүс болгосон нь 1907 он хүртэл хүчинтэй байснаа, хятадууд олноор суурьшсан тул дотор газрын адилаар муж болгон өөрчилсөн. '''Гириний жанжин''' нь одоогийн [[БНХАУ]]-ын [[Жилин муж|Жилинь мужийн]] өмнө, [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужийн]] зүүн өмнө, [[ОХУ]]-ын [[Приморийн хязгаар]], [[Хабаровскийн хязгаар]] нутгийг харьяалж байсан. Гириний жанжингийн доор дараах туслагч жанжины нутгууд харьяалагдаж байсан. # Нингутагийн туслагч жанжин # Бэдунагийн туслагч жанжин # Гириний туслагч жанжин # Алачугийн туслагч жанжин # Лалины туслагч жанжин # Хунчуны туслагч жанжин # Иланы туслагч жанжин '''Хармөрөний жанжин''' нь одоогийн Хятадын Хармөрөн мужын ихэнх нутаг, Хөлөнбуйр, [[Орос|Оросын]] [[Амур муж|Амур мужийн]] нутаг багтаж байсан. Дараах туслагч жанжингийн хуваарь нутагт хувааж байсан. # Хармөрөний туслагч жанжин # Мэргэний туслагч жанжин # Цицихарын туслагч жанжин # Бутхагийн туслагч жанжин # Хайлаар дахь Хөлөнбуйрын туслагч жанжин # Тонкэний туслагч жанжин '''Мүгдэний жанжин''' нь одоогийн [[Ляонин муж|Ляонин мужийн]] нутаг бүхлээрээ багтана. # Мүгдэний туслагч жанжин # Жиньжоугийн туслагч жанжин # Зиньжоугийн туслагч жанжин # Хэтуалагийн туслагч жанжин ==== Дотор газрын захиргааны хуваарь ==== <div style="column-count: 2;"> #Жили, одоогийн [[Хэбэй]] #[[Хөнань]] #[[Шаньдун]] #[[Шаньси]] #[[Шэньси]] #[[Ганьсү]] #[[Хүбэй]] #[[Хүнань]] #[[Гуандун]] #[[Гуанши]] #[[Сычуань]] #[[Юньнань]] #[[Гуйжоу]] #[[Жянсү]] #[[Жянши]] #[[Жөжян]] #[[Фужянь]] (1895 он хүртэл Тайванийг багтаасан) #[[Аньхүй]] </div> * 19-20-р зуунд нэмэгдсэн 5 муж <div style="column-count: 2;"> #[[Шинжаан]] #[[Тайвань]] (1895 он хүртэл) # Фөнтянь, одоогийн [[Ляонин]] #[[Гирин]] #[[Хармөрөн]] </div> ==== Монгол, Төвөдийн захиргаа ==== Манжийн төрөөс монголчуудыг захирахдаа Гадаад монголын төрийг засах явдлын яамнаас тухайн газар оронд томилогдсон төлөөний сайд, жанжны шууд удирдлагын дор аймгуудын чуулган даргын газар ажиллаж байв.<ref name=":3">{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |edition=1 |volume=4 |location=Улаанбаатар |pages=165-176}}</ref> Чуулган нь тухайн аймгийн хошууны үйл ажиллагааг хянаж байх үүрэгтэй бөгөөд чуулган бүрд чуулган дарга 1, дэд даргад тухайн чуулганд хамрагдах газар нутгийн их, багаас хамаарч 2-3 хүнийг тавьж байв.<ref name=":3" /> Засаг хошууг угсаа залгамжилсан ноён Манжийн хуулинд заагдсан эрх хэмжээний дотор захирах бөгөөд тамгын газрын тусламжтай ажил хэргээ явуулах ба тамгьгн газарт туслах түшмэл, захирагч, мэйрэн, залан зэрэг хүн ажилладаг, тэднийг сонгох дөрвөн тушаалтан гэдэг байв.<ref name=":3" /> Харин засаг ноёнгүй зарим хошууг бүгдийн дарга тушаалтан захирах боловч үе залгамжлахгүй зөвхөн томилогдон ажиллаж байв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Манжийн үеийн Монгол дахь захиргаа<ref name=":3" /><ref>{{Cite book |last=Л |first=Жамсран |title=Монголын Түүхийн Дээж Бичиг |year=1992 |edition=1 |volume=4 |location=Улаанбаатар |pages=101-102}}</ref> !Чуулган !Аймаг !Хошуу !Сум !Харьяалан захирах манж сайд, жанжин !Тайлбар |- ! colspan="6" |Ар Монгол |- |Богд хан уулын чуулган |[[Түшээт хан аймаг]] |20 |51 | rowspan="2" |[[Хүрээний хэрэг шийтгэгч сайдын газар|Их Хүрээний манж амбан]] | |- |Хэрлэн Барс хотын чуулган |[[Сэцэн хан аймаг]] |23 |40 | |- |Заг голын Биндэрья нуурын чуулган |[[Засагт хан аймаг]] |19 |17 | rowspan="4" |[[Улиастайн жанжны газар|Улиастайн Хязгаар дахиныг тогтоогч зүүн этгээдийн туслагч жанжин]] | |- |Цэцэрлэгийн чуулган |[[Сайн ноён аймаг]] |24 |31 | |- | rowspan="2" |Чуулгангүй |[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагна урианхайн хязгаар]] |5 |5 | |- |Хөвсгөл нуурын урианхай | | | |- |Сайн заяатын зүүн гарын чуулган |[[Дөрвөд Далай хан аймаг|Дөрвөдийн Төгс хүлэг далай ханы аймаг]] |12 |22 | rowspan="9" |[[Ховдын манж сайдын газар|Ховдын манж амбан]] | |- |Сайн заяат баруун гарын чуулган |[[Дөрвөд Үнэн зоригт ханы аймаг|Дөрвөдийн Үнэн зоригт ханы аймаг]] |7 |24 | |- | rowspan="8" |Чуулгангүй |Алтайн Урианхайн долоон хошуу |7 |27 | |- |Торгуудын гурван хошуу |3 |4 | |- |Захчины хоёр хошуу |2 |5 | |- |Хошууд хошуу |1 | | |- |Өөлд хошуу |1 | | |- |[[Мянгад|Мянгад хошуу]] |1 | | |- |Ховдын тариачин хошуу |1 | | |- |[[Дарьганга|Дарьгангын таван гарын сүрэг]] | | |Сюаньхуад суух Цахарын хошуу захирагч амбан |5 гарын 198 суурь сүрэгтэй<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон |year=2003 |edition=1 |volume=4 |location=Улаанбаатар |pages=168}}</ref> |- ! colspan="6" |Дотоод Монгол |- | colspan="2" |[[Зостын чуулган]] |5 |322 | rowspan="2" |[[Жэхэ хотын хошуу захирагч амбан]] | |- | colspan="2" |[[Зуу Удын чуулган]] |11 |298 | |- | colspan="2" |[[Улаанцавын чуулган]] |6 |56 | rowspan="2" |Хөх хотын Хол дахиныг амаржуулагч хотын жанжин | |- | colspan="2" |[[Их Зуугийн чуулган]] |7 |274 | |- | colspan="2" |[[Шилийн Гол аймаг|Шилийн голын чуулган]] |10 |113 |Сюаньхуад суух Цахарын хошуу захирагч амбан | |- | colspan="2" |[[Жиримийн чуулган|Жирэмийн чуулган]] |10 |234 |[[Мүгдэний жанжин]] | |- | rowspan="3" |Чуулгангүй |Цахар аймаг |8 |62 |[[Сюаньхуа|Сюаньхуад]] суух [[Цахарын хошуу захирагч амбан]] |4 сүрэг |- |Түмэд аймаг |2 |45 |[[Хөх хот|Хөх хотын]] [[Хол дахиныг амаржуулагч хотын жанжин]] | |- |Хөлөнбуйрын Барга |8 | |[[Хармөрөний жанжин]] | |- | |[[Алашаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] |1 |8 |Яргайд суусан хэрэг шийтгэгч хэлтэсийн түшмэл<ref>{{Cite book |last=Галдан |first=туслагч |title=Эрдэнийн эрих |year=2006 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=160}}</ref> | |- | |[[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] |1 |1 | | |- ! colspan="6" |Хөхнуурын Монгол |- |Хөхнуурын зүүнгарын чуулган | rowspan="2" |Хөхнуурын Монгол |13 |49 | rowspan="2" |Сининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд | |- |Хөхнуурын баруунгарын чуулган |16 |51 | |- ! colspan="6" |Шинжааны Монгол |- |Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулган | rowspan="4" |Шинэ дагасан Торгууд аймаг |4 | rowspan="4" |79 | rowspan="7" |[[Илийн жанжин]] |Тэнгэр уулын емне бие, Хар Сайр орчмын нутаг |- |Үнэн сүжигтийн умар замын чуулган |3 |Ховог сайрын нутаг |- |Үнэн сүжигтийн өрнө замын чуулган |1 |Жин хэ орчмын нутаг |- |Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулган |2 |Хүр, Хар ус хавийн нутаг |- |Бат сэтгэлтийн чуулган |Хошууд аймаг |3 |11 |Жултас гол орчмын нутаг |- |Чин сэтгэлтийн чуулган |Шинэ дагасан Хошууд |5 |4 | |- | |Илийн Цахар, Өөлд хошуу |8 | | |} # [[Тэнгэр уул]]ын ар өвөр (хожим Шиньжян болон нэгдсэн) - [[Хамил тойрог|Хамил]] зэрэг хагас өөртөө засах хант улсыг багтаасан. Мөн 10 хошуу торгуудын [[Чин сүсэгтийн чуулган]], 3 хошуу хошуудын [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] багтаж байсан. # [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Гадаад Монгол]] – [[Түшээт хан аймаг]], [[Сэцэн хан аймаг]], [[Засагт хан аймаг]], [[Сайн ноён аймаг]], [[Ховдын хязгаар]], [[Урианхай|Урианхайн хязгаар]] # [[Өвөр Монгол|Дотоод Монгол]]<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/126 Манж нар Өвөр 49 хошууг “Дотоод засаг” гэдэг нэр томьёогоор илэрхийлдэг байснаа XIX зууны эхнээс “Дотоод засаг”-ийг “Дотоод Монгол” гэдэг нэр томьёогоор илэрхийлэх болов. Энэ үеэс эхлэн энэхүү “Дотоод Монгол” хэмээгч нь монголчуудын өөр зуураа хэрэглэдэг “Өвөр Монгол” гэдэг ойлголттой агуулгын хувьд бараг нийцэх болжээ. Тиймээс “Өвөр Монгол буюу Дотоод Монгол”, “Ар Монгол буюу Гадаад Монгол” хэмээн ямарваа нэгэн ялгаваргүйгээр хэрэглэх болсон бололтой.] Ц.Цэрэндорж, Монголын түүх</ref> - 6 чуулганы 49 хошуу ([[Жиримийн чуулган]], [[Зостын чуулган]], [[Зуу Удын чуулган|Зуу үдийн чуулган]], [[Шилийн голын чуулган]], [[Улаанцавын чуулган]], [[Их Зуугийн чуулган]]) # Бусад монгол газар – Алшаагийн торгууд хошуу, Эзнээ голын өөлд хошуу, Или, [[Хөхнуур]], [[Дарьганга|Дарьгангын дээдсийн адууны сүрэг]], [[Цахар түмэн|Цахар найман хошуу]], [[Хөлөнбуйр]] дахь [[Барга|шинэ, хуучин Баргын]] хошууд. # [[Төвөд]] ([[Ү-Цан]], [[Кам]]ын баруун хагас, одоогийн [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөдийн ӨЗО]]-той бараг дүйнэ) # [[Манжуур]] буюу манжийн уугуул нутаг (одоогийн хятадын зүүн хойд орон, хожим [[Гирин]], [[Хармөрөн]] муж болон задарсан) === Манжийн ноёрхлын үед феодалын мөлжлөг ширүүссэн нь === {{main|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон}} Манж Энх Амгалан хааны үеэс цэцэглэн мандаж Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны үе хүртэл үргэлжилсэн юм. Манжийн түрэмгийлэгчид, Монголын шар хар феодалыг түшин, хөдөлмөрчин ард, албат, хамжлагын эрхгүй байдлыг урьдынхаас нь бүр хүндрүүлсэн билээ. Монгол орныг Манжийн хааны төлөөний сайд нар болох Манж [[амбан]]ууд захирч байв.<ref>[https://gogo.mn/r/924o2 ТҮҮХЭН ЗУРГУУД: Манж амбан]</ref> Монголын тухай манж нараас “[[Монгол цаазын бичиг]]”-т оруулсан хууль цөм феодаль ангийн шинж чанартай нь илэрхий юм. Тэдгээр хууль ёсоор монголын хөдөлмөрчин олны аж төрөх хамаг юмыг нарийн чанд дүрэм хэмжээтэй болгож, монгол газарт Манжийн хянан цагдах дэглэм тогтжээ. ==Нийгэм== Мин улсын үед ойролцоогоор Хятад 150 сая хүн амтай байсан бол 18-р зууны төгсгөлд буюу Чин улсын үед 300 сая болж өссөн. Хүн ам өсөхөд нөлөөлсөн хэд хэдэн томоохон шалтгаан бий #Мин улсыг унасанаар Эртний [[Цинь улс|Цинь улсын]] үеэс баригдаж эхэлсэн хирээр жил бүр насанд хүрсэн олон мянган насанд хүрсэн хятад эрэгтэйчүүдийг дайчлан амь насыг авч оддог байсан Их цагаан хэрмийг барих явдлыг зогсоосон. #Мин улсын сүүлийн жилүүдэд мөрдөгдөж ирсэн дааж давшгүй элдэв татвар-гувчуур (өрхийн татвар, цонхны гувчуур) гэх мэтийг болиулсан #Зүүнгарын улсыг эзлэн авснаас хойш томоохон дайн хийгээгүй нь 18-р зуунд удаан хугацаагаар улс гүрэн нь тогтвортой тайван амгалан байсан #Мөн [[Америк]]аас шинэ төрлийн ургацууд болох [[эрдэнэ шиш]], амтат төмс, самар гэх мэт зүйлсийг импортлох болсон #Мөн зүүн өмнөд Азиас шинэ төрлийн цагаан будаа ирсэн нь үйлдвэрлэл нь их хэмжээгээр өсөхөд жил бүр үерлэж олон сая хүний амийг авч оддог байсан Шар ба Хөх Мөрний тариалангийн даланг сэргээн засварлах, нэмж барих ажлыг Чин улсын эхэн үед санаачлан амжилттай зохион байгуулсан нь нөлөөлсөн. ===Шашин=== [[Файл:Hohhot Dazhao temple.ecriteau miltilingue.jpg|thumb|Хөх хотын [[Их зуу хийд]]]] Манжийн хааныг сүүлчийн Монголын Лигдан хааны эсрэг кампанит ажилд [[Төвөдийн Буддын шашин]]ыг дэмжиж эхэлсэн юм. Манж Хунтайжийн цол нь Сэцэн буюу Дээд эрдэмт хаан гэгдэж байсан. 1642 онд Төвөдийн [[Далай лам]]аас Манзшури бурханы хувилгаан дүр өргөмжлөл хүртсэн. Мөн Манж гэдэг үг нь тэдний хэлээр эр зориг гэсэн үгтэй нь адилхан дуудагддаг гэх шалтгаануудаар тэд өөрсдийгөө нэрлэсэн байх магадлалтай. Монгол орон тэр үед их том орон байсан болохоор аймаг болгон угсаатан болгон өөр өөр байгаль, газар зүйн бүсэд, эдийн засаг, улс төрийн нэгдэлтэй болчихсон, үүнээс улбаалаад сэтгэлгээ, оюуны цар хүрээ эрх ашиг нь тусдаа болчихсон байлаа. Өвөр монголчууд онцолбол [[Цахар]]ууд олон жил улс төр, оюун санааны төв байсан бол аглагын 12 отог [[Халх]]ууд нь Монгол орны хамгийн зах хязгаарын хоцрогдмол, бүдүүлэг соёлжоогүй хязгаар 1911 он хүртэл байжээ. Иймд Манжууд Монголчуудад ялгавартай хандаж байсан бөгөөд анх дагаж орсон хөрш зэргэлдээ [[Хорчин]] зэрэг аймгуудад хүндэтгэлтэй хандаж ах, дүү холбоотны ёсоор ханддаг байсан учир тэднийг шарын шашинд гүн автуулах явдлыг хориглон Манжийн Сэцэн хаан 1633 онд “Монголчууд лам нарын үгэнд маш итгэж эд малыг бүрэлгэн өгч хилсийг арилга, сүнсийг сайн газар төрүүл хэмээн ёдор татуулж, овоо үйлдүүлэх зэрэг нь их л мунхаг тэрслүү, үүнээс хойш цөм цаазлан байлгаваас зохимуй” гэж байжээ. Учир нь Манж Хятадыг эзлэх, даран захирч байхад Өвөр монголчуудын цэрэг, эдийн засгийн хүчин чадал нь стратегийн хувьд чухал ач холбогдолтой байв.<ref name=":2"/> Өндөр гэгээн [[Занабазар]] нь монголын бурханы шашин, улс төрийн үйл хэрэгт идэвхтэй оролцож байсан юм. Мөн Монгол оронд бурхан шашныг хөгжүүлэхийн тулд хэд хэдэн сүм хийдүүдийг байгуулан, урлагийн олон арван бүтээлүүдийг туурвих, өөрийн дэг сургуулийг буй болгох ажлуудыг түүхэнд гүйцэтгэсэн юм. Тэрээр халх, ойрадын зөвчилдөөний улмаас өөрийн ард иргэдийг авч 1691 онд Долоннуурт Манж Чин улсыг түших чуулган чуулснаар халхыг Манж нар эрхшээх үүд болсон юм.<ref>Чулуун С. Өндөр гэгээн Занабазар ба Оросын хаант улс. // Өндөр гэгээн Занабазар: амьдрал, өв. УБ., тал 31-40.</ref> Харин тэд Халхыг найдваргүй этгээд хэмээн тооцож байсан агаад гадаад Монгол хэмээн өвөр Монголчуудаас тусад нь ялгаварлаж тусгай өөр бодлого хэрэгжүүлэв. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаанд найдваргүй Халхын цэрэг, эдийн засаг Зүүнгарын хаант улс унаснаас хойш хэрэгцээгүй болсон юм. Тухайлбал Халхууд тун найдвар муутай холбоотон гэдгээ түүхийн турш харуулан Чингүүнжавийн бослого гэх мэтээс авахуулаад хожим Хятадад гарсан бослогуудыг дарах зэрэг үйлсэд цэрэг гаргалгүй хойш суун тэр байтугай босож байсныг XIX зууны Халхын түүхэнд гарсан цэрэг Онолт, Энхтайван зэргээр удирдуулсан үймээнүүд харуулдаг. Ингээд Халхаас илүү хүн амтай Өвөр монголд 49 хошуу байсан бол Халхад 86 хошуу дээр нь шавь нар гэж тусдаа засаг захиргаа байгуулан маш ихээр задалж хаясан байна. Иймээс тэд Халхад шарын шашин дэлгэрэхийг машид дэмжин [[Амарбаясгалант хийд]] гэх зэрэг хийдүүдийн барилгын ажлыг мөнгө санхүүгээр тэтгэж байлаа. Ингэснээр Халх нь дэлхийд төдийгүй Монгол угсаатан дундаа хамгийн бүдүүлэг хоцронгуй нь нэн хэтэрхий болж хүн амын ердийн өсөлт байтугай генетикийн хувьд бууран доройтсон.<ref name=":2">[https://gantulga.wordpress.com/2010/04/14/монгол-буддизм-4/ Түвдийн шарын шашны Монгол дахь бодлого] 2010 оны 4 дугаар сар 14</ref> {{Хянах}} [[Бөө мөргөл]] нь арван наймдугаар зууны өмнө Манжийн оюун санааны амьдралын гол цөм байсан юм. 1691 онд Ар Монголыг Чин улсын хавсаргасаны дараа бурханы шашин шүтлэгтэй газар нутгийн голлох шашин болж, бөөгийн шашин нь бурханы шашны элементүүдийг нэгтгэж эхлэв. == Эдийн засаг == {{Гол|Дайчин гүрний зоос}} [[Мин улс]]ыг түлхэн унагаасан үймээн самууны эцэст туйлдсан [[Хятад]]ын [[эдийн засаг]] 17-р зууны төгсгөлд сэргэж хэвэндээ оржээ. Дараагийн зуунд Мин улсын төгсгөл үеийнх мэт дотоодын зах зээл үргэлжлэн тэлсээр, гадаад зах зээлээс хамаарах хамаарал ихэсч, бүс нутгуудын хоорондын худалдаа өсөн, хүн ам ч түргэн нэмэгдсэн. 17-р зууны сүүл үеэр хаагдсан зүүн өмнөд эргээ дахин нээснээр гадаад худалдаа маш хурдан дахин сэргэж, 18-р зууны сүүлийн хагасын турш жил тутам 4% өсч байлаа. Хятад нь [[цай]], [[торго]] болон бусад бүтээгдхүүнүүдээ экспортлож, Баруунтай хийдэг гадаад худалдааны баланс нь ашигтай байв. Энэ урсгалын үр дүнд мөнгөний нийлүүлэлт маш их хэмжээгээр нэмэгдэж, өрсөлдөх чадвартай, тогтвортой эдийн засгийг бий болгожээ. 18-р зууны дунд үеэр феодалын эдийн засаг хөгжлийн шинэ оргилдоо хүрсэн ба түүнийг түүхэнд “Кан Чяний мандлын үе” хэмээн нэрийддэг.<ref name=":1">[http://mn.cctv.com/2017/08/04/ARTIcgHxUtS6d1AISNMDDjQY170804.shtml Чин улсын түүхээс] Гүнтөмөр 2017 оны дөрөвдүгээр сарын 18</ref> Мин улсын үед татвараа төлөх боломжгүйгээс хураагдаж, томоохон газар эзэмшигчдэд худалдагдсан газрыг Чин улсын засгийн газар хуучин эздэд нь эргүүлэн өгч, газар эзэмшигчид олшров. Иргэдийг зах зээлд идэвхтэй оролцуулахын тулд Мин улсын үеийнхээс татварын ачааллыг багасгаж, хамжлагат ёсыг халж, ажиллах хүчний толгойн татварыг тогтоожээ. Их Сувгийн захиргаанд шинэчлэл хийж, тээврийн системийг хувийн худалдаачид ч ашиглах боломжтой болгосон байна. Мөн үр тарианы үнийн хяналтын систем нь тариа будааны хомсдолыг арилгаж, ингэснээр цагаан будааны үнэ 18-р зууны турш зугуухан өссөөр байлаа. Чин улсын төр баригчид чинээлэг худалдаачдын эрх ашгаас болгоомжилж, худалдаа хийх эрхийг хягаарлан, мөн ядуу нутгаас бусад газарт шинэ уурхай нээхийг зөвшөөрдөггүй байв. Чин улсын сүүл үеэр улс төр ялзран доройтож, үзэл сэтгэхүй нь хоцрогдож, үхээнц дорой байдалд орсноор засаг төр уруудан буурах тийшээ хандсан байлаа. Ард иргэд туйлын зовлон зүдгүүртэй байсан учраас Тайпингийн бослого, Нианы бослого ар араасаа гарч байв.<ref name=":1"/> == Хаад == {| class="wikitable" |+ '''Дайчин гүрэн 1616-1912''' |- ! style="background: #efefef;" | Өвгөдийн сүмийн цол<br>(廟號 miàohào) ! style="background: #efefef;" | Нэхэн өргөмжилсөн цол<br>(諡號 shìhào) ! style="background: #efefef;" | Өөрийн нэр ! style="background: #efefef;" | Хаанчлалын үе ! style="background: #efefef;" | [[Монгол Хятад оны цол|Оны цол]] (年號 niánhào) |- | [[Нурхач|Тайзү]] (太祖) | Гао Хуанди | Нурхач (努爾哈赤) | 1616-1626 | Тэнгэрийн сүлдэт (天命) 1616-1626 |- | [[Дээд эрдэмт|Tайзун]] (太宗) | Вэн Хуанди | Хун тайж (皇太極) | 1626-1643 | Тэнгэрийн сэцэн (天聰) 1626-1636<br />Дээд эрдэмт (崇德) 1636-1643 |- | [[Эеэр засагч|Шизү]] (世祖) | Жан Хуанди | Фүлин (福臨) | 1643-1661 | Эеэр засагч (順治) 1644 – 1661 |- | [[Энх амгалан|Шэньзү]] (聖祖) | Рен Хуанди | Шуани (玄燁) | 1662-1723 | Энх амгалан (康熙) 1662-1723 |- | [[Найралт төв|Шизун]] (世宗) | Шиан Хуанди | Иньжэнь (胤禛) | 1723–1735 | Найралт төв (雍正) 1723–1735 |- | [[Тэнгэр тэтгэгч|Гаозун]] (高宗) | Чүн Хуанди | Хунли (弘曆) | 1735–1796 | Тэнгэр тэтгэгч (乾隆) 1736–1796 |- | [[Сайшаалт ерөөлт|Рэнзун]] (仁宗) | Руй Хуанди | Юньян (顒琰) | 1796–1820 | Сайшаалт ерөөлт (嘉慶) 1796–1820 |- | [[Төр гэрэлт|Сюанзун]] (宣宗) | Ченг Хуанди | Мяньнин (旻寧) | 1820–1850 | Төр гэрэлт (道光) 1821–1850 |- | [[Түгээмэл элбэгт|Вензун]] (文宗) | Шянь Хуанди | Ижу (奕詝) | 1850–1861 | Түгээмэл элбэгт (咸豐) 1851–1861 |- | [[Бүрэн засагч|Музун]] (穆宗) | И Хуанди | Зайчунь (載淳) | 1862–1875 | Бүрэн засагч (同治) 1862–1875 |- | [[Бадаргуулт төр|Дезун]] (德宗) | Жин Хуанди | Зайтянь (載湉) | 1875–1908 | Бадаргуулт төр (光緒) 1875–1908 |- | | Сюнди (逊帝) | [[Пүи]] (溥儀) | 1909–1912 | Хэвт ёс (宣統) 1909–1912 |} ==Газрын зураг== <gallery> Файл:Чин улс.png|Манжийн байлдан дагуулалт. Файл:Manjiin dovtolgoo.gif Файл:Манжийн байлдан дагуулалт 2.jpg Файл:Манжийн байлдан дагуулалт 3.gif Файл:Манжийн довтолгоо 1616-1644.jpg|Манжийн довтолгоо 1616-1644 Файл:Манжийн довтолгоо 1644-1662.jpg|Манжийн довтолгоо 1644-1662 Файл:Манжийн довтолгоо 1662-1683.jpg|Манжийн довтолгоо 1662-1683 Файл:Манжийн довтолгоо 1683-1747.jpg|Манжийн довтолгоо 1683-1747 Файл:Манжийн довтолгоо 1747-1796.jpeg|Манжийн довтолгоо 1747-1796 Файл:Манж 1795.jpg|Чин улс 1795 Файл:Манж улс 1815 он.jpg Файл:Манж улс 1838 он.jpg Файл:Qing Dzungar wars.jpg|Зүүнгар-Чин улсын дайн Файл:Manj boslogo.jpg Файл:Manj 1796-1839.jpg Файл:Manj 1884 on.jpg Файл:Manj 1861-1894.jpg Файл:Manj 1862-1911.jpg Файл:Манж-Оросын гэрээгээр Оросын бүрэлдэхүүнд орсон нутаг.jpg|Манж-Оросын гэрээгээр Оросын бүрэлдэхүүнд орсон нутаг Файл:Манжид болсон бослого.jpg Файл:Ching Dynasty 1892.png Файл:Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1895 он.gif|Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1895 он Файл:Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1905 он.gif|Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1905 он. Файл:Манж Чин улс.jpg Файл:Манж Чин.jpg Файл:Manjin zahirgaa.jpg Файл:Манж 1911 он - Балхаш нуур, Амарын хойд талын нутаг 19-р зуунд Оросын бүрэлдэхүүнд орсон.jpg Файл:China imperialism cartoon.jpg|Их Британи, Герман, Орос, Франц, Японы эзэнт гүрнүүд Чин гүрнийг хэрхэн хувааж буйг дүрсэлсэн шог зураг Файл:Манж улс.jpg|Чин гүрний өргөжин тэлэлт </gallery> == Мөн үзэх == * [[Манж үндэстэн]] *[[Зүрчид]] *[[Амбан]] == Тэмдэглэл == {{notelist|60em}} ==Эшлэл== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Мин улс]]<br/> [[Бага хаадын үе]]<br/>{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |он=1636-1912 |албан_тушаал={{flag|Чин улс}} |дараа= [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]<br/> [[Дундад Иргэн Улс]] }} {{end}} [[Ангилал:Хятадын династи]] [[Ангилал:Чин улс| ]] [[Ангилал:1616 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын түүх]] 2bbjqk014kwra0n5e5d14l875otdxc2 0 5633 853045 846638 2026-04-12T02:36:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 853045 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сансрын нисгэгч | name = Юрий Гагарин | foto = Gagarin_in_Sweden.jpg | foto_text = [[File:Gagarin Signature.svg|150px|Гарын үсэг]]<br />'''Юрий Гагарин, [[сансар]]т ниссэн анхны хүн''' | rufzeichen = {{lang-ru|Кедр}} (Кедр&nbsp;–&nbsp;„[[хуш]]“) | land = [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] | behörde = [[Зөвлөлтийн тэнгисийн нисэх хүчин|АВМФ]] | auswahl = [[1960 он]]ы [[3 сарын 7]]<br />([[ЗХУ-ын анхны сансрын нисгэгчийн бүлэг|анхны сансрын нисгэгчийн бүлэг]]) | anzahl_flüge = 1 | erster_start = [[1961 он]]ы [[4 сарын 12]] | letzte_landung = [[1961 он]]ы [[4 сарын 12]] | dauer = 1 цаг 48 мин | anzahl_eva = | 1.Mission = Wostok 1 | Andere1 = | ausgeschieden = [[1968 он]]ы [[3 сарын 27]] (осолдсон) }} '''Юрий Гагарин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ю́рий Алексе́евич Гага́рин,'' [[1934]] оны [[3 сарын 9]]-нд өнөөгийн Оросын Смоленск мужийн Глушино тосгонд төрсөн - [[1968]] оны [[3 сарын 27]]-нд Владимир мужийн Новосёлово тосгонд орчим нас барсан) - [[1961]] оны [[4 сарын 12]]-нд хүн төрөлхтний дундаас анх удаа сансарт ниссэн, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] баатар, [[сансрын нисгэгч]]. == Амьдрал == === Өсвөр залуу нас === Юра Гагарин нь Смоленск хязгаарын Гжатск хотын (одоогийн Гагарин хот) ойролцоох Клушино хэмээх бяцхан тосгонд мэндэлжээ. Эцэг Алексей Иванович Гагарин (1902.03.14 (27) -1973.08.02), эх Анна Тимофеевна Матвеева (1903-1984), сүүний фермын ажилчин байсан. Өвөг эцэг Иван Фёдорович Гагарин (1858—1914) тосгонд мужаан байсан, эхээрээ Тимофей Матвеевич Матвеев (1871—1918), Путиловын үйлдвэрт ажилчин, Санкт-Петербургт амьдарч байсан. Юра хүү дээрээ хоёр ахтай, доороо нэг охин дүүтэй байжээ. Түүний бага сургуулийн тооны багш нь армид нисгэгч болж, дайнд оролцохоор явсан нь түүний амьдралд том нөлөө үзүүлсэн гэдэг. Төмөрлөгийн үйлдвэрт дадлагаар ажиллаж эхэлсэн Гагарин ажлаа сайн хийж байсан тул [[Саратов]] хотын аж үйлдвэрийн сургуульд суралцуулахаар болжээ. Тэнд Юрий Гагарин агаарын клубт элсэн орж, онгоцоор нисч үзжээ. Сургуулиа төгссөн Гагарин нисэгч болохоор зорьж, [[1955]] онд [[Оренбург|Оренбургт]] байсан Агаарын цэргийн офицерийн сургуульд элсэн оров. [[1957]] онд Оренбургт сургуулиа төгсдөг жилдээ '''Валентина Горячева''' хэмээх эмч бүсгүйтэй гэрлэжээ. Сургуулиа төгсмөгч [[Мурманск]] дахь цэргийн нисэхийн ангид хуваарилагдан очжээ. 1959 оны 10-р сар гэхэд тэрээр нийт 265 цаг ниссэн байжээ: Мөн «3 дугаар зэргийн цэргийн нисгэгч» зэрэгтэй "Ахлах дэслэгч цэргийн цолтой байсан байна. === Сансрыг эзэмших аян === Сансрын нисгэгчдийн шалгаруулж авч [["Восток-1" сансрын хөлөг|«Восток-1» сансрын хөлөг]] онгоцоор нисэхэд бэлтгэх шийдвэрийг [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв хороо, ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн № 569-264 от 1959 оны 5 дугаар сарын 22-нд шийдвэр гаргасан байна. [[1960]]-аад онд [[сансар судлал]] эрчимтэй хөгжиж, сансрын нисгэгчдийг сонгон шалгаруулахад Ю.Гагарин 20 хүний хамт нэр дэвшжээ. Ийнхүү тэрээр бусад нөхөдтэйгээ хамт сансрын нисгэгч болохоор бэлтгэл сургуулилт хийж эхэлсэн юм. Эдгээр 20 нэр дэвшигчдээс сүүлдээ 6 хүн шигшигдэж үлдсэн байна. Үүнд: Юрий Гагарин, [[Герман Титов]], Григорий Нелюбов, [[Андриян Николаев]], [[Павел Попович]] болон [[Валерий Быковский]] нар юм. Ингээд дэлхийд анх удаа хүн суулгасан сансрын хөлөг хөөргөх болмогц Юрий Гагарин болон [[Герман Титов]] хоёр тунаж үлдэн, эцэст нь Юраг сонгогджээ. 1961 оны 4 дүгээр сарын 8-нд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Батлан ​​хамгаалах технологийн улсын хорооны дарга К.Н.Руднев тэргүүтэй "Восток" сансрын хөлгийг хөөргөх улсын Комиссын хаалттай хуралдаан болжээ. Комисс нь [[Сергей Королёв]], Н.П.Каманин нарын гарын үсэгтэй сансарт ниссэн хүний ​​анхны даалгаврыг батлав. Үүнд: 180-230 километрийн өндөрт дэлхийг тойрон нэг тойрог замд нислэг үйлдэж, өгөгдсөн газар буулт хийх нислэг 1 цаг 30 минут үргэлжилнэ. Нислэгийн зорилго нь хүн тусгайлан тоноглогдсон хөлөг онгоцонд сансарт үлдэх боломжийг шалгах, нислэгийн үед хөлөг онгоцны тоног төхөөрөмжийг шалгах, хөлөг онгоцыг дэлхийтэй холбох холбооны хэрэгсэл, хөлөг онгоцыг сансрын нисгэгчийн хамт буулгах найдвартай байдлыг шалгах юм гэжээ. === Сансарт ниссэн нь === [[File:Гагарин перед полётом.jpg|thumb|220px|left|Гагарин ба Королев]] [[1961]] оны [[4 сарын 12]].Товлосон өдөр болж, Ю.Гагарин Восток 3KA-2 ([["Восток-1" сансрын хөлөг|Восток-1]] гэж алдаршсан) хөлгөөр хүн төрөлхтний дундаас анх удаа сансарт ниссэн билээ. Тус нислэгийн үеэр хэрэглэгдсэн код нь "хуш" хэмээх үг ([[Орос хэл|орос]]. Кедр) байв. Восток-1 хөлөг Москвагийн цагаар өглөөний 09:07 цагт [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконуур сансрын нислэгийн төвөөс]] хөөрсөн юм. Дэлхийн татах хүчнээс гарч, сансарт 108 минут хөөрч дэлхийг нэг удаа бүтэн тойрсон байна.<ref>{{cite web|author=Wilson, Jim|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/sts1/gagarin_anniversary.html|title=Yuri Gagarin: First Man in Space|date=2011-04-13|publisher=[[NASA]]|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314220757/https://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/sts1/gagarin_anniversary.html|archivedate=2023-03-14|access-date=2023-03-27|url-status=dead}}</ref> Нислэгийн үеэр Гагарин [[ТАСС агентлаг]] түүнийг ахмадаас хошууч болж цол ахисан тухай нэвтрүүлж буйг сонссон гэдэг. Энэ нь түүнийг амьд эргэж ирэхгүй байх хэмээн Засгийн газрын холбогдох албан тушаалтнууд таамаглаж байснаас үүдэлтэй аж. Учир нь Восток хөлөг нь агаар мандалд буцаж ороод, 7000 метрийн өндрөөс нисгэгчээ суудалтай нь гарган, шүхрээр буулгах гэсэн аюултай зарчимтай байлаа. Эх дэлхийдээ хөл тавьмагц Ю.Гагарин гэнэт алдар хүнтэй болж хүн бүрийн танил болсон юм. ЗХУ-ын удирдагч [[Никита Хрущёв|Никита Хрущёвтай]] уулзах үеэрээ тэрээр Коммунист намын сүр хүчийг бахдан магтаж, Зөвлөлтийн коммунист дэглэмийн үзэл суртлын нэг томоохон зэвсэг болж байжээ. Гагарин дэлхийн олон хот, улсаар айлчилж, хүндэт иргэн болсон байна. === Сансрын баатар, гэнэтийн үхэл === [[File:Yuri Gagarin and Zakaria Mohieddin 05-02-1962 Cairo Almaza Air Base Egypt.jpg|thumb|220px|Египет, 1962 он]] Зөвхөн 1961 онд гэхэд Ю.Гагарин Чехословак, Болгар, Финланд, Их Британи, Польш, Куба, Бразил, Канад, Унгар, Энэтхэг, Цейлон ( Шри-Ланка), Афганистан зэрэг орнуудаар айлчилсан байна. 1962 онд Египед, 1963 онд Францын Парис хотод Олон улсын сансар судлалын хуралд оролцсон ажээ. 1964 онд Юрий Гагарин ЗХУ-ын Сансрын нисгэгчдийг бэлтгэх Төвийн орлогч дарга, зөвлөлтийн сансрын нисгэгчдийн отрядын дарга гэдэг албан тушаалтай болжээ. Тэрээр 1962 онд ЗХУ-ын Ардын хурлын депутатаар сонгогдсон юм. Гагарин сансраас эргэж ирснийхээ дараа [[Оддын хотхон|Оддын хотхонд]] суурьшиж, сансрын хөлөг зохион бүтээх төсөлд оролцож байв. Цэргийн нисэгч байсан тэрээр [[1968]] оны [[3 сарын 27|3 дугаар сарын 27]]-ны өдөр сургуулилтын нислэг үйлдэж байгаад [[МиГ-15|МиГ-15УТИ]] онгоцтойгоо унаж нас барсан юм. Ослын шалтгаан тодорхой болоогүй бөгөөд 1986 онд дэлгэгдсэн баримтаас үзвэл тэр хавьд нисч байсан [[Су-11]] онгоцны өндөр хурднаас болж үүссэн агаарын урсгалд орж удирдлагаа алдан унасан гэсэн албан бус таамаглал мөн хийж байсан. [[2005]] онд ослын талаарх шинэ дүгнэлт гарч, онгоцны агааржуулагч нь эвдэрсэн буюу өмнөх нисгэгчийн алдаанаас онгорхой орхигдсоноос болоод хүчилтөрөгч алдагдсан хэмээн тайлбарлажээ. == Гэр бүл == Эхнэр - Валентина Ивановна Гагарина, төрөхдөө Горячева (1957 онд Оренбургт гэрлэсэн; 1935-2020), Нислэгийн удирдлагын төвийн эмнэлгийн удирдлагын лабораторид ажиллаж байсан. Оренбургт Валентинагийн гэр бүлийн амьдардаг байшинд дараа нь Юрий, Валентина Гагарин нарын музейн орон сууц нээгдсэн. Охид: -''Елена Юрьевна Гагарина'' (1959 оны 4-р сарын 17-нд төрсөн) - Москвагийн Кремлийн музей-нөөц газрын ерөнхий захирал, урлагийн түүхийн ухааны доктор; ''-Галина Юрьевна Гагарина'' (1961 оны 3-р сарын 7-нд төрсөн) нь Г.В.Плехановын нэрэмжит Оросын эдийн засгийн их сургуулийн Үндэсний болон бүс нутгийн эдийн засгийн тэнхимийн эрхлэгч, эдийн засгийн ухааны доктор, профессор. == Филат ба нумизматик == <gallery perrow="5"> File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|Гагарины аяллын хүндэтгэлийн 1964 оны Зөвлөлтийн шуудангийн марк. File:1976 4569.jpg|ЗХУ-ын шуудангийн Блок, 1976 он File:1977 4693.jpg|ЗХУ-ын шуудангийн марк, 1977 он File:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|Ю.Цэдэнбалын мэндэлсний 75 жилийн ойд зориулсан шуудангийн марк.а.Гагарин өмнө нь хэвлэгдээгүй зурагтай. File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|Шуудангийн Марк, [[Азербайжан]], 2001 File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|Оросын арван [[рубль]]ын зоос 2001 оноос Гагарины нүүр царай нь. File:RR5714-0010R.png|"Хүний сансрын анхны нислэгийн 50 жил", Орос, 2011 он File:RR5220-0010R.png|1000 рублийн нэрлэсэн үнэ бүхий дурсгалын алтан зоос, хүн төрөлхтний анхны сансрын нислэгийн 50 жилийн ойд зориулав. File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|Шуудангийн марк, [[Беларусь]], [[2011]] File:Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|Шуудангийн Марк, [[Украин]], 2011 </gallery> == Мөн үзэх == * [[Сансар судлал]] * [[Сансрын нисгэгч]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yuri Gagarin|Юрий Алексеевич Гагарин}} * [https://web.archive.org/web/20070929023226/http://get-free-product.com/Documents/Gagarin.htm Yuri Gagarin Life, Flights, and Secrets!] * [http://epizodsspace.testpilot.ru/bibl/gagarin/doroga/obl.html Гагарин "Сансарт хүрэх зам" номын цахим хувилбар] "{{lang|ru|Дорога в космос}}" (орос хэлээр) {{DEFAULTSORT:Гагарин, Юрий}} [[Ангилал:Юрий Гагарин| ]] [[Ангилал:ЗХУ-ын сансрын нисгэгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын хурандаа]] [[Ангилал:Восток хөлгийн бүрэлдэхүүн]] [[Ангилал:Оросын сансрын нислэг]] [[Ангилал:Туршилтын нисгэгч]] [[Ангилал:Африкийн Од одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Нил одон шагналтан]] [[Ангилал:Афины хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Софийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Бургасын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1934 онд төрсөн]] [[Ангилал:1968 онд өнгөрсөн]] 37b1lojto4lcfby6go9wtocmoq38zxw 853046 853045 2026-04-12T02:37:00Z Avirmed Batsaikhan 53733 853046 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сансрын нисгэгч | name = Юрий Гагарин | foto = Gagarin_in_Sweden.jpg | foto_text = [[File:Gagarin Signature.svg|150px|Гарын үсэг]]<br />'''Юрий Гагарин, [[сансар]]т ниссэн анхны хүн''' | rufzeichen = {{lang-ru|Кедр}} (Кедр&nbsp;–&nbsp;„[[хуш]]“) | land = [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] | behörde = [[Зөвлөлтийн тэнгисийн нисэх хүчин|АВМФ]] | auswahl = [[1960 он]]ы [[3 сарын 7]]<br />([[ЗХУ-ын анхны сансрын нисгэгчийн бүлэг|анхны сансрын нисгэгчийн бүлэг]]) | anzahl_flüge = 1 | erster_start = [[1961 он]]ы [[4 сарын 12]] | letzte_landung = [[1961 он]]ы [[4 сарын 12]] | dauer = 1 цаг 48 мин | anzahl_eva = | 1.Mission = Wostok 1 | Andere1 = | ausgeschieden = [[1968 он]]ы [[3 сарын 27]] (осолдсон) }} '''Юрий Гагарин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ю́рий Алексе́евич Гага́рин,'' [[1934]] оны [[3 сарын 9]]-нд өнөөгийн Оросын Смоленск мужийн Клушино тосгонд төрсөн - [[1968]] оны [[3 сарын 27]]-нд Владимир мужийн Новосёлово тосгонд орчим онгоцны ослоор нас барсан) - [[1961]] оны [[4 сарын 12]]-нд хүн төрөлхтний дундаас анх удаа сансарт ниссэн, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] баатар, [[сансрын нисгэгч]]. == Амьдрал == === Өсвөр залуу нас === Юра Гагарин нь Смоленск хязгаарын Гжатск хотын (одоогийн Гагарин хот) ойролцоох Клушино хэмээх бяцхан тосгонд мэндэлжээ. Эцэг Алексей Иванович Гагарин (1902.03.14 (27) -1973.08.02), эх Анна Тимофеевна Матвеева (1903-1984), сүүний фермын ажилчин байсан. Өвөг эцэг Иван Фёдорович Гагарин (1858—1914) тосгонд мужаан байсан, эхээрээ Тимофей Матвеевич Матвеев (1871—1918), Путиловын үйлдвэрт ажилчин, Санкт-Петербургт амьдарч байсан. Юра хүү дээрээ хоёр ахтай, доороо нэг охин дүүтэй байжээ. Түүний бага сургуулийн тооны багш нь армид нисгэгч болж, дайнд оролцохоор явсан нь түүний амьдралд том нөлөө үзүүлсэн гэдэг. Төмөрлөгийн үйлдвэрт дадлагаар ажиллаж эхэлсэн Гагарин ажлаа сайн хийж байсан тул [[Саратов]] хотын аж үйлдвэрийн сургуульд суралцуулахаар болжээ. Тэнд Юрий Гагарин агаарын клубт элсэн орж, онгоцоор нисч үзжээ. Сургуулиа төгссөн Гагарин нисэгч болохоор зорьж, [[1955]] онд [[Оренбург|Оренбургт]] байсан Агаарын цэргийн офицерийн сургуульд элсэн оров. [[1957]] онд Оренбургт сургуулиа төгсдөг жилдээ '''Валентина Горячева''' хэмээх эмч бүсгүйтэй гэрлэжээ. Сургуулиа төгсмөгч [[Мурманск]] дахь цэргийн нисэхийн ангид хуваарилагдан очжээ. 1959 оны 10-р сар гэхэд тэрээр нийт 265 цаг ниссэн байжээ: Мөн «3 дугаар зэргийн цэргийн нисгэгч» зэрэгтэй "Ахлах дэслэгч цэргийн цолтой байсан байна. === Сансрыг эзэмших аян === Сансрын нисгэгчдийн шалгаруулж авч [["Восток-1" сансрын хөлөг|«Восток-1» сансрын хөлөг]] онгоцоор нисэхэд бэлтгэх шийдвэрийг [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв хороо, ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн № 569-264 от 1959 оны 5 дугаар сарын 22-нд шийдвэр гаргасан байна. [[1960]]-аад онд [[сансар судлал]] эрчимтэй хөгжиж, сансрын нисгэгчдийг сонгон шалгаруулахад Ю.Гагарин 20 хүний хамт нэр дэвшжээ. Ийнхүү тэрээр бусад нөхөдтэйгээ хамт сансрын нисгэгч болохоор бэлтгэл сургуулилт хийж эхэлсэн юм. Эдгээр 20 нэр дэвшигчдээс сүүлдээ 6 хүн шигшигдэж үлдсэн байна. Үүнд: Юрий Гагарин, [[Герман Титов]], Григорий Нелюбов, [[Андриян Николаев]], [[Павел Попович]] болон [[Валерий Быковский]] нар юм. Ингээд дэлхийд анх удаа хүн суулгасан сансрын хөлөг хөөргөх болмогц Юрий Гагарин болон [[Герман Титов]] хоёр тунаж үлдэн, эцэст нь Юраг сонгогджээ. 1961 оны 4 дүгээр сарын 8-нд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Батлан ​​хамгаалах технологийн улсын хорооны дарга К.Н.Руднев тэргүүтэй "Восток" сансрын хөлгийг хөөргөх улсын Комиссын хаалттай хуралдаан болжээ. Комисс нь [[Сергей Королёв]], Н.П.Каманин нарын гарын үсэгтэй сансарт ниссэн хүний ​​анхны даалгаврыг батлав. Үүнд: 180-230 километрийн өндөрт дэлхийг тойрон нэг тойрог замд нислэг үйлдэж, өгөгдсөн газар буулт хийх нислэг 1 цаг 30 минут үргэлжилнэ. Нислэгийн зорилго нь хүн тусгайлан тоноглогдсон хөлөг онгоцонд сансарт үлдэх боломжийг шалгах, нислэгийн үед хөлөг онгоцны тоног төхөөрөмжийг шалгах, хөлөг онгоцыг дэлхийтэй холбох холбооны хэрэгсэл, хөлөг онгоцыг сансрын нисгэгчийн хамт буулгах найдвартай байдлыг шалгах юм гэжээ. === Сансарт ниссэн нь === [[File:Гагарин перед полётом.jpg|thumb|220px|left|Гагарин ба Королев]] [[1961]] оны [[4 сарын 12]].Товлосон өдөр болж, Ю.Гагарин Восток 3KA-2 ([["Восток-1" сансрын хөлөг|Восток-1]] гэж алдаршсан) хөлгөөр хүн төрөлхтний дундаас анх удаа сансарт ниссэн билээ. Тус нислэгийн үеэр хэрэглэгдсэн код нь "хуш" хэмээх үг ([[Орос хэл|орос]]. Кедр) байв. Восток-1 хөлөг Москвагийн цагаар өглөөний 09:07 цагт [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконуур сансрын нислэгийн төвөөс]] хөөрсөн юм. Дэлхийн татах хүчнээс гарч, сансарт 108 минут хөөрч дэлхийг нэг удаа бүтэн тойрсон байна.<ref>{{cite web|author=Wilson, Jim|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/sts1/gagarin_anniversary.html|title=Yuri Gagarin: First Man in Space|date=2011-04-13|publisher=[[NASA]]|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314220757/https://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/sts1/gagarin_anniversary.html|archivedate=2023-03-14|access-date=2023-03-27|url-status=dead}}</ref> Нислэгийн үеэр Гагарин [[ТАСС агентлаг]] түүнийг ахмадаас хошууч болж цол ахисан тухай нэвтрүүлж буйг сонссон гэдэг. Энэ нь түүнийг амьд эргэж ирэхгүй байх хэмээн Засгийн газрын холбогдох албан тушаалтнууд таамаглаж байснаас үүдэлтэй аж. Учир нь Восток хөлөг нь агаар мандалд буцаж ороод, 7000 метрийн өндрөөс нисгэгчээ суудалтай нь гарган, шүхрээр буулгах гэсэн аюултай зарчимтай байлаа. Эх дэлхийдээ хөл тавьмагц Ю.Гагарин гэнэт алдар хүнтэй болж хүн бүрийн танил болсон юм. ЗХУ-ын удирдагч [[Никита Хрущёв|Никита Хрущёвтай]] уулзах үеэрээ тэрээр Коммунист намын сүр хүчийг бахдан магтаж, Зөвлөлтийн коммунист дэглэмийн үзэл суртлын нэг томоохон зэвсэг болж байжээ. Гагарин дэлхийн олон хот, улсаар айлчилж, хүндэт иргэн болсон байна. === Сансрын баатар, гэнэтийн үхэл === [[File:Yuri Gagarin and Zakaria Mohieddin 05-02-1962 Cairo Almaza Air Base Egypt.jpg|thumb|220px|Египет, 1962 он]] Зөвхөн 1961 онд гэхэд Ю.Гагарин Чехословак, Болгар, Финланд, Их Британи, Польш, Куба, Бразил, Канад, Унгар, Энэтхэг, Цейлон ( Шри-Ланка), Афганистан зэрэг орнуудаар айлчилсан байна. 1962 онд Египед, 1963 онд Францын Парис хотод Олон улсын сансар судлалын хуралд оролцсон ажээ. 1964 онд Юрий Гагарин ЗХУ-ын Сансрын нисгэгчдийг бэлтгэх Төвийн орлогч дарга, зөвлөлтийн сансрын нисгэгчдийн отрядын дарга гэдэг албан тушаалтай болжээ. Тэрээр 1962 онд ЗХУ-ын Ардын хурлын депутатаар сонгогдсон юм. Гагарин сансраас эргэж ирснийхээ дараа [[Оддын хотхон|Оддын хотхонд]] суурьшиж, сансрын хөлөг зохион бүтээх төсөлд оролцож байв. Цэргийн нисэгч байсан тэрээр [[1968]] оны [[3 сарын 27|3 дугаар сарын 27]]-ны өдөр сургуулилтын нислэг үйлдэж байгаад [[МиГ-15|МиГ-15УТИ]] онгоцтойгоо унаж нас барсан юм. Ослын шалтгаан тодорхой болоогүй бөгөөд 1986 онд дэлгэгдсэн баримтаас үзвэл тэр хавьд нисч байсан [[Су-11]] онгоцны өндөр хурднаас болж үүссэн агаарын урсгалд орж удирдлагаа алдан унасан гэсэн албан бус таамаглал мөн хийж байсан. [[2005]] онд ослын талаарх шинэ дүгнэлт гарч, онгоцны агааржуулагч нь эвдэрсэн буюу өмнөх нисгэгчийн алдаанаас онгорхой орхигдсоноос болоод хүчилтөрөгч алдагдсан хэмээн тайлбарлажээ. == Гэр бүл == Эхнэр - Валентина Ивановна Гагарина, төрөхдөө Горячева (1957 онд Оренбургт гэрлэсэн; 1935-2020), Нислэгийн удирдлагын төвийн эмнэлгийн удирдлагын лабораторид ажиллаж байсан. Оренбургт Валентинагийн гэр бүлийн амьдардаг байшинд дараа нь Юрий, Валентина Гагарин нарын музейн орон сууц нээгдсэн. Охид: -''Елена Юрьевна Гагарина'' (1959 оны 4-р сарын 17-нд төрсөн) - Москвагийн Кремлийн музей-нөөц газрын ерөнхий захирал, урлагийн түүхийн ухааны доктор; ''-Галина Юрьевна Гагарина'' (1961 оны 3-р сарын 7-нд төрсөн) нь Г.В.Плехановын нэрэмжит Оросын эдийн засгийн их сургуулийн Үндэсний болон бүс нутгийн эдийн засгийн тэнхимийн эрхлэгч, эдийн засгийн ухааны доктор, профессор. == Филат ба нумизматик == <gallery perrow="5"> File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|Гагарины аяллын хүндэтгэлийн 1964 оны Зөвлөлтийн шуудангийн марк. File:1976 4569.jpg|ЗХУ-ын шуудангийн Блок, 1976 он File:1977 4693.jpg|ЗХУ-ын шуудангийн марк, 1977 он File:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|Ю.Цэдэнбалын мэндэлсний 75 жилийн ойд зориулсан шуудангийн марк.а.Гагарин өмнө нь хэвлэгдээгүй зурагтай. File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|Шуудангийн Марк, [[Азербайжан]], 2001 File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|Оросын арван [[рубль]]ын зоос 2001 оноос Гагарины нүүр царай нь. File:RR5714-0010R.png|"Хүний сансрын анхны нислэгийн 50 жил", Орос, 2011 он File:RR5220-0010R.png|1000 рублийн нэрлэсэн үнэ бүхий дурсгалын алтан зоос, хүн төрөлхтний анхны сансрын нислэгийн 50 жилийн ойд зориулав. File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|Шуудангийн марк, [[Беларусь]], [[2011]] File:Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|Шуудангийн Марк, [[Украин]], 2011 </gallery> == Мөн үзэх == * [[Сансар судлал]] * [[Сансрын нисгэгч]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yuri Gagarin|Юрий Алексеевич Гагарин}} * [https://web.archive.org/web/20070929023226/http://get-free-product.com/Documents/Gagarin.htm Yuri Gagarin Life, Flights, and Secrets!] * [http://epizodsspace.testpilot.ru/bibl/gagarin/doroga/obl.html Гагарин "Сансарт хүрэх зам" номын цахим хувилбар] "{{lang|ru|Дорога в космос}}" (орос хэлээр) {{DEFAULTSORT:Гагарин, Юрий}} [[Ангилал:Юрий Гагарин| ]] [[Ангилал:ЗХУ-ын сансрын нисгэгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын хурандаа]] [[Ангилал:Восток хөлгийн бүрэлдэхүүн]] [[Ангилал:Оросын сансрын нислэг]] [[Ангилал:Туршилтын нисгэгч]] [[Ангилал:Африкийн Од одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Нил одон шагналтан]] [[Ангилал:Афины хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Софийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Бургасын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1934 онд төрсөн]] [[Ангилал:1968 онд өнгөрсөн]] fa6np0aft6llrfzuiralfzzm6ebiga9 853047 853046 2026-04-12T02:37:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 853047 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сансрын нисгэгч | name = Юрий Гагарин | foto = Gagarin_in_Sweden.jpg | foto_text = [[File:Gagarin Signature.svg|150px|Гарын үсэг]]<br />'''Юрий Гагарин, [[сансар]]т ниссэн анхны хүн''' | rufzeichen = {{lang-ru|Кедр}} (Кедр&nbsp;–&nbsp;„[[хуш]]“) | land = [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] | behörde = [[Зөвлөлтийн тэнгисийн нисэх хүчин|АВМФ]] | auswahl = [[1960 он]]ы [[3 сарын 7]]<br />([[ЗХУ-ын анхны сансрын нисгэгчийн бүлэг|анхны сансрын нисгэгчийн бүлэг]]) | anzahl_flüge = 1 | erster_start = [[1961 он]]ы [[4 сарын 12]] | letzte_landung = [[1961 он]]ы [[4 сарын 12]] | dauer = 1 цаг 48 мин | anzahl_eva = | 1.Mission = Wostok 1 | Andere1 = | ausgeschieden = [[1968 он]]ы [[3 сарын 27]] (осолдсон) }} [[Файл:Yuri Gagarin with awards (cropped).jpg|thumb]] '''Юрий Гагарин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ю́рий Алексе́евич Гага́рин,'' [[1934]] оны [[3 сарын 9]]-нд өнөөгийн Оросын Смоленск мужийн Клушино тосгонд төрсөн - [[1968]] оны [[3 сарын 27]]-нд Владимир мужийн Новосёлово тосгонд орчим онгоцны ослоор нас барсан) - [[1961]] оны [[4 сарын 12]]-нд хүн төрөлхтний дундаас анх удаа сансарт ниссэн, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] баатар, [[сансрын нисгэгч]]. == Амьдрал == === Өсвөр залуу нас === Юра Гагарин нь Смоленск хязгаарын Гжатск хотын (одоогийн Гагарин хот) ойролцоох Клушино хэмээх бяцхан тосгонд мэндэлжээ. Эцэг Алексей Иванович Гагарин (1902.03.14 (27) -1973.08.02), эх Анна Тимофеевна Матвеева (1903-1984), сүүний фермын ажилчин байсан. Өвөг эцэг Иван Фёдорович Гагарин (1858—1914) тосгонд мужаан байсан, эхээрээ Тимофей Матвеевич Матвеев (1871—1918), Путиловын үйлдвэрт ажилчин, Санкт-Петербургт амьдарч байсан. Юра хүү дээрээ хоёр ахтай, доороо нэг охин дүүтэй байжээ. Түүний бага сургуулийн тооны багш нь армид нисгэгч болж, дайнд оролцохоор явсан нь түүний амьдралд том нөлөө үзүүлсэн гэдэг. Төмөрлөгийн үйлдвэрт дадлагаар ажиллаж эхэлсэн Гагарин ажлаа сайн хийж байсан тул [[Саратов]] хотын аж үйлдвэрийн сургуульд суралцуулахаар болжээ. Тэнд Юрий Гагарин агаарын клубт элсэн орж, онгоцоор нисч үзжээ. Сургуулиа төгссөн Гагарин нисэгч болохоор зорьж, [[1955]] онд [[Оренбург|Оренбургт]] байсан Агаарын цэргийн офицерийн сургуульд элсэн оров. [[1957]] онд Оренбургт сургуулиа төгсдөг жилдээ '''Валентина Горячева''' хэмээх эмч бүсгүйтэй гэрлэжээ. Сургуулиа төгсмөгч [[Мурманск]] дахь цэргийн нисэхийн ангид хуваарилагдан очжээ. 1959 оны 10-р сар гэхэд тэрээр нийт 265 цаг ниссэн байжээ: Мөн «3 дугаар зэргийн цэргийн нисгэгч» зэрэгтэй "Ахлах дэслэгч цэргийн цолтой байсан байна. === Сансрыг эзэмших аян === Сансрын нисгэгчдийн шалгаруулж авч [["Восток-1" сансрын хөлөг|«Восток-1» сансрын хөлөг]] онгоцоор нисэхэд бэлтгэх шийдвэрийг [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв хороо, ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн № 569-264 от 1959 оны 5 дугаар сарын 22-нд шийдвэр гаргасан байна. [[1960]]-аад онд [[сансар судлал]] эрчимтэй хөгжиж, сансрын нисгэгчдийг сонгон шалгаруулахад Ю.Гагарин 20 хүний хамт нэр дэвшжээ. Ийнхүү тэрээр бусад нөхөдтэйгээ хамт сансрын нисгэгч болохоор бэлтгэл сургуулилт хийж эхэлсэн юм. Эдгээр 20 нэр дэвшигчдээс сүүлдээ 6 хүн шигшигдэж үлдсэн байна. Үүнд: Юрий Гагарин, [[Герман Титов]], Григорий Нелюбов, [[Андриян Николаев]], [[Павел Попович]] болон [[Валерий Быковский]] нар юм. Ингээд дэлхийд анх удаа хүн суулгасан сансрын хөлөг хөөргөх болмогц Юрий Гагарин болон [[Герман Титов]] хоёр тунаж үлдэн, эцэст нь Юраг сонгогджээ. 1961 оны 4 дүгээр сарын 8-нд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Батлан ​​хамгаалах технологийн улсын хорооны дарга К.Н.Руднев тэргүүтэй "Восток" сансрын хөлгийг хөөргөх улсын Комиссын хаалттай хуралдаан болжээ. Комисс нь [[Сергей Королёв]], Н.П.Каманин нарын гарын үсэгтэй сансарт ниссэн хүний ​​анхны даалгаврыг батлав. Үүнд: 180-230 километрийн өндөрт дэлхийг тойрон нэг тойрог замд нислэг үйлдэж, өгөгдсөн газар буулт хийх нислэг 1 цаг 30 минут үргэлжилнэ. Нислэгийн зорилго нь хүн тусгайлан тоноглогдсон хөлөг онгоцонд сансарт үлдэх боломжийг шалгах, нислэгийн үед хөлөг онгоцны тоног төхөөрөмжийг шалгах, хөлөг онгоцыг дэлхийтэй холбох холбооны хэрэгсэл, хөлөг онгоцыг сансрын нисгэгчийн хамт буулгах найдвартай байдлыг шалгах юм гэжээ. === Сансарт ниссэн нь === [[File:Гагарин перед полётом.jpg|thumb|220px|left|Гагарин ба Королев]] [[1961]] оны [[4 сарын 12]].Товлосон өдөр болж, Ю.Гагарин Восток 3KA-2 ([["Восток-1" сансрын хөлөг|Восток-1]] гэж алдаршсан) хөлгөөр хүн төрөлхтний дундаас анх удаа сансарт ниссэн билээ. Тус нислэгийн үеэр хэрэглэгдсэн код нь "хуш" хэмээх үг ([[Орос хэл|орос]]. Кедр) байв. Восток-1 хөлөг Москвагийн цагаар өглөөний 09:07 цагт [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконуур сансрын нислэгийн төвөөс]] хөөрсөн юм. Дэлхийн татах хүчнээс гарч, сансарт 108 минут хөөрч дэлхийг нэг удаа бүтэн тойрсон байна.<ref>{{cite web|author=Wilson, Jim|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/sts1/gagarin_anniversary.html|title=Yuri Gagarin: First Man in Space|date=2011-04-13|publisher=[[NASA]]|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314220757/https://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/sts1/gagarin_anniversary.html|archivedate=2023-03-14|access-date=2023-03-27|url-status=dead}}</ref> Нислэгийн үеэр Гагарин [[ТАСС агентлаг]] түүнийг ахмадаас хошууч болж цол ахисан тухай нэвтрүүлж буйг сонссон гэдэг. Энэ нь түүнийг амьд эргэж ирэхгүй байх хэмээн Засгийн газрын холбогдох албан тушаалтнууд таамаглаж байснаас үүдэлтэй аж. Учир нь Восток хөлөг нь агаар мандалд буцаж ороод, 7000 метрийн өндрөөс нисгэгчээ суудалтай нь гарган, шүхрээр буулгах гэсэн аюултай зарчимтай байлаа. Эх дэлхийдээ хөл тавьмагц Ю.Гагарин гэнэт алдар хүнтэй болж хүн бүрийн танил болсон юм. ЗХУ-ын удирдагч [[Никита Хрущёв|Никита Хрущёвтай]] уулзах үеэрээ тэрээр Коммунист намын сүр хүчийг бахдан магтаж, Зөвлөлтийн коммунист дэглэмийн үзэл суртлын нэг томоохон зэвсэг болж байжээ. Гагарин дэлхийн олон хот, улсаар айлчилж, хүндэт иргэн болсон байна. === Сансрын баатар, гэнэтийн үхэл === [[File:Yuri Gagarin and Zakaria Mohieddin 05-02-1962 Cairo Almaza Air Base Egypt.jpg|thumb|220px|Египет, 1962 он]] Зөвхөн 1961 онд гэхэд Ю.Гагарин Чехословак, Болгар, Финланд, Их Британи, Польш, Куба, Бразил, Канад, Унгар, Энэтхэг, Цейлон ( Шри-Ланка), Афганистан зэрэг орнуудаар айлчилсан байна. 1962 онд Египед, 1963 онд Францын Парис хотод Олон улсын сансар судлалын хуралд оролцсон ажээ. 1964 онд Юрий Гагарин ЗХУ-ын Сансрын нисгэгчдийг бэлтгэх Төвийн орлогч дарга, зөвлөлтийн сансрын нисгэгчдийн отрядын дарга гэдэг албан тушаалтай болжээ. Тэрээр 1962 онд ЗХУ-ын Ардын хурлын депутатаар сонгогдсон юм. Гагарин сансраас эргэж ирснийхээ дараа [[Оддын хотхон|Оддын хотхонд]] суурьшиж, сансрын хөлөг зохион бүтээх төсөлд оролцож байв. Цэргийн нисэгч байсан тэрээр [[1968]] оны [[3 сарын 27|3 дугаар сарын 27]]-ны өдөр сургуулилтын нислэг үйлдэж байгаад [[МиГ-15|МиГ-15УТИ]] онгоцтойгоо унаж нас барсан юм. Ослын шалтгаан тодорхой болоогүй бөгөөд 1986 онд дэлгэгдсэн баримтаас үзвэл тэр хавьд нисч байсан [[Су-11]] онгоцны өндөр хурднаас болж үүссэн агаарын урсгалд орж удирдлагаа алдан унасан гэсэн албан бус таамаглал мөн хийж байсан. [[2005]] онд ослын талаарх шинэ дүгнэлт гарч, онгоцны агааржуулагч нь эвдэрсэн буюу өмнөх нисгэгчийн алдаанаас онгорхой орхигдсоноос болоод хүчилтөрөгч алдагдсан хэмээн тайлбарлажээ. == Гэр бүл == Эхнэр - Валентина Ивановна Гагарина, төрөхдөө Горячева (1957 онд Оренбургт гэрлэсэн; 1935-2020), Нислэгийн удирдлагын төвийн эмнэлгийн удирдлагын лабораторид ажиллаж байсан. Оренбургт Валентинагийн гэр бүлийн амьдардаг байшинд дараа нь Юрий, Валентина Гагарин нарын музейн орон сууц нээгдсэн. Охид: -''Елена Юрьевна Гагарина'' (1959 оны 4-р сарын 17-нд төрсөн) - Москвагийн Кремлийн музей-нөөц газрын ерөнхий захирал, урлагийн түүхийн ухааны доктор; ''-Галина Юрьевна Гагарина'' (1961 оны 3-р сарын 7-нд төрсөн) нь Г.В.Плехановын нэрэмжит Оросын эдийн засгийн их сургуулийн Үндэсний болон бүс нутгийн эдийн засгийн тэнхимийн эрхлэгч, эдийн засгийн ухааны доктор, профессор. == Филат ба нумизматик == <gallery perrow="5"> File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|Гагарины аяллын хүндэтгэлийн 1964 оны Зөвлөлтийн шуудангийн марк. File:1976 4569.jpg|ЗХУ-ын шуудангийн Блок, 1976 он File:1977 4693.jpg|ЗХУ-ын шуудангийн марк, 1977 он File:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|Ю.Цэдэнбалын мэндэлсний 75 жилийн ойд зориулсан шуудангийн марк.а.Гагарин өмнө нь хэвлэгдээгүй зурагтай. File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|Шуудангийн Марк, [[Азербайжан]], 2001 File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|Оросын арван [[рубль]]ын зоос 2001 оноос Гагарины нүүр царай нь. File:RR5714-0010R.png|"Хүний сансрын анхны нислэгийн 50 жил", Орос, 2011 он File:RR5220-0010R.png|1000 рублийн нэрлэсэн үнэ бүхий дурсгалын алтан зоос, хүн төрөлхтний анхны сансрын нислэгийн 50 жилийн ойд зориулав. File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|Шуудангийн марк, [[Беларусь]], [[2011]] File:Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|Шуудангийн Марк, [[Украин]], 2011 </gallery> == Мөн үзэх == * [[Сансар судлал]] * [[Сансрын нисгэгч]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yuri Gagarin|Юрий Алексеевич Гагарин}} * [https://web.archive.org/web/20070929023226/http://get-free-product.com/Documents/Gagarin.htm Yuri Gagarin Life, Flights, and Secrets!] * [http://epizodsspace.testpilot.ru/bibl/gagarin/doroga/obl.html Гагарин "Сансарт хүрэх зам" номын цахим хувилбар] "{{lang|ru|Дорога в космос}}" (орос хэлээр) {{DEFAULTSORT:Гагарин, Юрий}} [[Ангилал:Юрий Гагарин| ]] [[Ангилал:ЗХУ-ын сансрын нисгэгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын хурандаа]] [[Ангилал:Восток хөлгийн бүрэлдэхүүн]] [[Ангилал:Оросын сансрын нислэг]] [[Ангилал:Туршилтын нисгэгч]] [[Ангилал:Африкийн Од одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Нил одон шагналтан]] [[Ангилал:Афины хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Софийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Бургасын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1934 онд төрсөн]] [[Ангилал:1968 онд өнгөрсөн]] s7g3qigavq065gx2hmz1zm5am4sgvdu 0 8218 853055 805783 2026-04-12T04:38:13Z Saruul 04 37290 Тэргүүн Шадар сайдын холбоос ангилал оруулав. 853055 wikitext text/x-wiki '''Даваадоржийн Ганболд''' (1957 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]]ын анхны дарга, [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]ын анхны дарга, Монгол Улсын анхны ардчилсан сонгуулиар бүрдсэн [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Засгийн газарт]] [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Тэргүүн шадар сайд]] байсан. Өдгөө [[Улс төрийн Боловсролын Академи|Улс төрийн боловсролын академи]]йн удирдах зөвлөлийн тэргүүн. == Боловсрол, эрдмийн зэрэг цол == 1979 онд [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их Сургуулийг]] улс төр эдийн засгийн ухааны мэргэжлээр төгссөн. 1987 онд [[Москвагийн Их Сургууль]]д Эдийн засгийн ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалжээ. == Коммунизмын үед == Даваадоржийн Ганболд Москвагийн Улсын Их Сургуулийг төгссөнөөсөө хойш 1979-1990 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]], Улс төрийн дээд сургуульд эдийн засгийн багшаар ажиллаж байв. 1988 оны есдүгээр сард үзэл бодол нэгт гол төлөв эдийн засагч мэргэжилтэй нөхөдтэйгээ нийлэн "Залуу эдийн засагчдын клуб" байгуулсан нь [[Ардчилсан хувьсгал|ардчилсан хувьсгалын]] үндэс суурь болжээ.<ref>{{cite web |url=http://www.news.mn/news/section=news/page=show/content=news/id=6267#0.4490978203306001 |title=Монголын үндэсний түүхийн музейд Ардчиллын танхим бий болов |accessdate=2008-06-24 |publisher=news.mn }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Ардчилсан хувьсгалын эхэн үе == 1990 оны хоёрдугаар сарын 18-нд [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] анхдугаар их хурлаа хийх үеэр [[Шинэ Дэвшилт Холбоо]] байгуулагдсанаа зарлалаа. Ийнхүү Монголд улс төрийн зорилго бүхий гуравдахь олон нийтийн байгууллага байгуулагдав.<ref>{{cite web |url=http://publish.news.mn/show/id=221 |title=Ардчилсан хувьсгал ба тусгаар тогтнол |accessdate=2008-06-24 |publisher=Баабар |archive-date=2008-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080326070546/http://publish.news.mn/show/id=221 |url-status=dead }}</ref> Шинэ Дэвшилт Холбоог үүсгэн байгуулагчдын нэг нь Даваадоржийн Ганболд байв. 1990 оны гуравдугаар сарын 9-нд Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч, улмаар 1990 оны дөрөвдүгээр сарын 27-нд [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] байгуулахаар тохиролцлоо..<ref>{{cite web |url=http://origo.mn/index.php?z=/0/0/5699/165/ |title=Э.Бат-Үүл: Дорлигоо, Галсандорж хоёр хялалзаад жигтэйхэн |accessdate=2008-06-24 |publisher=Daily News |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204312/http://origo.mn/index.php?z=/0/0/5699/165/ |url-status=dead }}</ref> Ийнхүү 1990 оны долдугаар сард анхны ардчилсан сонгууль болоход Даваадоржийн Ганболд [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатаар сонгогдож, улмаар мөн оны есдүгээр сард АИХ-аас Монголын анхны байнгын ажиллагаатай парламент болох Улсын Бага Хурлын гишүүнээр сонгогдлоо. == Эдийн засгийн шинэчлэл == Даваадоржийн Ганболд 1990 онд бүрэлдсэн [[Дашийн Бямбасүрэн]]гийн толгойлсон МАХН-[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]-[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам (1990-1992)|МҮДН]]-ын эвслийн засгийн газарт Тэргүүн Шадар сайдаар томилогдон ажиллалаа.<ref>{{cite book | author=Г.Чулуун | date=2015 | title=Улсын Бага Хурлын товчоон (1990-1992) | location=Улаанбаатар | publisher=Мөнхийн үсэг ХХК | page=125 | isbn=978-99962-3-717-1}}</ref> Энэ засгийн газар [[эдийн засгийн шинэчлэл]]ийг эхлүүлж, түүний дотор [[өмч хувьчлал]] болон [[мал хувьчлал]]ыг хэрэгжүүлж, [[валютын ханшийг чөлөөлсөн нь|валютын ханшийг чөлөөлснөөрөө]] Монголын түүхэнд орсон юм. Даваадоржийн Ганболд 1992 оны [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] сонгуульд Ардчилсан хүчнээс (МоАН, МҮДН, МСДН) сонгогдон гарч ирсэн хуруу дарам гишүүдийн нэг болсон бөгөөд 1992-1996 онд цөөнхийн дуу хоолойг нийгэмд хүргэж, шинэ тутам байгуулагдсан [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]ыг (1992 онд байгуулагдсан) хөдөө орон нутагт бэхжүүлэхэд жинтэй хувь нэмэр оруулж, өөрөө анхны тэргүүнээр нь ажиллаж байлаа. Тэрбээр 1996-2000 онд Улсын Их Хуралд дахин сонгогдон ажиллах хугацаандаа 1996-1999 онд Улсын Их Хурлын [[Эдийн засгийн байнгын хороо]]ны даргын албыг хашиж байлаа. Энэхүү албанд ажиллаж байх хугацаандаа эдийн засгийн шинэчлэлийн хууль зүйн орчныг бүрдүүлэхэд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэжээ. == Улс төрөөс түр хөндийрсөн нь == 2000 оны УИХ-ын сонгуульд ардчилсан хүчний намууд (МҮАН, МСДН) дахин ганц хоёр суудалтай болтлоо ялагдал хүлээлээ. Даваадоржийн Ганболдыг ч мөн энэ ялагдал тойрсонгүй. Энэхүү ялагдалд ардчилсан хүчний эв түнжингүй хагаралтай байдал ихэд нөлөө үзүүлсэн юм. Ийнхүү улс төрөөс шахагдсан Даваадоржийн Ганболд 2000 оноос [[Улс Төрийн Боловсролын Академи]]йн тэргүүнээр ажиллаж байгаад 2004 оны аравдугаар сарын 22-ноос [[Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг]] - [[Төмөр замын хэрэг эрхлэх газар|Төмөр замын хэрэг эрхлэх газрын]] даргаар томилогдон ажиллаж байна. == Бусад баримтууд == * Монгол улсын шадар сайдаар ажиллаж байхад "Алт-дилерийн хэрэг"-т холбогдож байв. <ref>http://www.shuurhai.mn/23122 “Алт дилерийн хэрэг” ба Монгол орныг элгээр нь хэвтүүлсэн эзэд хэн бэ?</ref> == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080325090117/http://gate1.pmis.gov.mn/tzheg/modules.php?name=present&op=darga Албан ёсны вэбсайт] * [[Баабар]], [https://web.archive.org/web/20080701092417/http://publish.news.mn/show/id=387 ''Ха дарга''] == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Ардчилсан Намын дарга}} {{DEFAULTSORT:Ганболд, Даваадоржийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] [[Ангилал:Ардчилсан Намын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1957 онд төрсөн]] 0k9jjcw5ci1o1fd62t8c0k7ijvyfvu7 0 9287 853149 603720 2026-04-12T11:14:49Z Enkhsaihan2005 64429 853149 wikitext text/x-wiki {{Short description|Чехийн Прага хот дахь барилга}} {{Инфобокс барилга | name = Бүжиглэдэг байшин | native_name = Tančící dům | native_name_lang = cs | former_names = Nationale-Nederlanden Building | alternate_names = Гингер ба Фред | image = Tanzendes_Haus_2023.jpg | image_alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | map_caption = | altitude = | building_type = | architectural_style = [[Постмодернист архитектур|Постмодернизм]] | structural_system = | cost = | ren_cost = | client = | owner = | current_tenants = | landlord = | location = Праг, '''C R''' | address = Rašínovo nábřeží 80, [[Prague 2]], 120 00 | location_town = [[Праг]] | location_country = [[Чех]] | coordinates = {{coord|50|04|32|N|14|24|51|E|display=inline,title|type:landmark_source:dewiki}} | construction_start_date = 1992 | completion_date = 1996 | inauguration_date = | renovation_date = | demolished_date = | destruction_date = | height = | diameter = | antenna_spire = | roof = | top_floor = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = | seating_type = | seating_capacity = | elevator_count = | main_contractor = | architect = [[Владо Милунич]], [[Франк Гери]] | architecture_firm = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | ren_architect = | ren_firm = | ren_str_engineer = | ren_serv_engineer = | ren_civ_engineer = | ren_oth_designers = | ren_qty_surveyor = | ren_awards = | url = | references = }} [[Праг|Прагийн]] дундуур намуухнаар мяралзан урсах Влтава голын баруун эрэгт 2 хос бүжиглэнэ. Энэ хоёр бол бүжгийн гайхамшигт хос Фред, Гингэр ([[Гингер Рогерс]] and [[Фред Астер]]) юм. Гоёмсог гэгч үсээ самнасан, дэгжин гэж жигтэйхэн костьюмтай цэх зогсох залуугийн гар буржгар шаргал үстэй бүсгүйн бэлхүүсээр тэврэхэд бүжгийн аястай зэрэгцэн түүний даашинз салхинд дэрвэн эргэлдэнэ. Босоо цилиндр хэлбэртэй нь залуу нь бөгөөд түүний үсийг орой дээр байх цагираган хэлхээсээр дүрсэлжээ. Бүжгийн партнер болох бүсгүйн даашинз болон хөлийг архитектурын гайхалтай шийдлээр илэрхийлжээ. [[Владо Милунич]] болон [[Франк Гери]] хэмээх архитектурчдын хамтын санаан дээр тулгуурласан уг барилга 1996 онд ашиглалтанд орсон. Орой дээр нь тансаг Франц ресторан байдаг ба байгууллага компаний ажлын байр мөн байрлана. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dancing House|Бүжиглэдэг байшин}} [[Ангилал:Албан газрын барилга]] [[Ангилал:Прагийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:1990-ээд онд барьсан]] adx25yyv51ppl2mw0qahpmxkvz5dk7l 0 9822 853056 850446 2026-04-12T04:40:22Z Saruul 04 37290 Тэргүүн Шадар сайдын холбоос ангилал оруулав. 853056 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |name = Норовын Алтанхуяг |image = Norovyn Altankhuyag Portrait.jpg |caption = Н.Алтанхуяг |office1 = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] |president1 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |term_start1 = 2012 оны 8 сарын 9 |term_end1 = 2014 оны 11 сарын 5 |deputy1 = [[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] |predecessor1 = [[Сүхбаатарын Батболд]] |successor1 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] |office2 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start2 = 2024 |term_end2 = |term_start3 = 2020 |term_end3 = 2024 |term_start4 = 2012 |term_end4 = 2016 |term_start5 = 2008 |term_end5 = 2012 |term_start6 = 1996 |term_end6 = 2000 |office7 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] |term_start7 = 2008 |term_end7 = 2012 |primeminister7 = [[Санжийн Баяр]] |office8 = [[Сангийн яам (Монгол)|Монгол Улсын Сангийн сайд]] |term_start8 = 2004 оны 9 сарын 28 |term_end8 = 2006 оны 1 сарын 28 |primeminister8 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |predecessor8 = [[Чүлтэмийн Улаан]] |successor8 = [[Надмидын Баяртсайхан]] |office9 = Монгол Улсын Хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн сайд |term_start9 = 1998 оны 4 сарын 30 |term_end9 = 1999 оны 1 сарын 6 |predecessor9 = Лувсанбалдангийн Нямсамбуу |successor9 = Чойнзонгийн Содномцэрэн |office10 = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намын дарга]] |term_start10 = 2008 |term_end10 = 2014 |predecessor10 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] |successor10 = [[Зандаахүүгийн Энхболд]] |birth_date = {{birth date and age|1958|1|20}} |birth_place = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]], [[Увс аймаг]], [[Улаангом]] |party = [[Ардчилсан Нам]] |spouse = Анхны эхнэр Ганчимэг <br> удаах эхнэр Х. Сэлэнгэ |children = 1 хүү, 6 охинтой |alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль]] |profession = Физикч |website = }} '''Норовын Алтанхуяг''' нь [[Монгол Улс]]ын [[улс төр]]ч, тус улсын 27 дахь [[ерөнхий сайд]] юм. 1958 оны 1 сарын 20-нд [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Улаангом]] хотод төрсөн. [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийг]] [[физик]]ч мэргэжлээр төгсөж, тэндээ багшилж байгаад 1996 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдон, 1998 онд Монгол Улсын Хөдөө Аж Ахуй, Үйлдвэрийн сайдаар томилогдон ажилласан. 2004 онд Эвслийн засгийн газрын Сангийн сайдаар томилогдон ажилласан бол 2008 оноос УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож, 2008-2012 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын тэргүүн шадар сайдаар]] ажиллажээ. 2008 онд [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]ын 5 дахь даргаар томилогдсон. 2009 оны 10 сарын 28-нд ерөнхий сайд [[Санжаагийн Баяр|С. Баяр]] өвчний улмаас үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгсний дараа ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр 1 хоног ажилласан.<ref>{{Cite web |url = http://www.business-mongolia.com/mongolia-government/parliament-approves-resignation-of-s-bayar/ |title = Parliament approves resignation of S.Bayar |author = Badrakh |publisher = BusinessMongolia.com |date = 28 October 2009 |accessdate = 31 October 2009 |archive-date = 31 Аравдугаар сар 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20091031071937/http://www.business-mongolia.com/mongolia-government/parliament-approves-resignation-of-s-bayar/ |url-status = dead }}</ref>. [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]д түүний удирдсан [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] амжилттай оролцож, хамгийн олон суудал авснаар тэрээр 8 сарын 9-нд [[ерөнхий сайд]]аар томилогдож Шинэчлэлийн засгийн газрыг байгуулан ажилласан. 2014 оны 11-р сарын 5-ны өдрийн [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] нэгдсэн хуралдаанаар Н. Алтанхуягийг үүрэгт ажлаас нь огцруулсан. == Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20101206004414/http://www.altankhuyag.mn/ Албан ёсны цахим хуудас] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө = [[Сүхбаатарын Батболд|Батболд]] |албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он =2012-2014 |дараа = [[Чимэдийн Сайханбилэг|Сайханбилэг]] }} {{end}} {{NaviBlock |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд |Хөтлөгч мөр Монголын Сангийн сайд |Хөтлөгч мөр Ардчилсан Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Алтанхуяг, Норовын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] [[Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын сангийн сайд]] [[Ангилал:Ардчилсан Намын дарга]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Улаангомын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] 9im8b34w7rkvepj8ndlvm57s4solxxg 0 10870 853037 676331 2026-04-11T20:30:11Z CommonsDelinker 211 Luvsanchoimbol_and_Brezhnev_in_Darkhan_City.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Túrelio|Túrelio]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: F11:This file is claimed as "own work", but it depicts a historical photograph from 1966 showing Leonid Brezhnev and L 853037 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = М.Лувсанчоймбол | зураг = Image1(600 dpi) - 2.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | төрсөн_огноо = 1916-08-08 | төрсөн_газар = Нийслэл Хүрээ, Монгол | нас_барсан_огноо = 1974-10-05 | нас_барсан_газар = | үндэстэн = Халх | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = | ажил_мэргэжил = Төр нийгмийн зүтгэлтэн, <br /> Худалдааны Яамын сайд (1953он),<br /> Хүнсний Яамны сайд (1953он),<br /> Аж Үйлдвэрийн Яамны сайд (1958он), <br /> Чойболсан хотын АДХГЗД (1960 он),<br /> Улаанбаатар хотын 18 дахь дарга (1962 - 1965 он), <br /> Дархан хотын АДХГЗД (1965-1967 он),<br /> Зурагт радиогийн захиргааны орлогч дарга (1967-1970 он). | вэбсайт = http://luvsanchoimbol.blogmn.net }} '''Магалжавын Лувсанчоймбол''' нь Улаанбаатар хотын Ардын Депутатын Хурлын Гүйцэтгэх (АДХГ) захиргааны дарга, Дархан хотын АДХГ захиргааны дарга, БНМАУ-ын Худалдааны яам, Хүнсний үйлдвэрийн яам, Аж үйлдвэрийн яамны сайдаар ажиллаж байсан төрийн нийгмийн зүтгэлтэн юм. ==Бага нас== М. Лувсанчоймбол нь 1916 оны 8-р сарын 8-нд тухайн үеийн Нийслэл Хүрээнд (Одоогийн Сүхбаатар дүүргийн 3-р хороонд) Магалжавын том хүү болон мэндэлсэн. Түүний эцэг Магалжав нь [[Богд хаан]]ы адууны даамал хүн байсан. Түүний эх Цэрэндолгор нь уран оёдолчин хүн байсан ба Хүрээнийхэн уран Догоо гэж авгайлдаг байжээ. Тэрээр [[Дондогдулам]] хатны сувдан гутал, хувцсыг оёж байсан түүхтэй. Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х. Чойбалсан]]гийн захиалгаар ЗСБНХОУ-ын Гурван удаагийн Баатар, Маршал [[Семён Будённый|С. М. Будённый]]д жанжин загварын малгайг оёж, урлан өгч, Маршал Х. Чойбалсангаас сайшаалын үнэмлэх болон нэг шуудай гурилаар шагнуулж байжээ. Мөн Д.Сүхбаатарын гэргий [[Сүхбаатарын Янжмаа|Янжмаад]] хэд хэдэн малгай оёж өгч байсан юм. Тухайн үедээ Хүрээний нэр цуутай оёдолчид Цэрэндолгорыг жанжин загварын малгайны анхны загварыг гаргаж байсан гэдэг юм. 10 нас хүртлээ эцэг эхийн гар дээр хүмүүжиж, 11-12 нас хүртлээ эцэг,эхийн саналаар лам нэр зүүж төвд ном заалгасан. 12 настайдаа угаас монгол бичиг заалгасан учир бага сургуулийг нэг жилийн хугацаанд амжилттай суралцсан учир дунд сургуульд шилжин суралцав. Дунд сургуульд 13-15 насандаа 2 жил суралцаж бүх ангиараа багш нарыг бэлтгэх сургуульд шилжин суралцсан юм. Шилжсэн бүх хүүхдийг дунд сургууль төгссөн гэж үзэж байв. ==Идэр нас== Багш нарыг бэлтгэх сургуульд 15-16 нас хүртлээ суралцаж байгаад зуны амралтаараа уул сургуульдаа очихын оронд цэргийн алба хаах явдал сайхан санагдаж өөрийн сайн дур, эхийн таньдаг хүний зөвлөснөөр 1933 оны 4-р сарын 28-нд 16 настайдаа цэргийн албыг хааж эхэлсэн болно. ===Цэргийн алба хаах хугацаандаа=== :1933 оны 4-р сарын 28-ны өдрөөс 1-р морьт дивизийн нутгийн 2-р морьт хороонд штабын гар бичээч, номын сангийн эрхлэгчээр дэвшин ажиллаж сонгуулиар эвлэлийн товчооны даргаар дэвшин сонгогдож анх удаа дунд тушаалын улс төрийн ажилтан болов. :1935 оны 1-р сараас хязгаарын 18-р морьт хороонд эвлэлийн товчооны даргаар шилжин ажиллаж анх удаа улсын хил хязгаарыг хамгаалах үүргийг гүйцэтгэв. Мөн Чоно гол дахь хилийн сумангийн улс төрийн удирдагчийн үүргийг гүйцэтгэж улсын хил хязгаарыг хамгаалах хэрэгт хүчин зүтгэж байлаа. :1936 оны 6-р сард бүх цэргийн ерөнхий сонгуулийн эвлэлийн товчооны даргаар шилжин ажиллав. Мөн оны 8-р сард монгол ардын хувьсгалт намын гишүүнд анх элсэж, намд 34 жил зүтгэсэн. :1937 оны 8-р сараас цэргийн улс төрийн газар бүх цэргийн намын комиссын нарийн бичгийн даргаар дэвшин ажиллав. :1938 оны 1-р сард 1-р дивизийн 1-р морьт хорооны намын товчооны даргаар дэвшин ажиллаж анх удаа намын ажилтан болов. :1938 оны 4-р сарын үед Цэргийн гар үйлдвэрийн комиссаараар буурч ажиллах болсон шалтгаан нь намын даалгаврыг үл биелүүлэх, ажил дээрээ элдэв байдлаар ялзарч байсан зарим хүмүүсийг намаас сануулахаас эхлэн намаас хөөх хүртэл арга хэмжээ авсны дараа намын тайлан сонгуулийн хурал дээр намаас арга хэмжээ авагдсан тэдгээр хүмүүс, тэднийг дэмжигч хэсэг хүмүүс бүлэглэн шүүмжилснийг тэр үед улс төрийн газрын дарга байсан Найдан намын ажлыг завхруулсан гэдэг дүгнэлт өгч тухайн үед тушаал буулгаж ажиллуулсан юм. Тэр үед Лувсанчоймболын сууж байсан сангийн гэрийг 3-н удаа шатаахыг оролдсныг өөрийн болон бусад нөхдийн сонор сэрэмжээр мэдэж энэ хорон санаатай хэрэгт автагдаагүй боловч хотод байдаг эх, дүү нарынх нь гэрийг эд хогшлын хамт шатааж дуусгасан болно. Болсон хэрэг явдал өдөр хоног өнгөрч намаас арга хэмжээ авагдсан тэдгээр хүмүүсийн үнэн нүүр царай яваандаа танигдаж, олон түмний өмнө үзтэл тодорхой болсон учраас улс төрийн газрын дарга байсан Найдантай холбогдсон хэрэг учир ялгавартай байсан байна гэдэг дүгнэлт өгсөн. :1938 оны 6-р сард бүх цэргийн жанжины тушаалаар улс төрийн газрын зохион зааварлах хэлтэст мэдээ боловсруулагч ахлагч зааварлагчаар дэвшүүлэн ажиллуулсан юм. :1939 оны 3-р сарын 1-нд бүх цэргийн жанжины 14 тоот тушаал ёсоор орон тоо илүүдсэн гэж халагдаж, мөн оны 4-р сарын 13, 14-ний өдрүүдэд нам, эвлэлийн гишүүнээс дараалан хилс ташаагаар хөөгджээ. ==Хэлмэгдүүлэлт== Хилс хэрэгт орсны дараа нь арга буюу баривчлагдахаас болгоомжлон, үнэний эцсийг үзэх гэж [[Сэлэнгэ аймаг]]т оргон зайлж, төрсөн дүүгийн нэг өрөөнд гадагшаа ч гардаггүй, дүүгээсээ өөр хүнтэй уулзалддаггүй өөрөө өөрийгөө баривчилж хэдэн сарын турш нуугдаж байтал, Дотоод яаманд алдаа дутагдал гарсныг Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]] өөрийн биеэр зохих арга хэмжээ авч засаж байна гэснийг сонсож бүх үнэн учраа гарган Маршал Чойбалсанд захидал бичиж нуугдахаа больж ил гарсан байна. ===Цагаадсан нь=== Түүний дараахан Дотоод яам дуудаж түүний тухай тодорхой асууж танилцсан юм. Дараа нь түүний гомдлын мөрөөр шалган үзээд 1939 оны 11-р сард нам, эвлэлийн төв хорооны хөөх, элсүүлэх комисс, намын төв комиссын хурлаар хэлэлцэж нам, эвлэлээс хөөх шалтгаан байсангүй гэж үзээд нам, эвлэлийн гишүүнд эргүүлэн тогтоож нам, эвлэлээс хөөсөн тогтоолыг хэрэгсэхгүй болгосон билээ. Тэрчлэн ардын цэргээс орон тоо илүүдэж цэргээс бүрмөсөн халагдсан үнэмлэхийг хүчингүй болгож 1940 оны 9-р сард бэлтгэл улс төрийн ажилтан, улс төрийн удирдагч цолтойгоор цэргээс халагдаж цагаадсан. ==Ажил албан тушаал== :1939 оны 3-р сарын 25-наас улсын худалдааны санхүүгийн сургуульд улс төрийн багш, хичээл ангийн эрхлэгч. :1939 оны 10-р сарын 15-наас улсын худалдаа татан буугдсан учир Төв аймгийн бараа баазад барааны байцаагчаар ажиллаж байв. :1940 оны 1-р сарын 12-ноос Намын төв хорооны шийдвэрээр Намын төв комиссын байцаагчаар дэвшин ажилласан юм. :1941 оны 1-р сарын 9-нөөс Намын төв хорооны шинэ хүчний хэлтэст гүйцэтгэгч. :1942 оны 3-р сарын 12-ноос Намын төв хорооны тэргүүлэгчдийн хурлаар М.Лувсанчоймболыг өсөж яваа залуу боловсон хүчин гэж үзэж Намын төв хорооны шинэ хүчний хэлтсийн даргаар дэвшүүлэн баталсан юм. :1942 оны 9-р сарын 1-нээс шинэ хүчний хэлтсийн даргаас Аж үйлдвэрийн комбинатын тоноглолын фабрикийн аж ахуйн даргаар буурч ажилласан. Үүний учир нь Сэлэнгэ аймгийн эвлэлийн хорооны даргаар Гомбосүрэнг томилохоор Намын төв хороогоор батлуулахаар, эвлэлийн төв хорооны даргаас оруулсан саналыг зохих журмаар хянаж үзээд: ::''н.Гомбосүрэн эвлэлийн хорооны даргын ажилд тэнцэхгүй ноцтой дутагдалтай хүн байсан тул уг ажилд тавихыг татгалзаж албан ёсоор эвлэлийн төв хороонд хариу өгснийг тэр үеийн эвлэлийн төв хорооны дарга байсан хүн дургүйцэж мөн л тэр үедээ шинэ хүчний асуудал эрхэлж байсан Намын төв хорооны нарийн бичгийн даргад гомдол гаргаж Гомбосүрэнг заавал эвлэлийн хорооны даргаар тавих гэсэн эдгээр хүмүүстэй маргалдав гэж шинэ хүчний даргаас нууц алдав гэдэг өөр сэдвээр халсан юм.'' :Аж үйлдвэрийн комбинатын тоноглолын фабрикт сайн ажилласан учир Аж үйлдвэрийн комбинатын захиргаанд ерөнхий норм зохиогчоор дэвшүүлэн томилов. [[ Файл:Luvsanchoimbol3.jpg | thumb | right | БНМАУ-н Аж үйлдвэрийн яамны сайд М. Лувсанчоймбол <br> ЗХУ-ын Элчин Сайд [[Вячеслав Молотов|В. Молотов]] <br> БНМАУ-н Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю. Цэдэнбал]]ын хамт 1958-1960 он]] :1944 оны 3-р сарын 1-нээс Намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга нарын зөвлөлгөөний хурал дээр түүнийг гэнэт дуудаж саналыг нь асууж Намын шинэ хүчний дээд сургуульд оруулсан юм. :Тэр үед Гомбосүрэн нь ажилдаа тэнцэхгүй болон халагдаж эрүүгийн гэмт хэрэгт холбогдож шүүхээр шийтгэгдсэн юм. Энэ учраас Намын төв хорооноос албан ёсоор төв хорооноос аппаратаас халагдсаныг цагаатгалаа гэж хэлээгүй боловч харгалзан үзсэн тул тэрээр тэр үед гомдол гаргаагүй юм. Энэ хэрэг үнэхээр хилс ташаа хэрэгт холбогдуулсан юм. :1947 оны 1-р сарын 1-нээс Намын шинэ хүчний дээд сургуулиас өвчний учир нэг жилийн акт гарч Булган аймагт сүү тосны ажил хариуцсан Төв хороо, Засгийн газрын онцгой төлөөлөгчөөр 6 сар ажиллаж уг үүргийг сайн биелүүлсэн гэж Засгийн газрын хүндэт үнэмлэх, 600 төгрөгөөр шагнагдаж байв. Дараа нь хотын Намын хорооны үзэл суртлын хэлтэст хотын намын гишүүдийн дугуйлангуудыг хариуцсан зааварлагчаар ажиллаж байлаа. :1947 оны 11-р сарын 1-нээс биеийн эрүүл мэндийн байдал, эмч нарын зөвлөлгөөнөөр цаашид үргэлжлүүлэн суралцах болохгүй гэснээр хэвлэх утга зохиолыг хянах газар үзвэрийн байцаагчаар ажиллав. :1948 оны 4-р сарын 1-нээс Намын төв хорооны шийдвэрээр хотын Намын хорооны үйлдвэрийн хэлтэст даргаар дэвшин ажиллав. :1949 оны 12-р сарын 1-нээс хотын Намын хорооны үзэл суртал эрхэлсэн нарийн бичгийн дарга, шинэ хүчний асуудал эрхэлсэн нарийн бичгийн даргаар тус, тус сонгогдон ажиллав. :1953 оны 1-р сарын 8-ны өдрийн Намын төв хорооны Улс төрийн товчооны 2/4 тогтоолоор Худалдааны яамны сайдаар дэвшин ажилласан. :1953 оны 8-р сарын 5-нд Намын төв хорооны Улс төрийн Ардын их хурлын тэргүүлэгчдийн 97-р зарлигаар Хүнсний яамны сайдаар шилжин ажилласан. :1957 оны 6-р сарын 10-ны өдрийн Намын төв хорооны Улс төрийн товчооны 185-р тогтоолоор Хүнсний яам татан буугдсан учир Дорноговь дахь Нефтийн үйлдвэрүүдийн удирдах газрын даргаар шилжин ажилласан. Энэ үйлдвэрүүдийг Зөвлөлт холбоот улсаас манай улсад үнэ төлбөргүй шилжүүлсэн тул тус үйлдвэрийн 500 гаруй зөвлөлтийн ажилчдыг Монгол ажилтнаар солих, Монгол захиргааг шинээр байгуулж, үйлдвэрийг түргэн хугацаанд бэхжүүлэх даалгаврыг Намын төв хорооноос авч уг үйлдвэрийг хүлээлгэн өгөх Зөвлөлтийн засгийн газрын комисс хүрэлцэн ирж Монголын засгийн газрын Майдар даргатай комисст уг үйлдвэрийг хүлээлгэн өгсөн юм. [[ Файл:Image 012.jpg | thumb | right | Дархан хотын Ардын Депутатын Хурлын Гүйцэтгэх Захиргааны дарга М.Лувсанчоймбол [[Леонид Брежнев|Л. И. Брежнев]] нар Дархан хотын хөдөлмөрчидтэй уулзаж буй нь. 1966 он]] :1958 оны 3-р сарын 28-ны өдрийн Улсын Их хурлын 3 дахь удаагийн чуулганаар Аж үйлдвэрийн яамны сайдаар дэвшин ажилласан. :1960 оны 3-р сарын 30-ны өдрийн Ардын их хурлын тэргүүлэгчдийн 81-р зарлигаар Аж үйлдвэрийн яамны сайдын үүрэгт ажлаас чөлөөлөгдөв. :1960 оны 4-р сарын 2-ны өдрийн Улс төрийн товчооны 89-р тогтоолоор Чойбалсан аймгийн АДХГ Захиргааны даргаар томилосон. :1962 оны 4-р сарын 21-ний өдрийн Улс төрийн товчооны 143-р тогтоолоор Улаанбаатар хотын АДХГ захиргааны даргаар ажилласан. :1965 оны 6-р сарын 18-ны өдрийн Улс төрийн товчооны 211-р тогтоолоор биеийн эрүүл мэндийн байдлаар Улаанбаатар хотын АДХГ захиргааны даргаас чөлөөлөгдөж 3 сар шахам биеэ эмчлүүлж эрүүл мэндээ сайжирсны дараа Улс төрийн товчооны 1965 оны 11-р сарын 5-ны өдрийн 651-р тогтоолоор Дархан хотын АДХГ захиргааны даргаар томилогдон ажиллаж байлаа. :1967 оны 5-р сарын 30-ны өдрийн улс төрийн товчооны тогтоолд заахдаа “нөхөр Лувсанчоймбол ажил дээрээ шаардлагатай бөгөөд түүнийгээ сайжруулахын төлөө чармайн хөөцөлддөг боловч зан аашийн талаар зохисгүй дутагдлыг удаа дараа гаргажээ. Дархан хотын АДХГ захиргааны үүрэгт ажлаас чөлөөлсүгэй.” гэжээ. :1967 оны 9-р сарын 25-ны өдрийн намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга нарын зөвлөлгөөний 443-р тогтоолоор Монголын зурагт радиогийн захиргааны орлогч даргаар ажиллаж байв. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Санжийн Батаа]] |албан_тушаал =[[Улаанбаатар хотын дарга]] |он =1962-1965 |дараа =[[Догсомын Цэдэв]] }} {{end}} ==Нэмэлт холбоос== Лувсанчоймболын тухай [http://luvsanchoimbol.blogmn.net/ Лувсанчоймболын блог] {{DEFAULTSORT:Лувсанчоймбол, Магалжавын}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын сайд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1916 онд төрсөн]] [[Ангилал:1974 онд өнгөрсөн]] o6y7lgp5yc7uvk63xhji572ara1erum 0 15849 852975 852974 2026-04-11T12:01:34Z HorseBro the hemionus 100126 852975 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Бартольд|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Моисеев|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] kpqe64nwfo03ft0irmcs3zldw3b9din 852976 852975 2026-04-11T12:02:13Z HorseBro the hemionus 100126 852976 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Бартольд|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Моисеев|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] qeasrofnggom8ner1zug2pg8avu8ff1 852977 852976 2026-04-11T12:03:36Z HorseBro the hemionus 100126 852977 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Бартольд|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Моисеев|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-end}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] thxtpjyuidho8pjr6jp4rcmqnoyr4cb 852978 852977 2026-04-11T12:04:18Z HorseBro the hemionus 100126 852978 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Бартольд|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Моисеев|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] pbwh0prqp133djrrw5gc1svw5vf6a5x 852981 852978 2026-04-11T12:11:16Z HorseBro the hemionus 100126 852981 wikitext text/x-wiki {{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] swmebawhs8c21ikpmxh53fuprogmanl 852982 852981 2026-04-11T12:20:34Z HorseBro the hemionus 100126 852982 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]] ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] tjvqbma06zat0lzcrv4k55q990gfrdt 852983 852982 2026-04-11T13:04:50Z HorseBro the hemionus 100126 852983 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд ГалданБошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт хааныг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, Чахундоржийн хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөнийг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] fryfyq09rolj80u3iqrxazg3xg6tldc 852985 852983 2026-04-11T13:07:08Z HorseBro the hemionus 100126 852985 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөнийг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] eroa6jhtiba52bh96tu3k831nku8f10 852986 852985 2026-04-11T13:26:57Z HorseBro the hemionus 100126 852986 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Адле|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Адле|2003|p=148}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] sqsnaerht3o54x1o3a8xcy3fxcsyuc6 852987 852986 2026-04-11T13:28:17Z HorseBro the hemionus 100126 852987 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] mplzkr3ib4b017lc29my1ytmav3rroc 852991 852987 2026-04-11T13:41:53Z HorseBro the hemionus 100126 852991 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайн}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] raogqrlwn0kheev9mpym0t6dpafxur1 852992 852991 2026-04-11T13:42:27Z HorseBro the hemionus 100126 852992 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === Зүүнгарын Хаант Улс 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] blrx9xosg66erkwqwoijdii768h4h2g 853048 852992 2026-04-12T03:22:13Z HorseBro the hemionus 100126 853048 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар Киргизүүдийг захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] r4x4b7mkd27y87te5s0djg8chjwwpe6 853066 853048 2026-04-12T07:50:02Z HorseBro the hemionus 100126 853066 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] cz9qqa1yqekp85wvi7xo5ms1m6cftll 853067 853066 2026-04-12T07:51:15Z HorseBro the hemionus 100126 853067 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 67ara15od750zb8eoz4ip42py2yi51u 853068 853067 2026-04-12T07:53:18Z HorseBro the hemionus 100126 853068 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] n3zij1qk87ho6q7b6mx0vfhxr21mjw4 853069 853068 2026-04-12T08:05:30Z HorseBro the hemionus 100126 853069 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон Туркистанд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Сулейменов|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Кушкумбаев|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] bari492yiuars7kvenulkx4l8vl5hut 853070 853069 2026-04-12T08:06:54Z HorseBro the hemionus 100126 853070 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон Туркистанд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 8gp2uqv3li6yp6haraqgozgonfpz2n9 853072 853070 2026-04-12T08:09:55Z HorseBro the hemionus 100126 853072 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] l2zatt46bnui2oogxw5z31r5grll0ry 853115 853072 2026-04-12T10:18:41Z HorseBro the hemionus 100126 853115 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov~1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov~1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov~1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov~1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6hpe4rvo1z5iss9jstek82y2nw0n9ti 853116 853115 2026-04-12T10:25:04Z HorseBro the hemionus 100126 853116 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] bb01xtdaahjjwgn4yd2usfljdecma52 853117 853116 2026-04-12T10:25:55Z HorseBro the hemionus 100126 853117 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] dpfl7d3aq87qsncsnx8oa9aq4hopfkz 853119 853117 2026-04-12T10:32:45Z HorseBro the hemionus 100126 853119 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулсан]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] b9a3u06d1ziywpm0llta4o0i9j4wb0n 853121 853119 2026-04-12T10:34:15Z HorseBro the hemionus 100126 853121 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулсан]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] s81txwg0uh9hu3nk7z9h76h3fc476xn 853133 853121 2026-04-12T10:46:06Z HorseBro the hemionus 100126 853133 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулсан]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ.{{sfn|Richardsom|1984|pp=48-49}} 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardsom|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] j7t1id9zloxaz6lo7puhur32iyf6htj 853134 853133 2026-04-12T10:47:40Z HorseBro the hemionus 100126 853134 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулсан]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ.{{sfn|Richardsom|1984|pp=48-49}} 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardsom|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] n7ei1il8ok0f35ndd6r63whbbnzti68 853141 853134 2026-04-12T10:49:26Z HorseBro the hemionus 100126 853141 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | established = 1634 | established_event1 = Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгарын хаант улсыг байгуулав | established_event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | established_date2 = 1635 | established_event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | established_date3 = 1665–1720 | established_event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | established_date4 = 1680–1681 | established_event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | established_date5 = 1688–1758 | established_event6 = [[Зүүнгарын геноцид]] | established_date6 = 1758 | currency = Зэс зоос | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ.{{sfn|Richardsom|1984|pp=48-49}} 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardsom|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] l3cr4n0syfa68fv39ftfg7repikm1xq 853143 853141 2026-04-12T10:53:15Z HorseBro the hemionus 100126 853143 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ.{{sfn|Richardsom|1984|pp=48-49}} 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardsom|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 71plh9dou3s8jxcz9lu66swcbvv0jdk 853146 853143 2026-04-12T11:04:58Z HorseBro the hemionus 100126 853146 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 727q2oecqcbrvktsz553ro4ho5uv0vy 853147 853146 2026-04-12T11:08:40Z HorseBro the hemionus 100126 853147 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] bgodfmwnh5ay9i9u0x0p9qhjwvzj7rt 853148 853147 2026-04-12T11:13:23Z HorseBro the hemionus 100126 853148 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716-1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Лавлагаа == {{Reflist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] e8lw2c6fnrk9vt5hyyrrmfhzk1pyqjo 853150 853148 2026-04-12T11:19:55Z HorseBro the hemionus 100126 853150 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь]]-ээс өмнөд талаараа [[Төвд]] хүртэл, одоогийн [[Монгол]]-ын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятадын цагаан хэрэм]]<nowiki/>ээс баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан]]<nowiki/>ын нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} == Удирдагчид == * [[Хархул]], '''цол''': [[Хунтайж]] * [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], '''цол''': [[Баатар]] [[Хунтайж]] * [[Сэнгэ хунтайж]], '''гарчиг''': Цэцэн [[Хунтайж]] * [[Галдан бошигт хаан]], '''цол''': [[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]] * [[Цэвээнравдан хаан]], '''цол''': Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] * [[Галданцэрэн хаан]], '''цол''': [[Хунтайж]], [[Хаан]] * [[Цэвээндоржнамжил]], '''гарчиг''': [[Хунтайж]] * [[Ламдаржаа]], '''цол''': [[Хунтайж]] * [[Даваач]], '''цол''': [[Хунтайж]] * ''[[Амарсанаа]]'' '''цол''': Жиангжун,{{efn|Жиангжун гэдэг үг нь жанжин}} [Хаан]] ([[Хойд|Хойдын]])‡ ‡ Тайлбар: ''Амарсанаа'' Зүүнгарын хаант улсын хаан болохыг хүссэж байсан ч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнийг өөрийн овгийн хаан буюу, [[Хойд|Хойдын]] хаан болгосон.''{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716-1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Лавлагаа == {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] ixwjo9bakytfacmb91baaf44s3uzav6 853153 853150 2026-04-12T11:24:11Z HorseBro the hemionus 100126 853153 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} == Удирдагчид == * [[Хархул]], '''цол''': [[Хунтайж]] * [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], '''цол''': [[Баатар]] [[Хунтайж]] * [[Сэнгэ хунтайж]], '''гарчиг''': Цэцэн [[Хунтайж]] * [[Галдан бошигт хаан]], '''цол''': [[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]] * [[Цэвээнравдан хаан]], '''цол''': Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] * [[Галданцэрэн хаан]], '''цол''': [[Хунтайж]], [[Хаан]] * [[Цэвээндоржнамжил]], '''гарчиг''': [[Хунтайж]] * [[Ламдаржаа]], '''цол''': [[Хунтайж]] * [[Даваач]], '''цол''': [[Хунтайж]] * ''[[Амарсанаа]]'' '''цол''': Жиангжун,{{efn|Жиангжун гэдэг үг нь жанжин}} [Хаан]] ([[Хойд|Хойдын]])‡ ‡ Тайлбар: ''Амарсанаа'' Зүүнгарын хаант улсын хаан болохыг хүссэж байсан ч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнийг өөрийн овгийн хаан буюу, [[Хойд|Хойдын]] хаан болгосон.''{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Лавлагаа == {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] gae3hmzzn5n6a8oxcn7lyaf9trjsuag 853155 853153 2026-04-12T11:25:26Z HorseBro the hemionus 100126 853155 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Кушкумбаев|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} == Удирдагчид == * [[Хархул]], '''цол''': [[Хунтайж]] * [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], '''цол''': [[Баатар]] [[Хунтайж]] * [[Сэнгэ хунтайж]], '''гарчиг''': Цэцэн [[Хунтайж]] * [[Галдан бошигт хаан]], '''цол''': [[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]] * [[Цэвээнравдан хаан]], '''цол''': Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] * [[Галданцэрэн хаан]], '''цол''': [[Хунтайж]], [[Хаан]] * [[Цэвээндоржнамжил]], '''гарчиг''': [[Хунтайж]] * [[Ламдаржаа]], '''цол''': [[Хунтайж]] * [[Даваач]], '''цол''': [[Хунтайж]] * ''[[Амарсанаа]]'' '''цол''': Жиангжун,{{efn|Жиангжун гэдэг үг нь жанжин}} [Хаан]] ([[Хойд|Хойдын]])‡ ‡ Тайлбар: ''Амарсанаа'' Зүүнгарын хаант улсын хаан болохыг хүссэж байсан ч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнийг өөрийн овгийн хаан буюу, [[Хойд|Хойдын]] хаан болгосон.''{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Лавлагаа == {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 7r6ytfp37jiih4zkfsfl6y0py5gfslu 853156 853155 2026-04-12T11:26:05Z HorseBro the hemionus 100126 853156 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} == Удирдагчид == * [[Хархул]], '''цол''': [[Хунтайж]] * [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], '''цол''': [[Баатар]] [[Хунтайж]] * [[Сэнгэ хунтайж]], '''гарчиг''': Цэцэн [[Хунтайж]] * [[Галдан бошигт хаан]], '''цол''': [[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]] * [[Цэвээнравдан хаан]], '''цол''': Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] * [[Галданцэрэн хаан]], '''цол''': [[Хунтайж]], [[Хаан]] * [[Цэвээндоржнамжил]], '''гарчиг''': [[Хунтайж]] * [[Ламдаржаа]], '''цол''': [[Хунтайж]] * [[Даваач]], '''цол''': [[Хунтайж]] * ''[[Амарсанаа]]'' '''цол''': Жиангжун,{{efn|Жиангжун гэдэг үг нь жанжин}} [Хаан]] ([[Хойд|Хойдын]])‡ ‡ Тайлбар: ''Амарсанаа'' Зүүнгарын хаант улсын хаан болохыг хүссэж байсан ч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнийг өөрийн овгийн хаан буюу, [[Хойд|Хойдын]] хаан болгосон.''{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Лавлагаа == {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} '''Ном зүй''' {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] r54qz7bfuzoqejizwe8abb663up0e6f 853162 853156 2026-04-12T11:37:42Z HorseBro the hemionus 100126 853162 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} == Удирдагчид == * [[Хархул]], '''цол''': [[Хунтайж]] * [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], '''цол''': [[Баатар]] [[Хунтайж]] * [[Сэнгэ хунтайж]], '''гарчиг''': Цэцэн [[Хунтайж]] * [[Галдан бошигт хаан]], '''цол''': [[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]] * [[Цэвээнравдан хаан]], '''цол''': Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] * [[Галданцэрэн хаан]], '''цол''': [[Хунтайж]], [[Хаан]] * [[Цэвээндоржнамжил]], '''гарчиг''': [[Хунтайж]] * [[Ламдаржаа]], '''цол''': [[Хунтайж]] * [[Даваач]], '''цол''': [[Хунтайж]] * ''[[Амарсанаа]]'' '''цол''': Жиангжун,{{efn|Жиангжун гэдэг үг нь жанжин}} [Хаан]] ([[Хойд|Хойдын]])‡ ‡ Тайлбар: ''Амарсанаа'' Зүүнгарын хаант улсын хаан болохыг хүссэж байсан ч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнийг өөрийн овгийн хаан буюу, [[Хойд|Хойдын]] хаан болгосон.''{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Лавлагаа === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === '''Ном зүй''' === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] hg10gbe74zopcdr9haddzwidwepapki 853163 853162 2026-04-12T11:37:59Z HorseBro the hemionus 100126 853163 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction|placedby=HorseBro the hemionus}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын хаант улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч (Зайсан, 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} == Удирдагчид == * [[Хархул]], '''цол''': [[Хунтайж]] * [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], '''цол''': [[Баатар]] [[Хунтайж]] * [[Сэнгэ хунтайж]], '''гарчиг''': Цэцэн [[Хунтайж]] * [[Галдан бошигт хаан]], '''цол''': [[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]] * [[Цэвээнравдан хаан]], '''цол''': Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] * [[Галданцэрэн хаан]], '''цол''': [[Хунтайж]], [[Хаан]] * [[Цэвээндоржнамжил]], '''гарчиг''': [[Хунтайж]] * [[Ламдаржаа]], '''цол''': [[Хунтайж]] * [[Даваач]], '''цол''': [[Хунтайж]] * ''[[Амарсанаа]]'' '''цол''': Жиангжун,{{efn|Жиангжун гэдэг үг нь жанжин}} [Хаан]] ([[Хойд|Хойдын]])‡ ‡ Тайлбар: ''Амарсанаа'' Зүүнгарын хаант улсын хаан болохыг хүссэж байсан ч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнийг өөрийн овгийн хаан буюу, [[Хойд|Хойдын]] хаан болгосон.''{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Лавлагаа === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] j57vomgn4y4ee3gendi7p2jzohilknu 0 16276 853043 815164 2026-04-12T01:29:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 853043 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 12''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 102 дахь ([[өндөр жил]] бол 103 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 263 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 467 - Баруун Ромын эзэнт гүрний хаанаар Антемиусыг өргөмжилжээ. * 1167 - Шведийн хаан Карл Сверкерссон алагдав. * 1204 - Загалмайтны дөрөвдүгээр аян дайны үеэр Загалмайтны цэргүүд [[Константинополь]] хотын хэрмийн ханыг нэвтэрч, дараа өдөр нь бүрэн эзэлжээ. * 1606 - Англи-Шотландын хөлөг онгоцууд нэгдсэн хаант улсын далбааг анх удаа мандуулав. * 1776 - [[Америкийн хувьсгал]]: АНУ-ын [[Хойд Каролина]] мужийн нутгийн зөвлөл Британиас салан тусгаарлах эсэх асуудлаар санал хураалт явуулжээ. * 1820 - Грекийг Османы дарлалаас чөлөөлөх нууц бүлэглэл болох Филики Этериагийн толгойлогчоор Александер Ипсилантис сонгогдов. * 1861 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Самтер боомтын тулаан: [[Өмнөд Каролина]] мужийн Чарльзстон хотод орших Самтерын боомтыг Эх газрын арми бөмбөгдөж эхлэв. * 1862 - Америкийн иргэний дайн: Пиллоу боомтын тулаан: [[Теннесси]] мужийн Пиллоу боомтын орчимд Эх газрын цэргүүд довтолж, хар арьстануудаас бүрдсэн арми бүхэлдээ бууж өгөв. * 1865 - Америкийн иргэний дайн: [[Алабама]] мужийн Мобайл хотод холбоотны арми бууж өгчээ. * 1877 - Их Британичууд Трансваалийн арлыг булаан эзлэв. * [[1910]] - [[Австри-Унгар|Австри-Унгарын эзэнт гүрний]] үед угсарсан байлдааны сүүлчийн сөнөөгч онгоц болох "Зрини"-г үйлдвэрээс гаргажээ. * [[1914]] - Монгол Улсын хурлын газрыг байгуулах тухай тогтоолд Богд Жавзандамба хутагт гарын үсэг зурав. * 1917 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайн]]: Канадын цэргийн хүч Вирми Брижийн тулаанд Германчуудыг буулган авч тэр хавийн газар нутгийг Германаас чөлөөлөв. * 1927 - Шанхайн халдлага: Хятатын удирдагч [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] тушаалаар [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын коммунист намын]] гишүүдийг Шанхай хотноо цаазлан хороов. Ингэснээр Цэргүүдийн нэгдсэн анхдугаар арми нуран унасан юм. * 1928 - Германы нисэх хүчний "Бремен" нисэх онгоц атлантын далайг гатлан умардаас өмнө хүрсэн Германы анхны нисэх онгоц болжээ. * 1934 - Дэлхий дээр бүртгэгдсэн хамгийн хүчтэй хуй салхи АНУ-ын [[Нью-Хэмпшир]] мужийн [[Вашингтон уул|Вашингтон уулын]] оргилд болжээ. Тухайн үед салхины хурд 400 гаруй км/ц-ийн хурдаар хэмжигдэж байсан гэдэг. * 1937 - Англи улсын Регби хотод тийрэлтэт хөдөлгүүр суурилуулсан нисэх онгоцыг эрдэмтэн Сир Френк Уиттл туршжээ. * 1945 - АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Рүзвельт]] албан үүргээ гүйцэтгэж байхдаа амьсгал хураав. Ингэснээр дэд ерөнхийлөгч [[Харри Трумэн]] АНУ-ын ерөнхийлөгч болсон билээ. ** [[Дэлхийн II дайн]]: Генерал Уиллиам Х.Симпсоноор удирдуулсан АНУ-ын 9-р арми Элба голыг гатлан [[Магдебург]], Тангермюнд хотуудад хүрэв. Ингэснээр АНУ-ын арми [[Берлин]] хотоос ердөө 90 гаруй км-ын зайнд дөхөн иржээ. * 1955 - АНУ-ын эрдэмтэн Жонас Салк хүүхдүүдэд дуслаар өгөх поли вакциныг туршин хөгжүүлж эхлэв. * 1961 - ЗХУ-ын хөөргөсөн "Восток-1" сансрын хөлөгт суусан [[Юрий Гагарин]] сансарт ниссэн анхны хүн болон түүхэнд нэрээ үлдээжээ. Тэр мөн анхны нислэгээрээ задгай сансарт гарч түүхэнд нэрээ дархалсан юм. * 1963 - ЗХУ-ын цөмийн зэвсэг суурилуулсан "К-33" шумбагч онгоц, Финландын худалдааны "Финнклиппер" онгоцтой мөргөлдөн хүнд хохирол амсав. * 1980 - [[Либери]] улсад төрийн эргэлт болж бослогыг удирдсан Самуэль Дү засгийн эрхэнд гарав. Ингэснээр 130 жилийн туршид Америкийн тоглоомын хүүхэлдэй байсан Либери улс өөрийн замаар замнахаар болжээ. * 1981 - АНУ-ын Сансар судлалын Шаттл хөтөлбөрийн хүрээнд "STS-1" хөөрч, тус хөтөлбөр үйл ажиллагаандаа оров. * 1990 - АНУ-ын уран барималч Жим Гери "20-р зууны үлэг гүрвэлүүд" үзэсгэлэнэгээ АНУ-ын Смитсонианы байгалийн түүхийн музейд дэлгэн тавив. Ингэснээр тус улсын байгалийн түүхийн музейн түүхэнд нэг уран бүтээлч бие даасан үзэсгэлэнгээ гаргасан эхний бөгөөд эцсийн тохиолдол болсон юм. * 1992 - Хүүхдийн паркын үйлчилгээ эрхэлдэг Динсейленд компани "Евро Диснейленд" компани байгуулж Францын [[Парис]] хотод соёл амралтын хүрээлэнг нээжээ. * 1999 - АНУ-ын нэгэн ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон|Билл Клинтоныг]] өөрийн мэдэгдэлдээ "санаатайгаар худал мэдүүлсэн" гэж үзэн дээд шүүхэд нэхэмжлэл гаргажээ. Гэсэн ч үүнийг дээд шүүх хэрэгсэхгүй болгосон гэж үзэн нэхэмжлэл гаргасан этгээдийг торгоод өнгөрсөн байна. * 2002 - Израилын нийслэл [[Иерусалим|Йерусалем]] хотод орших "Махане Йехүда" худалдааны төвд амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж, 104 хүн амиа алдаж, мөн тооны хүн бэртэж гэмтжээ. * 2007 - [[Ирак|Иракын]] парламентын ордон байдаг бүсэд амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлсний уршгаар парламентын гишүүн Мохаммед Авад болон өөр бусад 20 гаруй хүн амиа алдав. * 2009 - [[Зимбабве]] улсын засгийн газар Зимбабвен долларыг гүйлгээнээс хасав. * 2014 - Чилийн Валпарайсо хотод түймэр дэгдэж, 16 хүн амиа алдан, 2,000 гаруй орон байр шатжээ. * 2017 - Өмнөд Африкын сөрөг хүчний тэргүүн Жулиус Малемагийн зохион байгуулсан "Зума огцрох ёстой" эсэргүүцлийн жагсаал нийслэл хотод дэгдэв. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 959 - Японы эзэн хаан Эн Юү (991 онд нас барсан) * 1577 - Данийн хаан IV Кристиан (1648 онд нас барсан) * 1777 - АНУ-ын ес дэх Төрийн нарийн бичгийн дарга Хенри Клей (1852 онд нас барсан) * 1799 - Швейцарийн холбооны хоёр дахь ерөнхийлөгч Хенри Дрой (1855 онд нас барсан) * 1823 - Оросын нэрт жүжгийн зохиолч [[Александр Островский]] (1886 онд нас барсан) * 1839 - Оросын дорно дахин судлалын нэрт эрдэмтэн, газар зүйч [[Николай Пржевальский]] (1888 онд нас барсан) * 1871 - Грекын 130 дахь ерөнхий сайд Йоаннис Метазас (1941 онд нас барсан) * 1884 - Нобелийн шагналт Германы физикч Отто Маерхоф (1951 онд нас барсан) * 1894 - Португалийн 13 дахь ерөнхийлөгч Франциско Кравейро Лопес (1964 онд нас барсан) * [[1902]] - Нидерландын 36 дахь ерөнхий сайд Луис Бийл (1977 онд нас барсан) * [[1903]] - Нобелийн шагналт Голландын эдийн засагч Йан Тинберген (1994 онд нас барсан) * 1924 - Францын ерөнхий сайд, эдийн засагч Реймон Барр (2007 онд нас барсан) * 1931 - Оросын яруу найрагч Леонид Дербенёв (1995 онд нас барсан) * 1933 - [[Монсеррат Кабалье]] (2018 онд нас барсан) испаний дуурийн дуучин (сопрано). * 1936 - Сейнт Киттс ба Невис улсын дөрөв дэх ерөнхий сайд Кеннеди Симмондс * 1941 - Английн домогт хөлбөмбөгч Бобби Моор (1993 онд нас барсан) * 1942 - Өмнөд Африкын дөрөв дэх ерөнхийлөгч Жейкоб Зума * 1946 - Умард Атлантын цэргийн эвсэл буюу НАТО-н 10 дахь ерөнхий нарийн бичгийн дарга Жорж Робертсон * 1948 - Италийн дасгалжуулагч, хөлбөмбөгч Марсело Липпи * 1952 - Америкийн яруу найрагч Гари Сото * 1956 - "Загалмайлсан эцэг II", "Дотоод харилцаа", "Өүшиний 11, 12, 13" киноны од жүжигчин Энди Гарсиа * 1970 - Дэлхийн аваргын алт, мөнгөн медальт Канадын гүйлтийн тэшүүрч Сильвиан Бүшар * 1976 - Олимпын хүрэл медальт Оросын гүйгч Ольга Котлярова * 1978 - Британы хөгжмийн зохиолч, продюсер, аргил гитарчин, даралтад хөгжимчин, [[Coldplay]] хамтлагийн үүсгэн байгуулагч [[Гай Бэрримэн]] * 1979 - "[[Алтан бөмбөрцөг|Алтан Бөмбөрцөг]]" наадмын гурван удаагийн шагналт "Бяцхан эмэгтэй", "Ромео, Жульетта хоёр", "Цаг хугацаа" киноны од жүжигчин Клейр Дейнс ** Олимп, дэлхийн мөнгөн медальт Оросын гимнастикч Елена Грошева ** Телевизийн алдарт "Хаус" цувралын од жүжигчин Женнифер Моррисон * 1980 - Паралимпын мөнгөн медальт, Дэлхийн аварга Их Британийн пара ширээний теннисч Сара Хээд * 1981 - Олимп, европын аварга, Дэлхийн танхимын аварга, Европын танхимын хошой аварга, Дэлхийн хошой мөнгөн медальт Оросын гүйгч Юрий Борзаковский ** Аргентиний хөлбөмбөгч Николас Бурдиссо * 1983 - Дэлхийн аварга Кенийн марафонч Люк Кибет * 1986 - Швейцарийн хөлбөмбөгч Блерим Жемаили * 1987 - Бразилийн хөлбөмбөгч Луйз Адриано * 1990 - Дэлхийн аварга, Европын 10 удаагийн аварга Их Британийн усанд сэлэгч Френ Хелсолл == Нас барсан алдартнууд == * 238 - Ромын эзэн хаан I Гордиан (159 онд төрсөн) ** Ромын эзэн хаан II Гордиан (192 онд төрсөн) * 1167 - Шведийн хаан VII Чарльз (1130 оны орчим төрсөн) * 1912 - Америкийн улаан загалмайн нийгэмлэгийг үндэслэгч [[Клара Бартон]] (1821 онд төрсөн) * 1945 - АНУ-ын 32 дахь ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт]] (1882 онд төрсөн) * 1975 - Холливудын нэрт жүжигчин "Хар сувд" хочит Жозефин Бейкэр ([[1906]] онд төрсөн) * 1980 - Либери улсын 20 дахь ерөнхийлөгч Уиллиам Р.Толберт ([[1913]]онд төрсөн) * 1981 - Боксын хүнд жингийн дэлхийн аварга Америкийн боксчин Жое Луйз ([[1914]] онд төрсөн) * 1997 - [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналт]] Америкийн неврологич Жорж Уальд (1906 онд төрсөн) * 2004 - Хүчилтөрөгчийн аппаратыг зохион бүтээгч Канадын физикч Моран Кэмбелл (1925 онд төрсөн) * 2008 - Ирландын зургаа дахь ерөнхийлөгч Патрик Хиллери (1923 онд төрсөн) * 2017 - Нэрт жүжигчин [[Эдди Мерфи|Эдди Мерфигийн]] ах, жүжигчин Чарльз Мөрфи (1959 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{BOL}} Хүүхдийн өдөр * {{LBR}} Зовлон зүдгүүрийг гэтэлгэсэн өдөр *Ганц бие хүмүүсийн баяр (Өөрийгөө хайрлах гэгээн хайрын өдөр) ---- {{Commonscat|12 April|4 сарын 12}} [[Ангилал:Өдөр|0412]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|12]] 42ohc39138z5mud8b6sltwyykbvn8j5 10 17709 853164 134761 2026-04-12T11:44:38Z Enkhsaihan2005 64429 853164 wikitext text/x-wiki {{#if:{{both|{{{km2|}}}|{{{sqmi|}}}}} |<!-- sqmi and km2 -->{{formatnum:{{{km2}}}}}&nbsp;km² ({{formatnum:{{{sqmi}}}}}&nbsp;sq&nbsp;mi) |{{#if:{{{km2|}}}{{{sqmi|}}} |{{convinfobox|{{{km2|}}}|km2|{{{sqmi|}}}|sqmi|disp={{#if:{{{pct|}}}|x|b}}|{{#if:{{{pct|}}}|&#32;(}}}}{{#if:{{{pct|}}}|&#59;&#160;{{{pct}}}%)}} |{{#if:{{both|{{{ha|}}}|{{{acre|}}}}} |<!-- acre and ha (and no sqmi and no km2) -->{{formatnum:{{{ha}}}}}&nbsp;ha ({{formatnum:{{{acre}}}}}&nbsp;acres) |{{#if:{{{ha|}}}{{{acre|}}} |{{convinfobox|{{{ha|}}}|ha|{{{acre|}}}|acre|disp={{#if:{{{pct|}}}|x|b}}|{{#if:{{{pct|}}}|&#32;(}}}}{{#if:{{{pct|}}}|&#59;&#160;{{{pct}}}%)}} |{{#if:{{both|{{{sqft|}}}|{{{m2|}}}}} |<!-- sqft and m2 (and no sqmi, no km2, no ha, no acre) -->{{formatnum:{{{m2}}}}}&nbsp;m² ({{formatnum:{{{sqft}}}}}&nbsp;sq&nbsp;ft) |{{#if:{{{sqft|}}}{{{m2|}}} |{{convinfobox|{{{m2|}}}|m2|{{{sqft|}}}|sqft|disp={{#if:{{{pct|}}}|x|b}}|{{#if:{{{pct|}}}|&#32;(}}}}{{#if:{{{pct|}}}|&#59;&#160;{{{pct}}}%)}} }} }} }} }} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 2y1vjhffkbdb6s0yrlw90u2elza17dg 853165 853164 2026-04-12T11:45:31Z Enkhsaihan2005 64429 853165 wikitext text/x-wiki {{#if:{{both|{{{km2|}}}|{{{sqmi|}}}}} |<!-- sqmi and km2 -->{{formatnum:{{{km2}}}}}&nbsp;км² ({{formatnum:{{{sqmi}}}}}&nbsp;миль²) |{{#if:{{{km2|}}}{{{sqmi|}}} |{{convinfobox|{{{km2|}}}|km2|{{{sqmi|}}}|sqmi|disp={{#if:{{{pct|}}}|x|b}}|{{#if:{{{pct|}}}|&#32;(}}}}{{#if:{{{pct|}}}|&#59;&#160;{{{pct}}}%)}} |{{#if:{{both|{{{ha|}}}|{{{acre|}}}}} |<!-- acre and ha (and no sqmi and no km2) -->{{formatnum:{{{ha}}}}}&nbsp;ha ({{formatnum:{{{acre}}}}}&nbsp;acres) |{{#if:{{{ha|}}}{{{acre|}}} |{{convinfobox|{{{ha|}}}|ha|{{{acre|}}}|acre|disp={{#if:{{{pct|}}}|x|b}}|{{#if:{{{pct|}}}|&#32;(}}}}{{#if:{{{pct|}}}|&#59;&#160;{{{pct}}}%)}} |{{#if:{{both|{{{sqft|}}}|{{{m2|}}}}} |<!-- sqft and m2 (and no sqmi, no km2, no ha, no acre) -->{{formatnum:{{{m2}}}}}&nbsp;m² ({{formatnum:{{{sqft}}}}}&nbsp;sq&nbsp;ft) |{{#if:{{{sqft|}}}{{{m2|}}} |{{convinfobox|{{{m2|}}}|m2|{{{sqft|}}}|sqft|disp={{#if:{{{pct|}}}|x|b}}|{{#if:{{{pct|}}}|&#32;(}}}}{{#if:{{{pct|}}}|&#59;&#160;{{{pct}}}%)}} }} }} }} }} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> o504wloo8ifq6mj0hvuxj50ektbz67o 10 17710 853166 134763 2026-04-12T11:47:39Z Enkhsaihan2005 64429 853166 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{km|}}} |{{#if:{{{mi|}}}<!-- mi and km --> |{{formatnum:{{{km}}}}}&nbsp;км ({{formatnum:{{{mi}}}}}&nbsp;миль) |{{formatnum:{{{km}}}}}&nbsp;км ({{#expr: ({{formatnum:{{{km}}}|R}})/1.609344 round ({{precision|{{formatnum:{{{km}}}|R}}}}+1)}}&nbsp;миль) }} |{{#if:{{{mi|}}}<!-- mi and no km --> |{{formatnum:{{{mi}}}}}&nbsp;миль ({{#expr: ({{formatnum:{{{mi}}}|R}})*1.609344 round ({{precision|{{formatnum:{{{mi}}}|R}}}}-0)}}&nbsp;км) |{{#if:{{{m|}}} |{{#if:{{{ft|}}}<!-- ft and m (and no mi and no km) --> |{{formatnum:{{{m}}}}}&nbsp;m ({{formatnum:{{{ft}}}}}&nbsp;ft) |{{formatnum:{{{m}}}}}&nbsp;m ({{#expr: ({{formatnum:{{{m}}}|R}})*3.2808399 round ({{precision|{{formatnum:{{{m}}}|R}}}}-0)}}&nbsp;ft) }} |{{#if:{{{ft|}}}<!-- ft and no m (and no mi and no km --> |{{formatnum:{{{ft}}}}}&nbsp;ft ({{#expr: ({{formatnum:{{{ft}}}|R}})/3.2808399 round ({{precision|{{formatnum:{{{ft}}}|R}}}}+1)}}&nbsp;m) }} |{{#if:{{{nmi|}}}<!-- nmi (and no mi and no km --> |{{formatnum:{{{nmi}}}}}&nbsp;nmi ({{#expr: ({{formatnum:{{{nmi}}}|R}})/1.15078 round ({{precision|{{formatnum:{{{nmi}}}|R}}}}+1)}}&nbsp;mi; {{formatnum:{{{nmi}}}|R}})/1.852 round ({{precision|{{formatnum:{{{nmi}}}|R}}}}+1)}}&nbsp;км) }} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> n5h38965n2q3zzv77y96i4iklmz7hbe 10 18090 852997 851891 2026-04-11T14:50:23Z Enkhsaihan2005 64429 852997 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />[[АНУ-ын Сенат|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]] }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{{jr/sr and state|}}} }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />}}<span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }} тойргоос сонгогдсон<br/>{{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = <span style="display: inline-block;">[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]</span> гишүүн |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон<br />{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]] |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|<span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} парламент]]ын</span>|парламентын}} гишүүн}}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]</span><br />from the |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|United States }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|House of Delegates|House of Representatives}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|U.S.}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|House&#32;of&#32;Delegates|{{#if:{{{state_house|}}}| }}House&#32;of&#32;Representatives}}]]</span>{{#if:{{{district|}}}{{{state|}}}{{{state_delegate|}}}|<br />from {{#if:{{{state_delegate|}}}|the |{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{district|}}}|the|{{{state|}}}}}|{{{state|}}}{{#if:{{{district|}}}|'s}}}}}} }}}} {{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} district|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}}}}}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{{term}}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}&#32;:&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Одоо хашиж буй]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Нэр дэвшүүлэгч</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Томилогч</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Хаан | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = Ерөнхийлөгч | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Ерөнхий сайд</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Канцлер | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Ерөнхий сайд | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Орлогч]]|Орлогч}}|Орлогч}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Одоо хашиж буй | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Өмнөх</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Дараах</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Одоо хашиж буй | '''Одоо хашиж буй''' | ''Одоо хашиж буй'' | [[Одоо хашиж буй]] | одоо хашиж буй | '''одоо хашиж буй''' | ''одоо хашиж буй'' | [[одоо хашиж буй]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Парламентын бүлэг]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Сонгуулийн тойрог | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Олонх | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> k73ttob9rwpp7rhbxx95x45ngxgh7xm 852998 852997 2026-04-11T14:57:39Z Enkhsaihan2005 64429 852998 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />[[АНУ-ын Сенат|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]] }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{{jr/sr and state|}}} }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />}}<span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }} тойргоос сонгогдсон<br/>{{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = <span style="display: inline-block;">[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]</span> гишүүн |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон<br />{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]] |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|<span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} парламент]]ын</span>|парламентын}} гишүүн}}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} from {{#if:{{{state_delegate|}}}|the |{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{district|}}}|the|{{{state|}}}}}|{{{state|}}}{{#if:{{{district|}}}|'s}}}}}} }}}} {{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} district|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}}}}} |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]</span><br />from the |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|United States }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|House of Delegates|House of Representatives}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|U.S.}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|House&#32;of&#32;Delegates|{{#if:{{{state_house|}}}| }}House&#32;of&#32;Representatives}}]]</span>{{#if:{{{district|}}}{{{state|}}}{{{state_delegate|}}}|<br />{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{{term}}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}&#32;:&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Одоо хашиж буй]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Нэр дэвшүүлэгч</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Томилогч</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Хаан | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = Ерөнхийлөгч | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Ерөнхий сайд</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Канцлер | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Ерөнхий сайд | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Орлогч]]|Орлогч}}|Орлогч}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Одоо хашиж буй | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Өмнөх</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Дараах</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Одоо хашиж буй | '''Одоо хашиж буй''' | ''Одоо хашиж буй'' | [[Одоо хашиж буй]] | одоо хашиж буй | '''одоо хашиж буй''' | ''одоо хашиж буй'' | [[одоо хашиж буй]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Парламентын бүлэг]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Сонгуулийн тойрог | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Олонх | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 7z6hnn4n857n2dx79uaoe010qy8bhsb 852999 852998 2026-04-11T14:58:05Z Enkhsaihan2005 64429 [[Special:Contributions/Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[User talk:Enkhsaihan2005|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/852998|852998]] засварыг цуцлах 852999 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />[[АНУ-ын Сенат|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]] }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{{jr/sr and state|}}} }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />}}<span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }} тойргоос сонгогдсон<br/>{{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = <span style="display: inline-block;">[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]</span> гишүүн |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон<br />{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]] |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|<span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} парламент]]ын</span>|парламентын}} гишүүн}}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]</span><br />from the |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|United States }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|House of Delegates|House of Representatives}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|U.S.}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|House&#32;of&#32;Delegates|{{#if:{{{state_house|}}}| }}House&#32;of&#32;Representatives}}]]</span>{{#if:{{{district|}}}{{{state|}}}{{{state_delegate|}}}|<br />from {{#if:{{{state_delegate|}}}|the |{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{district|}}}|the|{{{state|}}}}}|{{{state|}}}{{#if:{{{district|}}}|'s}}}}}} }}}} {{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} district|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}}}}}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{{term}}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}&#32;:&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Одоо хашиж буй]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Нэр дэвшүүлэгч</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Томилогч</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Хаан | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = Ерөнхийлөгч | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Ерөнхий сайд</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Канцлер | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Ерөнхий сайд | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Орлогч]]|Орлогч}}|Орлогч}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Одоо хашиж буй | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Өмнөх</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Дараах</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Одоо хашиж буй | '''Одоо хашиж буй''' | ''Одоо хашиж буй'' | [[Одоо хашиж буй]] | одоо хашиж буй | '''одоо хашиж буй''' | ''одоо хашиж буй'' | [[одоо хашиж буй]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Парламентын бүлэг]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Сонгуулийн тойрог | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Олонх | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> k73ttob9rwpp7rhbxx95x45ngxgh7xm 853000 852999 2026-04-11T15:04:52Z Enkhsaihan2005 64429 853000 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />[[АНУ-ын Сенат|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]] }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{{jr/sr and state|}}} }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />}}<span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }} тойргоос сонгогдсон<br/>{{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = <span style="display: inline-block;">[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]</span> гишүүн |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон<br />{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]] |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|<span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} парламент]]ын</span>|парламентын}} гишүүн}}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}| {{#if:{{{state_assembly|}}} |{{#if:{{{district|}}} |{{{district}}} тойргоос<br /> |{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}<br />}} }} <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]</span>-ийн {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|гишүүнээр сонгогдсон|гишүүн}} |{{#if:{{{district|}}} |{{{district}}} тойргоос<br /> |{{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}-аас<br /> |{{#if:{{{state_house|}}} |{{#if:{{{state|}}} |{{{state}}} мужаас{{#if:{{{constituency|}}}|, {{{constituency}}}|}}<br /> |{{{constituency|}}}<br /> }} |{{#if:{{{state|}}}|{{{state}}} мужаас<br />}} }} }} }} <span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|United States }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|House of Delegates|House of Representatives}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|U.S.}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|House&#32;of&#32;Delegates|{{#if:{{{state_house|}}}| }}House&#32;of&#32;Representatives}}]]</span>-ийн {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|гишүүнээр сонгогдсон|гишүүн}} }} {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{{term}}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}&#32;:&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Одоо хашиж буй]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Нэр дэвшүүлэгч</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Томилогч</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Хаан | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = Ерөнхийлөгч | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Ерөнхий сайд</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Канцлер | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Ерөнхий сайд | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Орлогч]]|Орлогч}}|Орлогч}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Одоо хашиж буй | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Өмнөх</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Дараах</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Одоо хашиж буй | '''Одоо хашиж буй''' | ''Одоо хашиж буй'' | [[Одоо хашиж буй]] | одоо хашиж буй | '''одоо хашиж буй''' | ''одоо хашиж буй'' | [[одоо хашиж буй]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Парламентын бүлэг]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Сонгуулийн тойрог | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Олонх | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> fdxg233t40ap3tjdnu6ff8tlqwyvx6d 853001 853000 2026-04-11T15:05:29Z Enkhsaihan2005 64429 [[Special:Contributions/Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[User talk:Enkhsaihan2005|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/853000|853000]] засварыг цуцлах 853001 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />[[АНУ-ын Сенат|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]] }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{{jr/sr and state|}}} }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />}}<span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }} тойргоос сонгогдсон<br/>{{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = <span style="display: inline-block;">[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]</span> гишүүн |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон<br />{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]] |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|<span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} парламент]]ын</span>|парламентын}} гишүүн}}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]</span><br />from the |Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|United States }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|House of Delegates|House of Representatives}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|U.S.}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|House&#32;of&#32;Delegates|{{#if:{{{state_house|}}}| }}House&#32;of&#32;Representatives}}]]</span>{{#if:{{{district|}}}{{{state|}}}{{{state_delegate|}}}|<br />from {{#if:{{{state_delegate|}}}|the |{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{district|}}}|the|{{{state|}}}}}|{{{state|}}}{{#if:{{{district|}}}|'s}}}}}} }}}} {{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} district|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}}}}}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{{term}}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}&#32;:&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Одоо хашиж буй]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Нэр дэвшүүлэгч</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Томилогч</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Хаан | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = Ерөнхийлөгч | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Ерөнхий сайд</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Канцлер | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Ерөнхий сайд | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Орлогч]]|Орлогч}}|Орлогч}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Одоо хашиж буй | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Өмнөх</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Дараах</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Одоо хашиж буй | '''Одоо хашиж буй''' | ''Одоо хашиж буй'' | [[Одоо хашиж буй]] | одоо хашиж буй | '''одоо хашиж буй''' | ''одоо хашиж буй'' | [[одоо хашиж буй]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Парламентын бүлэг]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Сонгуулийн тойрог | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Олонх | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> k73ttob9rwpp7rhbxx95x45ngxgh7xm 853004 853001 2026-04-11T15:33:12Z Enkhsaihan2005 64429 853004 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />[[АНУ-ын Сенат|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]] }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{{jr/sr and state|}}} }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />}}<span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }} тойргоос сонгогдсон<br/>{{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = <span style="display: inline-block;">[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]</span> гишүүн |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон<br />{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]] |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|<span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} парламент]]ын</span>|парламентын}} гишүүн}}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} |{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос<br />|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}<br />}}}} <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Невада||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Нью-Жерси|Ерөнхий|Мужийн}}}} Ассемлей]]н</span> {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон}} гишүүн |{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос<br />|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}-аас<br />|{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state|}}}|{{{state}}} мужаас{{#if:{{{constituency|}}}|, {{{constituency}}}|}}<br />|{{{constituency|}}}<br />}}|{{#if:{{{state|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />}}}}}}}} <span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|Америкийн Нэгдсэн Улс }}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|АНУ}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|Төлөөлөгчдийн&#32;танхим|{{#if:{{{state_house|}}}| }}Төлөөлөгчдийн&#32;танхим}}]]ын</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон|гишүүн}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{{term}}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}&#32;:&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Одоо хашиж буй]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Нэр дэвшүүлэгч</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Томилогч</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Хаан | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = Ерөнхийлөгч | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Ерөнхий сайд</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Канцлер | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Ерөнхий сайд | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Орлогч]]|Орлогч}}|Орлогч}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Одоо хашиж буй | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Өмнөх</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Дараах</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Одоо хашиж буй | '''Одоо хашиж буй''' | ''Одоо хашиж буй'' | [[Одоо хашиж буй]] | одоо хашиж буй | '''одоо хашиж буй''' | ''одоо хашиж буй'' | [[одоо хашиж буй]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Парламентын бүлэг]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Сонгуулийн тойрог | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Олонх | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 0borxpmzonyr4j93gcgjmot4jlw18j6 853005 853004 2026-04-11T15:34:15Z Enkhsaihan2005 64429 853005 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />[[АНУ-ын Сенат|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]] }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{{jr/sr and state|}}} }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />}}<span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }} тойргоос сонгогдсон<br/>{{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = <span style="display: inline-block;">[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]</span> гишүүн |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон<br />{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]] |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|<span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} парламент]]ын</span>|парламентын}} гишүүн}}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} |{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос<br />|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}} сонгогдсон<br />}}}} <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Невада||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Нью-Жерси|Ерөнхий|Мужийн}}}} Ассемлей]]н</span> {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон}} гишүүн |{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос<br />|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}-аас<br />|{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state|}}}|{{{state}}} мужаас{{#if:{{{constituency|}}}|, {{{constituency}}}|}}<br />|{{{constituency|}}}<br />}}|{{#if:{{{state|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />}}}}}}}} <span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|Америкийн Нэгдсэн Улсын}}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|АНУ-ын}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|Төлөөлөгчдийн&#32;танхим|{{#if:{{{state_house|}}}| }}Төлөөлөгчдийн&#32;танхим}}]]ын</span> {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон|гишүүн}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{{term}}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}&#32;:&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Одоо хашиж буй]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Нэр дэвшүүлэгч</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Томилогч</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Хаан | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = Ерөнхийлөгч | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Ерөнхий сайд</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Канцлер | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Ерөнхий сайд | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Орлогч]]|Орлогч}}|Орлогч}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Одоо хашиж буй | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Өмнөх</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Дараах</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Одоо хашиж буй | '''Одоо хашиж буй''' | ''Одоо хашиж буй'' | [[Одоо хашиж буй]] | одоо хашиж буй | '''одоо хашиж буй''' | ''одоо хашиж буй'' | [[одоо хашиж буй]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Парламентын бүлэг]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Сонгуулийн тойрог | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Олонх | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> c7j7m54ib0dkfb7c6i8ycoadn6r7bur 853006 853005 2026-04-11T15:34:42Z Enkhsaihan2005 64429 853006 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />[[АНУ-ын Сенат|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]] }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{{jr/sr and state|}}} }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />}}<span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }} тойргоос сонгогдсон<br/>{{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = <span style="display: inline-block;">[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]</span> гишүүн |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон<br />{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]] |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|<span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} парламент]]ын</span>|парламентын}} гишүүн}}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} |{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос<br />|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}} сонгогдсон<br />}}}} <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Невада||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Нью-Жерси|Ерөнхий|Мужийн}}}} Ассемлей]]н</span> {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон}} гишүүн |{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос<br />|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}-аас<br />|{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state|}}}|{{{state}}} мужаас{{#if:{{{constituency|}}}|, {{{constituency}}}|}}<br />|{{{constituency|}}}<br />}}|{{#if:{{{state|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />}}}}}}}} <span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|Америкийн Нэгдсэн Улсын}}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|АНУ-ын}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|Төлөөлөгчдийн&#32;Танхим|{{#if:{{{state_house|}}}| }}Төлөөлөгчдийн&#32;Танхим}}]]ын</span> {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон|гишүүн}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{{term}}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}&#32;:&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Одоо хашиж буй]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Нэр дэвшүүлэгч</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Томилогч</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Хаан | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = Ерөнхийлөгч | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Ерөнхий сайд</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Канцлер | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Ерөнхий сайд | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Орлогч]]|Орлогч}}|Орлогч}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Одоо хашиж буй | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Өмнөх</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Дараах</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Одоо хашиж буй | '''Одоо хашиж буй''' | ''Одоо хашиж буй'' | [[Одоо хашиж буй]] | одоо хашиж буй | '''одоо хашиж буй''' | ''одоо хашиж буй'' | [[одоо хашиж буй]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Парламентын бүлэг]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Сонгуулийн тойрог | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Олонх | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> c2ncaidxydrem73k6wllmdzv2j32p4i 853007 853006 2026-04-11T15:35:12Z Enkhsaihan2005 64429 853007 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />[[АНУ-ын Сенат|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]] }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{{jr/sr and state|}}} }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />}}<span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }} тойргоос сонгогдсон<br/>{{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = <span style="display: inline-block;">[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]</span> гишүүн |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон<br />{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]] |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|<span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} парламент]]ын</span>|парламентын}} гишүүн}}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} |{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}<br />}}}} <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Невада||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Нью-Жерси|Ерөнхий|Мужийн}}}} Ассемлей]]н</span> {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон}} гишүүн |{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос<br />|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}-аас<br />|{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state|}}}|{{{state}}} мужаас{{#if:{{{constituency|}}}|, {{{constituency}}}|}}<br />|{{{constituency|}}}<br />}}|{{#if:{{{state|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />}}}}}}}} <span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|Америкийн Нэгдсэн Улсын}}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|АНУ-ын}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|Төлөөлөгчдийн&#32;Танхим|{{#if:{{{state_house|}}}| }}Төлөөлөгчдийн&#32;Танхим}}]]ын</span> {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон|гишүүн}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{{term}}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}&#32;:&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Одоо хашиж буй]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Нэр дэвшүүлэгч</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Томилогч</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Хаан | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = Ерөнхийлөгч | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Ерөнхий сайд</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Канцлер | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Ерөнхий сайд | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Орлогч]]|Орлогч}}|Орлогч}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Одоо хашиж буй | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Өмнөх</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Дараах</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Одоо хашиж буй | '''Одоо хашиж буй''' | ''Одоо хашиж буй'' | [[Одоо хашиж буй]] | одоо хашиж буй | '''одоо хашиж буй''' | ''одоо хашиж буй'' | [[одоо хашиж буй]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Парламентын бүлэг]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Сонгуулийн тойрог | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Олонх | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> bibivxu5stjqtkgyaeaeqcmnc0to4qb 853016 853007 2026-04-11T16:31:59Z Enkhsaihan2005 64429 853016 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}} |{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes | headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em; | datastyle = border-bottom:none <!--------Speaker of the House---------> | header1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}} |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]] |{{#if:{{{state_assembly|}}} |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]] |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}} }} }}{{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} <!--------Office---------> | header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}} |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for<br />{{{nominee}}}|candidate for<br />{{{candidate}}}}} |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for<br />{{{nominee}}}|Candidate for<br />{{{candidate}}}}} }} }} | data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}| {{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | <span class="nowrap">'''Election date'''</span><br />{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}} }} }} | header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />[[АНУ-ын Сенат|<!--Changed code to eliminate "Junior/Senior" distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}-->АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]] }} }} | header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{{jr/sr and state|}}} }} | header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />}}<span style="display: inline-block;">[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]</span>{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} | header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}|| {{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the <span style="display: inline-block;">[[{{{state_legislature}}} Legislature]]</span><br />from the {{{district}}} district }} }} | header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} |{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&#32;{{{title}}}}} |{{{office|}}} }} }} | header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|| {{#if:{{{order|}}} ||{{{title|}}} }} }} <!--------Ambassador---------> | header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}} |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}} |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to <span class="nowrap">{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}</span>]] }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]] }} <!--------MP---------> | header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency |{{{constituency_MP|}}} |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }} |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}} |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}} }} тойргоос сонгогдсон<br/>{{#switch:{{{parliament|}}} |Australian = <span style="display: inline-block;">[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]</span> гишүүн |European = [[Member of the European&nbsp;Parliament]] |Scottish = [[Member of the Scottish&nbsp;Parliament]] |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]] |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]] |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the <span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} Parliament]]</span>|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <div style="font-weight:normal;">{{{prior_term}}}</div>}} }} | header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон<br />{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the <span style="display: inline-block;">[[{{{assembly}}} Assembly]]</span>|Assembly Member}}| {{#switch:{{{parliament|}}} |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]] |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|<span style="display: inline-block;">[[{{{parliament}}} парламент]]ын</span>|парламентын}} гишүүн}}}} }} <!--------Majority Leader (State Senate)---------> | header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}} }} <!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------> | header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Leader (State Senate)---------> | header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------> | header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]] }} <!--------Congressman---------> | header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}|| {{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}} |{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон<br />|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}<br />}}}} <span style="display: inline-block;">[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Невада||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Нью-Жерси|Ерөнхий|Мужийн}}}} Ассемлей]]н</span> {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон}} гишүүн |{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос<br />|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}-аас<br />|{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state|}}}|{{{state}}} мужаас{{#if:{{{constituency|}}}|, {{{constituency}}}|}}<br />|{{{constituency|}}}<br />}}|{{#if:{{{state|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон<br />}}}}}}}} <span style="display: inline-block;">[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|Америкийн Нэгдсэн Улсын}}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|АНУ-ын}}}}&#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|Төлөөлөгчдийн&#32;Танхим|{{#if:{{{state_house|}}}| }}Төлөөлөгчдийн&#32;Танхим}}]]ын</span> {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон|гишүүн}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}| <br />{{{prior_term}}}}} }} }} <!--------Convocation---------> | header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}} <!--------Term---------> | data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}| {{#if:{{{status|}}} | <div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|}}| }} | data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | <span class="nowrap">'''Assuming office'''</span><br />{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}} | {{#if: {{{term|}}} | <span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{{term}}} }} }} }} | data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} | {{#if:{{{termend|}}} |<!--then: term has start and end:--><span class="nowrap">'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''</span><br />{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}:&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} |{{#if:{{{status|}}}|<div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''{{{status}}}'''</div>|<!--else: term is ongoing--><div style="width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}">'''[[Одоо хашиж буй]]'''</div>}} }} }} }} }} | data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}} | |{{#if:{{{termstart|}}} |{{#if:{{{termend|}}} |<!--then nothing else; term has ended--> |<!--else term is ongoing:--><span class="nowrap">'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''</span>&#32;<br />{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|<div style="line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em">{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}</div>}} }} }} }} }} }} }}<!-- end infobox1 / start infobox2 -->{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}| {{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes | labelstyle = text-align:left | label1 = <span class="nowrap">Нэр дэвшүүлэгч</span> | data1 = {{{nominator|}}} | label2 = <span class="nowrap">Томилогч</span> | data2 = {{{appointer|}}} <!--------President, Prime Minister, Governor---------> | label3 = Хаан | data3 = {{{monarch|}}} | label4 = Ерөнхийлөгч | data4 = {{{president|}}} | label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}} | data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}} | label6 = <span class="nowrap">Ерөнхий сайд</span> | data6 = {{{primeminister|}}} | label7 = Канцлер | data7 = {{{chancellor|}}} | label8 = Minister | data8 = {{{minister|}}} | label9 = Taoiseach | data9 = {{{taoiseach|}}} | label10 = <span class="nowrap">First Minister</span> | data10 = {{{firstminister|}}} | label11 = <span class="nowrap">Chief Minister</span> | data11 = {{{chiefminister|}}} | label12 = Ерөнхий сайд | data12 = {{{premier|}}} | label13 = Governor | data13 = {{{governor|}}} | label14 = Lieutenant Governor | data14 = {{{lieutenant_governor|}}} <!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------> | label15 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}</span> | data15 = {{{vicepresident|}}} | label16 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}</span> | data16 = {{{vicegovernor|}}} | label17 = <span class="nowrap">{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}</span> | data17 = {{{viceprimeminister|}}} | label18 = <span class="nowrap">{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}</span> | data18 = {{{vicepremier|}}} | label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Орлогч {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Орлогч]]|Орлогч}}|Орлогч}} | data19 = {{{deputy|}}} | label20 = Leader | data20 = {{{leader|}}} | label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}} | data21 = {{{lieutenant|}}} | label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}} | data22 = {{{suboffice|}}} <!--------Blank fields---------> | label23 = {{{1blankname|}}} | data23 = {{{1namedata|}}} | label24 = {{{2blankname|}}} | data24 = {{{2namedata|}}} | label25 = {{{3blankname|}}} | data25 = {{{3namedata|}}} | label26 = {{{4blankname|}}} | data26 = {{{4namedata|}}} | label27 = {{{5blankname|}}} | data27 = {{{5namedata|}}} <!--------Predecessor/successor---------> | label28 = <span class="nowrap">Running mate</span> | data28 = {{{runningmate|}}} | label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data29 = {{{opponent|}}} | label30 = Одоо хашиж буй | data30 = {{{incumbent|}}} | label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}} | data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}} | label32 = <span class="nowrap">Өмнөх</span> | data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}} | label33 = <span class="nowrap">Дараах</span> | data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} | Одоо хашиж буй | '''Одоо хашиж буй''' | ''Одоо хашиж буй'' | [[Одоо хашиж буй]] | одоо хашиж буй | '''одоо хашиж буй''' | ''одоо хашиж буй'' | [[одоо хашиж буй]] = | #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}} }}}} <!--------Constituency/Majority---------> | label34 = [[Парламентын бүлэг]] | data34 = {{{parliamentarygroup|}}} | label35 = Сонгуулийн тойрог | data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}} | label36 = Олонх | data36 = {{{majority|}}} }} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> aa53q2tyose4babcfapyrbnvuro0iye 0 18117 852988 744724 2026-04-11T13:28:27Z Amherst99 5169 852988 wikitext text/x-wiki [[Файл:Elixir M2U51264DS8HC3G-5T 20060320.jpg|right|thumb|Бичигдэх, устах RAM-ийн жишээ: персонал компьютер, workstation, серверүүдэд хэрэглэгддэг синхрончлогдсон динамик RAM-ийн DIMM-үүд]] '''Шуурхай санах ой''' ({{lang-en|random-access memory, RAM}}) нь [[компьютер]]ын санах ойн хэлбэр. Өнөө үеийн Шуурхай санах ой нь хадгалсан мэдээллээ иймэрхүү байдлаар буюу ямар ч дарааллаар хандаж болох явдлыг бий болгодог интеграл схемийн хэлбэртэй байна. Тус санах ойд хадгалагдсан өгөгдөлд физик байршил, өмнөх өгөгдөлтэй холбоотой байсан эсэх зэргээс үл хамааран тогтмол хугацаанд хандах тул замбараагүй хандалтад буюу random гэнэ. Шуурхай санах ойгоос бусад [[соронзон диск]], [[оптик диск]] зэрэг бусад өгөгдөл хадгалах төхөөрөмжүүд нь өгөгдөл бичигдсэн материалын хөдөлгөөн, эсвэл унших толгойгоор л ажиллана. Эдгээр төхөөрөмжүүдэд материалын хөдөлгөөн нь өгөгдөл дамжуулахаасаа илүү хугацаа шаардах бөгөөд дараагийн өгөгдлийн байршлаас хамаарч хандалтын хугацаа нь өөрчлөгдөж байдаг. Шуурхай санах ой гэсэн нэрийг голдуу ''DRAM'' санах ойн ''DIMM'' гэх зэрэг тэжээлийг салгахад өгөгдөл устдаг санах ойтой холбодог. Бусад санах ойн төрлүүдээс багагүй хэсэг нь шуурхай санах ой хэлбэртэй бөгөөд үүний жишээ нь [[тогтмол санах ой]] ихэнх төрлүүд болон ''NOR-Flash'' нэртэй флаш санах ойн төрөл юм. == Түүх == Эртний компьютерүүд анх цахилгаан дамжуулалт, механик тоолуур болон үндсэн санах ойн үйл ажиллагаан дахь саатал шугамыг ашигладаг байсан. Хэт авианы саатал мөрүүд нь өгөгдлийг зөвхөн бичсэнээр нь мэдээллийг хуулбарлах боломжтой юм. 1980-аад онд анх персональ компьютерууд (ПК) нь гарч ирэхдээ 64 KB, 256 KB, 512 KB хэмжээтэй санах ойтой байж байгаад эцэст нь 1 MB хэмжээтэй болжээ. Yүнд тэр үеийн програм хангамжууд жижиг хэмжээтэй, график зураг бага ашигладаг байсан гэсэн хэд хэдэн үндсэн шалтгаан байсан бөгөөд, эдгээр бага хэмжээний санах ойнууд нь хэрэгцээгээ бvрэн хангаж чаддаг байв. Drum санах ойн харьцангуй бага зардлаар өргөжүүлж болох ч санах ойг үр ашигтай буцаалт нь физик мэдлэгийг мөн шаарддаг. Хамгийн анхны шуурхай санах ойн бодит хэлбэрийг Williams Tube эхлүүлсэн бөгөөд үүнд катодын рентген хоолойн гадаргуун дээрх цахилгаан цэнэгтэй толбонууд агуулагдсан байдаг. 1990-ээд он гарахад, Windows гэх мэт аврага том хэмжээний үйлдлийн системүүд түгээмэл болж, компьютеруудад их хэмжээний санах ой улам улам хэрэгцээтэй болж эхэлсэн. Windows үйлдлийн системтэй анхны ПК-ууд нь 2 MB санах ойг хаяглаж чаддаг байсан бөгөөд удалгүй 4 MB нь стандарт хэмжээ болж эхэлсэн. Програм хангамжуудын хэмжээ улам улам томорч, үйлдлийн системүүд хүчирхэгжих тусам, санах ойн хэрэгцээ улам ихсэж, үнэ нь маш хурдан багасаж байлаа. == Шуурхай санах ойн төрлүүд == VRAM (Video RAM) дэлгэцийн адаптер ашигладаг санах ой юм. График зурган мэдээлэл дэлгэцэнд дамжихын тулд эхлээд үндсэн RAM-наас процессорт уншигдаад дараа нь видео RAM-д бичигдэнэ. Эндээсээ дэлгэцэнд мэдээлэл болон гарахдаа түүний тоон хэлбэрийн сигнал аналог хэлбэрт өөрөөр хэлбэл дэлгэцний электрон цацрагт хоолой бүхий төхөөрөмжийн хүлээж авах сигналын хэлбэрт шилждэг байна. Сүүлийн үеийн видео RAM ихэвчлэн 1Mb -с дээш байдаг болсон нь дэлгэцэнд зурган мэдээллийг гаргах хурд болон чанарт сайнаар нөлөөлсөн юм. • RDRAM (Rambus DRAM) нь Rambus корпорацийн гаргасан DRAM (Dynamic RAM)-н нэг төрөл. Персонал компьютерт ашиглагдаж байгаа хамгийн хурдан санах ойны технологи болох SDRAM нь өгөгдлийг 100 MHz хурдаар дамжуулдаг бол энэ санах ойны хурд нь 600 MHz хүртэл юм. 1997 онд Intel корпораци нь Rambus технологийг шинээр гаргах motherboard-даа ашиглана, ингэснээрээ санах ойн технологит стандарт нь болно гэж зарласан боловч компьютер үйлдвэрлэгчдийн консерциум өөр санах ой болох SyncLink DRAM (SLDRAM) дээр гол анхаарлаа хандуулан ажиллаж байгаа билээ. Гэсэн ч RDRAM нь VRAM-н оронд зарим график картанд хэрэглэгдэж байгаа. Intel болон Rambus корпорациуд RDRAM- н шинэ хувилбар болох nDRAM дээр хамтарч ажиллаж байгаа билээ. Энэ шинэ санах ой нь 1600 MHz хүртэлх хурдаар өгөгдлийг дамжуулах юм. • NVRAM (Non-Volatile Random Access Memory) нь компьютерийг унтраасан ч мэдээллээ хадгалж байдаг. Энэ санах ойн нэг төрөл нь SRAM бөгөөд тусгай зориулалтын зайгаар тэжээгддэг. Нөгөө нэг төрөл нь EEPROM санах ой ба NVRAM нь SRAM, EEPROM микросхемийн хослолоос бүрддэг. • MDRAM (Multibank DRAM) нь MoSys корпорациас гаргасан шинэ технологи юм. Нэг бүр нь 32 Kb хэмжээтэй жижиг хавтан бүхий энэ санах ой нь өөрийн гэсэн оролт гаралтын порттой. Өгөгдлийг олон хавтангаас зэрэг уншиж бичих боломжтой тул ердийн DRAM-с хурдан байдаг. MDRAM -г 2.5 MB хэмжээтэйгээр гаргаж болох бөгөөд ингэснээр 24-bit өнгө бүхий 1024×768 харьцах хэмжээтэй дэлгэцийн адаптерт ашиглаж болно. Мөн зарим төрлийн дэлгэцийн адаптерт хэрэглэгдэж байгаа. • SRAM (Static Random Access Memory) нь ердийн DRAM-с илүү хурдан, найдвартай ажиллагаатай санах ой. Dynamic RAM (DRAM) нь санах ой доторхоо үргэлж сэргээдэг бол SRAM нь ингэх шаардлагагүй учраас энэ ойлголтоос Static гэдэг нэр үүссэн. Санах ой руу хандах хугацаа нь DRAM-ынх 60 наносекунд байдаг бол SRAM-ынх 10 наносекунд. Гэвч энэ санах ойг үйлдвэрлэх зардал нь өндөр учраас ихэвчлэн cache санах ойд ашигладаг. • SDRAM (Synchronous DRAM) нь ердийн санах ойг бодоход 133 MHz хүртэлх хурдтай процессортой хамт ажиллах чадалтай байгаа нь EDO DRAM болон BEDO DRAM-с 2 дахин хурдтай байгаа юм. Гэсэн хэдий ч илүү өндөр хурд дээр ажиллаж чадахуйц RDRAM, SLDRAM -г шинээр гаргаж байгаа болохоор 200 хүртэлх MHz бүхий процессор дээр энэ санах ой нь ажиллахгүй юм. • DRAM (dynamic random access memory) SRAM-ийг бодоход илүү түгээмэл хэрэглэгддэг, арай хямд үнэтэй. == Хаяглалт == Ашигтай байхын тулд санах ойн багтаамж нь уншигдах бичигдэх боломжтой байх ёстой. RAM төхөөрөмж дотор холбооны шугамыг олшруулагч олон сувагтай нэвтрүүлгийн эргэлт нь санах ойн эсийг сонгож хэрэглэнэ. Ихэвчлэн, RAM төхөөрөмж багц шугамын хаягтай байна A0…, хослол бүрийн бит нь хувьд эдгээр шугамыг агуулсан байх магадлалтай ба санах ойн багтаамжын багц нь идэвхижсэн байна. Энэ хаяглалтын улмаас, RAM төхөөрөмж нь үндсэндээ ихэвчилэн хоёр хүчийг агуулсан санах ойн багтаамжтай байна. Ихэвчлэн хэд хэдэн санах ойн багтаамжүүд ижил хаягийн хуваалцаж байна. Ихэнх тохиолдолд хаяглалт нь төхөөрөмжид үзүүлснээс илүү хэрэгтэй. == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20121026153229/http://www.jcmit.com/memoryprice.htm Санах ойн үнэ (1957-2010)] [[Ангилал:Компьютерын техник хангамж]] qno9qnjlvup3ylek7zcseyuqchmnuu2 0 18126 853093 620694 2026-04-12T09:06:39Z Amherst99 5169 853093 wikitext text/x-wiki [[File:Eprom.jpg|thumb|right|200px|Анхны EPROM: Intel 1702]] '''Тогтмол санах ой''' ({{lang-en|'''read-only memory, ROM'''}}) нь [[компьютер]], бусад [[электроник]]ийн төхөөрөмжүүдэд хэрэглэгддэг санах ойн төрөл. ROM-д хадгалагдсан өгөгдөл нь ихэнхдээ өөрчлөгдөхгүй тул голдуу firmware (тодорхой техник хангамжтай нягт холбоо бүхий шинэчлэх шаардлага бага програм)-г түгээхэд хэрэглэгдэнэ. ROM гэж ихэнх тохиолдолд mask ROM-г илтгэх бөгөөд энэ нь өгөгдөлтэйгээ хамт үйлдвэрлэгддэг ба үүнийг програмчлах боломжгүй. Орчин үеийн EPROM, flash EEPROM төрлүүдийн өгөгдлийг олон удаа (хязгаартай хэмжээгээр) устгаж, дахин бичих боломжтой байдаг. Mask ROM нь хэдийгээр хялбар бүтэцтэй байдаг ч өнөө үед эдийн засгийн хувьд ашигтай, хялбар програмчлах боломжтой шинэ төрлийн ROM-г хэрэглэх болсон. = Төрлүүд = *Mask ROM *Programmable ROM (PROM) буюу One-time Programmable ROM - Ганц удаа өөрчлөх боломжтой ROM. Энэ нь өндөр хүчдэл ашиглан чип дахь холболтуудыг тасалдаг тул ганц удаа л програмчлагдана. *Erasable Programmable ROM (EPROM) - Өгөгдлийг хэт ягаан туяагаар арилган өндөр хүчдэл ашиглан дахин програмчилдаг. *Electrically erasable programmable read-only memory (EEPROM) - EPROM-той ойролцоо бүтэцтэй ч цахилгааны тусламжтайгаар бүх өгөгдлийг устгаж, дахин бичих тул програмчлах үед компьютераас салгах шаардлагагүй. **Electrically alterable read-only memory (EAROM) - EEPROM-ийн төрөл. Битүүдийг нэг нэгээр нь өөрчилдөг. **Флаш санах ой буюу Flash - 1984 онд зохион бүтээсэн EEPROM-ийн төрөл. Ердийн EEPROM-ийг бодвол устгах, дахин бичих хурд нь өндөр бөгөөд тус процессийг маш олон удаа гүйцэтгэх боломжтой. ==ROM-(Read only memory)== ROM (Read Only Memory). Тогтмол санах ой руу өгөгдлийг бичих боломжгүй зөвхөн уншдаг бөгөөд компьютерийг асаахад ажиллуулдаг boot програмд хадгалагддаг. RAM[[RAM|http://mn.wikipedia.org/wiki/RAM]]-аас ялгагдах гол онцлог нь компьютерийг унтраасан байхад ч өөр дээрх мэдээллээ алдалгүй хадгалсаар байдаг. [http://en.wikipedia.org/wiki/Prom PROM] (Programmable read-only memory). Энэ төрлийн санах ойд програмыг хадгалж болно. PROM ашиглагдаж байвал энэ програмыг устгаж цэвэрлэх боломжгүй бөгөөд програмыг нь хуулж болно. [http://en.wikipedia.org/wiki/Eeprom EEPROM] (Erasible programmable read-only memory). PROM-н нэг төрөл бөгөөд програмыг бичиж мөн устгаж болдог. Хэт ягаан туяаны тусламжтайгаар програмыг устгадаг. http://en.wikipedia.org/wiki/Eeprom (Electrically erasable programmable read-only memory). [http://en.wikipedia.org/wiki/Prom PROM]-н нэг төрөл бөгөөд цахилгаан цэнэгийн тусламжтайгаар мэдээллийг нь устгах, дахин програмчилж болох нэгэн төрлийн тогтмол санах ой юм. Програмчлахын тулд motherboard-с суглах шаардлага байдаггүй. Учир нь компьютерт хэрэглэгддэг ердийн хүчдэл түүнийг програмчлахад хангалттай байдаг. Жишээ нь [http://en.wikipedia.org/wiki/Bios BIOS]-ын микросхем юм. Input, Storage, Operation, Control, Output. • Input unit: Энэ төхөөрөмж нь компьютероор боловруулагдах өгөгдлүүд болон програмыг оруулна. Хүний нүд болон чих зэрэг эрхтэнүүдтэй төстэй. • Storage unit: Энэ төхөөрөмж нь өгөгдлүүд болон програмыг хадгална. Хүний тархины мэдээлэл санах хэсэгтэй төстэй. • Arithmetic unit: Програмын зааврын дагуу хадгалагдаж байгаа өгөгдлүүд дээр тооцоолон бодолт хийнэ. • Control unit: Энэ төхөөрөмж нь оруулах төхөөрөмж, санах төхөөрөмж, арифметик төхөөрөмж болон гаргах төхөөрөмжүүдийг удирдана. Хүний мэдрэлийн төв системтэй төстэй. • Output unit: Энэ төхөөрөмж нь компьютерээр боловсруулагдсан хүнд ойлгомжтой хэлбэрийн өгөгдлийг дамжуулах үүрэгтэй. Хүний гар болон амтай төстэй. Удирдах төхөөрөмж болон арифметик төхөөрөмж хоёрыг нэг төхөөрөмж гэж үздэг ба төв процессор (CPU - central processing unit) гэж нэрлэдэг. “[http://en.wikipedia.org/wiki/Peripheral_devices Peripheral devices]” гэдэгт оролт, гаралт болон туслах санах төхөөрөмжүүд хамрагдах ба тэдгээр нь процессороос гадна тусдаа оршино. Үндсэн санах төхөөрөмжтэй мэдээлэл солилцоно. Санах төхөөрөмж нь зориулалтаасаа хамаарч үндсэн санах төхөөрөмж болон туслах санах төхөөрөмж гэж хуваагдана. [[Ангилал:Санах ойн модуль]] [[Ангилал:Хадгалах технологи]] 4xf7drhrcb4vecqps5imq7oqufz18ov 0 19266 853088 781787 2026-04-12T08:58:24Z 唐吉訶德的侍從 5036 853088 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaChifengOngniud.png|thumb|ӨМӨЗО-ны Улаанхад (Чифэн) аймгийн Онниуд хошуу]] '''Онниуд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠣᠩᠨᠢᠭᠤᠳ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|翁牛特旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 11890 квадрат километр ба хүн ам 334 мянга (2020 он). Урьд нь '''Онниуд зүүн гарын хошуу''' гэж байгаад. Тус хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. 1949 онд Онниуд хошуу болон өөрчлөн байгуулагдсан. ==Нэршил== '''Онниуд''' гэх үг нь Он буюу [[ван]] цолтой холбогдоно. Монгол бичигт Оннигуд гэж бичдэг тул нигуд нь олон тооны дагавар болох тул оннигуд нь он нар, ван нар, вангууд гэсэн үг болно.<ref>Ж.Гэрэлбадрах "Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монголулсын язгууртны цол зэрэг" УБ., 2010. тал 71</ref> [[Юань Улс|Их Юань улсын]] үед [[Чингис хаан]]ы дүү ноёдын үр угсаа болох [[Хасар|'''Хасарын''']] угсааныхан Чи ван, [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүтэйн''']] угсааныхан Гуаннин ван, [[Хачиун|'''Хачиуны''']] удам Жинин ван, [[Тэмүгэ отчигин|'''Тэмүгэ отчигины''']] удамд Шоу ван, Ляо ван зэргийн цолыг соёрхож байснаас, тэднийг ерөнхийд нь угсаа төрлийн ван, олон ван гэж нэрлэж байсан. Юань улс мөхсөнөөр ван цол нь тэдний аймаг, овгийн нэршил болж хувирсан. Хасарын үрс [[Хорчин|Хорчин аймагт]] ноёлж, Бэлгүтэй, Хачиун, Отчигины үрс '''Онниуд''' аймагт ноёлж байсан. Түүхэнд бас Онлигууд гэж бичсэн нь тааралддаг. "...Энэ нь ong+liy+ud=ongliyud буюу олон вантай гэсэн утгатай үг юм..."<ref>Ж.Гэрэлбадрах "Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монголулсын язгууртны цол зэрэг" УБ., 2010. тал 72</ref> Оннигуд гэх нэр нь Монголд шарын шашин орж ирсэн үеэс эхлээд нэр хүнд нь убсанз, тойн, увш нарын зиндаанд буурч доройтсон учраас XVII зуунаас хэрэглэхээ больж, зарим нэг зарлиг бичигт нэр дурдагдах болж, тэдгээр он буюу вангууд нь тайж цол зүүх болсон юм. ==Түүх== Тус аймаг нь анхандаа [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноёны]] эзэмшил [[Онон]], [[Хэрлэн]] голын сав газарт оршиж байсан. 16-р зууны үед хэдэн хэсэг тарж бутран ихэнх нь говиос урагш нүүж, зүүн түмний дотор хамаарах болжээ. Тэдгээр дундаас [[Бэлгүтэй]] ноёны хойчис '''[[Авга хошуу|Авга]], [[авга нар]] отог''' болж нэрээ сольж, [[Хачиун]] юмуу [[Отчигин|Отчигины]] хойчис нь '''Оннигуд отог''' болж салжээ. 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийн ноёд [[Манж]]ийн [[Дээд эрдэмт]] хааныг бүх Монголын хаанд өргөмжилсөн явдалаар Онниуд аймгийнхан [[Зуу Удын чуулган]]д багтаж, зүүн баруун хоёр хошуу болж салжээ. Онниуд зүүн хошуу нь: * Хойд талаараа [[Баарин баруун хошуу]], [[Ар Хорчин хошуу]], * Баруун талдаа [[Хишигтэн хошуу]] * Зүүн талдаа [[Аохан хошуу]] * Өмнө талдаа [[Оннигуд баруун хошуу]]тай зах нийлж байсан. Онниуд баруун хошуу нь: * Хойд талдаа [[Оннигуд зүүн хошуу]] * Баруун талдаа [[Хишигтэн хошуу]] * Зүүн талдаа [[Зостын чуулган]]ы [[Харчин баруун хошуу]] * Зүүн өмнө талдаа [[Халуун голын Өөлд хошуу]] * Баруун өмнө талдаа [[Долооннуурын харъяат хошуу]]тай зах нийлж байсан. Эдүгээ цагт Монгол улсад Онниуд овог нь одоогийн байдлаар Дорноговь, Өмнөговь, Дундговь болон [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах ороны]] [[Баяннуур хот|Баяннуур хотын]] Баян тал сум, [[Улаанхад]] хотод Онниуд хошуу болон тархан сууж байна. Улаанхад хотын Онниуд хошуу нь 7 суурин, 9 сум, 15 тосгоноос бүрдэнэ. Газар нутгийн хэмжээ 11882 км². 2002 оны байдлаар 470,000 орчим оршин суугчтай. {| class="wikitable" |+ Онниуд зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=39-41 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сүн дүүрэн || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1636-1645 || |- | Бодох || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1645-1660 || |- | Билэгүн-Далай || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1661-1692 || |- | Цанжин || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1692-1727 || |- | Очир || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1727-1733 || |- | Лувсан || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1733-1738 || |- | Цэвээн || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1738 || |- | Буджав || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1738-1777 || |- | Ванчиг || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1777-1795 || |- | Вуудорж || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1795-1806 || |- | Раднаажирд || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1806-1858 || |- | Бурнабадар || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1858-1862 || |- | Жамбалноров || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1862-1912 || |- | Цэвээнжав || Засаг, хошой дүүрэн чин ван || 1912-1936 || 1912 оноос засаг хошой дүүрэн чин ван. 1937-1941 онд хошуу дарга |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Огниуд]] ==Эшлэл== <references /> {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Улаанхад]] knx9cy6tdps9c4zw7fodnm67ovlbhkx 853090 853088 2026-04-12T08:59:46Z 唐吉訶德的侍從 5036 853090 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaChifengOngniud.png|thumb|ӨМӨЗО-ны Улаанхад (Чифэн) аймгийн Онниуд хошуу]] '''Онниуд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠣᠩᠨᠢᠭᠤᠳ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|翁牛特旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 11882 квадрат километр ба хүн ам 334 мянга (2020 он). Урьд нь '''Онниуд зүүн гарын хошуу''' гэж байгаад. Тус хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. 1949 онд Онниуд хошуу болон өөрчлөн байгуулагдсан. ==Нэршил== '''Онниуд''' гэх үг нь Он буюу [[ван]] цолтой холбогдоно. Монгол бичигт Оннигуд гэж бичдэг тул нигуд нь олон тооны дагавар болох тул оннигуд нь он нар, ван нар, вангууд гэсэн үг болно.<ref>Ж.Гэрэлбадрах "Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монголулсын язгууртны цол зэрэг" УБ., 2010. тал 71</ref> [[Юань Улс|Их Юань улсын]] үед [[Чингис хаан]]ы дүү ноёдын үр угсаа болох [[Хасар|'''Хасарын''']] угсааныхан Чи ван, [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүтэйн''']] угсааныхан Гуаннин ван, [[Хачиун|'''Хачиуны''']] удам Жинин ван, [[Тэмүгэ отчигин|'''Тэмүгэ отчигины''']] удамд Шоу ван, Ляо ван зэргийн цолыг соёрхож байснаас, тэднийг ерөнхийд нь угсаа төрлийн ван, олон ван гэж нэрлэж байсан. Юань улс мөхсөнөөр ван цол нь тэдний аймаг, овгийн нэршил болж хувирсан. Хасарын үрс [[Хорчин|Хорчин аймагт]] ноёлж, Бэлгүтэй, Хачиун, Отчигины үрс '''Онниуд''' аймагт ноёлж байсан. Түүхэнд бас Онлигууд гэж бичсэн нь тааралддаг. "...Энэ нь ong+liy+ud=ongliyud буюу олон вантай гэсэн утгатай үг юм..."<ref>Ж.Гэрэлбадрах "Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монголулсын язгууртны цол зэрэг" УБ., 2010. тал 72</ref> Оннигуд гэх нэр нь Монголд шарын шашин орж ирсэн үеэс эхлээд нэр хүнд нь убсанз, тойн, увш нарын зиндаанд буурч доройтсон учраас XVII зуунаас хэрэглэхээ больж, зарим нэг зарлиг бичигт нэр дурдагдах болж, тэдгээр он буюу вангууд нь тайж цол зүүх болсон юм. ==Түүх== Тус аймаг нь анхандаа [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноёны]] эзэмшил [[Онон]], [[Хэрлэн]] голын сав газарт оршиж байсан. 16-р зууны үед хэдэн хэсэг тарж бутран ихэнх нь говиос урагш нүүж, зүүн түмний дотор хамаарах болжээ. Тэдгээр дундаас [[Бэлгүтэй]] ноёны хойчис '''[[Авга хошуу|Авга]], [[авга нар]] отог''' болж нэрээ сольж, [[Хачиун]] юмуу [[Отчигин|Отчигины]] хойчис нь '''Оннигуд отог''' болж салжээ. 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийн ноёд [[Манж]]ийн [[Дээд эрдэмт]] хааныг бүх Монголын хаанд өргөмжилсөн явдалаар Онниуд аймгийнхан [[Зуу Удын чуулган]]д багтаж, зүүн баруун хоёр хошуу болж салжээ. Онниуд зүүн хошуу нь: * Хойд талаараа [[Баарин баруун хошуу]], [[Ар Хорчин хошуу]], * Баруун талдаа [[Хишигтэн хошуу]] * Зүүн талдаа [[Аохан хошуу]] * Өмнө талдаа [[Оннигуд баруун хошуу]]тай зах нийлж байсан. Онниуд баруун хошуу нь: * Хойд талдаа [[Оннигуд зүүн хошуу]] * Баруун талдаа [[Хишигтэн хошуу]] * Зүүн талдаа [[Зостын чуулган]]ы [[Харчин баруун хошуу]] * Зүүн өмнө талдаа [[Халуун голын Өөлд хошуу]] * Баруун өмнө талдаа [[Долооннуурын харъяат хошуу]]тай зах нийлж байсан. Эдүгээ цагт Монгол улсад Онниуд овог нь одоогийн байдлаар Дорноговь, Өмнөговь, Дундговь болон [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах ороны]] [[Баяннуур хот|Баяннуур хотын]] Баян тал сум, [[Улаанхад]] хотод Онниуд хошуу болон тархан сууж байна. Улаанхад хотын Онниуд хошуу нь 7 суурин, 9 сум, 15 тосгоноос бүрдэнэ. Газар нутгийн хэмжээ 11882 км². 2002 оны байдлаар 470,000 орчим оршин суугчтай. {| class="wikitable" |+ Онниуд зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=39-41 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сүн дүүрэн || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1636-1645 || |- | Бодох || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1645-1660 || |- | Билэгүн-Далай || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1661-1692 || |- | Цанжин || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1692-1727 || |- | Очир || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1727-1733 || |- | Лувсан || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1733-1738 || |- | Цэвээн || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1738 || |- | Буджав || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1738-1777 || |- | Ванчиг || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1777-1795 || |- | Вуудорж || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1795-1806 || |- | Раднаажирд || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1806-1858 || |- | Бурнабадар || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1858-1862 || |- | Жамбалноров || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1862-1912 || |- | Цэвээнжав || Засаг, хошой дүүрэн чин ван || 1912-1936 || 1912 оноос засаг хошой дүүрэн чин ван. 1937-1941 онд хошуу дарга |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Огниуд]] ==Эшлэл== <references /> {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Улаанхад]] 78b44sncch60q5odw8ql9837xp0jege 853096 853090 2026-04-12T09:18:25Z 唐吉訶德的侍從 5036 853096 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaChifengOngniud.png|thumb|ӨМӨЗО-ны Улаанхад (Чифэн) аймгийн Онниуд хошуу]] '''Онниуд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠣᠩᠨᠢᠭᠤᠳ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|翁牛特旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 11882 квадрат километр ба хүн ам 334 мянга (2020 он). Урьд нь '''Онниуд зүүн гарын хошуу''' гэж байгаад. Тус хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. 1949 онд Онниуд хошуу болон өөрчлөн байгуулагдсан. ==Нэршил== '''Онниуд''' гэх үг нь Он буюу [[ван]] цолтой холбогдоно. Монгол бичигт Оннигуд гэж бичдэг тул нигуд нь олон тооны дагавар болох тул оннигуд нь он нар, ван нар, вангууд гэсэн үг болно.<ref>Ж.Гэрэлбадрах "Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монголулсын язгууртны цол зэрэг" УБ., 2010. тал 71</ref> [[Юань Улс|Их Юань улсын]] үед [[Чингис хаан]]ы дүү ноёдын үр угсаа болох [[Хасар|'''Хасарын''']] угсааныхан Чи ван, [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүтэйн''']] угсааныхан Гуаннин ван, [[Хачиун|'''Хачиуны''']] удам Жинин ван, [[Тэмүгэ отчигин|'''Тэмүгэ отчигины''']] удамд Шоу ван, Ляо ван зэргийн цолыг соёрхож байснаас, тэднийг ерөнхийд нь угсаа төрлийн ван, олон ван гэж нэрлэж байсан. Юань улс мөхсөнөөр ван цол нь тэдний аймаг, овгийн нэршил болж хувирсан. Хасарын үрс [[Хорчин|Хорчин аймагт]] ноёлж, Бэлгүтэй, Хачиун, Отчигины үрс '''Онниуд''' аймагт ноёлж байсан. Түүхэнд бас Онлигууд гэж бичсэн нь тааралддаг. "...Энэ нь ong+liy+ud=ongliyud буюу олон вантай гэсэн утгатай үг юм..."<ref>Ж.Гэрэлбадрах "Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монголулсын язгууртны цол зэрэг" УБ., 2010. тал 72</ref> Оннигуд гэх нэр нь Монголд шарын шашин орж ирсэн үеэс эхлээд нэр хүнд нь убсанз, тойн, увш нарын зиндаанд буурч доройтсон учраас XVII зуунаас хэрэглэхээ больж, зарим нэг зарлиг бичигт нэр дурдагдах болж, тэдгээр он буюу вангууд нь тайж цол зүүх болсон юм. ==Түүх== Тус аймаг нь анхандаа [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноёны]] эзэмшил [[Онон]], [[Хэрлэн]] голын сав газарт оршиж байсан. 16-р зууны үед хэдэн хэсэг тарж бутран ихэнх нь говиос урагш нүүж, зүүн түмний дотор хамаарах болжээ. Тэдгээр дундаас [[Бэлгүтэй]] ноёны хойчис '''[[Авга хошуу|Авга]], [[авга нар]] отог''' болж нэрээ сольж, [[Хачиун]] юмуу [[Отчигин|Отчигины]] хойчис нь '''Оннигуд отог''' болж салжээ. 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийн ноёд [[Манж]]ийн [[Дээд эрдэмт]] хааныг бүх Монголын хаанд өргөмжилсөн явдалаар Онниуд аймгийнхан [[Зуу Удын чуулган]]д багтаж, зүүн баруун хоёр хошуу болж салжээ. Онниуд зүүн хошуу нь: * Хойд талаараа [[Баарин баруун хошуу]], [[Ар Хорчин хошуу]], * Баруун талдаа [[Хишигтэн хошуу]] * Зүүн талдаа [[Аохан хошуу]] * Өмнө талдаа [[Оннигуд баруун хошуу]]тай зах нийлж байсан. Онниуд баруун хошуу нь: * Хойд талдаа [[Оннигуд зүүн хошуу]] * Баруун талдаа [[Хишигтэн хошуу]] * Зүүн талдаа [[Зостын чуулган]]ы [[Харчин баруун хошуу]] * Зүүн өмнө талдаа [[Халуун голын Өөлд хошуу]] * Баруун өмнө талдаа [[Долооннуурын харъяат хошуу]]тай зах нийлж байсан. Эдүгээ цагт Монгол улсад Онниуд овог нь одоогийн байдлаар Дорноговь, Өмнөговь, Дундговь болон [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах ороны]] [[Баяннуур хот|Баяннуур хотын]] Баян тал сум, [[Улаанхад]] хотод Онниуд хошуу болон тархан сууж байна. Улаанхад хотын Онниуд хошуу нь 7 суурин, 9 сум, 15 тосгоноос бүрдэнэ. Газар нутгийн хэмжээ 11882 км². 2002 оны байдлаар 470,000 орчим оршин суугчтай. {| class="wikitable" |+ Онниуд зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сүн дүүрэн || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1636-1645 || |- | Бодох || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1645-1660 || |- | Билэгүн-Далай || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1661-1692 || |- | Цанжин || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1692-1727 || |- | Очир || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1727-1733 || |- | Лувсан || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1733-1738 || |- | Цэвээн || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1738 || |- | Буджав || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1738-1777 || |- | Ванчиг || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1777-1795 || |- | Вуудорж || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1795-1806 || |- | Раднаажирд || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1806-1858 || |- | Бурнабадар || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1858-1862 || |- | Жамбалноров || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1862-1912 || |- | Цэвээнжав || Засаг, хошой дүүрэн чин ван || 1912-1936 || 1912 оноос засаг хошой дүүрэн чин ван. 1937-1941 онд хошуу дарга |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Огниуд]] ==Эшлэл== <references /> {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Улаанхад]] 29ge61ywn04rxdr73no6glh27u4bcvu 853097 853096 2026-04-12T09:22:23Z 唐吉訶德的侍從 5036 853097 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaChifengOngniud.png|thumb|ӨМӨЗО-ны Улаанхад (Чифэн) аймгийн Онниуд хошуу]] '''Онниуд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠣᠩᠨᠢᠭᠤᠳ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|翁牛特旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 11882 квадрат километр ба хүн ам 334 мянга (2020 он). Урьд нь '''Онниуд зүүн гарын хошуу''' гэж байгаад. Тус хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. 1949 онд Онниуд хошуу болон өөрчлөн байгуулагдсан. ==Нэршил== '''Онниуд''' гэх үг нь Он буюу [[ван]] цолтой холбогдоно. Монгол бичигт Оннигуд гэж бичдэг тул нигуд нь олон тооны дагавар болох тул оннигуд нь он нар, ван нар, вангууд гэсэн үг болно.<ref>Ж.Гэрэлбадрах "Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монголулсын язгууртны цол зэрэг" УБ., 2010. тал 71</ref> [[Юань Улс|Их Юань улсын]] үед [[Чингис хаан]]ы дүү ноёдын үр угсаа болох [[Хасар|'''Хасарын''']] угсааныхан Чи ван, [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүтэйн''']] угсааныхан Гуаннин ван, [[Хачиун|'''Хачиуны''']] удам Жинин ван, [[Тэмүгэ отчигин|'''Тэмүгэ отчигины''']] удамд Шоу ван, Ляо ван зэргийн цолыг соёрхож байснаас, тэднийг ерөнхийд нь угсаа төрлийн ван, олон ван гэж нэрлэж байсан. Юань улс мөхсөнөөр ван цол нь тэдний аймаг, овгийн нэршил болж хувирсан. Хасарын үрс [[Хорчин|Хорчин аймагт]] ноёлж, Бэлгүтэй, Хачиун, Отчигины үрс '''Онниуд''' аймагт ноёлж байсан. Түүхэнд бас Онлигууд гэж бичсэн нь тааралддаг. "...Энэ нь ong+liy+ud=ongliyud буюу олон вантай гэсэн утгатай үг юм..."<ref>Ж.Гэрэлбадрах "Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монголулсын язгууртны цол зэрэг" УБ., 2010. тал 72</ref> Оннигуд гэх нэр нь Монголд шарын шашин орж ирсэн үеэс эхлээд нэр хүнд нь убсанз, тойн, увш нарын зиндаанд буурч доройтсон учраас XVII зуунаас хэрэглэхээ больж, зарим нэг зарлиг бичигт нэр дурдагдах болж, тэдгээр он буюу вангууд нь тайж цол зүүх болсон юм. ==Түүх== Тус аймаг нь анхандаа [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноёны]] эзэмшил [[Онон]], [[Хэрлэн]] голын сав газарт оршиж байсан. 16-р зууны үед хэдэн хэсэг тарж бутран ихэнх нь говиос урагш нүүж, зүүн түмний дотор хамаарах болжээ. Тэдгээр дундаас [[Бэлгүтэй]] ноёны хойчис '''[[Авга хошуу|Авга]], [[авга нар]] отог''' болж нэрээ сольж, [[Хачиун]] юмуу [[Отчигин|Отчигины]] хойчис нь '''Оннигуд отог''' болж салжээ. 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийн ноёд [[Манж]]ийн [[Дээд эрдэмт]] хааныг бүх Монголын хаанд өргөмжилсөн явдалаар Онниуд аймгийнхан [[Зуу Удын чуулган]]д багтаж, зүүн баруун хоёр хошуу болж салжээ. Онниуд зүүн хошуу нь: * Хойд талаараа [[Баарин баруун хошуу]], [[Ар Хорчин хошуу]], * Баруун талдаа [[Хишигтэн хошуу]] * Зүүн талдаа [[Аохан хошуу]] * Өмнө талдаа [[Оннигуд баруун хошуу]]тай зах нийлж байсан. Онниуд баруун хошуу нь: * Хойд талдаа [[Оннигуд зүүн хошуу]] * Баруун талдаа [[Хишигтэн хошуу]] * Зүүн талдаа [[Зостын чуулган]]ы [[Харчин баруун хошуу]] * Зүүн өмнө талдаа [[Халуун голын Өөлд хошуу]] * Баруун өмнө талдаа [[Долооннуурын харъяат хошуу]]тай зах нийлж байсан. Эдүгээ цагт Монгол улсад Онниуд овог нь одоогийн байдлаар Дорноговь, Өмнөговь, Дундговь болон [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах ороны]] [[Баяннуур хот|Баяннуур хотын]] Баян тал сум, [[Улаанхад]] хотод Онниуд хошуу болон тархан сууж байна. Улаанхад хотын Онниуд хошуу нь 7 суурин, 9 сум, 15 тосгоноос бүрдэнэ. Газар нутгийн хэмжээ 11882 км². 2002 оны байдлаар 470,000 орчим оршин суугчтай. {| class="wikitable" |+ Онниуд зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=39-41 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сүн дүүрэн || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1636-1645 || |- | Бодох || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1645-1660 || |- | Билэгүн-Далай || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1661-1692 || |- | Цанжин || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1692-1727 || |- | Очир || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1727-1733 || |- | Лувсан || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1733-1738 || |- | Цэвээн || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1738 || |- | Буджав || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1738-1777 || |- | Ванчиг || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1777-1795 || |- | Вуудорж || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1795-1806 || |- | Раднаажирд || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1806-1858 || |- | Бурнабадар || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1858-1862 || |- | Жамбалноров || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1862-1912 || |- | Лачинванчиг || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1912-1932 || |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Огниуд]] ==Эшлэл== <references /> {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Улаанхад]] 028t1y7rvn9kakurxaa0luj6x77gt0o 853098 853097 2026-04-12T09:27:17Z 唐吉訶德的侍從 5036 853098 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaChifengOngniud.png|thumb|ӨМӨЗО-ны Улаанхад (Чифэн) аймгийн Онниуд хошуу]] '''Онниуд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠣᠩᠨᠢᠭᠤᠳ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|翁牛特旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 11882 квадрат километр ба хүн ам 334 мянга (2020 он). Урьд нь '''Онниуд зүүн гарын хошуу''' гэж байгаад. Тус хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. 1949 онд Онниуд хошуу болон өөрчлөн байгуулагдсан. ==Нэршил== '''Онниуд''' гэх үг нь Он буюу [[ван]] цолтой холбогдоно. Монгол бичигт Оннигуд гэж бичдэг тул нигуд нь олон тооны дагавар болох тул оннигуд нь он нар, ван нар, вангууд гэсэн үг болно.<ref>Ж.Гэрэлбадрах "Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монголулсын язгууртны цол зэрэг" УБ., 2010. тал 71</ref> [[Юань Улс|Их Юань улсын]] үед [[Чингис хаан]]ы дүү ноёдын үр угсаа болох [[Хасар|'''Хасарын''']] угсааныхан Чи ван, [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүтэйн''']] угсааныхан Гуаннин ван, [[Хачиун|'''Хачиуны''']] удам Жинин ван, [[Тэмүгэ отчигин|'''Тэмүгэ отчигины''']] удамд Шоу ван, Ляо ван зэргийн цолыг соёрхож байснаас, тэднийг ерөнхийд нь угсаа төрлийн ван, олон ван гэж нэрлэж байсан. Юань улс мөхсөнөөр ван цол нь тэдний аймаг, овгийн нэршил болж хувирсан. Хасарын үрс [[Хорчин|Хорчин аймагт]] ноёлж, Бэлгүтэй, Хачиун, Отчигины үрс '''Онниуд''' аймагт ноёлж байсан. Түүхэнд бас Онлигууд гэж бичсэн нь тааралддаг. "...Энэ нь ong+liy+ud=ongliyud буюу олон вантай гэсэн утгатай үг юм..."<ref>Ж.Гэрэлбадрах "Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монголулсын язгууртны цол зэрэг" УБ., 2010. тал 72</ref> Оннигуд гэх нэр нь Монголд шарын шашин орж ирсэн үеэс эхлээд нэр хүнд нь убсанз, тойн, увш нарын зиндаанд буурч доройтсон учраас XVII зуунаас хэрэглэхээ больж, зарим нэг зарлиг бичигт нэр дурдагдах болж, тэдгээр он буюу вангууд нь тайж цол зүүх болсон юм. ==Түүх== Тус аймаг нь анхандаа [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноёны]] эзэмшил [[Онон]], [[Хэрлэн]] голын сав газарт оршиж байсан. 16-р зууны үед хэдэн хэсэг тарж бутран ихэнх нь говиос урагш нүүж, зүүн түмний дотор хамаарах болжээ. Тэдгээр дундаас [[Бэлгүтэй]] ноёны хойчис '''[[Авга хошуу|Авга]], [[авга нар]] отог''' болж нэрээ сольж, [[Хачиун]] юмуу [[Отчигин|Отчигины]] хойчис нь '''Оннигуд отог''' болж салжээ. 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийн ноёд [[Манж]]ийн [[Дээд эрдэмт]] хааныг бүх Монголын хаанд өргөмжилсөн явдалаар Онниуд аймгийнхан [[Зуу Удын чуулган]]д багтаж, зүүн баруун хоёр хошуу болж салжээ. Онниуд зүүн хошуу нь: * Хойд талаараа [[Баарин баруун хошуу]], [[Ар Хорчин хошуу]], * Баруун талдаа [[Хишигтэн хошуу]] * Зүүн талдаа [[Аохан хошуу]] * Өмнө талдаа [[Оннигуд баруун хошуу]]тай зах нийлж байсан. Онниуд баруун хошуу нь: * Хойд талдаа [[Оннигуд зүүн хошуу]] * Баруун талдаа [[Хишигтэн хошуу]] * Зүүн талдаа [[Зостын чуулган]]ы [[Харчин баруун хошуу]] * Зүүн өмнө талдаа [[Халуун голын Өөлд хошуу]] * Баруун өмнө талдаа [[Долооннуурын харъяат хошуу]]тай зах нийлж байсан. Эдүгээ цагт Монгол улсад Онниуд овог нь одоогийн байдлаар Дорноговь, Өмнөговь, Дундговь болон [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах ороны]] [[Баяннуур хот|Баяннуур хотын]] Баян тал сум, [[Улаанхад]] хотод Онниуд хошуу болон тархан сууж байна. Улаанхад хотын Онниуд хошуу нь 7 суурин, 9 сум, 15 тосгоноос бүрдэнэ. Газар нутгийн хэмжээ 11882 км². 2002 оны байдлаар 470,000 орчим оршин суугчтай. {| class="wikitable" |+ Онниуд зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=39-41 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сүн дүүрэн || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1636-1645 || |- | Бодох || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1645-1660 || |- | Билэгүн-Далай || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1661-1692 || |- | Цанжин || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1692-1727 || |- | Очир || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1727-1733 || |- | Лувсан || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1733-1738 || |- | Цэвээн || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1738 || |- | Буджав || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1738-1777 || |- | Ванчиг || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1777-1795 || |- | Вуудорж || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1795-1806 || |- | Раднаажирд || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1806-1858 || |- | Бурнабадар || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1858-1862 || |- | Жамбалноров || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1862-1912 || |- | Лачинванчиг || Засаг, төрийн дүүрэн жүн ван || 1912-1932 || Хятад нэр: Бао Хон Эн (鮑鴻恩) |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Огниуд]] ==Эшлэл== <references /> {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Улаанхад]] 6sotl3jiox94xp15kz5h52o47n2z7og 0 22558 853139 804801 2026-04-12T10:48:55Z Chongkian 21163 853139 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roerich Home Museum in Ulan Bator.jpg|200px|thumb|Музейн байшин]] [[Файл:Visit of Telo Tulku to Roerich House, U.B..jpg|200px|thumb|[[Канад]]ын буддын шашны эрдэмтэн [[Глен Мулин]], академич [[Шагдарын Бира]], [[Дилав хутагт]] музейд]] '''Рерихийн гэр музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших [[музей]] юм. Оросын алдарт зураач, гүн ухаантан [[Николай Рерих]]ийн дурсгалд зориулсан. ==Түүх== [[1926]]—[[1927]] оны өвлийн хэдэн сар [[Николай Рерих]] [[Төв Ази]]йн экспедиц, гэр бүлтэйгээ [[Улаанбаатар]] дахь нэгэн орос маягийн модон байшинд байрлаж байсан. Энэ үед Рерих [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Балингийн Цэрэндорж]]ид өөрийн зурсан, шинэ Монгол улсад зориулсан "''Шамбалын Догшин хүрдэт хаан Рэгдэндагва''" гэдэг зургийг бэлэглэсэн юм.<ref>[http://www.monkey.mn/read//14722/post-edit.g?blogID=3641114910784840300&postID=2035029971443139486 Н. К. Рерих «Их Улаан баатар» зураг]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монгол судлаач, Николай Рерихийн хүү [[Юрий Рерих]] нарын шавь, Рерихийн Монголын Нийгэмлэгийн Олон улсын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга, академич [[Шагдарын Бира]] энэ байшинд музей нээхийг санаачилсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |title=«Рерих ба Би» үзэсгэлэн нээлтээ хийлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2012-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516205743/http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated1>[http://lebendige-ethik.net/1-roerich-mongolia.html Открытие дома-музея Рерихов в Улан-Баторе]</ref> Рерихийн гэр музей [[2009]] оны [[6 сарын 6]]-нд, [[Далай лам]]ын төрсөн өдрийн баяраар нээгдсэн. Байшингийн өмнөх Зөвлөлтийн танкийн төмрөөр хийсэн [[Буддизм|Бурханы шашны]] [[Суварга|сувраганд]] Николай Рерих, хүү [[Юрий Рерих]], гэргий [[Елена Рерих]]ийн бичсэн номууд, [[Ганжуур]], [[Данжуур]] бий.<ref name=autogenerated1 /><ref>[http://agnivesti.ru/news4675 В Улан-Баторе открылся Дом-музей Николая Рериха ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |title=Н.Рерихийн нэрэмжит музей нээгдлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134833/http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |url-status=dead }}</ref> == Эшлэл == <references/> {{Монгол улсад хамаарах}} [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] {{museum-stub}} gxhfmg9nxnzwy8qq3w9onrbzdpje7lj 853140 853139 2026-04-12T10:49:05Z Chongkian 21163 853140 wikitext text/x-wiki [[Файл:Roerich Home Museum in Ulan Bator.jpg|200px|thumb|Музейн байшин]] [[Файл:Visit of Telo Tulku to Roerich House, U.B..jpg|200px|thumb|[[Канад]]ын буддын шашны эрдэмтэн [[Глен Мулин]], академич [[Шагдарын Бира]], [[Дилав хутагт]] музейд]] '''Рерихийн гэр музей''' нь [[Монгол улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын [[Баянзүрх]] дүүрэгт орших [[музей]] юм. Оросын алдарт зураач, гүн ухаантан [[Николай Рерих]]ийн дурсгалд зориулсан. ==Түүх== [[1926]]—[[1927]] оны өвлийн хэдэн сар [[Николай Рерих]] [[Төв Ази]]йн экспедиц, гэр бүлтэйгээ [[Улаанбаатар]] дахь нэгэн орос маягийн модон байшинд байрлаж байсан. Энэ үед Рерих [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Балингийн Цэрэндорж]]ид өөрийн зурсан, шинэ Монгол улсад зориулсан "''Шамбалын Догшин хүрдэт хаан Рэгдэндагва''" гэдэг зургийг бэлэглэсэн юм.<ref>[http://www.monkey.mn/read//14722/post-edit.g?blogID=3641114910784840300&postID=2035029971443139486 Н. К. Рерих «Их Улаан баатар» зураг]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Монгол судлаач, Николай Рерихийн хүү [[Юрий Рерих]] нарын шавь, Рерихийн Монголын Нийгэмлэгийн Олон улсын холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга, академич [[Шагдарын Бира]] энэ байшинд музей нээхийг санаачилсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |title=«Рерих ба Би» үзэсгэлэн нээлтээ хийлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2012-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516205743/http://www.khanbank.com/mn/155/%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D.html?n=88 |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated1>[http://lebendige-ethik.net/1-roerich-mongolia.html Открытие дома-музея Рерихов в Улан-Баторе]</ref> Рерихийн гэр музей [[2009]] оны [[6 сарын 6]]-нд, [[Далай лам]]ын төрсөн өдрийн баяраар нээгдсэн. Байшингийн өмнөх Зөвлөлтийн танкийн төмрөөр хийсэн [[Буддизм|Бурханы шашны]] [[Суварга|сувраганд]] Николай Рерих, хүү [[Юрий Рерих]], гэргий [[Елена Рерих]]ийн бичсэн номууд, [[Ганжуур]], [[Данжуур]] бий.<ref name=autogenerated1 /><ref>[http://agnivesti.ru/news4675 В Улан-Баторе открылся Дом-музей Николая Рериха ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |title=Н.Рерихийн нэрэмжит музей нээгдлээ |access-date=2011-07-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134833/http://www.inet.mn/?vfile=9&vmet_id=10794&vmet_main=579&vt=archive&vl=archive&vdate=&vofile=18&left=yes&vpage=145 |url-status=dead }}</ref> == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{museum-stub}} e8eri9xx6063e8v7oulpcbmg0q9mde0 0 26292 853038 847849 2026-04-11T22:31:54Z ~2026-22619-65 103882 853038 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын Увс аймгийн нуур}} {{Инфобокс нуур | name = Хяргас нуур | image = Khyargas-Nuur lake, Uvs aimag, Mongolia.JPG | caption = Хяргас нуурын зүүн өмнөд эрэг | pushpin_map = Монгол | image_bathymetry = Khyargas Nuur and Airag Nuur lakes, Mongolia, Landsat image, 07-28-2015.jpg | caption_bathymetry = Landsat-8 хиймэл дагуулаас авсан зураг. Доод хэсэгт харагдах нуур нь [[Айраг нуур]]. | location = [[Увс аймаг]], [[Хяргас сум]] | coords = {{coord|49|08|N|93|25|E|type:waterbody_region:MN|display=inline,title}} | type = [[Хаагдмал ай сав|Хаагдмал]] | inflow = [[Завхан гол]] [[Айраг нуур]]аас | outflow = байхгүй | catchment = | basin_countries = Монгол | length = {{convert|75|km|abbr=on}} | width = {{convert|31|km|abbr=on}} | area = {{convert|1,407|km2|abbr=on}} | depth = {{convert|47|m|abbr=on}} | max-depth = {{convert|80|m|abbr=on}} | volume = {{convert|66.034|km3|acre.ft|abbr=on}} | residence_time = 54.2 | shore = | elevation = {{convert|1,028.5|m|abbr=on}} | frozen = | islands = нэг нэргүй | sections = | cities = байхгүй }} '''Хяргас нуур''' нь Монгол Улсын [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Хяргас сум|Хяргас сумын]] нутагт орших, [[Их нууруудын хотгор]] дахь эрдэст нуур юм. Тус нуурыг 2000 онд байгалийн цогцолборт газарт бүртгэж авсан бөгөөд нийт 3,328&nbsp;км² нутгийг хамрана. Хяргас нуураас гадна [[Айраг нуур]] нь тус хамгаалалтад багтах ажээ.<ref name="blunden">"Mongolia", by Jane Blunden, from Bradt Travel Guides series, 2nd edition, 2008, ISBN 1-84162-178-1, [http://books.google.com/books?id=u1Y-51tTJ78C&pg=PA372&dq=%22khyargas+nuur%22 p. 372]</ref><ref name="kohn">"Mongolia", by Michael Kohn, 2008, ISBN 1-74104-578-9, [http://books.google.com/books?id=7JVGCF-MPB0C&pg=PA242&dq=%22khyargas+nuur%22 p. 242]</ref> Улаанбаатар хотоос баруун зүгт 1272 км зайд оршино. Хяргас нуурын ус нь үнэргүй, шорвог амттай, өнгө, булингардалт нь цаг, агаар, улирлын онцлогоос шалтгаалж өөрчлөгдөнө. Нуурын усны тунгалагжих үе нь гол төлөв өвлийн улиралд тохиолдож байхад зун, намрын улиралд булингардалт ихсэж шар өнгөтэй болно. Зун, намрын ширүүн салхины улмаас давлагаа үүсч ёроолын лаг наанги хөндөгдөж, цутгал голуудын урсцаар ирэх хөвмөл элс, шороо ихсэх зэргээс шалтгаалан усны тунгалагшилт багасдаг. Өвлийн улиралд мөсөн бүрхүүл тогтож, динамик хөдөлгөөн багасаж, улмаар нуурын усны тунгалаг чанар нэмэгддэг ажээ.<ref name="altaieco" /> Нуурын урт: 83 км, өргөн: 31 км, эзлэх талбай: 1,481.1 км², дундаж гүн: 50.7 м, хамгийн гүн цэг: 80 м, усны хэмжээ: 75.2 км³. == Ан амьтан == Өвөрмөц тогтоцтой Хяргас нууранд хар галуу, цахлай зэрэг шувуу чуулдаг. Занас байдаг уу == Судалгаа == 1881-1901 онд Оросын судлаач [[Григорий Потанин]] тус нууран дахь усны химийн найрлагыг анх шинжлэх ухааны аргаар судалж байжээ. Тухайн үед ерөнхий эрдэсжилт нь 2.55г/л байсаас NaCl 1.02г/л, Na₂SO₄ 0.99г/л эзэлж байхыг тогтоожээ. 1926 онд эрдэмтэн В.А.Смирновын судалгаагаар ерөнхий эрдэсжилт нь 7.46г/л байсан ба Na₂SO₄ 3.38г/л, NaCl 1.98г/л агуулгатай байгааг тогтоосон. Үүнээс үндэслэн тэрээр Хяргас нуур болон Монгол орны бусад нуурууд маш түргэн хугацаанд ширгэж байна гэсэн дүгнэлт хийхэд хүрчээ. 1941 онд Н.Д.Беспалов, 1952 онд Ш.Цэгмид, 1955-1967 онд Ш.Лувсандорж нар гидрохимийн шинжилгээ хийж, дээрх дүгнэлт буруу болохыг нотолсон. Эдгээр эрдэмтдийн шинжилгээгээр бол усны ерөнхий эрдэсжилт 7.27-8.37г/л байсны ихэнхийг нь сульфат, хлорт натри эзэлж байв.<ref name="altaieco">{{cite web |url=http://www.altai-eco.mn/category-table/1-hyargas-nuur.html |accessdate=2012-05-15 |title=ХЯРГАС НУУР |publisher=altai-eco.mn |date=2011-10-11 |archive-date=2011-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118053522/http://altai-eco.mn/category-table/1-hyargas-nuur.html |url-status=dead }}</ref> Хяргас нуураас 2005 оны 7 сард, 2006 оны 7 сард хоёр цэгээс дээж авч, химийн ерөнхий шинжилгээ хийснээс анионуудаас гидрокарбонатын ион (2373.9мг/дм³) зонхилж, сульфат ион 1318.1мг/дм³, хлорид 1203.2мг/дм³-ын хооронд тус тус хэлбэлзэж байна. Катионуудын найрлагад натрийн ион (1668.1мг/дм³) зонхилж байгаа бөгөөд кальцийн ион 295.52мг/дм³, магнийн ион 32.83мг/дм³ байна.<ref name="altaieco" /> {| class="wikitable" |+ Усны тэнцвэр<ref name="Surface" /><br><small>'''(нэгж: мм/жил)'''</small> !colspan=2|Гадарга дахь оролт !colspan=2|Гадарга дахь гаралт !rowspan=2|[[Гүний ус]]ны<br>оролт-<br>гаралт |- ![[Хур тунадас]] ![[Оролт (гидрологи)|Оролт]] ![[Ууршилт]] ![[Гаралт (гидрологи)|Гаралт]] |- |align=right|55.9 |align=right|652.4 |align=right|937.1 |align=right|0 |align=right| +228.8 |} ==Түүх== Бүгд Найрамдах Киргиз Улсын Ерөнхийлөгч [[Аскар Акаев]] Монгол Улсад 2002 оны зун албан ёсоор айлчлах үер түүний хүсэлтээр Хяргас нуурын хөвөөнд Гадаад хэргийн сайд [[Лувсангийн Эрдэнэчулуун|Л.Эрдэнэчулуун]] дагалдан онгоцоор хамт очиж үзүүлсэн. Киргизүүд энэ нуурын орчмоос гаралтай гэж тэд үздэгийг ярьж өөрийн тусгайлан авчирсан Иссык-Куль нуурын усыг Хяргас нуурт цутгаж, буцаад Хяргас нуурын уснаас авч Иссык-Куль нууранд хийнэ гэж авч явжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гаднын холбоос == === Топографийн зургууд === {{commonscat}} *[http://map-m46.narod.ru/map2/im4627.html M-46-XXVII Өлгий] Масштаб 1: 200 000. 1972 он *[http://map-m46.narod.ru/map2/im4628.html M-46-XXVIII Завхан] Масштаб 1: 200 000. 1972 он {{Монголын нуур}} [[Ангилал:Азийн нуур]] [[Ангилал:Монголын нуур]] [[Ангилал:Увс аймгийн нуур]] 8jooyou63ozrhujyfzh3eeuzhc3r4sg 0 28496 853120 837308 2026-04-12T10:33:46Z Chongkian 21163 853120 wikitext text/x-wiki [[Дундговь]] аймгийн [[Эрдэнэдалай сум]]ын [[Эрдэнэдалай сумын долоон баг|долоон багийн]] нэг нь '''Өнгөт баг''' юм. Сумынхаа өрнөд [[Өвөрхангай]]н [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант]], [[Баян-Өндөр сум (Өвөрхангай)|Баян-Өндөр]] хоёр сумын нутагтай залгаа байрлана. Сумын 12.8%-тай тэнцэх 654 [[Монгол Улс]]-ын иргэн хүн 2010 онд Өнгөт багт оршин сууж байв.<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/bag,horoogoor.pdf Монгол улсын 2010 оны хүн амын тооллогын дүн] (баг, хорооны түвшнээр)</ref> ==Бөх== Бөх муутай Дундговь аймгаас хамгийн олон цолтой бөх төрсөн баг нь энэ Өнгөт юм. Улсын өсөх идэр начин Б. Чинзориг, самбо, жүдо бөхийн ОУХМ, цэргийн хурц арслан Санжаасүрэн, аймгийн хурц арслан Г. Батсүмбэр, аймгийн хурц арслан Баатарсүх, аймгийн арслан Б. Болдбаатар, аймгийн арслан Молдой нарын 1 улсын начин, 5 аймгийн арслан энэ багт төрж өсчээ. ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Дундговийн сумууд}} [[Ангилал:Эрдэнэдалай сум]] [[Ангилал:Монголын баг]] {{Mongolia-geo-stub}} 66y025jyum0fa2szp7ddskq6wnddia0 0 34044 853009 852583 2026-04-11T15:53:41Z CommonsDelinker 211 [[File:Chinese_passport.svg]]-г [[File:People's_Republic_of_China_Passport_2012.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names 853009 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Passports Front.jpg|thumb|Дотор, гадар нүүрний жишээ]] '''Паспорт''' ([[Франц хэл|франц]]. ''passeport'', [[Итали хэл|итали]]. ''passaporto'' гэж [[Латин хэл|латин]]. ''passer'' — нэвтрэх, ''port'' - боомт гэсэн үгнээс гаралтай. Нэг ёсны усан боомтоор буюу улсын хил нэвтрэхэд шалгуулдаг зөвшөөрлийн бичиг байжээ) - Улсын хилийг / боомтыг давж, гадаадад байхдаа эзэмшигч хүний иргэншил, нас, хүйс зэргийг нотолсон бүртгэлийн үндсэн баримт бичиг юм. Паспорт нь иргэний харьяаллыг илэрхийлдэг боловч байнга оршин суугаа улсыг заавал зааж өгөх шаардлагагүй. == Түүх == Паспорттай төстэй үүрэг гүйцэтгэж байсан бичиг цаасны талаарх хамгийн анхны мэдэгдлүүдийн нэг нь МЭӨ 450 оны үеийн еврей Библийн Нехемиа 2: 7-9-д дурдагдсан байдаг. Персийн Артаксеркс хаанд үйлчилж байсан Нехемиа Иуда руу явах зөвшөөрлийг хаанаас хүсчээ; Хаан зөвшөөрч, "голын цаад талын захирагчдад" Нехемиаг газар нутгаараа саадгүй аялуулахыг хүссэн бичиг үйлдэж өгсөн аж. Паспорт нь хятадын [[Цинь улс|Цинь гүрний]] үед биш юм гэхэд [[Хань улс|Баруун Хань]] улсын үеэс Хятадын эрх баригчдын хувьд чухал бичиг баримт байв. Тэд нас, өндрийн болон биеийн бусад онцлог зэрэг дэлгэрэнгүй мэдээлэлийг агуулдаг байжээ. Эдгээр паспорт нь эзэн хааны мужууд болон хяналтын цэгүүдийн хооронд хүмүүсийн шилжилт хөдөлгөөн хийхэд ашигладаг байсан. Хүүхдүүдэд хүртэл паспорт хэрэгтэй байсан ч эхийнхээ асрамжид байгаа нэг эсвэл түүнээс доош насныханд шаардлагагүй байжээ. [[Файл:Passport issued by the autonomous Mongolian Foreign Yamen.png|thumb|right|Паспорт гээд үгийг Монголоор "Хамгаалах тэмдэгт бичиг" гэж нэрлэдэг байв.]] Дундад зууны Европт зарим нэг баримт бичгийг орон нутгийн засаг захиргаанаас зорчигчдод олгодог байсан. Францад, 1867 оны хуулиар 1878 онд байгуулагдсан нийгмийн сөрөг хөдөлгөөнийг хянахын тулд олон нийтийн дэг журмын дагуу паспортоор хөдөлгөөн хянах боломжийг олгожээ. 1879 онд Францын эзэнт гүрэн Оросоос ирсэн шилжин суурьшигчдаас паспорт шаарддаг болсон. Польшоос 1885 онд 30 мянган цөллөгсдийг албадан гаргажээ. 1894 оноос эхлэн Герман улсад зорчих гадаадын иргэдэд зориулсан паспорт авах шаардлагатай бий болсон байна. 1905 онд байгуулагдсан Германы хөдөө аж ахуйн ажилчдын агентлаг тэдгээрийг хянах үүрэгтэй байжээ. Манж [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] үед Оросын эзэнт гүрэнтэй харьцахдаа "PASSPORT" гэсэн үгийг 1845 онд "護照" болгон орчуулсан байна. Богд хаант Монгол улсын Гадаад явдлын яам нь Хятад руу аяллын баримт бичгийг олгож байсан. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ад 1925 он хүртэл үндэсний гадаад паспорт гэж байсангүй. Улсын анхдугаар Их Хуралд Гадаад явдлын яамны сайдаас оруулсан илтгэлд зориулж 1924 оны 11-р сарын 12-нд гаргасан тогтоолын 9 дүгээр зүйлд “...Гадаад улс оронд одогчдод түүний төрсөн газар, нас, төрөл садан, аж явдал зэргийг тодорхойлсон паспорт гэдэг үнэмлэх бичгийг шийтгэн олгуулж оруулбал зохино” гэж тогтоожээ. Энэ саналыг 1925 оны 4 дүгээр сарын 3-нд Засгийн газрын 11 дүгээр хурлаар хэлэлцээд “Энэхүү паспорт бичгийг олгуулах нь зүйтэй болох тул эл бичгийг дэвтэр болгон үйлдүүлбээс зохино” гэжээ. Ийнхүү Монгол Улсын гадаад паспорт түүхнээ бий болсон бөгөөд түүнийг цаашид боловсронгуй болгох талаар 1926 онд Засгийн газрын хурал, Улсын III Их Хурал, 1927 оны Улсын IV Их Хурал тус тус хэлэлцсэн байна. 1926 оноос гадаадад суралцаж эхэлсэн оюутны асуудлыг Гадаад явдлын яам хариуцах болсны зэрэгцээ Монголд байгаа гадаадын иргэдийн байдал Монголын төр, засгийн анхаарлын төвд ямагт байсаар иржээ. Гадаадын харьяат нарт хамгаалах бичиг олгох тухай дүрмийг Ардын Засгийн газар 1921 онд батлан гаргажээ. Энэ асуудлыг Гадаад явдлын яам хариуцаж байсан учир ийм баримт бичиг олгох нь юуны өмнө аль улсын иргэн болох, ямар ажил хөдөлмөр эрхлэн амьдран суугааг тодруулан тогтооход чухал байв. Хамгаалах тэмдэгт бичиг нь гадаадын иргэдийн Монголд оршин суух үнэмлэх юм. 1920 онд [[Үндэстнүүдийн Лиг]] паспорт, аяллын бичиг баримтын талаар тусгай бага хурал зохион байгуулж байжээ. Паспортын системийн зарчмуудыг 1926, 1927 оны дараагийн бага хурлуудаар тодорхойлсон болно. НҮБ 1963 онд үүнтэй төстэй бага хурал хийсэн боловч дэлхийн паспортын системийн үндсэн зарчмуудын талаар санал нэгдэж чадаагүй юм. 1980-аад оны эхээр ийм зөвлөмжийг голчлон баталсан (ICAO-ийн ивээл дор). Жишээлбэл, тэд 88.0 × 125.0 мм хэмжээтэй олон хуудастай баримт бичиг болох орчин үеийн паспорт хэвлэх форматыг баталсан ажээ. Өнөөгийн байдлаар ихэнх орнонд дотооддоо хуванцар карт болох [[Иргэний үнэмлэх]] паспортын үүрэг гүйцэтгэх болжээ. == Жишээ нь == === Ази тивийн улс орон бүрийн гадаад паспорт === Энэ хуудсанд [[Ази]] тивд оршдог бүрэн эрхт улс, заримдаг эрхт хоёр орон ([[Тайвань]], [[Палестин]]), харьяат хоёр орон ([[Хонконг]], [[Макао]]) тус бүрийн иргэдийг гадаад улсад аялж жуулчлахад шаарддаг паспортын нүүр хавтасны зургуудыг харуулж байна. ==== [[Дорнод Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:PassportMongolia.png|{{MGL}}|alt=Монгол Зураг:JapanpassportNew10y.PNG|{{JPN}}|alt=Япон Зураг:People's Republic of China Passport 2012.svg|{{CHN}}|alt=Хятад (БНХАУ) Зураг:KOR ePassport.jpg|{{KOR}}|alt=Өмнөд Солонгос </gallery> ==== [[Зүүн Өмнөд Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Brunei biometric passport.jpg|{{BRN}}|alt=Бруней Зураг:Vietnam passport 1998.JPG|{{VIE}}|alt=Вьетнам (БННЖВУ) Зураг:Cover of East Timorese Passport.jpg|{{TLS}}|alt=Зүүн Тимор Зураг:Indonesian E-Passport.jpg|{{IDN}}|alt=Индонез (БНИндУ) Зураг:Laos Passport.svg|{{LAO}}|alt=Лаос Зураг:PMA-ICAO2010.jpg|{{MYS}}|alt=Малайз Зураг:Cover of Burmese Passport.jpg|{{MMR}}|alt=Мьянмар Зураг:Thailand ePassport.jpg|{{THA}}|alt=Тайланд </gallery> ==== [[Дундад Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:P TJK NEW.jpg|{{TJK}}|alt=Тажик (БНТажУ) Зураг:Turkmenistan passport.jpg|{{TKM}}|alt=Туркменистан Зураг:Passport of citizen of Uzbekistan. Cover.JPG|{{UZB}}|alt=Узбекистан Зураг:Kazakhstan Passport.svg|{{KAZ}}|alt=Казахстан Зураг:Passport Kyrgyz Republic.png|{{KGZ}}|alt=Киргиз </gallery> ==== [[Өмнөд Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:New nepalese passport front.jpg|{{NPL}}|alt=Балба Зураг:Bangladeshi E-Passport.svg|{{BGD}}|alt=Бангладеш Зураг:Maldives ePassport.jpg|{{MDV}}|alt=Мальдив Зураг:Pakistan Passport.jpg|{{PAK}}|alt=Пакистан Зураг:Sri Lankan Passport.jpg|{{LKA}}|alt=Шри Ланка Зураг:Indian Passport.jpg|{{IND}}|alt=Энэтхэг </gallery> ==== [[Өрнөд Ази]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Azerbaijan Passport.svg|{{AZE}}|alt=Азербайжан Зураг:Armenia Passport.svg|{{ARM}}|alt=Армени Зураг:Georgian passport.jpg|{{GEO}}|alt=Гүрж Зураг:IsrPass.jpg|{{ISR}}|alt=Израил Зураг:Iranian Biometric Passport Cover.jpg|{{IRN}}|alt=Иран Зураг:Cover of Iraqi Passport.jpg|{{IRQ}}|alt=Ирак Зураг:Republic-of-yemen-passport-non-biometric-01.JPG|{{YEM}}|alt=Йемен Зураг:Question mark.svg|{{JOR}}|alt=Йордан Зураг:The New Lebanese Biometric Passport.jpg|{{LBN}}|alt=Ливан Зураг:Turkish e-passport.jpg|{{TUR}}|alt=Турк </gallery> === Америк тивийн Үндсэн улс орон бүрийн гадаад паспорт === ==== [[Хойд Америк]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Current_cover_Cuban_passport.JPG|{{CUB}}|alt=Куба Зураг:Us-passport.jpg|{{USA}}|alt=Америкийн Нэгдсэн Улс Зураг:Pasaporte Mexicano.jpg|{{MEX}}|alt=Мексик Зураг:Front cover of the Panamanian biometric passport.jpg|{{PAN}}|alt=Панам </gallery> ==== [[Өмнөд Америк]] ==== <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Passport of Brazil (2019).png|{{BRA}}|alt=Бразил Зураг:Portada del pasaporte biométrico actual, vigente desde 2013.jpg|{{CHI}}|alt=Чили Зураг:Biometric Passport Peru.jpg|{{PER}}|alt=Перу Зураг:Pasaporte Venezolano Mercosur.jpeg|{{VEN}}|alt=Венесуэл </gallery> === [[Далайн орнууд]] улс бүрийн гадаад паспорт === <gallery class="center" widths="100px" heights="150px"> Зураг:Micronesia passport.jpg|{{FSM}}|alt=Микронезийн Холбооны Улс Зураг:NzE-passport.jpg|{{NZL}}|alt=Шинэ Зеланд Зураг:Cover of Papua New Guinean Passport.gif|{{PNG}}|alt=Папуа Шинэ Гвиней </gallery> [[Ангилал:Гадаад паспорт]] [[Ангилал:Олон улсын аяллын баримт бичиг]] [[Ангилал:Цагаачлалын эрх зүй]] [[Ангилал:Аяллын эрх зүй]] [[Ангилал:Эрх зүйн түүх]] hsb51quub3v9inekl02bukctqmji4h7 0 34483 852990 835646 2026-04-11T13:41:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 852990 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Андижан | native_name = Andijon / Андижон | official_name = | settlement_type = Хот | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image_style = | perrow = 1/2/2 | image1 = Devonaboy Jome Mosque in Andijan.jpg | caption1 = Девонабой Жоме сүм | image2 = Navoi Square (Formerly Bobur Square) - Where 2005 Massacre Took Place - Andijon - Uzbekistan (7544000842).jpg | caption2 = Бабурын хөшөө | image3 = Chapel in Andijan 02.JPG | caption3 = Андижаны Гэгээн Жоржийн сүм | image4 = Andijan state university.jpg | caption4 = [[Андижаны улсын их сургууль]] | image5 = Last Friday of Ramadan, Andijan.jpg | caption5 = Зубайр ибн Аввом Жаме сүм | image6 = Panorama of Navoi Square (Formerly Bobur Square) - Where 2005 Massacre Took Place - Andijon - Uzbekistan - 01 (7543269364).jpg | caption6 = [[Навой талбай]]н панорама үзэмж }} | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Узбекистан | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = top | pushpin_mapsize = 290 | pushpin_map_caption = Узбекистан дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_type1 = [[Узбекистаны мужууд|Муж]] | subdivision_name = [[File:Flag of Uzbekistan.svg|25px]] [[Узбекистан]] | subdivision_name1 = [[Андижан муж]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = Анх дурдагдсан | established_date = МЭӨ V-IV | government_type = | leader_title = Хоким | leader_name = Бахромжон Хайдаров | area_magnitude = | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 74.3 | area_land_sq_mi = | area_land_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2024 | population_footnotes = | population_total = 747,800 | population_urban = | population_metro = | population_density_sq_mi = | population_density_km2 = auto | timezone = [[Узбекистаны цаг|UZT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = байхгүй | utc_offset_DST = +5 | coordinates = {{coord|40|47|N|72|20|E|region:UZ|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 500 | elevation_ft = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 170100<ref name="SPR">{{cite web|title=Andijan|url=http://uz.spr.ru/andizhan-i-andizhanskiy-gorodskoy-okrug/|work=SPR|access-date=2025-07-07|language=ru|archive-date=2017-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830154920/http://uz.spr.ru/andizhan-i-andizhanskiy-gorodskoy-okrug/|url-status=dead}}</ref> | area_code = +998 74<ref name="SPR"/> | registration_plate = | website = {{URL|www.andijan.uz}} | footnotes = }} '''Андижан''' ([[Узбек хэл|узб.]] ''Andijon / Андижон,'' {{lang-ru|Андижан}}) -"[[Ташкент]], [[Наманган]] хотоос бага [[Узбекистан]]ы гурав дахь том 380 мянган хүнтэй хот юм. Андижан хот [[Ферганы хөндий]]д хөндийд Киргизийн хилийн ойр байдаг бөгөөд, Узбекистаны нийслэл [[Ташкент|Ташкентаас]] 260 км, Киргизийн [[Ош]] хотоос 40 км зайнд 76 км² талбай эзлэн байна. [[Их Могол Улс]]ыг байгуулсан [[Бабур]] 1483 онд энэ хотод мэндэлжээ. Андижан [[Хокандын ханлиг]]ийн мэдлээс 1876 оны [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] мэдэлд шилжиж байсан бол 1992 оноос тусгаар Узбекистаны хот болсон. 2500 гаруй жилийн түүхтэй Андижан хот бол Узбекистаны хамгийн эртний хот бөгөөд Фергана хөндийн хамгийн эртний хотуудын нэг юм. Хотын зарим хэсгээс археологичид МЭӨ 7, 8-р зууны үеийн эд өлгийн зүйлсийг олжээ. Түүхийн хувьд Андижан нь Их Торгоны замын чухал хот байжээ. ==Зураг== <gallery> Devonaboy Jome Mosque in Andijan.jpg|Андижан дахь мечет </gallery> ==Мөн үзэх== * [[Узбекистаны хотын жагсаалт]] ==Эшлэл== {{Reflist|2}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Andijan|Андижан}} [[Ангилал:Андижан| ]] [[Ангилал:Андижан мужийн суурин]] [[Ангилал:Узбекистаны суурин]] 446gvts511isrv1vt0myw0pyadbqyvi 0 37154 853122 852301 2026-04-12T10:34:49Z HorseBro the hemionus 100126 853122 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | image = [[Зураг:Төв Ази 18-р зуун.jpg|300px]] | caption = | date = 1634–1741 | place = Казахстан | territory = | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = [[Казахын ханлиг|Казахын Хант Улс]] | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] | commander2 = Янгир хаан{{KIA}}<br>Тавак хаан<br>Абулхайр хаан<br>[[Аблай султан]]{{POW}} }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казах хаант улсын]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр Хятад–Казах улсын анхны дайнд тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. [[Дундад зуун]]ы үед [[Зүүнгарын хаант улс]] ба [[Казахууд]] нь хил залгаа хөршүүд байсан. Энэ хоёрын хоорондын харьцаа нь найрамдал, харилцан зөрчил нь гүнзгийрч дайнд хүртэл хүрч байсан түүхтэй. Нүүдэлчдийн өнө мөнхийн зөрчил бол малын бэлчээр байсан. [[16-р зуун|16-р зууны]] дунд үеэс [[Казахын жузууд]] малын бэлчээр нутаг хүрэлцэхээ байсан тул нутаг дэвсгэрээ тал бүр тийшээ тэлэхээр оролдож эхэлсэн ба нүүдлийн мал аж ахуйд цаг уур, ургамлын нөмрөг нь нэн тохиромжтой Зүүнгарын нутаг дэвсгэр лүү түрэн орж будлиан мөргөлдөөнд хүрдэг байжээ. [[Алтайн хязгаар]] дахь Алтайн Их сургуулийн түүхч В.А. Моисеев ойрд, казах, Алтайн түүхээр олон ном бүтээл бичжээ. В.Моисеев казахуудын 1758– 1760 онд [[Алтайн Бүгд Найрамдах Улс|Уулын Алтай]] дахь [[алтай ястан|алтай]]чуудыг хядсан үйл ажиллагааг геноцид хэмээн дүгнэсэн байдаг. <ref>{{Cite web |url=http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p379-383.pdf |title=В.А. Моисеев «УРЯНХАЙСКИЙ ВОПРОС» В РУССКО-КИТАЙСКО-КАЗАХСКИХ ОТНОШЕНИЯХ |access-date=2015-07-30 |archive-date=2015-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724213123/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod4/part2-p379-383.pdf |url-status=dead }}</ref> Казахууд 20-р зууны эхэн хүртэл алтайчуудын эсрэг дээрэм тонуулын шинжтэй довтолгоо хийсээр байжээ. Тухайн үед дотоодын үймээн самуун ихтэй, гадна талдаа халхтай байлдаад хүч нь сульдсан ч барагдах яагаа ч үгүй [[ойрадууд]] тухай бүр тэднийг цохин буцааж байсан байдаг. Ойрадууд ч мөн худалдааны замыг хяналтад авах, олз омог олохоор Казахын жузууд руу халддаг байжээ. Казахууд аж ахуйн ажилд ашиглах зорилгоор хөрш улсууд руу довтлон эмэгтэйчүүдийг нь олзолдог байсан ба гаднаас олон тооны эмэгтэйчүүд олзолж байсан нь хүн амын өсөлтийг нь түргэсгэжээ. "Казак бай болса Катын алады, Орыс бай болса уй салады" буюу "казах баяжвал эхнэр худалдаж авна, орос баяжвал байшин барина" гэсэн үг байдаг ([[Орос хэл|орос.]] если казах разбогател он купит жену, а если русский разбогател, то построит дом). Мөн казахууд зэргэлдээх улсын хүн амыг нь олзлон [[:en:Khanate of Khiva|Хивийн хант улс]] зэрэг Төв Азийн улсуудын боолын захд аваачин худалддаг байв. 1717 онд 3,000 орос эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдийг казах, киргизүүд Хивийн хант улсад худалджээ. 1830 оны Оросын ЗГ-н баримтанд жил бүр 200 орос хүнийг казахууд Хивийн хант улсад худалдаж байгааг дурьджээ. 1859 онд Орос Казахд байгаа боолуудыг чөлөөлсөн ч Хивийн хант улс Орост эзлэгдээгүй байсан тул 1860-аад он хүртэл боолын худалдаа үргэлжилсээр байсан ба ихэвчлэн орос, иран (перс) мөн казах, киргизүүдэд олзлогдсон цөөн тооны халимаг хүн байв. 17-19-р зуунд нийт сая гаруй иран мөн хэдэн мянган орос хүн Төв Азийн улсуудад боол болон худалдагджээ. 1845 онд Хивийн хант улсын 1,200,000, хүний 200,000 нь перс боол байжээ. Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев довтолгооныг зөвхөн зүүнгарчууд төдийгүй казахууд ч эхлүүлдэг байсан ялангуяа Зүүнгарын цэрэг Манжтай тулалдахаар явж ар талын хамгаалалт суларсаныг ашиглан нутаг бэлчээр эзлэх гэх мэт зорилгоор довтолдог байсан гэжээ.<ref>[https://zonakz.net/articles/17200 Джунгары в истории Казахстана. Необъективная история]</ref> Энэ мэт зөрчлөөс уламжлан Зүүнгар-Казахын дайн явагдах болжээ. Казахууд зүүнгарчуудаас хүн ам олон ч 17-р зуунаас Казахын ханлигийн нэгдмэл байдал алдагдсанаас гурван жуз тус бүрийн олон овгууд зөвхөн өөрийн овгийн удирдагчын тушаалаар байлдах болсон нь цэргийн хүчийг нь сулруулжээ. Энэ үед казах овгууд зөвхөн өөрийн эрх ашгийн төлөө тулалдах болж бусад овгууддаа цэргийн дэмжлэг үзүүлэх нь багасчээ. Харин эсрэгээрээ Зүүнгарын овог аймгуудын нэгдэл улам хүчтэй болж улмаар их буу бүтээн тулаанд ашиглах болжээ. Мөн казахууд зарим тулаанд галт зэвсэг ашиглаж байсан мэдээ бий. Дайны цагт зүүнгарын овог тус бүр цэргийн нэгж болон хувирдаг байсан бөгөөд товолсон цагт тулааны талбарт ирээгүй эрчүүдийг хатуу шийтгэдэг байв. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . Зүүнгар-Казахын хооронд 1643, 1681-1684, 1711-1712, 1714, 1717, 1723, 1725 онд дайн болж байсан. Казахууд, ойрадуудыг цохисон тухай нэг ч тохиолдол бүртгэгдээгүй байна” гэсэн байна. Энэ нь том дайнууд бөгөөд жижиг мөргөлдөөн, тулгаралтуудыг тооцоогүй байна. 1643 казахын [[Жангир|Жангир ханы]] 600 цэрэг галт зэвсэг ашиглан [[Зүүнгарын Алатау]] дахь Орбулак голд ойрдын 50,000 цэргийг цохисон мөн 1718 онд оросын галт зэвсэгээр зэвсэглэсэн казахын 30,000 цэрэг Зүүнгарыг Манжтай тулалдаж байх хооронд ар тал руу нь довтлоход ар талд үлдсэн 1000 зүүнгар цэрэг тэднийг 3 өдөр тогтоон бут цохиж ухраасан гэсэн эргэлзээтэй мэдээ байдаг. Ийм тулаанууд үнэхээр болсон байж болох ч хүчний харьцаа тийм хол зөрүүтэй байсан эсэх нь эргэлзээтэй байна. Казахстанд Орбулакын болон 1729 онд Зүүнгарыг ялсан гэх Аныракайн тулааныг алдаршуулан магтдаг байна. Мөн зарим казах хүн казахуудын үргэлжилсэн довтолгоо Зүүнгарын хүчийг сулруулсанаар Манжид ялагдсан гэж үздэг ч судлаачид Зүүнгар дотоодын зөрчлөөс шалтгаалан унасан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл Зүүнгар унасан нь хүн ам цөөн, цэргийн хүч сул зэрэг хүчин зүйлтэй холбоогүй, ноёд, жанжид нь эрх мэдэл булаацалдан цэргээ өөр өөрийн мэдэлд хуваан нэгнийхээ эсрэг байлдсан явдалтай шууд холбогдоно. Казахстанд казахууд довтолгоог зөвтгөх, ялагдлын шалтгаанаа хүн ам цөөн байсан зэргээр тайлбарлан түүх гуйвуулах үзэгдэл гарч байна. Жишээ нь тэр үед казахууд дөрвөн зуун мянга, зүүнгар зургаан зуун мянгаас сая хүнтэй байсан гэсэн нь үндэслэлгүй юм. 17-р зуунд [[Гирин]], [[Ляонин]] мужийн зүүн хэсгийн хэдэн зуун мянган км2 нутагт байсан хагас нүүдэлчин аж ахуйтай [[манж]] нар таван зуун мянган хүнтэй байсанаас үзэхэд уулаасаа хүн амын өсөлт ихтэй, лалын шашинт түрэг угсааны казахууд үүнээс цөөн хүнтэй байх боломжгүй. Ойрдуудад хамгийн их шахагдан Казахстаны төв нутаг хүртэл ухарсан үедээ (17-р зуунаас 1720-иод он) казахууд сая таван зуун мянган км2-с доошгүй нутагтай байсан нь манжийн анх байсан нутгаас хамаагүй том юм. Анхлан [[Галдан бошигт хаан]] казахын нутагт дайн хийж [[казахууд|казах]]уудыг ихэд дийлэн өөрийн хараат болгосон байх бөгөөд үүнээс хойш казахууд нь [[ойрад|зүүнгар]]ын хүч суларсан буюу өөр этгээдтэй дайн хийж байх үед нь түүнийг суларсан гэж үзэн зүүнгарын хааны төлөөний хүнийг устган тусгаар тогтнох эрмэлзлээр дайн хийдэг боловч тухай бүртээ ялагдал хүлээж Зүүнгарын хаант улсын эрхийг хүлээн зөвшөөрч байсан байна. Зүүнгар-Казахын дайнууд: * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1635–1658)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1714)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1717)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] * [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]] ==Мөн үзэх== ==Урлагийн бүтээлүүд== ==Эшлэл== ==Гадаад холбоос== [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] f1jteay4qvmmmexyhznf48wvnbq1gkw 0 37549 852989 851347 2026-04-11T13:29:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 852989 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын Шинжааны хошууны энтэй хот}} {{About|хошууны энтэй хотын|тойргийн|Кашгар тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Кашгар | official_name = <!-- Official name in English if different from 'name' --> | native_name = {{native name list |tag1=ug|name1=قەشقەر شەھرى |tag2=zh|name2=喀什市}} | other_name = Каши | settlement_type = [[Хошууны энтэй хот]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Afaq Khoja Mausoleum (2017, crop).jpg | caption1 = [[Афак Хожа бунхан]] | image2 = Kashgar old town (6).jpg | caption2 = Хуучин хот | image3 = Downtown Kashgar. 2011.jpg | caption3 = Хотын төв | image4 = Kashgar, China Bebop Drone 2015-09-13T194555+0000 18F943.jpg | caption4 = Кашгарын үзэмж }} | image_caption = | nickname = | motto = | image_map = Kashi mcp.png | map_caption = Кашгар тойрог дахь Кашгарын (улаан) байршил | pushpin_map = Шинжаан#Хятад | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Шинжаан дахь хотын төвийн байршил | pushpin_mapsize = 300 | coor_pinpoint = Кашгар хотын захиргаа | coordinates = {{coord|39.4681|N|75.9938|E|type:adm3rd_region:CN-65_source:Gaode|format=dms|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | subdivision_name1 = [[Шинжаан]] | subdivision_type2 = [[Хятадын тойрог|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Кашгар тойрог|Кашгар]] | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Өстэн Бой хороолол]] | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | government_type = | government_footnotes = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = &nbsp;(2018)<ref name=demographia>{{Cite book|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia World Urban Areas. 14th Annual Edition|last=Cox|first=W|publisher=Demographia|year=2018|location=St. Louis|page=22|access-date=15 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|archive-date=3 May 2018|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 1056.8<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_urban_km2 = 130 | area_metro_km2 = 2818 | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_title1 = [[Хятадын ард түмэн|Томоохон угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_info1 = {{ubl|85.8% [[Уйгурууд]]|13.5% [[Хятадууд]]}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 1270 | population_as_of = 2020 | population_footnotes = <ref>[http://www.citypopulation.de/en/china/xinjiang/admin/ Xinjiang: Prefectures, Cities, Districts and Counties]</ref> | population_note = | population_total = 782,662 | population_density_km2 = auto<!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --> | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = 920,000<ref name=demographia/> | population_density_urban_km2 = auto | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = <!-- General information ---------------> | timezone1 = [[Хятад дахь цаг|ХСЦ]] | utc_offset1 = +08:00 | timezone2 = [[Шинжааны цаг|ШЖЦ]], ''де-факто''<ref>{{cite web |url=http://www.xinjiang.gov.cn/10018/10008/00017/2005/22694.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071109214144/http://www.xinjiang.gov.cn/10018/10008/00017/2005/22694.htm |archive-date=9 November 2007 |title=The Working-Calendar for The Xinjiang Uygur Autonomous Region Government |work= Xinjiang Uygur Autonomous Region Government}}</ref> | utc_offset2 = +06:00 | postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 844000 | area_code = 0998 | website = {{URL|http://www.xjks.gov.cn/}} | footnotes = | blank_name = [[ДНБ]] (Нэрлэсэн)<ref>{{Cite web|date=25 November 2020|title=喀什市概况（2020|url=http://www.xjks.gov.cn/2020/11/25/ksjj/5700.html|access-date=12 March 2021|language=zh|archive-date=18 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118100121/http://xjks.gov.cn/2020/11/25/ksjj/5700.html}}</ref> | blank_info = 2019 | blank1_name = {{nbsp}}– Нийт | blank1_info = ¥22.8 тэрбум<br />$3.3 тэрбум | blank2_name = {{nbsp}}– Нэг хүнд ноогдор | blank2_info = ¥34,748<br />$5,028 | blank3_name = {{nbsp}}– Өсөлт | blank3_info = {{increase}} 6.2% }} {{Инфобокс Хятад хэл | ibox-order = ug, zh | title = Kashgar | pic = Kashgar (Chinese and Uighur)2.png | piccap = | picsize = 125px | uig = قەشقەر | uyy = Ⱪǝxⱪǝr | usy = Қәшқәр | uipa = {{IPA|ug|qæʃqær|}} | uly = Qeshqer | c = {{linktext|lang=zh|喀什}} | p = Kāshí | bpmf = ㄎㄚ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄕˊ | w = Kʻa¹-shih² | gr = Kashyr | tp = Kashíh | myr = Kāshŕ | mi = {{IPAc-cmn|k|a|1|.|shi|2}} | mps = Kāshŕ | s2 = 喀什噶尔 | t2 = 喀什噶爾 | p2 = {{small|[[БНХАУ]]:}} Kāshígá'ěr<br />{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}} Kàshígé'ěr | bpmf2 = {{small|[[БНХАУ]]:}} ㄎㄚ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄕˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄍㄚˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄦˇ<br />{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}} ㄎㄚˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄕˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄍㄜˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄦˇ | w2 = {{small|[[БНХАУ]]:}} Kʻa¹-shih²-ka²-êrh³<br />{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}} Kʻa⁴-shih²-ko²-êrh³ | gr2 = {{small|[[БНХАУ]]:}} Kashyrgar'eel<br />{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}} Kahshyrger'eel | tp2 = {{small|[[БНХАУ]]:}} Kashíhgá'ěr<br />{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}} Kàshíhgé'ěr | myr2 = {{small|[[БНХАУ]]:}} Kāshŕgáěr<br />{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}} Kàshŕgéěr | mi2 = {{small|[[БНХАУ]]:}} {{IPAc-cmn|k|a|1|.|shi|2|.|g|a|2|.|er|3}}<br />{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}} {{IPAc-cmn|k|a|4|.|shi|2|.|g|e|2|.|er|3}} | mps2 = {{small|[[БНХАУ]]:}} Kāshŕgáěr<br />{{small|[[Тайвань|БНХУ]]:}} Kàshŕgéěr | altname3 = Түүхэн Хятад нэр | c3 = 疏勒 | p3 = Shūlè | bpmf3 = ㄕㄨ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄌㄜˋ | w3 = Shu¹-lê⁴ | gr3 = Shuleh | myr3 = Shūlè | tp3 = Shulè | mi3 = {{IPAc-cmn|sh|u|1|.|l|e|4}} | mps3 = Shūlè | altname4 = Бусад Хятад түүхэн нэр | c4 = 疏附 | p4 = Shūfù | bpmf4 = ㄕㄨ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄈㄨˋ | w4 = Shu¹-fu⁴ | gr4 = Shufuh | myr4 = Shūfù | tp4 = Shufù | mi4 = {{IPAc-cmn|sh|u|1|.|f|u|4}} | mps4 = Shūfù | showflag = p | order = st }} '''Кашгар''', <small>Каши</small> — ([[Хятад хэл|хятад.]] 喀什, [[пиньинь]] ''Kāshí'', уйг. ''قەشقەر / Қәшқәр''‎) эртний түүхтэй, одоо [[Хятад]] улсын [[Шинжаан|Шинжааны]] [[Кашгар тойрог|Кашгар тойргийн]] төв, 2020 оны байдлаар 782 662 хүн ам бүхий [[Хятад#Улс төр|хошууны энтэй хот]]. == Түүх == Олон зууны турш Кашгар хот олон удаа нэг гараас нөгөөд шилжиж ирсэн. Үүнд Хятадын эзэнт гүрнүүд, Түрэгийн хаант улс, Перс, Монголын эзэнт гүрнүүд, Төвдийн шашинт улсын мэдэлд орж байжээ. МЭӨ 1-р зуунд Кашгар нь тус бүс нутгийн бусад улсуудын хамт Хятадын Хань эзэнт гүрний мэдэлд орсон. Хятадын дипломатчид Кашгарыг /*sra [r]ˤək/ (疏勒, орчин үеийн Шуле гэж нэрлэдэг) гэж нэрлэдэг байсан ч нутгийн нэр болох хжасрае (佉沙, "Кашгар" гэдэг үгийн гажуудал, орчин үеийн Куша) нь Тан гүрний үеэс мэдэгдэж байжээ. Энэ хот нь Чанъанаас 9,350 ли зайд байрладаг байв. Хүн ам нь 1,510 өрх, 18,647 оршин суугчтай байсан бөгөөд үүнд 2,000 дайчин багтжээ. 1755 онд Кашгар [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] мэдэлд орсон. 1862 онд Кашгарын мусульман шашинтнууд Чин улсын засаглалын эсрэг бослого гаргасан. Бээжингийн эрх баригчдын эсрэг Кашгарын мусульманчуудын сүүлчийн бослого 1928-1937 онуудад үргэлжилсэн. 1933-1934 онуудад Кашгар нь олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй Зүүн Туркестаны Исламын Бүгд Найрамдах Улсын нийслэл байв. Кашгарын засаг захиргааны бүсийн үндсэн дээр нийслэлийн дүүрэг байгуулагдсан. 1937 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын тусламжтайгаар бослогыг дарсан. 1949 онд БНХАУ байгуулагдсаны дараа Кашгарын тусгай бүс, Яркандын тусгай бүсийг байгуулсан. 1952 оны 10-р сард Кашгарын тусгай бүсийн дотор Кашгар муж-хот (喀什市) байгуулагдсан. 1956 онд Яркандын тусгай бүсийг татан буулгаж, түүний газар нутгийг Кашгарын тусгай бүсийн нэг хэсэг болгосон. 1971 оны 1-р сард Кашгарын тусгай бүсийг Кашгар муж болгон өөрчилсөн байна. ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="130px"> Зураг:View of Kashgar 1868.jpg|1‍868 он Зураг:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|Бунхан Зураг:Kashgar.jpg|Зах зээлийн газар (2001) </gallery> == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{Reflist|group=Note}} == Эх сурвалж == {{Reflist|2}} == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Kashgar|Кашгар}} [[Ангилал:Шинжааны суурин]] [[Ангилал:Хятадын тойроггүй хот]] [[Ангилал:Хятадын баянбүрд]] [[Ангилал:Торгоны замын суурин]] [[Ангилал:Баянбүрдийн хот]] fmvbsoiht7omvudjti4lj0czgmpe36q 3 40331 853099 792118 2026-04-12T09:49:08Z HorseBro the hemionus 100126 /* yanaa nadaa tuslaac */ шинэ хэсэг 853099 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="text-align:center; margin: 0 auto;" |- | align="center" | 🗃️ '''Archives''' |- | align="center" | [[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb/1]] |} == Unblock == Сайн байна уу? Enkhsaihan2005 хаягын түгжээг цуцалж өгнө үү? [[Тусгай:Contributions/66.181.187.130|66.181.187.130]] 14:30, 9 Наймдугаар сар 2022 (UTC) : Zorigt админ түгжээг тайлсан юм шиг байна --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:51, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == Switcher функцыг ажиллуулах == [[https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8:Gadget-switcher.js|МедиаВики:Gadget-switcher.js]] [[https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8:Gadgets-definition|Gadget definiton]] хуудсуудыг үүсгэж өгч болох уу? [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 11:17, 16 Аравдугаар сар 2022 (UTC) :Done ([[МедиаВики:Gadgets-definition]] [[МедиаВики:Gadget-switcher.js]]) [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 11:32, 18 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == Хуудас үүсгэж өгнө үү == [https://en.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Cite_link_label_group-lower-alpha] энэ хуудсыг Монгол википедиад үүсгэж өгч болох уу? Баярлалаа [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 03:14, 23 Аравдугаар сар 2022 (UTC) :Done [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:19, 23 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == Хуудсыг хамгаалж өгнө үү == [[Энэтхэг]] хуудсыг бүртгэлгүй хэрэглэгч засварлахаас хамгаалж өгж чадах болов уу? [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 12:08, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) :Done [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 06:49, 8 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) == Боломжтой бол дэмжээд өгнө үү == Сайн байна уу, Боломжтой бол намайг дэмжээд өгнө үү. [https://mn.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%85_%D1%85%D2%AF%D1%81%D1%8D%D0%BB%D1%82%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Хүсэлт] [[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 03:01, 12 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Автохумигч == Загвар:Navbox олон байхад хумигдах ёстой боловч тэгэхгүй байна. Юунд асуудал байгаа юм бол? [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 15:31, 13 Дөрөвдүгээр сар 2023 (UTC) :Одоо болж байна уу үздээ, [[МедиаВики:Common.js]]-д засвар орууллаа. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 06:48, 14 Дөрөвдүгээр сар 2023 (UTC) ::Одоо болж байна [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 14:26, 20 Дөрөвдүгээр сар 2023 (UTC) == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 12:08, 10 Долоодугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 --> @[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] сайн байна уу? Би нэг орчуулга хийгээд нийтлэх гэсэн чинь нийтлэх эрх надад хараахан үүсээгүй байхгүй байх шиг байна. Доорх алдаа заасан. Манай өвөөгийн тухай нийтлэл байгаа юм. Уул нь англи хэл дээр чадах чинээгээрэй орчуулсан байгаа юм. Publishing only allowed to experienced users This community decided to limit the publication of translations only to experienced editors. You cannot publish this translation until you get more experience editing in this wiki, but you can: * Publish your translation as a draft, and use the regular edit tools later for article creation. * Translate this article into a different language without this limitation. [[Хэрэглэгч:Anand9005|Anand9005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Anand9005|talk]]) 23:12, 24 Долоодугаар сар 2023 (UTC) == Хятадын түүхийн холбогдох агуулга == Англи хэлний википедиа ерөөсөө англи хэлний википедиа энгийн орчуулагч байх ёсгүй бөгөөд энэ хэрэглэгчийн засварлах үед маш олон алдаа, дотоод хэлхээнд бас асуудал гардаг, Сүн улсын хоёр газрын зураг нь өөр өөр цаг үед байх ёсгүй гэдгийг илэрхийлсэн байна [[Хэрэглэгч:Eupakistani|Eupakistani]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Eupakistani|talk]]) 04:00, 7 Есдүгээр сар 2023 (UTC) :Ойлгохгүй байна. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 04:32, 7 Есдүгээр сар 2023 (UTC) ::Nevermind, understand the need to revert, thanks. Saw the other edit and assumed all weren't valid. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 04:33, 7 Есдүгээр сар 2023 (UTC) == Сайн байна уу? == Доорх тэмбүү өвчний талаарх хуудсыг яаралтай устгах шалтгаан хүсэлтийг гаргасан байгаа! Устгасны дараа эх сурвалжтай, монгол эрдэмтэн судлаачдын эрдмийн бүтээлээс оруулж нийтлэх болно! [[Тэмбүү]] [[Хэрэглэгч:Emch phd|Emch phd]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Emch phd|talk]]) 11:55, 16 Аравдугаар сар 2023 (UTC) :Сайн байна уу, [[Хэлэлцүүлэг:Тэмбүү]]-д бичлээ [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 14:24, 16 Аравдугаар сар 2023 (UTC) ::Сайн байна уу? ::1.Бидний зүгээс тэмбүү өвчний талаарх хуудсыг устгавал, эх сурвалжтай монгол эрдэмтдийн судалгааны бүтээлүүдээс шинэ хуудас үүсгээд, википедиа толийн хөгжүүлэлт үнэний төлөө, мэргэжлийн зүгээс хувь нэмрээ оруулаад явья гэсэн хүсэлтэй байгаа. Өмнө нь хэлсэнчлэн эх сурвалжгүй гүүгл орчуулгын мэдээлэлд засвар хийх боломжгүй. ::Энэ хуудсыг устгавал, ангилал болон interwiki зэрэг нь алдагдана гэдэг маань үнэхээр устгаж болохгүй гэсэн үг үү? ::2. Админ та энэ хуудсыг устгах боломжгүй тул хоослоод бичээд яваарай гэж ээ! ::Энэ нь ерөөсөө ангилал тус бүрийн засварлах хэсэг рүү орж хоослоод, эх сурвалжтай эрдэмтдийн үнэн зөв мэдээллээ оруулаад edit хийж байршуулаарай гэсэн үг үү? ::Энэ 2 асуултанд хариулж өгнө үү! ::Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Emch phd|Emch phd]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Emch phd|talk]]) 10:37, 19 Аравдугаар сар 2023 (UTC) :::[[Хэлэлцүүлэг:Тэмбүү]]-д үргэлжлүүлье. Зүгээр л <nowiki>[[Тэмбүү]]</nowiki> хуудсыг хоослоод дахиад бичээд явж болно гэсэн үг. "Кодоор засварлах" товч дээр дараад хуудасны хамгийн доод хэсэгт Ангилал: гэсэн мөртүүд байгаа, тэрнийг л битгий устгаарай. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 12:18, 23 Аравдугаар сар 2023 (UTC) ::::Сайн байна уу? ::::Админ таны хэлсэний дагуу тэмбүү  хуудасны, кодоор засварлах хэсгээр орж бүгдийг хоослоод шинэ материалаа оруулж, хамгийн доор байгаа ангилалыг устгахгүйгээр нийтлэлээ гэж үзье! ::::Гэтэл үүнийг хэн ч хамаагүй хуудасны түүх хэсгээр орж цуцлах дээр даран хуучин хэлбэрт оруулах боломжтой юм байна шүү дээ!  (''Түүх хэсэгт анхны мэдээлэл нь хадгалаастай байсаар л байна'') ::::Энэ нь хуудсыг бүр мөсөн устгаж, эх үүсвэртэй монгол эрдэмтэдийн судалгааны бүтээлээс мэргэжлийн хүмүүс бид шинэ хуудас болгон оруулж эхэлье гэсэнтэй нийцэхгүй байгаа юм. ::::Иймд таниас тодорхой асуумаар байна. Тодорхой хариулж өгнө үү!!! ::::Тэмбүү хуудсыг бүр мөсөн устгах уу?  Үгүй юу? ::::1. Устгавал бид шинээр хуудас үүсгэн, үнэн зөв мэдээлэл оруулж хувь нэмрээ оруулж байна. ::::2. Устгах боломжгүй хоослох маягаар оруул гэвэл, бид эх үүсвэргүй гүүгл орчуулгын худал мэдээлэл агуулсан нийтлэлд засвар хийх боломжгүй юмаа.    ::::Баярлалаа... [[Хэрэглэгч:Emch phd|Emch phd]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Emch phd|talk]]) 05:18, 27 Аравдугаар сар 2023 (UTC) :::::Устгаж байж л мэдээлэл оруулмаар байна гэж байгаа бол энэ удаад [[Тэмбүү]] хуудсыг [[Тэмбүү/1]] гэсэн хуудас руу түр нүүлгэе (эхний хуудас устана гэсэн үг). Шинэ хуудас оруулсны дараа хуучнаас нь хэрэгтэй хэсгүүдийг нь түүгээд тавьчихъя. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 05:32, 27 Аравдугаар сар 2023 (UTC) ::::::Сайн байна уу? ::::::Юуны өмнө өнгөрсөн хугацааны таны хандлага хариултанд талархаж буйгаа илэрхийлье. ::::::Худал хуурмаг бурууд хатуу, үнэн зөвд нээлттэй байгаа таны админы ажилд амжилт хүсье! ::::::Энэ нь википедиа толь бичгийн хөгжүүлэлт төгөлдөршилтэд нэн тустай.  ::::::Мэргэжлийн судлаач, эмч, эрдэмтэд бид хойшид танай толь бичигт байршсан манай салбарын аливаа мэдээллийг уншин танилцаж худал буруу байвал засварлах ажлыг хийх болно. ::::::Тэмбүү хуудсанд мэдээлэлээ оруулж нийтэлсэн байгаа! ::::::Бидний оруулсан мэдээлэл нь товч тодорхой хэн бүхэнд ойлголжтойг онцоллоо. Анагаахын шинжлэх ухааны  нарийн мэдээллийг мэргэжлийн хүнээс нь авах нь нэн чухал. Википедиа толь бичиг ч тэгж зөвлөн анхааруулдаг журамтай юм билээ. ::::::Асуулт? ::::::Бид тэмбүү хуудсанд мэдээлэлээ оруулж нийтлэхэд, та зөөсөн тэмбүү/1 –ээс ангилал мэт хэрэгтэй зүйлсээ нэмж байршуулж нийтлэх юм байна. ::::::Үүний дараа анхны хувилбар тэмбүү/1 бүрэн устана гэж ойлголоо зөв үү? ::::::Баярлалаа [[Хэрэглэгч:Emch phd|Emch phd]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Emch phd|talk]]) 02:30, 28 Аравдугаар сар 2023 (UTC) :::::::Тийм [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 09:52, 28 Аравдугаар сар 2023 (UTC) ::::::::Сайн байна уу? Админ-аа ::::::::Монгол википедиа дахь анагаахын шинжлэх ухаантай холбоотой хуудсанд худал алдаатай мэдээлэл байвал мэргэжлийн бид чадлын хэрээр засаж засварлах талаар өмнө нь ярилцаж байсны дагуу АШУҮИС-ийн судлаач эрдэмтэн багш нар, оюутнууд бид санаачлага гаргаж байгаа болно.  ::::::::Энэ нь АШУҮИС-ийн 4,5 курсын оюутнуудыг цахим орчин дах монгол википедиа чөлөөт нэвтэрхий толиос эхлээд монгол хэл дээр нийтлэгдэж буй анагаахын шинжлэх ухаантай холбоотой мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх, эрдэмтэн багш нараар хянуулж алдаатай зуйлийг засаж залруулан баримт эх сурвалжтай хэвлэн нийтлэх ажлыг эхлүүлсэн. ::::::::Нэгэн зуйл: ::::::::Тэмбүү өвчний талаарх худал мэдээлэл агуулсан орчуулгын хуудсыг (таны '''Тэмбүү/1''' болгосон хуудас) одоо болтол устгаагүй байгаа нь дахин олон хүн уншиж буруу мэдээлэл авах, улмаар өмнөх хүмүүс шиг сэтгэцийн хохирол авах эрсдэл хэвээр байж байна. Устгаж өгнө үү! ::::::::Алив бурууг залруулж, зөвд оруулах нь амжилтын үндэс билээ. ::::::::Ажлын амжилт хүсье! ::::::::Хүндэтгэсэн... [[Хэрэглэгч:Emch phd|Emch phd]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Emch phd|talk]]) 03:14, 17 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) :::::::::[[Тэмбүү]] гэсэн өгүүллийн хэлэлцүүлгийн хуудсан дээр зохиогчийн эрхтэй холбоотой асуулт асуусан, түүнд хариулна уу. --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 00:39, 18 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) == How to delete a page on MN Wikipedia? == there is an article that seems duplicated and also vandalized. I tried nominate for deletion with {{Proposed deletion/dated |concern = reason for proposed deletion |timestamp = 20231221152037 |nom = Gologmine |help = }} this tag. but it seems not working on MN-Wikipedia. help me. I am providing a article link here. https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%8F%D1%80%D0%B8%D0%B0:%D0%97%D3%A9%D0%B2_%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%86 [[Хэрэглэгч:Gologmine|Gologmine]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Gologmine|talk]]) 15:30, 21 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) :Hi, you can tag articles for deletion with the <nowiki>{{delete}}</nowiki> or <nowiki>{{устга}}</nowiki> templates. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 02:41, 22 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) == тусламж == Би англи хэл дээр монгол тухай мэдээ оруулах хүсдэг. Гэхдээ гадаад эдитор монгол хэл мэдэхгүй учир миний мэдээг устгадаг. надад монгол хэл дээр холбоос хэрэгтэй бас намайг дэмжих монгол эдитор хэрэгтэй. туслаач. Гадаад эдидор надад туслах дургүй гэхдээ миний юмыг устгах дуртай. надад хэцүү байна. тусламж [[Хэрэглэгч:Gologmine|Gologmine]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Gologmine|talk]]) 19:03, 23 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) :Монгол хэлээр биш англиар мэдээлэл оруулмаар байвал english wikipedia -г хэрэглэнэ. Асуух асуулт байвал бичээрэй [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 21:17, 23 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) == Unblock Request == My account was [[Хэрэглэгч:Tamerlane's Soldier|Tamerlane's Soldier]]. On the [[Доголон Төмөр|Timur]] page, I gave 7 sources that Timur was a Turk and edited it, but Zorigt and Megzer changed it to Mongolian without giving even 1 source or took back my edit. And then banned me from mongolian wikipedia for giving wrong information. Why am I banned when there are people who can't even give 1 source? Please unban me. If he claims that I added false information, he should answer with sources. He banned me outright. By the way, another user has added my sources again and they are now accepted, I would like to have my unjust ban removed. [[Тусгай:Contributions/159.146.79.211|159.146.79.211]] 20:41, 3 Тавдугаар сар 2024 (UTC) :The log says your account was locked for 1 month, so should be unlocked in 5 days. Mongolian Wikipedia has few contributors and many of them tend to be vandalisers or nationalists using machine translation tools to make edits. :FWIW (though the current version of the page has this wrong information as well), there is a difference between турк and түрэг In the Mongolian language, the former is utilised for Ottomans/Turkiye, while the latter term is a more inclusive term corresponding to English "Turkic" and opposed to "Turkish". There have been plenty of attempts throughout Wikipedia to claim Turkic history as Turkish history, so the original users that reverted edits may have been acting on that context. :That said, we definitely need a more rigorous and systemic way of reverting edits and blocking users, so while we're working on that, please use the talk pages and tag me or other admins to discuss issues such as this. You're welcome to make edits to the page using your old account when its soon unblocked, may I suggest editing to have the correct түрэг words? [[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 00:45, 5 Тавдугаар сар 2024 (UTC) ::I actually intervened not to make nationalism, but to prevent a nationalism that was made without matching the sources. My knowledge of Mongolian linguistics is not very good, thank you for warning me. But this should not end with me. Wikipedia is an open platform, instead of banning, I am in favor of examining the sources and correcting my mistakes. If there is still an error in the article (such as the Turkish/Turkic distinction.) If you can correct it in line with the sources, thank you very much. Have a good day. [[Хэрэглэгч:Tamerlane&#39;s Soldier|Tamerlane&#39;s Soldier]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Tamerlane&#39;s Soldier|яриа]]) 13:32, 11 Тавдугаар сар 2024 (UTC) == Текстийн асуудал == [[2024 оны Зуны Олимпын медалийн хүснэгт]] дээр улсын нэр нь Bold загвараар гараад байх юм. Юунд асуудал байна? [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 22:21, 18 Есдүгээр сар 2024 (UTC) :Hmm, CSS-ийг л нэг газраас хөөж олох байх даа. [[Тусгай:Import]] ашиглаж энэ модуль, загваруудыг оруулсан уу, гараараа хуулсан уу? Тэр түүлийг ашиглаагүй бол дахиад нэг импортлоод үзээрэй, ганц нэг мартагдсан жижиг файл гараад ирж магадгүй. --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 07:53, 19 Есдүгээр сар 2024 (UTC) ::Системийн операторууд, Importers, Transwiki importers аль нэг нь биш болохоор энэ хэрэгслийг ашиглах эрхгүй байна. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 18:37, 20 Есдүгээр сар 2024 (UTC) :::Би өөр хэрэглэгчийг importer бүлэгт нэмж болохгүй юм байна, би импортлох гээд үзье [[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 07:42, 21 Есдүгээр сар 2024 (UTC) ::::За импортын асуудал биш css юм байна, ямартай ч засчихлаа. Медиавики-д дефолтоор table > th нь '''тодруулсан''' байх ёстой, энэ css-ийг нь англи викид https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Plain_row_headers/styles.css<nowiki/>-аас авдаг юм шиг байна, энийг нь монгол викигийн common.css руу хуулчихлаа. Харагдацтай холбоотой өөр асуудал гарвал хэлээрэй, энэ plain row headers гм загварыг оруулж ирэх шаардлагатай байж магадгүй юм шиг байна. [[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 08:23, 21 Есдүгээр сар 2024 (UTC) :::::За баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 14:47, 21 Есдүгээр сар 2024 (UTC) == МедиаВики нэмэх == [[МедиаВики:Scribunto-doc-page-show]], [[МедиаВики:Scribunto-doc-page-does-not-exist]] хуудсыг импортолж өгч болох уу? Мөн [[МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг:Gadget-switcher.js]] нэг юм санал болгосон байгаа. Баярлалаа [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 21:03, 27 Есдүгээр сар 2024 (UTC) :Done 👍 [[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 04:53, 28 Есдүгээр сар 2024 (UTC) ::Баярлалаа [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 06:16, 28 Есдүгээр сар 2024 (UTC) == Namespaces == Hi! I wanted to check about https://phabricator.wikimedia.org/T366271 - is everything working correctly now? [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|яриа]]) 23:46, 28 Есдүгээр сар 2024 (UTC) == yanaa nadaa tuslaac == bi neg non free image oruulkad tged cadku pliz help me mister chinneeb plss jimbo wales aint not helpiign me guuy [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 09:49, 12 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) a3ewrp5we379savg7y4klgy74rrgzct 0 47365 853061 852707 2026-04-12T05:52:14Z Энхжаргал98 103786 853061 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Infobox person | name = Чойжилжавын Цэрэннадмид | image =[[File:Tserennadmid.jpg|220px|Photo of my Grandfather]] | caption = | birth_year = [[1930]] он | birth_place = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хүний их эмч | agent = | alma_mater = | children = |birth_date=1930|death_date=2017|education=Анагаах ухааны доктор, Профессор|known=Эмч, Багш, Эрдэмтэн, Төр нийгмийн зүтгэлтэн|honors=Монгол Улсын Ардын Эмч, Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан}} '''Чойжилжавын Цэрэннадмид''' (1930 – 2017) - Монгол Улсын [[Ардын Эмч]], Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан, Анагаах Ухааны доктор, Профессор, Монголын Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн, Монгол Улсын Цусны Эмгэг Судлалын салбарыг үндэслэгч юм. Тэрээр 55 гаруй жил Монголын эрүүл мэндийн салбарт зүтгэж, эмч, багш, судлаач, зохион байгуулагчийн хувиар жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. ==Намтар== === '''Бага, залуу нас ба боловсрол''' === *Ч.Цэрэннадмид 1930 онд Архангай аймгийн Цэцэрлэг сумын Агитын Яргайт уулын өвөлжөөнд малчин Г.Чойжилжавын ууган хүү болж мэндэлжээ. 1940–1944 онд тус суманд шинээр байгуулагдсан анхны бага сургуульд онц дүнтэй суралцан төгссөн бөгөөд цааш нь Сүхбаатарын нэрэмжит Офицерийн сургуульд 1944–1950 онд 6 жил онц сайн суралцаж, Батлан Хамгаалах Яамны хүндэт жуухаар шагнуулжээ. Улмаар МУИС-ийн Хүн эмчийн ангид шалгаран суралцаж, 1955 онд улаан дипломтой төгссөн байна. === '''Баянхонгор аймагт ажилласан нь (1955–1957)''' === Их сургуулиа онц дүнтэй төгссөн Ч.Цэрэннадмид хөдөө орон нутагт ажиллах уриалгыг манлайлж, Баянхонгор аймгийн Баянлиг суманд Монголын анхны их эмчийн салбаруудын нэгийг байгуулжээ. Тэрээр тус сумын 13 өрөө бүхий шинэ барилгад эмнэлгийг зохион байгуулж, Богд, Жинст, Баянговь, Баян-Өндөр, Баянлиг гэсэн 5 суманд их эмчийн түвшний үйлчилгээг анх удаа хүргэсэн юм. Энэ хугацаанд сумандаа анхны мэс заслыг хийж, арьс өнгөний болон сүрьеэ илрүүлэх үзлэг шинжилгээг зохион байгуулж, мэс заслын модон ширээг орон нутгийн мужаанаар хийлгэх, эмнэлгийн ажилчдын хүчээр хүнсний ногоо тарьж өвчтний хоолонд хэрэглэх зэрэг шинэлэг ажлуудыг санаачилжээ. Баянлиг сумын их эмчийн салбар нь Монголдоо анх удаа эмнэлгийн түргэн тусламжийн машинтай болсон бөгөөд энэ нь 40–120 км зайд тархуу нутаглах малчдад эмнэлгийн тусламж хүргэхэд ихээхэн ач холбогдолтой байжээ. Үүний дараа Ч.Цэрэннадмид Баянхонгор аймгийн төвийн эмнэлгийн мэс засалчаар, улмаар ерөнхий эмчийг хавсран ажиллаж, аймгийн эмнэлэгт рентген аппарат нэвтрүүлэх, лабораторын шинжилгээг өргөтгөх, амбулаторын үйлчилгээг анх удаа зохион байгуулах зэрэг ажлуудыг хийжээ. === '''Улсын төв эмнэлгүүдэд ажилласан нь (1957-1958, 1964-1973)''' === Ч.Цэрэннадмид нь 1957 онд ЭХЯ-ны сайдын тушаалаар Улаанбаатарт шилжиж, Төв больницын Дотрын тасгийн эрхлэгчээр томилогдсон ба тэрбээр тасгийнхаа эмчилгээ, үйлчилгээг МУИС-ийн Хүн эмнэлгийн факультетийн сургалттай хослон явуулж, эмчилгээ-оношилгоог сайжруулах ажлыг идэвхтэй зохион байгуулж, онош-эмчилгээний хэд, хэдэн шинэ аргуудыг тасгийнхаа ажиллагаанд нэвтрүүлсний дээр, тэр үед байгуулагдаад удаагүй байсан Мэс заслын эмнэлэг (одоогийн Клиникийн III эмнэлгийн үндэс нь болсон), мөн Цэргийн госпиталь, Дотоод Яамны эмнэлэг, Сайд нарын эмнэлэг, Сэтгэл мэдрэлийн болон Сүрьеэгийн эмнэлгүүдэд дотор өвчний зөвлөхөөр давхар ажиллаж байжээ. Ч.Цэрэннадмид эмч зөвхөн Улаанбаатар хотын эмнэлгүүдэд зөвлөгөө өгөх төдийгүй бас аймгуудад мэргэжлийн эмч дутмаг байсан учир дуудлагаар явж зөвлөгөө өгдөг байсан байна. Эмч Ч.Цэрэннадмидыг ЗХУ-д аспирантур төгсөөд ирэхэд нь МАХН-ын ТХ-ноос түүнийг СнЗ-ийн Хэрэг эрхлэх газрын харьяа Тусгай эмнэлгийн эмчилгээ эрхэлсэн орлогч даргаар томилж, удалгүй ерөнхий эмчээр томилон ажиллуулжээ. Тэр Тусгай эмнэлэгт ажиллах үедээ тус эмнэлгийн материаллаг баазыг бэхжүүлэх, эмч нарын тоо, хүрэлцээг нэмэгдүүлэх, тэдний мэдлэг чадварыг сайжруулах ажлыг эмнэлэг дээрээ зохиохоос гадна Зөвлөлтийн болон бусад гадны орнуудтай холбоо тогтоон, мэргэжлийн курст эмч нарыг явуулж суралцуулах, түр хугацаагаар туршлага судлуулахаас гадна уг орнуудаас нарийн мэргэжлийн эмч, профессор, академичдыг урьж зөвлөгөө авах, лекц уншуулах, эмч нараа дагалдуулан сургах,  Монголдоо анх бүрэн комплекс рентген аппарат, ходоод-гэдэсний уян дуран зэрэг оношилгооны шинэ технологи нэвтрүүлэх зэргээр эмнэлгийнхээ оношилгоо, эмчилгээний чадавх болон чанарыг сайжруулахад анхааран зохион байгуулан ажиллаж байв. Мөн эмнэлэг дээрээ сувилагчийн 2 жилийн сургалттай тогтмол курс байгуулж, сувилагчдынхаа хүрэлцээг хангах, мэргэжил, мэдлэгийг нь дээшлүүлэх, эмч нартаа дотрын өвчин, цусны мэргэжлээр өөрөө зөвлөгөө тогтмол өгөх зэрэг эмчилгээ-үйлчилгээний олон ажлуудыг удирдан, биеэрээ оролцдог байжээ. Тус эмнэлэгт түүнийг ажиллах 10 жилийн хугацаанд уг эмнэлгийн материаллаг бааз бэхжиж, эмч нарын тоо, түргэн тусламж-үйлчилгээний машины тоо тус бүр 2-3 дахин нэмэгдэж, Дархан хотод салбар эмнэлэгтэй томоохон эмнэлэг болж, эмчилгээ-үйлчилгээний чанар, хэмжээ нь өсөн нэмэгдэж, бэхжсэн, хатуу сахилга бат, дэг журамтай хөдөлмөрийн хамт олон болсон байна. === '''Цусны эмгэг судлалын үндэслэгч''' === 1950–1960-аад онд Монголын жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн дунд учир шалтгааныг нь тогтоож чадахгүй байсан хүнд цус багадалтын өвчин элбэг тохиолддог байжээ. Профессор И.И.Крыжановская-гийн зөвлөснөөр Ч.Цэрэннадмид уг өвчнийг судалж эхэлсэн юм. Тэрээр Зөвлөлтийн Эмч нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн аспирантурт суралцаж, профессор Е.А.Кост, Г.Г.Газенко, академич И.А.Кассирский нарт шавилж, Клиникийн Цус судлалыг эзэмшжээ. Мөн Узбекстанд очиж төстэй өвчний талаар эрдэмтэдтэй уулзаж, туршлага судалсан байна. Монголдоо эргэн ирж В12 витамин, сийвэнгийн төмөр, цусны цитоморфологи, ясны чөмөгний цитологи, цитохимийн шинжилгээнүүдийг '''Монголдоо анх удаа''' хийж нэвтрүүлснээр уг өвчний шалтгаан, эмгэг жамыг тогтоож, эрт оношлох, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх аргыг боловсруулжээ. Үүний үр дүнд тэрхүү өвчнөөр эмэгтэйчүүд нас барах нь эрс буурсан байна. Эдгээр судалгааны үр дүнгээр Москва, Ленинград, Ташкент хотуудад цус судлаачдын хуралд илтгэл тавьж, Зөвлөлтийн Эмч Нарын Мэргэжил Дээшлүүлэх Төв Институтийн Эрдмийн зөвлөл дээр Анагаах Ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Ч.Цэрэннадмид нь Монголын эрүүл мэндийн салбарын '''анхны цусны эмгэг судлаач''' мэргэжилтэн эмч, эрдэмтэн бөгөөд цусны эмгэг судлалыг Монголд үндэслэн байгуулж, 40 гаруй жил хөгжүүлж ирсэн юм. === '''Анагаахын дээд сургуулийн багш (1973–2017)''' === 1973 оноос АУДС-д (Анагаахын Их Сургууль, хожим Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль) Дотрын өвчин судлалын тэнхмийн эрхлэгчээр ажиллаж, мөн Эрдэм Шинжилгээ-Гадаад Харилцаа эрхэлсэн проректороор томилогджээ. === '''Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайд (1986–1990)''' === Ч.Цэрэннадмид 1986–1990 онд Эрүүлийг Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллахдаа дараах ажлуудыг хийжээ: * '''Дэд бүтэц:''' 160 гаруй том, жижиг эмнэлгийн барилга баригдсан. Үүний дотор Улаанбаатарын клиникийн эмнэлэг, Эх нялхасын эрдэм шинжилгээний төв, Халдварт болон хавдар судлалын төвүүд, олон аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, төрөх газруудын барилга зэрэг багтана. * '''Шинэ технологи:''' Эхосонограф, фиброэндоскоп, компьютерт томограф, ангиограф, лазерын аппарат, электрон микроскоп, барокамер зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжийг Монголын эмнэлгийн практикт анх нэвтрүүлсэн. * '''Боловсон хүчин:''' Жил бүр аспирантурт 5–7, ординатурт 15–20, нарийн мэргэжлийн дамжаанд 75–200 хүнийг гадаадад суралцуулдаг болгосон. * '''Аймаг, сум:''' 1987–1990 онд бүх аймаг, хотын эмнэлгүүдэд хэт авиа, фиброэндоскопийн аппарат нэвтрүүлж, мэргэжилтнүүдийг нь бэлтгэсэн. Сум бүрийг 2-оос дээш эмч, түргэн тусламжийн машинтай болгох арга хэмжээ авсан. * '''Олон улсын хамтын ажиллагаа:''' ДЭМБ, ЮНИСЕФ, Хүнсний фонд, Хүн амын фонд зэрэг олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагааг идэвхжүүлж, тусламжийн хэмжээг нэмэгдүүлсэн. ДОХ-ын үндэсний төв лаборатори байгуулж, 3 шатны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. * '''Эмч нарын нийгмийн асуудал:''' Цалинг нэмэгдүүлж, хортой, хүнд нөхцлийн нэмэгдлийг олгох хүрээг өргөтгөсөн. == '''Сургалтын үр дүн''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид МУИС, АУДС, АУИС, ЭМШУИС-аар суралцсан '''13,000 гаруй''' эмч, эрүүл мэндийн мэргэжилтнийг сурган бэлтгэхэд оролцсон бөгөөд мэргэжлийн курсээр давтан бэлтгэгдсэн '''1,000 гаруй''' эмч мэргэжилтэнд хичээл заажээ. Түүний шууд удирдлагаар: * 2 хүн Шинжлэх ухааны доктор * 6 хүн Анагаах ухааны доктор * 16 хүн магистрын зэрэг хамгаалсан * 40 гаруй эмч дотрын эмчийн I, II, ахлах, тэргүүлэх зэрэг хамгаалсан =='''Бүтээлүүд'''== Дангаараа болон бусадтай хамтран * 19 сурах бичиг, гарын авлага, ном товхимол зохиож бичсэн * 4 номыг орос, англи хэлнээс орчуулсан * 54 гаруй ном, сурах бичгийг редакторлож хэвлүүлсэн * 70 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, аргачилсан зөвлөмж бичсэн * 80 эрдэм шинжилгээний илтгэл тавьсан (12 нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн) * 10 гаруй оронд олон улсын чуулган, их хуралд илтгэл хэлэлцүүлсэн == '''Бусад чухал ажлууд''' == === '''Анхны бүтээлүүд Монголд''' === * Монголдоо урьд нь оношлогдож байгаагүй цусны болон дотрын '''20 гаруй өвчнийг''' анх шинээр оношилсон * Ходоод-гэдэсний уян дурангийн шинжилгээг Монголд анх нэвтрүүлсэн (Зөвлөлтийн профессор В.Силаевын хамт) * 1964 онд үжлийн үүсэлтэй бөөрний хурц дутагдалтай өвчтнийг Москвад хүргэж, гемодиализ ("хиймэл бөөрний эмчилгээ") хийлгүүлж аварсан нь Монголд анхных байсан бөгөөд үүний дараа Монголд Гемодиализын төв байгуулах санаачлагыг гаргасан * А.Л.Кайланы "Эх барихуйн ухаан" сурах бичгийг (35.6 хэвлэлийн хуудас) орчуулж, тэр үеийн бага эмч, эх баригч, сувилагч нарын ширээний ном болгосон === '''Сурах бичиг орчуулах комисс''' === Монголын дунд мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтнуудад мэргэжлийн сурах бичиг дутагдаж байсан тул Зөвлөлтийн хүний эмнэлгийн техникумын сурах бичгүүдийг орчуулах санаачлагыг гаргаж, ЭХЯ-ны 1-р орлогч сайд Д.Цагаанхүүгээр ахлуулсан 7 хүний комисст орж ажиллажээ. == '''Олон нийтийн ажил''' == Профессор Ч.Цэрэннадмид мэргэжлийн ажлаасаа гадна олон нийтийн олон тооны үүрэг гүйцэтгэжээ: * Ардын Их Хурлын депутат * Улаанбаатар хотын депутат, байнгын комиссын гишүүн * Монгол–Лаосын Найрамдлын Нийгэмлэгийн дарга * Ази–Африкийн Эв Санааны Нэгдлийн Монголын хорооны тэргүүлэгч гишүүн * Монголын Дотрын Эмч Нарын Холбооны тэргүүн * Анагаах Ухааны Академийн үндэслэгч гишүүн * Монголын ШУА-ийн Бага чуулганы гишүүн == '''Цол зэрэг''' == * Анагаахын Шинжлэх Ухааны Доктор * Профессор == '''Гавьяа Шагнал''' == * Монгол улсын [[Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан]] /2000-06-27. №99/, * Монгол улсын [[Ардын Эмч]] /2005-06-09. №133/, * “Алтан гадас” одон 2 удаа * Засгийн Газрын Хүндэт Жуух * Ардын Хувьсгалын 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медаль * Эрүүлийг Хамгаалахын Тэргүүний Ажилтан * Ардын Боловсролын Тэргүүний Ажилтан * Монголын Шинжлэх Ухааны Тэргүүний Ажилтан * Монголын Улаан Загалмайн Тэргүүний Ажилтан * ЭМЯ, АУИС, Улсын Клиникийн I, II, III эмнэлгийн хүндэт дэвтэрт бичигдсэн * Америкийн Цээжний Эмч Нарын Холбооны гишүүнээр батлагдсан * Японы Лаборатори-Эмгэг Судлаачдын Нийгэмлэгийн өргөмжлөлөөр шагнуулсан * '''Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар''' цолд нэр дэвшүүлсэн (2010) == '''Нэрт шавь нар''' == Профессор Ч.Цэрэннадмидын шавь нараас Монголын эрүүл мэндийн салбарын тэргүүлэх хүмүүс олноор төрөн гарчээ: * '''Н.Баасанжав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Академич * '''Б.Жав''' — Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Эмч, Профессор * '''Д.Нямхүү''' — Хөдөлмөрийн Баатар * '''Л.Лхагва''' — Гавьяат Эмч, Багш, Академич * '''Д.Дүнгэрдорж''' — Гавьяат Эмч, Академич * '''Г.Дашзэвэг''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Шижирбаатар''' — Гавьяат Эмч, Багш, Профессор * '''Б.Батсэрээдэнэ''' — Профессор, зохион байгуулагч * '''Г.Цогт''' — Профессор, ДЭМБ-ын мэргэжилтэн, сүрьеэтэй тэмцэх олон улсын холбооны тусгай шагналт {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Цэрэннадмид, Чойжилжавын}} [[Ангилал:БНМАУ-ын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эмч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын эмч]] [[Ангилал:Эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] k8rlbh0anu37iuwhcl3cw4uifqkr5tx 0 51486 852984 852857 2026-04-11T13:04:58Z HorseBro the hemionus 100126 852984 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Олгой нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1690 оны 7-р сар{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | place = Олгой нуур, [[Халх Гол]], орчин үеийн [[Дорнод аймаг]], Монгол | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Арани Жанжин{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Алеханбэс{{KIA}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} | strength1 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | strength2 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | image = Halkh river mongolia.jpg | caption = Одоо үеийн Халх голийн үзэмж }} '''Олгойн тулаан''' буюу '''Улхуйн тулаан''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондох анхны мөргөлдөөн байв. Энэ нь [[Галдан бошигт хаан]] [[Халх Монголчууд]] руу довтлох үеэр, дараа нь Чин улсын оролцооны үеэр болсон бөгөөд Арани Жанжингийн цэргүүд Галдан бошигт хааны цэргүүдтэй тулалдсан юм. Энэхүү тулаан нь [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] эхлэхэд хүргэсэн юм. Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж, Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов. == Өмнөтгөл == 1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт хааныг]] ялсан гэж [[Занабазар]]<nowiki/>ын элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, Чахундоржийн хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөнийг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} == Тулаан == Арани Жанжингийн удирдлаган дор Чин улсын цэргүүд нийт 20,000 цэрэгтэй армитай довтолсон.{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} Галдан [[Ховд аймаг|Ховдooc]] ирж, [[Орхон гол]], [[Туул гол]], Хэрлэн голыг гаталсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Тулаан эхлэхээс өмнө Чин улсын цэргүүд ухрах оролдлого хийсэн. Энэ нь Зүүнгарын армийг Говийн цөлийг гатлахад хүргэх зорилготой байв. Гэсэн хэдий ч энэ нь Чин улсын цэргийн харилцаа холбоог тасалдуулахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Арани Жанжин эхлээд Зүүнгарын армийн байрлалд довтлохоор 200 монгол цэрэг, дээрэмдэх 500 монгол цэрэг илгээжээ. Монголын цэргүүд Зүүнгарын хуаранд дайран орж, хуарангийн байлдааны бус хүмүүс болох мал сүргийг олзолж, байрлал руугаа ухарчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=153}} Хожим нь Зүүнгарын цэрэг хүчээ хоёр багана болгон зохион байгуулж, хавирган сар хэлбэртэй бүрэлдэхүүн байгуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Пердю Чингийн их буу хараахан ирээгүй байхад Галданы цэргүүд галт зэвсэг, их буугаар тоноглогдсон байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=153–154}} Чин улсын цэргүүд Зүүнгарууд руу довтолсон боловч Зүүнгарууд галт зэвсгээ үр дүнтэй ашиглаж, зохицуулалттай бүрэлдэхүүний ачаар няцаагдсан байна.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Тулалдааны үеэр Чин улсын жанжин, Алеханбэс тулалдаанд алагдаж, ялагдсан Чин улсын жижиг цэрэг ердөө арван таван хүн эсвэл хорин хүнтэй зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Халхууд болон Чин улсын цэрэг өөр нэгэн дайралт хийсэн боловч Зүүнгарын галт зэвсгээс айж ухарсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Хожим нь Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын цэргийг бүсэлж эхэлсэн бөгөөд Арани Жанжинг бүхэл бүтэн армитайгаа зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Зүүнгарууд удалгүй хэдэн долоо хоногийн турш тулалдаанаас ухарсан Чин улсын цэргийг хөөжээ. Зүүнгарын цэргүүд тэднийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} == Үр дагавар == Тулааны дараа Зүүнгарууд Занабазар, Чахундоржийг хайхаар буцаж эхэлсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Тэрээр хожим нь Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү цааш урагшилж, дайснуудаа хөөхөөс өөр хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Чин улсын командлагч байхдаа Араниг дөрвөн цолоор бууруулж шийтгэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Галданыг хожим нь орчин үеийн [[Улаанхад|Улаанхадад]] энх тайвныг тогтоохоор урьсан бөгөөд Чин улсын цэргүүд түүнийг урхидахаар төлөвлөжээ. Энэ нь удалгүй [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулааныг]] эхлүүлжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=193}} == Лавлагаа == {{Reflist}} === '''Ном зүй''' === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Дорнод аймгийн түүх]] [[Ангилал:1690 он]] 3chqp11n22q5gi9nizvqrsb9bq1eklb 853071 852984 2026-04-12T08:07:33Z HorseBro the hemionus 100126 853071 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Олгой нуурын тулалдаан | partof = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date = 1690 оны 7-р сар{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | place = Олгой нуур, [[Халх Гол]], орчин үеийн [[Дорнод аймаг]], Монгол | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} Арани Жанжин{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Алеханбэс{{KIA}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} | strength1 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} | strength2 = 20,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | image = Halkh river mongolia.jpg | caption = Одоо үеийн Халх голийн үзэмж }} '''Олгой нуурын тулаан''' буюу '''Улхуйн тулаан''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] хоорондох анхны мөргөлдөөн байв. Энэ нь [[Галдан бошигт хаан]] [[Халх Монголчууд]] руу довтлох үеэр, дараа нь Чин улсын оролцооны үеэр болсон бөгөөд Арани Жанжингийн цэргүүд Галдан бошигт хааны цэргүүдтэй тулалдсан юм. Энэхүү тулаан нь [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] эхлэхэд хүргэсэн юм. Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж, Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов. == Өмнөтгөл == 1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт хааныг]] ялсан гэж [[Занабазар]]<nowiki/>ын элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, Чахундоржийн хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөнийг эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} == Тулаан == Арани Жанжингийн удирдлаган дор Чин улсын цэргүүд нийт 20,000 цэрэгтэй армитай довтолсон.{{sfn|Zlatkin|1983|p=188}} Галдан [[Ховд аймаг|Ховдooc]] ирж, [[Орхон гол]], [[Туул гол]], Хэрлэн голыг гаталсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Тулаан эхлэхээс өмнө Чин улсын цэргүүд ухрах оролдлого хийсэн. Энэ нь Зүүнгарын армийг Говийн цөлийг гатлахад хүргэх зорилготой байв. Гэсэн хэдий ч энэ нь Чин улсын цэргийн харилцаа холбоог тасалдуулахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=189}} Арани Жанжин эхлээд Зүүнгарын армийн байрлалд довтлохоор 200 монгол цэрэг, дээрэмдэх 500 монгол цэрэг илгээжээ. Монголын цэргүүд Зүүнгарын хуаранд дайран орж, хуарангийн байлдааны бус хүмүүс болох мал сүргийг олзолж, байрлал руугаа ухарчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=153}} Хожим нь Зүүнгарын цэрэг хүчээ хоёр багана болгон зохион байгуулж, хавирган сар хэлбэртэй бүрэлдэхүүн байгуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Пердю Чингийн их буу хараахан ирээгүй байхад Галданы цэргүүд галт зэвсэг, их буугаар тоноглогдсон байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=153–154}} Чин улсын цэргүүд Зүүнгарууд руу довтолсон боловч Зүүнгарууд галт зэвсгээ үр дүнтэй ашиглаж, зохицуулалттай бүрэлдэхүүний ачаар няцаагдсан байна.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Тулалдааны үеэр Чин улсын жанжин, Алеханбэс тулалдаанд алагдаж, ялагдсан Чин улсын жижиг цэрэг ердөө арван таван хүн эсвэл хорин хүнтэй зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Халхууд болон Чин улсын цэрэг өөр нэгэн дайралт хийсэн боловч Зүүнгарын галт зэвсгээс айж ухарсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Хожим нь Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын цэргийг бүсэлж эхэлсэн бөгөөд Арани Жанжинг бүхэл бүтэн армитайгаа зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}}{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Зүүнгарууд удалгүй хэдэн долоо хоногийн турш тулалдаанаас ухарсан Чин улсын цэргийг хөөжээ. Зүүнгарын цэргүүд тэднийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} == Үр дагавар == Тулааны дараа Зүүнгарууд Занабазар, Чахундоржийг хайхаар буцаж эхэлсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Тэрээр хожим нь Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү цааш урагшилж, дайснуудаа хөөхөөс өөр хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Чин улсын командлагч байхдаа Араниг дөрвөн цолоор бууруулж шийтгэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=154}} Галданыг хожим нь орчин үеийн [[Улаанхад|Улаанхадад]] энх тайвныг тогтоохоор урьсан бөгөөд Чин улсын цэргүүд түүнийг урхидахаар төлөвлөжээ. Энэ нь удалгүй [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулааныг]] эхлүүлжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=193}} == Лавлагаа == {{Reflist}} === '''Ном зүй''' === * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} [[Ангилал:17-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:17-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Дорнод аймгийн түүх]] [[Ангилал:1690 он]] ialpbejbxwf59m3wfu36p5b9of1w34o 828 55254 853087 846620 2026-04-12T08:46:49Z Enkhsaihan2005 64429 853087 Scribunto text/plain -- Convert a value from one unit of measurement to another. -- Example: {{convert|123|lb|kg}} --> 123 pounds (56 kg) -- See [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] if copying to another wiki. local MINUS = '−' -- Unicode U+2212 MINUS SIGN (UTF-8: e2 88 92) local abs = math.abs local floor = math.floor local format = string.format local log10 = math.log10 local ustring = mw.ustring local ulen = ustring.len local usub = ustring.sub -- Configuration options to keep magic values in one location. -- Conversion data and message text are defined in separate modules. local config, maxsigfig local numdot -- must be '.' or ',' or a character which works in a regex local numsep, numsep_remove, numsep_remove2 local data_code, all_units local text_code local varname -- can be a code to use variable names that depend on value local from_en_table -- to translate an output string of en digits to local language local to_en_table -- to translate an input string of digits in local language to en -- Use translation_table in convert/text to change the following. local en_default -- true uses lang=en unless convert has lang=local or local digits local group_method = 3 -- code for how many digits are in a group local per_word = 'per' -- for units like "liters per kilometer" local plural_suffix = '' -- only other useful value is probably '' to disable plural unit names local omitsep -- true to omit separator before local symbol/name -- All units should be defined in the data module. However, to cater for quick changes -- and experiments, any unknown unit is looked up in an extra data module, if it exists. -- That module would be transcluded in only a small number of pages, so there should be -- little server overhead from making changes, and changes should propagate quickly. local extra_module -- name of module with extra units local extra_units -- nil or table of extra units from extra_module -- Some options in the invoking template can set variables used later in the module. local currency_text -- for a user-defined currency symbol: {{convert|12|$/ha|$=€}} (euro replaces dollar) local function from_en(text) -- Input is a string representing a number in en digits with '.' decimal mark, -- without digit grouping (which is done just after calling this). -- Return the translation of the string with numdot and digits in local language. if numdot ~= '.' then text = text:gsub('%.', numdot) end if from_en_table then text = text:gsub('%d', from_en_table) end return text end local function to_en(text) -- Input is a string representing a number in the local language with -- an optional numdot decimal mark and numsep digit grouping. -- Return the translation of the string with '.' mark and en digits, -- and no separators (they have to be removed here to handle cases like -- numsep = '.' and numdot = ',' with input "1.234.567,8"). if to_en_table then text = ustring.gsub(text, '%d', to_en_table) end if numsep_remove then text = text:gsub(numsep_remove, '') end if numsep_remove2 then text = text:gsub(numsep_remove2, '') end if numdot ~= '.' then text = text:gsub(numdot, '.') end return text end local function decimal_mark(text) -- Return ',' if text probably is using comma for decimal mark, or has no decimal mark. -- Return '.' if text probably is using dot for decimal mark. -- Otherwise return nothing (decimal mark not known). if not text:find('[.,]') then return ',' end text = text:gsub('^%-', ''):gsub('%+%d+/%d+$', ''):gsub('[Ee]%-?%d+$', '') local decimal = text:match('^0?([.,])%d+$') or text:match('%d([.,])%d?%d?$') or text:match('%d([.,])%d%d%d%d+$') if decimal then return decimal end if text:match('%.%d+%.') then return ',' end if text:match('%,%d+,') then return '.' end end local add_warning, with_separator -- forward declarations local function to_en_with_check(text, parms) -- Version of to_en() for a wiki using numdot = ',' and numsep = '.' to check -- text (an input number as a string) which might have been copied from enwiki. -- For example, in '1.234' the '.' could be a decimal mark or a group separator. -- From viwiki. if to_en_table then text = ustring.gsub(text, '%d', to_en_table) end if decimal_mark(text) == '.' then local original = text text = text:gsub(',', '') -- for example, interpret "1,234.5" as an enwiki value if parms then add_warning(parms, 0, 'cvt_enwiki_num', original, with_separator({}, text)) end else if numsep_remove then text = text:gsub(numsep_remove, '') end if numsep_remove2 then text = text:gsub(numsep_remove2, '') end if numdot ~= '.' then text = text:gsub(numdot, '.') end end return text end local function omit_separator(id) -- Return true if there should be no separator before id (a unit symbol or name). -- For zhwiki, there should be no separator if id uses local characters. -- The following kludge should be a sufficient test. if omitsep then if id:sub(1, 2) == '-{' then -- for "-{...}-" content language variant return true end if id:byte() > 127 then local first = usub(id, 1, 1) if first ~= 'Å' and first ~= '°' and first ~= 'µ' then return true end end end return id:sub(1, 1) == '/' -- no separator before units like "/ha" end local spell_module -- name of module that can spell numbers local speller -- function from that module to handle spelling (set if needed) local wikidata_module, wikidata_data_module -- names of Wikidata modules local wikidata_code, wikidata_data -- exported tables from those modules (set if needed) local function set_config(args) -- Set configuration options from template #invoke or defaults. config = args maxsigfig = config.maxsigfig or 14 -- maximum number of significant figures local data_module, text_module local sandbox = config.sandbox and ('/' .. config.sandbox) or '' data_module = "Module:Convert/data" .. sandbox text_module = "Module:Convert/text" .. sandbox extra_module = "Module:Convert/extra" .. sandbox wikidata_module = "Module:Convert/wikidata" .. sandbox wikidata_data_module = "Module:Convert/wikidata/data" .. sandbox spell_module = "Module:ConvertNumeric" data_code = mw.loadData(data_module) text_code = mw.loadData(text_module) all_units = data_code.all_units local translation = text_code.translation_table if translation then numdot = translation.numdot numsep = translation.numsep if numdot == ',' and numsep == '.' then if text_code.all_messages.cvt_enwiki_num then to_en = to_en_with_check end end if translation.group then group_method = translation.group end if translation.per_word then per_word = translation.per_word end if translation.plural_suffix then plural_suffix = translation.plural_suffix end varname = translation.varname from_en_table = translation.from_en local use_workaround = true if use_workaround then -- 2013-07-05 workaround bug by making a copy of the required table. -- mw.ustring.gsub fails with a table (to_en_table) as the replacement, -- if the table is accessed via mw.loadData. local source = translation.to_en if source then to_en_table = {} for k, v in pairs(source) do to_en_table[k] = v end end else to_en_table = translation.to_en end if translation.lang == 'en default' then en_default = true -- for hiwiki end omitsep = translation.omitsep -- for zhwiki end numdot = config.numdot or numdot or '.' -- decimal mark before fractional digits numsep = config.numsep or numsep or ',' -- group separator for numbers -- numsep should be ',' or '.' or '' or '&nbsp;' or a Unicode character. -- numsep_remove must work in a regex to identify separators to be removed. if numsep ~= '' then numsep_remove = (numsep == '.') and '%.' or numsep end if numsep ~= ',' and numdot ~= ',' then numsep_remove2 = ',' -- so numbers copied from enwiki will work end end local function collection() -- Return a table to hold items. return { n = 0, add = function (self, item) self.n = self.n + 1 self[self.n] = item end, } end local function divide(numerator, denominator) -- Return integers quotient, remainder resulting from dividing the two -- given numbers, which should be unsigned integers. local quotient, remainder = floor(numerator / denominator), numerator % denominator if not (0 <= remainder and remainder < denominator) then -- Floating point limits may need this, as in {{convert|160.02|Ym|ydftin}}. remainder = 0 end return quotient, remainder end local function split(text, delimiter) -- Return a numbered table with fields from splitting text. -- The delimiter is used in a regex without escaping (for example, '.' would fail). -- Each field has any leading/trailing whitespace removed. local t = {} text = text .. delimiter -- to get last item for item in text:gmatch('%s*(.-)%s*' .. delimiter) do table.insert(t, item) end return t end local function strip(text) -- If text is a string, return its content with no leading/trailing -- whitespace. Otherwise return nil (a nil argument gives a nil result). if type(text) == 'string' then return text:match("^%s*(.-)%s*$") end end local function table_len(t) -- Return length (<100) of a numbered table to replace #t which is -- documented to not work if t is accessed via mw.loadData(). for i = 1, 100 do if t[i] == nil then return i - 1 end end end local function wanted_category(catkey, catsort, want_warning) -- Return message category if it is wanted in current namespace, -- otherwise return ''. local cat local title = mw.title.getCurrentTitle() if title then local nsdefault = '0' -- default namespace: '0' = article; '0,10' = article and template local namespace = title.namespace for _, v in ipairs(split(config.nscat or nsdefault, ',')) do if namespace == tonumber(v) then cat = text_code.all_categories[want_warning and 'warning' or catkey] if catsort and catsort ~= '' and cat:sub(-2) == ']]' then cat = cat:sub(1, -3) .. '|' .. mw.text.nowiki(usub(catsort, 1, 20)) .. ']]' end break end end end return cat or '' end local function message(parms, mcode, is_warning) -- Return wikitext for an error message, including category if specified -- for the message type. -- mcode = numbered table specifying the message: -- mcode[1] = 'cvt_xxx' (string used as a key to get message info) -- mcode[2] = 'parm1' (string to replace '$1' if any in message) -- mcode[3] = 'parm2' (string to replace '$2' if any in message) -- mcode[4] = 'parm3' (string to replace '$3' if any in message) local msg if type(mcode) == 'table' then if mcode[1] == 'cvt_no_output' then -- Some errors should cause convert to output an empty string, -- for example, for an optional field in an infobox. return '' end msg = text_code.all_messages[mcode[1]] end parms.have_problem = true local function subparm(fmt, ...) local rep = {} for i, v in ipairs({...}) do rep['$' .. i] = v end return (fmt:gsub('$%d+', rep)) end if msg then local parts = {} local regex, replace = msg.regex, msg.replace for i = 1, 3 do local limit = 40 local s = mcode[i + 1] if s then if regex and replace then s = s:gsub(regex, replace) limit = nil -- allow long "should be" messages end -- Escape user input so it does not break the message. -- To avoid tags (like {{convert|1<math>23</math>|m}}) breaking -- the mouseover title, any strip marker starting with char(127) is -- replaced with '...' (text not needing i18n). local append local pos = s:find(string.char(127), 1, true) if pos then append = '...' s = s:sub(1, pos - 1) end if limit and ulen(s) > limit then s = usub(s, 1, limit) append = '...' end s = mw.text.nowiki(s) .. (append or '') else s = '?' end parts['$' .. i] = s end local function ispreview() -- Return true if a prominent message should be shown. if parms.test == 'preview' or parms.test == 'nopreview' then -- For testing, can preview a real message or simulate a preview -- when running automated tests. return parms.test == 'preview' end local success, revid = pcall(function () return (parms.frame):preprocess('{{REVISIONID}}') end) return success and (revid == '') end local want_warning = is_warning and not config.warnings and -- show unobtrusive warnings if config.warnings not configured not msg.nowarn -- but use msg settings, not standard warning, if specified local title = string.gsub(msg[1] or 'Missing message', '$%d+', parts) local text = want_warning and '*' or msg[2] or 'Missing message' local cat = wanted_category(msg[3], mcode[2], want_warning) local anchor = msg[4] or '' local fmtkey = ispreview() and 'cvt_format_preview' or (want_warning and 'cvt_format2' or msg.format or 'cvt_format') local fmt = text_code.all_messages[fmtkey] or 'convert: bug' return subparm(fmt, title:gsub('"', '&quot;'), text, cat, anchor) end return 'Convert internal error: unknown message' end function add_warning(parms, level, key, text1, text2) -- for forward declaration above -- If enabled, add a warning that will be displayed after the convert result. -- A higher level is more verbose: more kinds of warnings are displayed. -- To reduce output noise, only the first warning is displayed. if level <= (tonumber(config.warnings) or 1) then if parms.warnings == nil then parms.warnings = message(parms, { key, text1, text2 }, true) end end end local function spell_number(parms, inout, number, numerator, denominator) -- Return result of spelling (number, numerator, denominator), or -- return nil if spelling is not available or not supported for given text. -- Examples (each value must be a string or nil): -- number numerator denominator output -- ------ --------- ----------- ------------------- -- "1.23" nil nil one point two three -- "1" "2" "3" one and two thirds -- nil "2" "3" two thirds if not speller then local function get_speller(module) return require(module).spell_number end local success success, speller = pcall(get_speller, spell_module) if not success or type(speller) ~= 'function' then add_warning(parms, 1, 'cvt_no_spell', 'spell') return nil end end local case if parms.spell_upper == inout then case = true parms.spell_upper = nil -- only uppercase first word in a multiple unit end local sp = not parms.opt_sp_us local adj = parms.opt_adjectival return speller(number, numerator, denominator, case, sp, adj) end ------------------------------------------------------------------------ -- BEGIN: Code required only for built-in units. -- LATER: If need much more code, move to another module to simplify this module. local function speed_of_sound(altitude) -- This is for the Mach built-in unit of speed. -- Return speed of sound in metres per second at given altitude in feet. -- If no altitude given, use default (zero altitude = sea level). -- Table gives speed of sound in miles per hour at various altitudes: -- altitude = -17,499 to 402,499 feet -- mach_table[a + 4] = s where -- a = (altitude / 5000) rounded to nearest integer (-3 to 80) -- s = speed of sound (mph) at that altitude -- From: http://www.aerospaceweb.org/question/atmosphere/q0112.shtml local mach_table = { -- a = 799.5, 787.0, 774.2, 761.207051, -- -3 to 0 748.0, 734.6, 721.0, 707.0, 692.8, 678.3, 663.5, 660.1, 660.1, 660.1, -- 1 to 10 660.1, 660.1, 660.1, 662.0, 664.3, 666.5, 668.9, 671.1, 673.4, 675.6, -- 11 to 20 677.9, 683.7, 689.9, 696.0, 702.1, 708.1, 714.0, 719.9, 725.8, 731.6, -- 21 to 30 737.3, 737.7, 737.7, 736.2, 730.5, 724.6, 718.8, 712.9, 707.0, 701.0, -- 31 to 40 695.0, 688.9, 682.8, 676.6, 670.4, 664.1, 657.8, 652.9, 648.3, 643.7, -- 41 to 50 639.1, 634.4, 629.6, 624.8, 620.0, 615.2, 613.2, 613.2, 613.2, 613.5, -- 51 to 60 614.4, 615.3, 616.7, 619.8, 623.4, 629.7, 635.0, 641.1, 650.6, 660.0, -- 61 to 70 672.5, 674.3, 676.1, 677.9, 679.7, 681.5, 683.3, 685.1, 686.8, 688.6, -- 71 to 80 } local function lerp(t, v0, v1) return t * v1 + (1 - t) * v0 end altitude = (altitude or 0) / 5000 if altitude < -3 then altitude = -3 elseif altitude > 80 then altitude = 80 end local mach_mph local a = math.floor(altitude) if a == altitude then mach_mph = mach_table[a + 4] else mach_mph = lerp(altitude - a, mach_table[a + 4], mach_table[a + 5]) end return mach_mph * 0.44704 -- mph converted to m/s end -- END: Code required only for built-in units. ------------------------------------------------------------------------ local function add_style(parms, class) -- Add selected template style to parms if not already present. parms.templatestyles = parms.templatestyles or {} if not parms.templatestyles[class] then parms.templatestyles[class] = parms.frame:extensionTag({ name = 'templatestyles', args = { src = text_code.titles[class] } }) end end local function get_styles(parms) -- Return string of required template styles, empty if none. if parms.templatestyles then local t = {} for _, v in pairs(parms.templatestyles) do table.insert(t, v) end return table.concat(t) end return '' end local function get_range(word) -- Return a range (string or table) corresponding to word (like "to"), -- or return nil if not a range word. local ranges = text_code.ranges return ranges.types[word] or ranges.types[ranges.aliases[word]] end local function check_mismatch(unit1, unit2) -- If unit1 cannot be converted to unit2, return an error message table. -- This allows conversion between units of the same type, and between -- Nm (normally torque) and ftlb (energy), as in gun-related articles. -- This works because Nm is the base unit (scale = 1) for both the -- primary type (torque), and the alternate type (energy, where Nm = J). -- A match occurs if the primary types are the same, or if unit1 matches -- the alternate type of unit2, and vice versa. That provides a whitelist -- of which conversions are permitted between normally incompatible types. if unit1.utype == unit2.utype or (unit1.utype == unit2.alttype and unit1.alttype == unit2.utype) then return nil end return { 'cvt_mismatch', unit1.utype, unit2.utype } end local function override_from(out_table, in_table, fields) -- Copy the specified fields from in_table to out_table, but do not -- copy nil fields (keep any corresponding field in out_table). for _, field in ipairs(fields) do if in_table[field] then out_table[field] = in_table[field] end end end local function shallow_copy(t) -- Return a shallow copy of table t. -- Do not need the features and overhead of the Scribunto mw.clone(). local result = {} for k, v in pairs(t) do result[k] = v end return result end local unit_mt = { -- Metatable to get missing values for a unit that does not accept SI prefixes. -- Warning: The boolean value 'false' is returned for any missing field -- so __index is not called twice for the same field in a given unit. __index = function (self, key) local value if key == 'name1' or key == 'sym_us' then value = self.symbol elseif key == 'name2' then value = self.name1 .. plural_suffix elseif key == 'name1_us' then value = self.name1 if not rawget(self, 'name2_us') then -- If name1_us is 'foot', do not make name2_us by appending plural_suffix. self.name2_us = self.name2 end elseif key == 'name2_us' then local raw1_us = rawget(self, 'name1_us') if raw1_us then value = raw1_us .. plural_suffix else value = self.name2 end elseif key == 'link' then value = self.name1 else value = false end rawset(self, key, value) return value end } local function prefixed_name(unit, name, index) -- Return unit name with SI prefix inserted at correct position. -- index = 1 (name1), 2 (name2), 3 (name1_us), 4 (name2_us). -- The position is a byte (not character) index, so use Lua's sub(). local pos = rawget(unit, 'prefix_position') if type(pos) == 'string' then pos = tonumber(split(pos, ',')[index]) end if pos then return name:sub(1, pos - 1) .. unit.si_name .. name:sub(pos) end return unit.si_name .. name end local unit_prefixed_mt = { -- Metatable to get missing values for a unit that accepts SI prefixes. -- Before use, fields si_name, si_prefix must be defined. -- The unit must define _symbol, _name1 and -- may define _sym_us, _name1_us, _name2_us -- (_sym_us, _name2_us may be defined for a language using sp=us -- to refer to a variant unrelated to U.S. units). __index = function (self, key) local value if key == 'symbol' then value = self.si_prefix .. self._symbol if value == 'l' then value = 'L' end elseif key == 'sym_us' then value = rawget(self, '_sym_us') if value then value = self.si_prefix .. value else value = self.symbol end elseif key == 'name1' then value = prefixed_name(self, self._name1, 1) elseif key == 'name2' then value = rawget(self, '_name2') if value then value = prefixed_name(self, value, 2) else value = self.name1 .. plural_suffix end elseif key == 'name1_us' then value = rawget(self, '_name1_us') if value then value = prefixed_name(self, value, 3) else value = self.name1 end elseif key == 'name2_us' then value = rawget(self, '_name2_us') if value then value = prefixed_name(self, value, 4) elseif rawget(self, '_name1_us') then value = self.name1_us .. plural_suffix else value = self.name2 end elseif key == 'link' then value = self.name1 else value = false end rawset(self, key, value) return value end } local unit_per_mt = { -- Metatable to get values for a per unit of form "x/y". -- This is never called to determine a unit name or link because per units -- are handled as a special case. -- Similarly, the default output is handled elsewhere, and for a symbol -- this is only called from get_default() for default_exceptions. __index = function (self, key) local value if key == 'symbol' then local per = self.per local unit1, unit2 = per[1], per[2] if unit1 then value = unit1[key] .. '/' .. unit2[key] else value = '/' .. unit2[key] end elseif key == 'sym_us' then value = self.symbol elseif key == 'scale' then local per = self.per local unit1, unit2 = per[1], per[2] value = (unit1 and unit1.scale or 1) * self.scalemultiplier / unit2.scale else value = false end rawset(self, key, value) return value end } local function make_per(unitcode, unit_table, ulookup) -- Return true, t where t is a per unit with unit codes expanded to unit tables, -- or return false, t where t is an error message table. local result = { unitcode = unitcode, utype = unit_table.utype, per = {} } override_from(result, unit_table, { 'invert', 'iscomplex', 'default', 'link', 'symbol', 'symlink' }) result.symbol_raw = (result.symbol or false) -- to distinguish between a defined exception and a metatable calculation local prefix for i, v in ipairs(unit_table.per) do if i == 1 and v == '' then -- First unit symbol can be empty; that gives a nil first unit table. elseif i == 1 and text_code.currency[v] then prefix = currency_text or v else local success, t = ulookup(v) if not success then return false, t end result.per[i] = t end end local multiplier = unit_table.multiplier if not result.utype then -- Creating an automatic per unit. local unit1 = result.per[1] local utype = (unit1 and unit1.utype or prefix or '') .. '/' .. result.per[2].utype local t = data_code.per_unit_fixups[utype] if t then if type(t) == 'table' then utype = t.utype or utype result.link = result.link or t.link multiplier = multiplier or t.multiplier else utype = t end end result.utype = utype end result.scalemultiplier = multiplier or 1 result.vprefix = prefix or false -- set to non-nil to avoid calling __index return true, setmetatable(result, unit_per_mt) end local function lookup(parms, unitcode, what, utable, fails, depth) -- Return true, t where t is a copy of the unit's converter table, -- or return false, t where t is an error message table. -- Parameter 'what' determines whether combination units are accepted: -- 'no_combination' : single unit only -- 'any_combination' : single unit or combination or output multiple -- 'only_multiple' : single unit or output multiple only -- Parameter unitcode is a symbol (like 'g'), with an optional SI prefix (like 'kg'). -- If, for example, 'kg' is in this table, that entry is used; -- otherwise the prefix ('k') is applied to the base unit ('g'). -- If unitcode is a known combination code (and if allowed by what), -- a table of output multiple unit tables is included in the result. -- For compatibility with the old template, an underscore in a unitcode is -- replaced with a space so usage like {{convert|350|board_feet}} works. -- Wikignomes may also put two spaces or "&nbsp;" in combinations, so -- replace underscore, "&nbsp;", and multiple spaces with a single space. utable = utable or parms.unittable or all_units fails = fails or {} depth = depth and depth + 1 or 1 if depth > 9 then -- There are ways to mistakenly define units which result in infinite -- recursion when lookup() is called. That gives a long delay and very -- confusing error messages, so the depth parameter is used as a guard. return false, { 'cvt_lookup', unitcode } end if unitcode == nil or unitcode == '' then return false, { 'cvt_no_unit' } end unitcode = unitcode:gsub('_', ' '):gsub('&nbsp;', ' '):gsub(' +', ' ') local function call_make_per(t) return make_per(unitcode, t, function (ucode) return lookup(parms, ucode, 'no_combination', utable, fails, depth) end ) end local t = utable[unitcode] if t then if t.shouldbe then return false, { 'cvt_should_be', t.shouldbe } end if t.sp_us then parms.opt_sp_us = true end local target = t.target -- nil, or unitcode is an alias for this target if target then local success, result = lookup(parms, target, what, utable, fails, depth) if not success then return false, result end override_from(result, t, { 'customary', 'default', 'link', 'symbol', 'symlink', 'usename' }) if t.default then result.defkey = unitcode -- so default_exceptions uses the alias code, not the target symbol end local multiplier = t.multiplier if multiplier then result.multiplier = tostring(multiplier) result.scale = result.scale * multiplier end return true, result end if t.per then return call_make_per(t) end local combo = t.combination -- nil or a table of unitcodes if combo then local multiple = t.multiple if what == 'no_combination' or (what == 'only_multiple' and not multiple) then return false, { 'cvt_bad_unit', unitcode } end -- Recursively create a combination table containing the -- converter table of each unitcode. local result = { utype = t.utype, multiple = multiple, combination = {} } local cvt = result.combination for i, v in ipairs(combo) do local success, t = lookup(parms, v, multiple and 'no_combination' or 'only_multiple', utable, fails, depth) if not success then return false, t end cvt[i] = t end return true, result end local result = shallow_copy(t) result.unitcode = unitcode if result.prefixes then result.si_name = '' result.si_prefix = '' return true, setmetatable(result, unit_prefixed_mt) end return true, setmetatable(result, unit_mt) end local SIprefixes = text_code.SIprefixes for plen = SIprefixes[1] or 2, 1, -1 do -- Look for an SI prefix; should never occur with an alias. -- Check for longer prefix first ('dam' is decametre). -- SIprefixes[1] = prefix maximum #characters (as seen by mw.ustring.sub). local prefix = usub(unitcode, 1, plen) local si = SIprefixes[prefix] if si then local t = utable[usub(unitcode, plen+1)] if t and t.prefixes then local result = shallow_copy(t) result.unitcode = unitcode result.si_name = parms.opt_sp_us and si.name_us or si.name result.si_prefix = si.prefix or prefix result.scale = t.scale * 10 ^ (si.exponent * t.prefixes) return true, setmetatable(result, unit_prefixed_mt) end end end -- Accept user-defined combinations like "acre+m2+ha" or "acre m2 ha" for output. -- If '+' is used, each unit code can include a space, and any error is fatal. -- If ' ' is used and if each space-separated word is a unit code, it is a combo, -- but errors are not fatal so the unit code can be looked up as an extra unit. local err_is_fatal local combo = collection() if unitcode:find('+', 1, true) then err_is_fatal = true for item in (unitcode .. '+'):gmatch('%s*(.-)%s*%+') do if item ~= '' then combo:add(item) end end elseif unitcode:find('%s') then for item in unitcode:gmatch('%S+') do combo:add(item) end end if combo.n > 1 then local function lookup_combo() if what == 'no_combination' or what == 'only_multiple' then return false, { 'cvt_bad_unit', unitcode } end local result = { combination = {} } local cvt = result.combination for i, v in ipairs(combo) do local success, t = lookup(parms, v, 'only_multiple', utable, fails, depth) if not success then return false, t end if i == 1 then result.utype = t.utype else local mismatch = check_mismatch(result, t) if mismatch then return false, mismatch end end cvt[i] = t end return true, result end local success, result = lookup_combo() if success or err_is_fatal then return success, result end end -- Accept any unit with an engineering notation prefix like "e6cuft" -- (million cubic feet), but not chained prefixes like "e3e6cuft", -- and not if the unit is a combination or multiple, -- and not if the unit has an offset or is a built-in. -- Only en digits are accepted. local e, exponent, baseunit = unitcode:match('^([Ee])(%d+)(.*)') if exponent then local engscale = text_code.eng_scales[exponent] if engscale then local success, result = lookup(parms, baseunit, 'no_combination', utable, fails, depth) if success and not (result.offset or result.builtin or result.engscale) then if e == 'E' then result.this_number_word = true unitcode = 'e' .. unitcode:sub(2) end result.unitcode = unitcode -- 'e6cuft' not 'cuft' result.defkey = unitcode -- key to lookup default exception result.engscale = engscale result.scale = result.scale * 10 ^ tonumber(exponent) return true, result end end end -- Look for x/y; split on right-most slash to get scale correct (x/y/z is x/y per z). local top, bottom = unitcode:match('^(.-)/([^/]+)$') if top and not unitcode:find('e%d') then -- If valid, create an automatic per unit for an "x/y" unit code. -- The unitcode must not include extraneous spaces. -- Engineering notation (apart from at start and which has been stripped before here), -- is not supported so do not make a per unit if find text like 'e3' in unitcode. local success, result = call_make_per({ per = {top, bottom} }) if success then return true, result end end if not parms.opt_no_extra and not get_range(unitcode) then -- Want the "what links here" list for the extra_module to show only cases -- where an extra unit is used, so do not require it when not needed -- or if looking up a range word which cannot be a unit. if not extra_units then local success, extra = pcall(function () return require(extra_module).extra_units end) if success and type(extra) == 'table' then extra_units = extra end end if extra_units then -- A unit in one data table might refer to a unit in the other table, so -- switch between them, relying on fails or depth to terminate loops. if not fails[unitcode] then fails[unitcode] = true local other = (utable == all_units) and extra_units or all_units local success, result = lookup(parms, unitcode, what, other, fails, depth) if success then return true, result end end end end if to_en_table then -- At fawiki it is common to translate all digits so a unit like "km2" becomes "km۲". local en_code = ustring.gsub(unitcode, '%d', to_en_table) if en_code ~= unitcode then return lookup(parms, en_code, what, utable, fails, depth) end end return false, { 'cvt_unknown', unitcode } end local function valid_number(num) -- Return true if num is a valid number. -- In Scribunto (different from some standard Lua), when expressed as a string, -- overflow or other problems are indicated with text like "inf" or "nan" -- which are regarded as invalid here (each contains "n"). if type(num) == 'number' and tostring(num):find('n', 1, true) == nil then return true end end local function hyphenated(name, parts) -- Return a hyphenated form of given name (for adjectival usage). -- The name may be linked and the target of the link must not be changed. -- Hypothetical examples: -- [[long ton|ton]] → [[long ton|ton]] (no change) -- [[tonne|long ton]] → [[tonne|long-ton]] -- [[metric ton|long ton]] → [[metric ton|long-ton]] -- [[long ton]] → [[long ton|long-ton]] -- Input can also have multiple links in a single name like: -- [[United States customary units|U.S.]] [[US gallon|gallon]] -- [[mile]]s per [[United States customary units|U.S.]] [[quart]] -- [[long ton]]s per [[short ton]] -- Assume that links cannot be nested (never like "[[abc[[def]]ghi]]"). -- This uses a simple and efficient procedure that works for most cases. -- Some units (if used) would require more, and can later think about -- adding a method to handle exceptions. -- The procedure is to replace each space with a hyphen, but -- not a space after ')' [for "(pre-1954&nbsp;US) nautical mile"], and -- not spaces immediately before '(' or in '(...)' [for cases like -- "British thermal unit (ISO)" and "Calorie (International Steam Table)"]. if name:find(' ', 1, true) then if parts then local pos if name:sub(1, 1) == '(' then pos = name:find(')', 1, true) if pos then return name:sub(1, pos+1) .. name:sub(pos+2):gsub(' ', '-') end elseif name:sub(-1) == ')' then pos = name:find('(', 1, true) if pos then return name:sub(1, pos-2):gsub(' ', '-') .. name:sub(pos-1) end end return name:gsub(' ', '-') end parts = collection() for before, item, after in name:gmatch('([^[]*)(%[%[[^[]*%]%])([^[]*)') do if item:find(' ', 1, true) then local prefix local plen = item:find('|', 1, true) if plen then prefix = item:sub(1, plen) item = item:sub(plen + 1, -3) else prefix = item:sub(1, -3) .. '|' item = item:sub(3, -3) end item = prefix .. hyphenated(item, parts) .. ']]' end parts:add(before:gsub(' ', '-') .. item .. after:gsub(' ', '-')) end if parts.n == 0 then -- No link like "[[...]]" was found in the original name. parts:add(hyphenated(name, parts)) end return table.concat(parts) end return name end local function hyphenated_maybe(parms, want_name, sep, id, inout) -- Return s, f where -- s = id, possibly modified -- f = true if hyphenated -- Possible modifications: hyphenate; prepend '-'; append mid text. if id == nil or id == '' then return '' end local mid = (inout == (parms.opt_flip and 'out' or 'in')) and parms.mid or '' if want_name then if parms.opt_adjectival then return '-' .. hyphenated(id) .. mid, true end if parms.opt_add_s and id:sub(-1) ~= 's' then id = id .. 's' -- for nowiki end end return sep .. id .. mid end local function use_minus(text) -- Return text with Unicode minus instead of '-', if present. if text:sub(1, 1) == '-' then return MINUS .. text:sub(2) end return text end local function digit_groups(parms, text, method) -- Return a numbered table of groups of digits (left-to-right, in local language). -- Parameter method is a number or nil: -- 3 for 3-digit grouping (default), or -- 2 for 3-then-2 grouping (only for digits before decimal mark). local len_right local len_left = text:find('.', 1, true) if len_left then len_right = #text - len_left len_left = len_left - 1 else len_left = #text end local twos = method == 2 and len_left > 5 local groups = collection() local run = len_left local n if run < 4 or (run == 4 and parms.opt_comma5) then if parms.opt_gaps then n = run else n = #text end elseif twos then n = run % 2 == 0 and 1 or 2 else n = run % 3 == 0 and 3 or run % 3 end while run > 0 do groups:add(n) run = run - n n = (twos and run > 3) and 2 or 3 end if len_right then if groups.n == 0 then groups:add(0) end if parms.opt_gaps and len_right > 3 then local want4 = not parms.opt_gaps3 -- true gives no gap before trailing single digit local isfirst = true run = len_right while run > 0 do n = (want4 and run == 4) and 4 or (run > 3 and 3 or run) if isfirst then isfirst = false groups[groups.n] = groups[groups.n] + 1 + n else groups:add(n) end run = run - n end else groups[groups.n] = groups[groups.n] + 1 + len_right end end local pos = 1 for i, length in ipairs(groups) do groups[i] = from_en(text:sub(pos, pos + length - 1)) pos = pos + length end return groups end function with_separator(parms, text) -- for forward declaration above -- Input text is a number in en digits with optional '.' decimal mark. -- Return an equivalent, formatted for display: -- with a custom decimal mark instead of '.', if wanted -- with thousand separators inserted, if wanted -- digits in local language -- The given text is like '123' or '123.' or '12345.6789'. -- The text has no sign (caller inserts that later, if necessary). -- When using gaps, they are inserted before and after the decimal mark. -- Separators are inserted only before the decimal mark. -- A trailing dot (as in '123.') is removed because their use appears to -- be accidental, and such a number should be shown as '123' or '123.0'. -- It is useful for convert to suppress the dot so, for example, '4000.' -- is a simple way of indicating that all the digits are significant. if text:sub(-1) == '.' then text = text:sub(1, -2) end if #text < 4 or parms.opt_nocomma or numsep == '' then return from_en(text) end local groups = digit_groups(parms, text, group_method) if parms.opt_gaps then if groups.n <= 1 then return groups[1] or '' end local nowrap = '<span style="white-space: nowrap">' local gap = '<span style="margin-left: 0.25em">' local close = '</span>' return nowrap .. groups[1] .. gap .. table.concat(groups, close .. gap, 2, groups.n) .. close .. close end return table.concat(groups, numsep) end -- An input value like 1.23e12 is displayed using scientific notation (1.23×10¹²). -- That also makes the output use scientific notation, except for small values. -- In addition, very small or very large output values use scientific notation. -- Use format(fmtpower, significand, '10', exponent) where each argument is a string. local fmtpower = '%s<span style="margin:0 .15em 0 .25em">×</span>%s^%s' local function with_exponent(parms, show, exponent) -- Return wikitext to display the implied value in scientific notation. -- Input uses en digits; output uses digits in local language. return format(fmtpower, with_separator(parms, show), from_en('10'), use_minus(from_en(tostring(exponent)))) end local function make_sigfig(value, sigfig) -- Return show, exponent that are equivalent to the result of -- converting the number 'value' (where value >= 0) to a string, -- rounded to 'sigfig' significant figures. -- The returned items are: -- show: a string of digits; no sign and no dot; -- there is an implied dot before show. -- exponent: a number (an integer) to shift the implied dot. -- Resulting value = tonumber('.' .. show) * 10^exponent. -- Examples: -- make_sigfig(23.456, 3) returns '235', 2 (.235 * 10^2). -- make_sigfig(0.0023456, 3) returns '235', -2 (.235 * 10^-2). -- make_sigfig(0, 3) returns '000', 1 (.000 * 10^1). if sigfig <= 0 then sigfig = 1 elseif sigfig > maxsigfig then sigfig = maxsigfig end if value == 0 then return string.rep('0', sigfig), 1 end local exp, fracpart = math.modf(log10(value)) if fracpart >= 0 then fracpart = fracpart - 1 exp = exp + 1 end local digits = format('%.0f', 10^(fracpart + sigfig)) if #digits > sigfig then -- Overflow (for sigfig=3: like 0.9999 rounding to "1000"; need "100"). digits = digits:sub(1, sigfig) exp = exp + 1 end assert(#digits == sigfig, 'Bug: rounded number has wrong length') return digits, exp end -- Fraction output format. local fracfmt = { { -- Like {{frac}} (fraction slash). '<span class="frac">{SIGN}<span class="num">{NUM}</span>&frasl;<span class="den">{DEN}</span></span>', -- 1/2 '<span class="frac">{SIGN}{WHOLE}<span class="sr-only">+</span><span class="num">{NUM}</span>&frasl;<span class="den">{DEN}</span></span>', -- 1+2/3 style = 'frac', }, { -- Like {{sfrac}} (stacked fraction, that is, horizontal bar). '<span class="sfrac tion">{SIGN}<span class="num">{NUM}</span><span class="sr-only">/</span><span class="den">{DEN}</span></span>', -- 1//2 '<span class="sfrac">{SIGN}{WHOLE}<span class="sr-only">+</span><span class="tion"><span class="num">{NUM}</span><span class="sr-only">/</span><span class="den">{DEN}</span></span></span>', -- 1+2//3 style = 'sfrac', }, } local function format_fraction(parms, inout, negative, wholestr, numstr, denstr, do_spell, style) -- Return wikitext for a fraction, possibly spelled. -- Inputs use en digits and have no sign; output uses digits in local language. local wikitext if not style then style = parms.opt_fraction_horizontal and 2 or 1 end if wholestr == '' then wholestr = nil end local substitute = { SIGN = negative and MINUS or '', WHOLE = wholestr and with_separator(parms, wholestr), NUM = from_en(numstr), DEN = from_en(denstr), } wikitext = fracfmt[style][wholestr and 2 or 1]:gsub('{(%u+)}', substitute) if do_spell then if negative then if wholestr then wholestr = '-' .. wholestr else numstr = '-' .. numstr end end local s = spell_number(parms, inout, wholestr, numstr, denstr) if s then return s end end add_style(parms, fracfmt[style].style) return wikitext end local function format_number(parms, show, exponent, isnegative) -- Parameter show is a string or a table containing strings. -- Each string is a formatted number in en digits and optional '.' decimal mark. -- A table represents a fraction: integer, numerator, denominator; -- if a table is given, exponent must be nil. -- Return t where t is a table with fields: -- show = wikitext formatted to display implied value -- (digits in local language) -- is_scientific = true if show uses scientific notation -- clean = unformatted show (possibly adjusted and with inserted '.') -- (en digits) -- sign = '' or MINUS -- exponent = exponent (possibly adjusted) -- The clean and exponent fields can be used to calculate the -- rounded absolute value, if needed. -- -- The value implied by the arguments is found from: -- exponent is nil; and -- show is a string of digits (no sign), with an optional dot; -- show = '123.4' is value 123.4, '1234' is value 1234.0; -- or: -- exponent is an integer indicating where dot should be; -- show is a string of digits (no sign and no dot); -- there is an implied dot before show; -- show does not start with '0'; -- show = '1234', exponent = 3 is value 0.1234*10^3 = 123.4. -- -- The formatted result: -- * Is for an output value and is spelled if wanted and possible. -- * Includes a Unicode minus if isnegative and not spelled. -- * Uses a custom decimal mark, if wanted. -- * Has digits grouped where necessary, if wanted. -- * Uses scientific notation if requested, or for very small or large values -- (which forces result to not be spelled). -- * Has no more than maxsigfig significant digits -- (same as old template and {{#expr}}). local xhi, xlo -- these control when scientific notation (exponent) is used if parms.opt_scientific then xhi, xlo = 4, 2 -- default for output if input uses e-notation elseif parms.opt_scientific_always then xhi, xlo = 0, 0 -- always use scientific notation (experimental) else xhi, xlo = 10, 4 -- default end local sign = isnegative and MINUS or '' local maxlen = maxsigfig local tfrac if type(show) == 'table' then tfrac = show show = tfrac.wholestr assert(exponent == nil, 'Bug: exponent given with fraction') end if not tfrac and not exponent then local integer, dot, decimals = show:match('^(%d*)(%.?)(.*)') if integer == '0' or integer == '' then local zeros, figs = decimals:match('^(0*)([^0]?.*)') if #figs == 0 then if #zeros > maxlen then show = '0.' .. zeros:sub(1, maxlen) end elseif #zeros >= xlo then show = figs exponent = -#zeros elseif #figs > maxlen then show = '0.' .. zeros .. figs:sub(1, maxlen) end elseif #integer >= xhi then show = integer .. decimals exponent = #integer else maxlen = maxlen + #dot if #show > maxlen then show = show:sub(1, maxlen) end end end if exponent then local function zeros(n) return string.rep('0', n) end if #show > maxlen then show = show:sub(1, maxlen) end if exponent > xhi or exponent <= -xlo or (exponent == xhi and show ~= '1' .. zeros(xhi - 1)) then -- When xhi, xlo = 10, 4 (the default), scientific notation is used if the -- rounded value satisfies: value >= 1e9 or value < 1e-4 (1e9 = 0.1e10), -- except if show is '1000000000' (1e9), for example: -- {{convert|1000000000|m|m|sigfig=10}} → 1,000,000,000 metres (1,000,000,000 m) local significand if #show > 1 then significand = show:sub(1, 1) .. '.' .. show:sub(2) else significand = show end return { clean = '.' .. show, exponent = exponent, sign = sign, show = sign .. with_exponent(parms, significand, exponent-1), is_scientific = true, } end if exponent >= #show then show = show .. zeros(exponent - #show) -- result has no dot elseif exponent <= 0 then show = '0.' .. zeros(-exponent) .. show else show = show:sub(1, exponent) .. '.' .. show:sub(exponent+1) end end local formatted_show if tfrac then show = tostring(tfrac.value) -- to set clean in returned table formatted_show = format_fraction(parms, 'out', isnegative, tfrac.wholestr, tfrac.numstr, tfrac.denstr, parms.opt_spell_out) else if isnegative and show:match('^0.?0*$') then sign = '' -- don't show minus if result is negative but rounds to zero end formatted_show = sign .. with_separator(parms, show) if parms.opt_spell_out then formatted_show = spell_number(parms, 'out', sign .. show) or formatted_show end end return { clean = show, sign = sign, show = formatted_show, is_scientific = false, -- to avoid calling __index } end local function extract_fraction(parms, text, negative) -- If text represents a fraction, return -- value, altvalue, show, denominator -- where -- value is a number (value of the fraction in argument text) -- altvalue is an alternate interpretation of any fraction for the hands -- unit where "12.1+3/4" means 12 hands 1.75 inches -- show is a string (formatted text for display of an input value, -- and is spelled if wanted and possible) -- denominator is value of the denominator in the fraction -- Otherwise, return nil. -- Input uses en digits and '.' decimal mark (input has been translated). -- Output uses digits in local language and local decimal mark, if any. ------------------------------------------------------------------------ -- Originally this function accepted x+y/z where x, y, z were any valid -- numbers, possibly with a sign. For example '1.23e+2+1.2/2.4' = 123.5, -- and '2-3/8' = 1.625. However, such usages were found to be errors or -- misunderstandings, so since August 2014 the following restrictions apply: -- x (if present) is an integer or has a single digit after decimal mark -- y and z are unsigned integers -- e-notation is not accepted -- The overall number can start with '+' or '-' (so '12+3/4' and '+12+3/4' -- and '-12-3/4' are valid). -- Any leading negative sign is removed by the caller, so only inputs -- like the following are accepted here (may have whitespace): -- negative = false false true (there was a leading '-') -- text = '2/3' '+2/3' '2/3' -- text = '1+2/3' '+1+2/3' '1-2/3' -- text = '12.3+1/2' '+12.3+1/2' '12.3-1/2' -- Values like '12.3+1/2' are accepted, but are intended only for use -- with the hands unit (not worth adding code to enforce that). ------------------------------------------------------------------------ local leading_plus, prefix, numstr, slashes, denstr = text:match('^%s*(%+?)%s*(.-)%s*(%d+)%s*(/+)%s*(%d+)%s*$') if not leading_plus then -- Accept a single U+2044 fraction slash because that may be pasted. leading_plus, prefix, numstr, denstr = text:match('^%s*(%+?)%s*(.-)%s*(%d+)%s*⁄%s*(%d+)%s*$') slashes = '/' end local numerator = tonumber(numstr) local denominator = tonumber(denstr) if numerator == nil or denominator == nil or (negative and leading_plus ~= '') then return nil end local whole, wholestr if prefix == '' then wholestr = '' whole = 0 else -- Any prefix must be like '12+' or '12-' (whole number and fraction sign); -- '12.3+' and '12.3-' are also accepted (single digit after decimal point) -- because '12.3+1/2 hands' is valid (12 hands 3½ inches). local num1, num2, frac_sign = prefix:match('^(%d+)(%.?%d?)%s*([+%-])$') if num1 == nil then return nil end if num2 == '' then -- num2 must be '' or like '.1' but not '.' or '.12' wholestr = num1 else if #num2 ~= 2 then return nil end wholestr = num1 .. num2 end if frac_sign ~= (negative and '-' or '+') then return nil end whole = tonumber(wholestr) if whole == nil then return nil end end local value = whole + numerator / denominator if not valid_number(value) then return nil end local altvalue = whole + numerator / (denominator * 10) local style = #slashes -- kludge: 1 or 2 slashes can be used to select style if style > 2 then style = 2 end local wikitext = format_fraction(parms, 'in', negative, leading_plus .. wholestr, numstr, denstr, parms.opt_spell_in, style) return value, altvalue, wikitext, denominator end local function extract_number(parms, text, another, no_fraction) -- Return true, info if can extract a number from text, -- where info is a table with the result, -- or return false, t where t is an error message table. -- Input can use en digits or digits in local language and can -- have references at the end. Accepting references is intended -- for use in infoboxes with a field for a value passed to convert. -- Parameter another = true if the expected value is not the first. -- Before processing, the input text is cleaned: -- * Any thousand separators (valid or not) are removed. -- * Any sign is replaced with '-' (if negative) or '' (otherwise). -- That replaces Unicode minus with '-'. -- If successful, the returned info table contains named fields: -- value = a valid number -- altvalue = a valid number, usually same as value but different -- if fraction used (for hands unit) -- singular = true if value is 1 or -1 (to use singular form of units) -- clean = cleaned text with any separators and sign removed -- (en digits and '.' decimal mark) -- show = text formatted for output, possibly with ref strip markers -- (digits in local language and custom decimal mark) -- The resulting show: -- * Is for an input value and is spelled if wanted and possible. -- * Has a rounded value, if wanted. -- * Has digits grouped where necessary, if wanted. -- * If negative, a Unicode minus is used; otherwise the sign is -- '+' (if the input text used '+'), or is '' (if no sign in input). text = strip(text or '') local reference local pos = text:find('\127', 1, true) if pos then local before = text:sub(1, pos - 1) local remainder = text:sub(pos) local refs = {} while #remainder > 0 do local ref, spaces ref, spaces, remainder = remainder:match('^(\127[^\127]*UNIQ[^\127]*%-ref[^\127]*\127)(%s*)(.*)') if ref then table.insert(refs, ref) else refs = {} break end end if #refs > 0 then text = strip(before) reference = table.concat(refs) end end local clean = to_en(text, parms) if clean == '' then return false, { another and 'cvt_no_num2' or 'cvt_no_num' } end local isnegative, propersign = false, '' -- most common case local singular, show, denominator local value = tonumber(clean) local altvalue if value then local sign = clean:sub(1, 1) if sign == '+' or sign == '-' then propersign = (sign == '+') and '+' or MINUS clean = clean:sub(2) end if value < 0 then isnegative = true value = -value end else local valstr for _, prefix in ipairs({ '-', MINUS, '&minus;' }) do -- Including '-' sets isnegative in case input is a fraction like '-2-3/4'. local plen = #prefix if clean:sub(1, plen) == prefix then valstr = clean:sub(plen + 1) if valstr:match('^%s') then -- "- 1" is invalid but "-1 - 1/2" is ok return false, { 'cvt_bad_num', text } end break end end if valstr then isnegative = true propersign = MINUS clean = valstr value = tonumber(clean) end if value == nil then if not no_fraction then value, altvalue, show, denominator = extract_fraction(parms, clean, isnegative) end if value == nil then return false, { 'cvt_bad_num', text } end if value <= 1 then singular = true -- for example, "½ mile" or "one half mile" (singular unit) end end end if not valid_number(value) then -- for example, "1e310" may overflow return false, { 'cvt_invalid_num' } end if show == nil then -- clean is a non-empty string with no spaces, and does not represent a fraction, -- and value = tonumber(clean) is a number >= 0. -- If the input uses e-notation, show will be displayed using a power of ten, but -- we use the number as given so it might not be normalized scientific notation. -- The input value is spelled if specified so any e-notation is ignored; -- that allows input like 2e6 to be spelled as "two million" which works -- because the spell module converts '2e6' to '2000000' before spelling. local function rounded(value, default, exponent) local precision = parms.opt_ri if precision then local fmt = '%.' .. format('%d', precision) .. 'f' local result = fmt:format(tonumber(value) + 2e-14) -- fudge for some common cases of bad rounding if not exponent then singular = (tonumber(result) == 1) end return result end return default end singular = (value == 1) local scientific local significand, exponent = clean:match('^([%d.]+)[Ee]([+%-]?%d+)') if significand then show = with_exponent(parms, rounded(significand, significand, exponent), exponent) scientific = true else show = with_separator(parms, rounded(value, clean)) end show = propersign .. show if parms.opt_spell_in then show = spell_number(parms, 'in', propersign .. rounded(value, clean)) or show scientific = false end if scientific then parms.opt_scientific = true end end if isnegative and (value ~= 0) then value = -value altvalue = -(altvalue or value) end return true, { value = value, altvalue = altvalue or value, singular = singular, clean = clean, show = show .. (reference or ''), denominator = denominator, } end local function get_number(text) -- Return v, f where: -- v = nil (text is not a number) -- or -- v = value of text (text is a number) -- f = true if value is an integer -- Input can use en digits or digits in local language or separators, -- but no Unicode minus, and no fraction. if text then local number = tonumber(to_en(text)) if number then local _, fracpart = math.modf(number) return number, (fracpart == 0) end end end local function gcd(a, b) -- Return the greatest common denominator for the given values, -- which are known to be positive integers. if a > b then a, b = b, a end if a <= 0 then return b end local r = b % a if r <= 0 then return a end if r == 1 then return 1 end return gcd(r, a) end local function fraction_table(value, denominator) -- Return value as a string or a table: -- * If result is a string, there is no fraction, and the result -- is value formatted as a string of en digits. -- * If result is a table, it represents a fraction with named fields: -- wholestr, numstr, denstr (strings of en digits for integer, numerator, denominator). -- The result is rounded to the nearest multiple of (1/denominator). -- If the multiple is zero, no fraction is included. -- No fraction is included if value is very large as the fraction would -- be unhelpful, particularly if scientific notation is required. -- Input value is a non-negative number. -- Input denominator is a positive integer for the desired fraction. if value <= 0 then return '0' end if denominator <= 0 or value > 1e8 then return format('%.2f', value) end local integer, decimals = math.modf(value) local numerator = floor((decimals * denominator) + 0.5 + 2e-14) -- add fudge for some common cases of bad rounding if numerator >= denominator then integer = integer + 1 numerator = 0 end local wholestr = tostring(integer) if numerator > 0 then local div = gcd(numerator, denominator) if div > 1 then numerator = numerator / div denominator = denominator / div end return { wholestr = (integer > 0) and wholestr or '', numstr = tostring(numerator), denstr = tostring(denominator), value = value, } end return wholestr end local function preunits(count, preunit1, preunit2) -- If count is 1: -- ignore preunit2 -- return p1 -- else: -- preunit1 is used for preunit2 if the latter is empty -- return p1, p2 -- where: -- p1 is text to insert before the input unit -- p2 is text to insert before the output unit -- p1 or p2 may be nil to mean "no preunit" -- Using '+' gives output like "5+ feet" (no space before, but space after). local function withspace(text, wantboth) -- Return text with space before and, if wantboth, after. -- However, no space is added if there is a space or '&nbsp;' or '-' -- at that position ('-' is for adjectival text). -- There is also no space if text starts with '&' -- (e.g. '&deg;' would display a degree symbol with no preceding space). local char = text:sub(1, 1) if char == '&' then return text -- an html entity can be used to specify the exact display end if not (char == ' ' or char == '-' or char == '+') then text = ' ' .. text end if wantboth then char = text:sub(-1, -1) if not (char == ' ' or char == '-' or text:sub(-6, -1) == '&nbsp;') then text = text .. ' ' end end return text end local PLUS = '+ ' preunit1 = preunit1 or '' local trim1 = strip(preunit1) if count == 1 then if trim1 == '' then return nil end if trim1 == '+' then return PLUS end return withspace(preunit1, true) end preunit1 = withspace(preunit1) preunit2 = preunit2 or '' local trim2 = strip(preunit2) if trim1 == '+' then if trim2 == '' or trim2 == '+' then return PLUS, PLUS end preunit1 = PLUS end if trim2 == '' then if trim1 == '' then return nil, nil end preunit2 = preunit1 elseif trim2 == '+' then preunit2 = PLUS elseif trim2 == '&#32;' then -- trick to make preunit2 empty preunit2 = nil else preunit2 = withspace(preunit2) end return preunit1, preunit2 end local function range_text(range, want_name, parms, before, after, inout, options) -- Return before .. rtext .. after -- where rtext is the text that separates two values in a range. local rtext, adj_text, exception options = options or {} if type(range) == 'table' then -- Table must specify range text for ('off' and 'on') or ('input' and 'output'), -- and may specify range text for 'adj=on', -- and may specify exception = true. rtext = range[want_name and 'off' or 'on'] or range[((inout == 'in') == (parms.opt_flip == true)) and 'output' or 'input'] adj_text = range['adj'] exception = range['exception'] else rtext = range end if parms.opt_adjectival then if want_name or (exception and parms.abbr_org == 'on') then rtext = adj_text or rtext:gsub(' ', '-'):gsub('&nbsp;', '-') end end if rtext == '–' and (options.spaced or after:sub(1, #MINUS) == MINUS) then rtext = '&nbsp;– ' end return before .. rtext .. after end local function get_composite(parms, iparm, in_unit_table) -- Look for a composite input unit. For example, {{convert|1|yd|2|ft|3|in}} -- would result in a call to this function with -- iparm = 3 (parms[iparm] = "2", just after the first unit) -- in_unit_table = (unit table for "yd"; contains value 1 for number of yards) -- Return true, iparm, unit where -- iparm = index just after the composite units (7 in above example) -- unit = composite unit table holding all input units, -- or return true if no composite unit is present in parms, -- or return false, t where t is an error message table. local default, subinfo local composite_units, count = { in_unit_table }, 1 local fixups = {} local total = in_unit_table.valinfo[1].value local subunit = in_unit_table while subunit.subdivs do -- subdivs is nil or a table of allowed subdivisions local subcode = strip(parms[iparm+1]) local subdiv = subunit.subdivs[subcode] or subunit.subdivs[(all_units[subcode] or {}).target] if not subdiv then break end local success success, subunit = lookup(parms, subcode, 'no_combination') if not success then return false, subunit end -- should never occur success, subinfo = extract_number(parms, parms[iparm]) if not success then return false, subinfo end iparm = iparm + 2 subunit.inout = 'in' subunit.valinfo = { subinfo } -- Recalculate total as a number of subdivisions. -- subdiv[1] = number of subdivisions per previous unit (integer > 1). total = total * subdiv[1] + subinfo.value if not default then -- set by the first subdiv with a default defined default = subdiv.default end count = count + 1 composite_units[count] = subunit if subdiv.unit or subdiv.name then fixups[count] = { unit = subdiv.unit, name = subdiv.name, valinfo = subunit.valinfo } end end if count == 1 then return true -- no error and no composite unit end for i, fixup in pairs(fixups) do local unit = fixup.unit local name = fixup.name if not unit or (count > 2 and name) then composite_units[i].fixed_name = name else local success, alternate = lookup(parms, unit, 'no_combination') if not success then return false, alternate end -- should never occur alternate.inout = 'in' alternate.valinfo = fixup.valinfo composite_units[i] = alternate end end return true, iparm, { utype = in_unit_table.utype, scale = subunit.scale, -- scale of last (least significant) unit valinfo = { { value = total, clean = subinfo.clean, denominator = subinfo.denominator } }, composite = composite_units, default = default or in_unit_table.default } end local function translate_parms(parms, kv_pairs) -- Update fields in parms by translating each key:value in kv_pairs to terms -- used by this module (may involve translating from local language to English). -- Also, checks are performed which may display warnings, if enabled. -- Return true if successful or return false, t where t is an error message table. currency_text = nil -- local testing can hold module in memory; must clear globals if kv_pairs.adj and kv_pairs.sing then -- For enwiki (before translation), warn if attempt to use adj and sing -- as the latter is a deprecated alias for the former. if kv_pairs.adj ~= kv_pairs.sing and kv_pairs.sing ~= '' then add_warning(parms, 1, 'cvt_unknown_option', 'sing=' .. kv_pairs.sing) end kv_pairs.sing = nil end kv_pairs.comma = kv_pairs.comma or config.comma -- for plwiki who want default comma=5 for loc_name, loc_value in pairs(kv_pairs) do local en_name = text_code.en_option_name[loc_name] if en_name then local en_value = text_code.en_option_value[en_name] if en_value == 'INTEGER' then -- altitude_ft, altitude_m, frac, sigfig en_value = nil if loc_value == '' then add_warning(parms, 2, 'cvt_empty_option', loc_name) else local minimum local number, is_integer = get_number(loc_value) if en_name == 'sigfig' then minimum = 1 elseif en_name == 'frac' then minimum = 2 if number and number < 0 then parms.opt_fraction_horizontal = true number = -number end else minimum = -1e6 end if number and is_integer and number >= minimum then en_value = number else local m if en_name == 'frac' then m = 'cvt_bad_frac' elseif en_name == 'sigfig' then m = 'cvt_bad_sigfig' else m = 'cvt_bad_altitude' end add_warning(parms, 1, m, loc_name .. '=' .. loc_value) end end elseif en_value == 'TEXT' then -- $, input, qid, qual, stylein, styleout, tracking en_value = loc_value ~= '' and loc_value or nil -- accept non-empty user text with no validation if not en_value and (en_name == '$' or en_name == 'qid' or en_name == 'qual') then add_warning(parms, 2, 'cvt_empty_option', loc_name) elseif en_name == '$' then -- Value should be a single character like "€" for the euro currency symbol, but anything is accepted. currency_text = (loc_value == 'euro') and '€' or loc_value elseif en_name == 'error' then -- May have something like {{convert|...|error=x}} which will return the -- conversion result if successful, or x if not (no error return). parms.error_text = loc_value -- keep value because parms.error is nil if loc_value == '' parms.opt_no_extra = true elseif en_name == 'input' then -- May have something like {{convert|input=}} (empty input) if source is an infobox -- with optional fields. In that case, want to output nothing rather than an error. parms.input_text = loc_value -- keep value because parms.input is nil if loc_value == '' end else en_value = en_value[loc_value] if en_value and en_value:sub(-1) == '?' then en_value = en_value:sub(1, -2) add_warning(parms, -1, 'cvt_deprecated', loc_name .. '=' .. loc_value) end if en_value == nil then if loc_value == '' then add_warning(parms, 2, 'cvt_empty_option', loc_name) else add_warning(parms, 1, 'cvt_unknown_option', loc_name .. '=' .. loc_value) end elseif en_value == '' then en_value = nil -- an ignored option like adj=off elseif type(en_value) == 'string' and en_value:sub(1, 4) == 'opt_' then for _, v in ipairs(split(en_value, ',')) do local lhs, rhs = v:match('^(.-)=(.+)$') if rhs then parms[lhs] = tonumber(rhs) or rhs else parms[v] = true end end en_value = nil end end parms[en_name] = en_value else add_warning(parms, 1, 'cvt_unknown_option', loc_name .. '=' .. loc_value) end end local abbr_entered = parms.abbr local cfg_abbr = config.abbr if cfg_abbr then -- Don't warn if invalid because every convert would show that warning. if cfg_abbr == 'on always' then parms.abbr = 'on' elseif cfg_abbr == 'off always' then parms.abbr = 'off' elseif parms.abbr == nil then if cfg_abbr == 'on default' then parms.abbr = 'on' elseif cfg_abbr == 'off default' then parms.abbr = 'off' end end end if parms.abbr then if parms.abbr == 'unit' then parms.abbr = 'on' parms.number_word = true end parms.abbr_org = parms.abbr -- original abbr, before any flip elseif parms.opt_hand_hh then parms.abbr_org = 'on' parms.abbr = 'on' else parms.abbr = 'out' -- default is to abbreviate output only (use symbol, not name) end if parms.opt_order_out then -- Disable options that do not work in a useful way with order=out. parms.opt_flip = nil -- override adj=flip parms.opt_spell_in = nil parms.opt_spell_out = nil parms.opt_spell_upper = nil end if parms.opt_spell_out and not abbr_entered then parms.abbr = 'off' -- should show unit name when spelling the output value end if parms.opt_flip then local function swap_in_out(option) local value = parms[option] if value == 'in' then parms[option] = 'out' elseif value == 'out' then parms[option] = 'in' end end swap_in_out('abbr') swap_in_out('lk') if parms.opt_spell_in and not parms.opt_spell_out then -- For simplicity, and because it does not appear to be needed, -- user cannot set an option to spell the output only. parms.opt_spell_in = nil parms.opt_spell_out = true end end if parms.opt_spell_upper then parms.spell_upper = parms.opt_flip and 'out' or 'in' end if parms.opt_table or parms.opt_tablecen then if abbr_entered == nil and parms.lk == nil then parms.opt_values = true end parms.table_align = parms.opt_table and 'right' or 'center' end if parms.table_align or parms.opt_sortable_on then parms.need_table_or_sort = true end local disp_joins = text_code.disp_joins local default_joins = disp_joins['b'] parms.join_between = default_joins[3] or '; ' local disp = parms.disp if disp == nil then -- special case for the most common setting parms.joins = default_joins elseif disp == 'x' then -- Later, parms.joins is set from the input parameters. else -- Old template does this. local abbr = parms.abbr if disp == 'slash' then if abbr_entered == nil then disp = 'slash-nbsp' elseif abbr == 'in' or abbr == 'out' then disp = 'slash-sp' else disp = 'slash-nosp' end elseif disp == 'sqbr' then if abbr == 'on' then disp = 'sqbr-nbsp' else disp = 'sqbr-sp' end end parms.joins = disp_joins[disp] or default_joins parms.join_between = parms.joins[3] or parms.join_between parms.wantname = parms.joins.wantname end if (en_default and not parms.opt_lang_local and (parms[1] or ''):find('%d')) or parms.opt_lang_en then from_en_table = nil end if en_default and from_en_table then -- For hiwiki: localized symbol/name is defined with the US symbol/name field, -- and is used if output uses localized numbers. parms.opt_sp_us = true end return true end local function get_values(parms) -- If successful, update parms and return true, v, i where -- v = table of input values -- i = index to next entry in parms after those processed here -- or return false, t where t is an error message table. local valinfo = collection() -- numbered table of input values local range = collection() -- numbered table of range items (having, for example, 2 range items requires 3 input values) local had_nocomma -- true if removed "nocomma" kludge from second parameter (like "tonocomma") local parm2 = strip(parms[2]) if parm2 and parm2:sub(-7, -1) == 'nocomma' then parms[2] = strip(parm2:sub(1, -8)) parms.opt_nocomma = true had_nocomma = true end local function extractor(i) -- If the parameter is not a value, try unpacking it as a range ("1-23" for "1 to 23"). -- However, "-1-2/3" is a negative fraction (-1⅔), so it must be extracted first. -- Do not unpack a parameter if it is like "3-1/2" which is sometimes incorrectly -- used instead of "3+1/2" (and which should not be interpreted as "3 to ½"). -- Unpacked items are inserted into the parms table. -- The tail recursion allows combinations like "1x2 to 3x4". local valstr = strip(parms[i]) -- trim so any '-' as a negative sign will be at start local success, result = extract_number(parms, valstr, i > 1) if not success and valstr and i < 20 then -- check i to limit abuse local lhs, sep, rhs = valstr:match('^(%S+)%s+(%S+)%s+(%S.*)') if lhs and not (sep == '-' and rhs:match('/')) then if sep:find('%d') then return success, result -- to reject {{convert|1 234 567|m}} with a decent message (en only) end parms[i] = rhs table.insert(parms, i, sep) table.insert(parms, i, lhs) return extractor(i) end if not valstr:match('%-.*/') then for _, sep in ipairs(text_code.ranges.words) do local start, stop = valstr:find(sep, 2, true) -- start at 2 to skip any negative sign for range '-' if start then parms[i] = valstr:sub(stop + 1) table.insert(parms, i, sep) table.insert(parms, i, valstr:sub(1, start - 1)) return extractor(i) end end end end return success, result end local i = 1 local is_change while true do local success, info = extractor(i) -- need to set parms.opt_nocomma before calling this if not success then return false, info end i = i + 1 if is_change then info.is_change = true -- value is after "±" and so is a change (significant for range like {{convert|5|±|5|°C}}) is_change = nil end valinfo:add(info) local range_item = get_range(strip(parms[i])) if not range_item then break end i = i + 1 range:add(range_item) if type(range_item) == 'table' then -- For range "x", if append unit to some values, append it to all. parms.in_range_x = parms.in_range_x or range_item.in_range_x parms.out_range_x = parms.out_range_x or range_item.out_range_x parms.abbr_range_x = parms.abbr_range_x or range_item.abbr_range_x is_change = range_item.is_range_change end end if range.n > 0 then if range.n > 30 then -- limit abuse, although 4 is a more likely upper limit return false, { 'cvt_invalid_num' } -- misleading message but it will do end parms.range = range elseif had_nocomma then return false, { 'cvt_unknown', parm2 } end return true, valinfo, i end local function simple_get_values(parms) -- If input is like "{{convert|valid_value|valid_unit|...}}", -- return true, i, in_unit, in_unit_table -- i = index in parms of what follows valid_unit, if anything. -- The valid_value is not negative and does not use a fraction, and -- no options requiring further processing of the input are used. -- Otherwise, return nothing or return false, parm1 for caller to interpret. -- Testing shows this function is successful for 96% of converts in articles, -- and that on average it speeds up converts by 8%. local clean = to_en(strip(parms[1] or ''), parms) if parms.opt_ri or parms.opt_spell_in or #clean > 10 or not clean:match('^[0-9.]+$') then return false, clean end local value = tonumber(clean) if not value then return end local info = { value = value, altvalue = value, singular = (value == 1), clean = clean, show = with_separator(parms, clean), } local in_unit = strip(parms[2]) local success, in_unit_table = lookup(parms, in_unit, 'no_combination') if not success then return end in_unit_table.valinfo = { info } return true, 3, in_unit, in_unit_table end local function wikidata_call(parms, operation, ...) -- Return true, s where s is the result of a Wikidata operation, -- or return false, t where t is an error message table. local function worker(...) wikidata_code = wikidata_code or require(wikidata_module) wikidata_data = wikidata_data or mw.loadData(wikidata_data_module) return wikidata_code[operation](wikidata_data, ...) end local success, status, result = pcall(worker, ...) if success then return status, result end if parms.opt_sortable_debug then -- Use debug=yes to crash if an error while accessing Wikidata. error('Error accessing Wikidata: ' .. status, 0) end return false, { 'cvt_wd_fail' } end local function get_parms(parms, args) -- If successful, update parms and return true, unit where -- parms is a table of all arguments passed to the template -- converted to named arguments, and -- unit is the input unit table; -- or return false, t where t is an error message table. -- For special processing (not a convert), can also return -- true, wikitext where wikitext is the final result. -- The returned input unit table may be for a fake unit using the specified -- unit code as the symbol and name, and with bad_mcode = message code table. -- MediaWiki removes leading and trailing whitespace from the values of -- named arguments. However, the values of numbered arguments include any -- whitespace entered in the template, and whitespace is used by some -- parameters (example: the numbered parameters associated with "disp=x"). local kv_pairs = {} -- table of input key:value pairs where key is a name; needed because cannot iterate parms and add new fields to it for k, v in pairs(args) do if type(k) == 'number' or k == 'test' then -- parameter "test" is reserved for testing and is not translated parms[k] = v else kv_pairs[k] = v end end if parms.test == 'wikidata' then local ulookup = function (ucode) -- Use empty table for parms so it does not accumulate results when used repeatedly. return lookup({}, ucode, 'no_combination') end return wikidata_call(parms, '_listunits', ulookup) end local success, msg = translate_parms(parms, kv_pairs) if not success then return false, msg end if parms.input then success, msg = wikidata_call(parms, '_adjustparameters', parms, 1) if not success then return false, msg end end local success, i, in_unit, in_unit_table = simple_get_values(parms) if not success then if type(i) == 'string' and i:match('^NNN+$') then -- Some infoboxes have examples like {{convert|NNN|m}} (3 or more "N"). -- Output an empty string for these. return false, { 'cvt_no_output' } end local valinfo success, valinfo, i = get_values(parms) if not success then return false, valinfo end in_unit = strip(parms[i]) i = i + 1 success, in_unit_table = lookup(parms, in_unit, 'no_combination') if not success then in_unit = in_unit or '' if parms.opt_ignore_error then -- display given unit code with no error (for use with {{val}}) in_unit_table = '' -- suppress error message and prevent processing of output unit end in_unit_table = setmetatable({ symbol = in_unit, name2 = in_unit, utype = in_unit, scale = 1, default = '', defkey = '', linkey = '', bad_mcode = in_unit_table }, unit_mt) end in_unit_table.valinfo = valinfo end if parms.test == 'msg' then -- Am testing the messages produced when no output unit is specified, and -- the input unit has a missing or invalid default. -- Set two units for testing that. -- LATER: Remove this code. if in_unit == 'chain' then in_unit_table.default = nil -- no default elseif in_unit == 'rd' then in_unit_table.default = "ft!X!m" -- an invalid expression end end in_unit_table.inout = 'in' -- this is an input unit if not parms.range then local success, inext, composite_unit = get_composite(parms, i, in_unit_table) if not success then return false, inext end if composite_unit then in_unit_table = composite_unit i = inext end end if in_unit_table.builtin == 'mach' then -- As with old template, a number following Mach as the input unit is the altitude. -- That is deprecated: should use altitude_ft=NUMBER or altitude_m=NUMBER. local success, info success = tonumber(parms[i]) -- this will often work and will give correct result for values like 2e4 without forcing output scientific notation if success then info = { value = success } else success, info = extract_number(parms, parms[i], false, true) end if success then i = i + 1 in_unit_table.altitude = info.value end end local word = strip(parms[i]) i = i + 1 local precision, is_bad_precision local function set_precision(text) local number, is_integer = get_number(text) if number then if is_integer then precision = number else precision = text is_bad_precision = true end return true -- text was used for precision, good or bad end end if word and not set_precision(word) then parms.out_unit = parms.out_unit or word if set_precision(strip(parms[i])) then i = i + 1 end end if parms.opt_adj_mid then word = parms[i] i = i + 1 if word then -- mid-text words if word:sub(1, 1) == '-' then parms.mid = word else parms.mid = ' ' .. word end end end if parms.opt_one_preunit then parms[parms.opt_flip and 'preunit2' or 'preunit1'] = preunits(1, parms[i]) i = i + 1 end if parms.disp == 'x' then -- Following is reasonably compatible with the old template. local first = parms[i] or '' local second = parms[i+1] or '' i = i + 2 if strip(first) == '' then -- user can enter '&#32;' rather than ' ' to avoid the default first = ' [&nbsp;' .. first second = '&nbsp;]' .. second end parms.joins = { first, second } elseif parms.opt_two_preunits then local p1, p2 = preunits(2, parms[i], parms[i+1]) i = i + 2 if parms.preunit1 then -- To simplify documentation, allow unlikely use of adj=pre with disp=preunit -- (however, an output unit must be specified with adj=pre and with disp=preunit). parms.preunit1 = parms.preunit1 .. p1 parms.preunit2 = p2 else parms.preunit1, parms.preunit2 = p1, p2 end end if precision == nil then if set_precision(strip(parms[i])) then i = i + 1 end end if is_bad_precision then add_warning(parms, 1, 'cvt_bad_prec', precision) else parms.precision = precision end for j = i, i + 3 do local parm = parms[j] -- warn if find a non-empty extraneous parameter if parm and parm:match('%S') then add_warning(parms, 1, 'cvt_unknown_option', parm) break end end return true, in_unit_table end local function record_default_precision(parms, out_current, precision) -- If necessary, adjust parameters and return a possibly adjusted precision. -- When converting a range of values where a default precision is required, -- that default is calculated for each value because the result sometimes -- depends on the precise input and output values. This function may cause -- the entire convert process to be repeated in order to ensure that the -- same default precision is used for each individual convert. -- If that were not done, a range like 1000 to 1000.4 may give poor results -- because the first output could be heavily rounded, while the second is not. -- For range 1000.4 to 1000, this function can give the second convert the -- same default precision that was used for the first. if not parms.opt_round_each then local maxdef = out_current.max_default_precision if maxdef then if maxdef < precision then parms.do_convert_again = true out_current.max_default_precision = precision else precision = out_current.max_default_precision end else out_current.max_default_precision = precision end end return precision end local function default_precision(parms, invalue, inclean, denominator, outvalue, in_current, out_current, extra) -- Return a default value for precision (an integer like 2, 0, -2). -- If denominator is not nil, it is the value of the denominator in inclean. -- Code follows procedures used in old template. local fudge = 1e-14 -- {{Order of magnitude}} adds this, so we do too local prec, minprec, adjust local subunit_ignore_trailing_zero local subunit_more_precision -- kludge for "in" used in input like "|2|ft|6|in" local composite = in_current.composite if composite then subunit_ignore_trailing_zero = true -- input "|2|st|10|lb" has precision 0, not -1 if composite[#composite].exception == 'subunit_more_precision' then subunit_more_precision = true -- do not use standard precision with input like "|2|ft|6|in" end end if denominator and denominator > 0 then prec = math.max(log10(denominator), 1) else -- Count digits after decimal mark, handling cases like '12.345e6'. local exponent local integer, dot, decimals, expstr = inclean:match('^(%d*)(%.?)(%d*)(.*)') local e = expstr:sub(1, 1) if e == 'e' or e == 'E' then exponent = tonumber(expstr:sub(2)) end if dot == '' then prec = subunit_ignore_trailing_zero and 0 or -integer:match('0*$'):len() else prec = #decimals end if exponent then -- So '1230' and '1.23e3' both give prec = -1, and '0.00123' and '1.23e-3' give 5. prec = prec - exponent end end if in_current.istemperature and out_current.istemperature then -- Converting between common temperatures (°C, °F, °R, K); not keVT. -- Kelvin value can be almost zero, or small but negative due to precision problems. -- Also, an input value like -300 C (below absolute zero) gives negative kelvins. -- Calculate minimum precision from absolute value. adjust = 0 local kelvin = abs((invalue - in_current.offset) * in_current.scale) if kelvin < 1e-8 then -- assume nonzero due to input or calculation precision problem minprec = 2 else minprec = 2 - floor(log10(kelvin) + fudge) -- 3 sigfigs in kelvin end else if invalue == 0 or outvalue <= 0 then -- We are never called with a negative outvalue, but it might be zero. -- This is special-cased to avoid calculation exceptions. return record_default_precision(parms, out_current, 0) end if out_current.exception == 'integer_more_precision' and floor(invalue) == invalue then -- With certain output units that sometimes give poor results -- with default rounding, use more precision when the input -- value is equal to an integer. An example of a poor result -- is when input 50 gives a smaller output than input 49.5. -- Experiment shows this helps, but it does not eliminate all -- surprises because it is not clear whether "50" should be -- interpreted as "from 45 to 55" or "from 49.5 to 50.5". adjust = -log10(in_current.scale) elseif subunit_more_precision then -- Conversion like "{{convert|6|ft|1|in|cm}}" (where subunit is "in") -- has a non-standard adjust value, to give more output precision. adjust = log10(out_current.scale) + 2 else adjust = log10(abs(invalue / outvalue)) end adjust = adjust + log10(2) -- Ensure that the output has at least two significant figures. minprec = 1 - floor(log10(outvalue) + fudge) end if extra then adjust = extra.adjust or adjust minprec = extra.minprec or minprec end return record_default_precision(parms, out_current, math.max(floor(prec + adjust), minprec)) end local function convert(parms, invalue, info, in_current, out_current) -- Convert given input value from one unit to another. -- Return output_value (a number) if a simple convert, or -- return f, t where -- f = true, t = table of information with results, or -- f = false, t = error message table. local inscale = in_current.scale local outscale = out_current.scale if not in_current.iscomplex and not out_current.iscomplex then return invalue * (inscale / outscale) -- minimize overhead for most common case end if in_current.invert or out_current.invert then -- Inverted units, such as inverse length, inverse time, or -- fuel efficiency. Built-in units do not have invert set. if (in_current.invert or 1) * (out_current.invert or 1) < 0 then return 1 / (invalue * inscale * outscale) end return invalue * (inscale / outscale) elseif in_current.offset then -- Temperature (there are no built-ins for this type of unit). if info.is_change then return invalue * (inscale / outscale) end return (invalue - in_current.offset) * (inscale / outscale) + out_current.offset else -- Built-in unit. local in_builtin = in_current.builtin local out_builtin = out_current.builtin if in_builtin and out_builtin then if in_builtin == out_builtin then return invalue end -- There are no cases (yet) where need to convert from one -- built-in unit to another, so this should never occur. return false, { 'cvt_bug_convert' } end if in_builtin == 'mach' or out_builtin == 'mach' then -- Should check that only one altitude is given but am planning to remove -- in_current.altitude (which can only occur when Mach is the input unit), -- and out_current.altitude cannot occur. local alt = parms.altitude_ft or in_current.altitude if not alt and parms.altitude_m then alt = parms.altitude_m / 0.3048 -- 1 ft = 0.3048 m end local spd = speed_of_sound(alt) if in_builtin == 'mach' then inscale = spd return invalue * (inscale / outscale) end outscale = spd local adjust = 0.1 / inscale return true, { outvalue = invalue * (inscale / outscale), adjust = log10(adjust) + log10(2), } elseif in_builtin == 'hand' then -- 1 hand = 4 inches; 1.2 hands = 6 inches. -- Decimals of a hand are only defined for the first digit, and -- the first fractional digit should be a number of inches (1, 2 or 3). -- However, this code interprets the entire fractional part as the number -- of inches / 10 (so 1.75 inches would be 0.175 hands). -- A value like 12.3 hands is exactly 12*4 + 3 inches; base default precision on that. local integer, fracpart = math.modf(invalue) local inch_value = 4 * integer + 10 * fracpart -- equivalent number of inches local factor = inscale / outscale if factor == 4 then -- Am converting to inches: show exact result, and use "inches" not "in" by default. if parms.abbr_org == nil then out_current.usename = true end local show = format('%g', abs(inch_value)) -- show and clean are unsigned if not show:find('e', 1, true) then return true, { invalue = inch_value, outvalue = inch_value, clean = show, show = show, } end end local outvalue = (integer + 2.5 * fracpart) * factor local fracstr = info.clean:match('%.(.*)') or '' local fmt if fracstr == '' then fmt = '%.0f' else fmt = '%.' .. format('%d', #fracstr - 1) .. 'f' end return true, { invalue = inch_value, clean = format(fmt, inch_value), outvalue = outvalue, minprec = 0, } end end return false, { 'cvt_bug_convert' } -- should never occur end local function user_style(parms, i) -- Return text for a user-specified style for a table cell, or '' if none, -- given i = 1 (input style) or 2 (output style). local style = parms[(i == 1) and 'stylein' or 'styleout'] if style then style = style:gsub('"', '') if style ~= '' then if style:sub(-1) ~= ';' then style = style .. ';' end return style end end return '' end local function make_table_or_sort(parms, invalue, info, in_current, scaled_top) -- Set options to handle output for a table or a sort key, or both. -- The text sort key is based on the value resulting from converting -- the input to a fake base unit with scale = 1, and other properties -- required for a conversion derived from the input unit. -- For other modules, return the sort key in a hidden span element, and -- the scaled value used to generate the sort key. -- If scaled_top is set, it is the scaled value of the numerator of a per unit -- to be combined with this unit (the denominator) to make the sort key. -- Scaling only works with units that convert with a factor (not temperature). local sortkey, scaled_value if parms.opt_sortable_on then local base = { -- a fake unit with enough fields for a valid convert scale = 1, invert = in_current.invert and 1, iscomplex = in_current.iscomplex, offset = in_current.offset and 0, } local outvalue, extra = convert(parms, invalue, info, in_current, base) if extra then outvalue = extra.outvalue end if in_current.istemperature then -- Have converted to kelvin; assume numbers close to zero have a -- rounding error and should be zero. if abs(outvalue) < 1e-12 then outvalue = 0 end end if scaled_top and outvalue ~= 0 then outvalue = scaled_top / outvalue end scaled_value = outvalue if not valid_number(outvalue) then if outvalue < 0 then sortkey = '1000000000000000000' else sortkey = '9000000000000000000' end elseif outvalue == 0 then sortkey = '5000000000000000000' else local mag = floor(log10(abs(outvalue)) + 1e-14) local prefix if outvalue > 0 then prefix = 7000 + mag else prefix = 2999 - mag outvalue = outvalue + 10^(mag+1) end sortkey = format('%d', prefix) .. format('%015.0f', floor(outvalue * 10^(14-mag))) end end local sortspan if sortkey and not parms.table_align then sortspan = parms.opt_sortable_debug and '<span data-sort-value="' .. sortkey .. '♠"><span style="border:1px solid">' .. sortkey .. '♠</span></span>' or '<span data-sort-value="' .. sortkey .. '♠"></span>' parms.join_before = sortspan end if parms.table_align then local sort if sortkey then sort = ' data-sort-value="' .. sortkey .. '"' if parms.opt_sortable_debug then parms.join_before = '<span style="border:1px solid">' .. sortkey .. '</span>' end else sort = '' end local style = 'style="text-align:' .. parms.table_align .. ';' local joins = {} for i = 1, 2 do joins[i] = (i == 1 and '' or '\n|') .. style .. user_style(parms, i) .. '"' .. sort .. '|' end parms.table_joins = joins end return sortspan, scaled_value end local cvt_to_hand local function cvtround(parms, info, in_current, out_current) -- Return true, t where t is a table with the conversion results; fields: -- show = rounded, formatted string with the result of converting value in info, -- using the rounding specified in parms. -- singular = true if result (after rounding and ignoring any negative sign) -- is "1", or like "1.00", or is a fraction with value < 1; -- (and more fields shown below, and a calculated 'absvalue' field). -- or return false, t where t is an error message table. -- Input info.clean uses en digits (it has been translated, if necessary). -- Output show uses en or non-en digits as appropriate, or can be spelled. if out_current.builtin == 'hand' then return cvt_to_hand(parms, info, in_current, out_current) end local invalue = in_current.builtin == 'hand' and info.altvalue or info.value local outvalue, extra = convert(parms, invalue, info, in_current, out_current) if parms.need_table_or_sort then parms.need_table_or_sort = nil -- process using first input value only make_table_or_sort(parms, invalue, info, in_current) end if extra then if not outvalue then return false, extra end invalue = extra.invalue or invalue outvalue = extra.outvalue end if not valid_number(outvalue) then return false, { 'cvt_invalid_num' } end local isnegative if outvalue < 0 then isnegative = true outvalue = -outvalue end local precision, show, exponent local denominator = out_current.frac if denominator then show = fraction_table(outvalue, denominator) else precision = parms.precision if not precision then if parms.sigfig then show, exponent = make_sigfig(outvalue, parms.sigfig) elseif parms.opt_round then local n = parms.opt_round if n == 0.5 then local integer, fracpart = math.modf(floor(2 * outvalue + 0.5) / 2) if fracpart == 0 then show = format('%.0f', integer) else show = format('%.1f', integer + fracpart) end else show = format('%.0f', floor((outvalue / n) + 0.5) * n) end elseif in_current.builtin == 'mach' then local sigfig = info.clean:gsub('^[0.]+', ''):gsub('%.', ''):len() + 1 show, exponent = make_sigfig(outvalue, sigfig) else local inclean = info.clean if extra then inclean = extra.clean or inclean show = extra.show end if not show then precision = default_precision(parms, invalue, inclean, info.denominator, outvalue, in_current, out_current, extra) end end end end if precision then if precision >= 0 then local fudge if precision <= 8 then -- Add a fudge to handle common cases of bad rounding due to inability -- to precisely represent some values. This makes the following work: -- {{convert|-100.1|C|K}} and {{convert|5555000|um|m|2}}. -- Old template uses #expr round, which invokes PHP round(). -- LATER: Investigate how PHP round() works. fudge = 2e-14 else fudge = 0 end local fmt = '%.' .. format('%d', precision) .. 'f' local success success, show = pcall(format, fmt, outvalue + fudge) if not success then return false, { 'cvt_big_prec', tostring(precision) } end else precision = -precision -- #digits to zero (in addition to any digits after dot) local shift = 10 ^ precision show = format('%.0f', outvalue/shift) if show ~= '0' then exponent = #show + precision end end end local t = format_number(parms, show, exponent, isnegative) if type(show) == 'string' then -- Set singular using match because on some systems 0.99999999999999999 is 1.0. if exponent then t.singular = (exponent == 1 and show:match('^10*$')) else t.singular = (show == '1' or show:match('^1%.0*$')) end else t.fraction_table = show t.singular = (outvalue <= 1) -- cannot have 'fraction == 1', but if it were possible it would be singular end t.raw_absvalue = outvalue -- absolute value before rounding return true, setmetatable(t, { __index = function (self, key) if key == 'absvalue' then -- Calculate absolute value after rounding, if needed. local clean, exponent = rawget(self, 'clean'), rawget(self, 'exponent') local value = tonumber(clean) -- absolute value (any negative sign has been ignored) if exponent then value = value * 10^exponent end rawset(self, key, value) return value end end }) end function cvt_to_hand(parms, info, in_current, out_current) -- Convert input to hands, inches. -- Return true, t where t is a table with the conversion results; -- or return false, t where t is an error message table. if parms.abbr_org == nil then out_current.usename = true -- default is to show name not symbol end local precision = parms.precision local frac = out_current.frac if not frac and precision and precision > 1 then frac = (precision == 2) and 2 or 4 end local out_next = out_current.out_next if out_next then -- Use magic knowledge to determine whether the next unit is inches without requiring i18n. -- The following ensures that when the output combination "hand in" is used, the inches -- value is rounded to match the hands value. Also, displaying say "61½" instead of 61.5 -- is better as 61.5 implies the value is not 61.4. if out_next.exception == 'subunit_more_precision' then out_next.frac = frac end end -- Convert to inches; calculate hands from that. local dummy_unit_table = { scale = out_current.scale / 4, frac = frac } local success, outinfo = cvtround(parms, info, in_current, dummy_unit_table) if not success then return false, outinfo end local tfrac = outinfo.fraction_table local inches = outinfo.raw_absvalue if tfrac then inches = floor(inches) -- integer part only; fraction added later else inches = floor(inches + 0.5) -- a hands measurement never shows decimals of an inch end local hands, inches = divide(inches, 4) outinfo.absvalue = hands + inches/4 -- supposed to be the absolute rounded value, but this is close enough local inchstr = tostring(inches) -- '0', '1', '2' or '3' if precision and precision <= 0 then -- using negative or 0 for precision rounds to nearest hand hands = floor(outinfo.raw_absvalue/4 + 0.5) inchstr = '' elseif tfrac then -- Always show an integer before fraction (like "15.0½") because "15½" means 15-and-a-half hands. inchstr = numdot .. format_fraction(parms, 'out', false, inchstr, tfrac.numstr, tfrac.denstr) else inchstr = numdot .. from_en(inchstr) end outinfo.show = outinfo.sign .. with_separator(parms, format('%.0f', hands)) .. inchstr return true, outinfo end local function evaluate_condition(value, condition) -- Return true or false from applying a conditional expression to value, -- or throw an error if invalid. -- A very limited set of expressions is supported: -- v < 9 -- v * 9 < 9 -- where -- 'v' is replaced with value -- 9 is any number (as defined by Lua tonumber) -- only en digits are accepted -- '<' can also be '<=' or '>' or '>=' -- In addition, the following form is supported: -- LHS and RHS -- where -- LHS, RHS = any of above expressions. local function compare(value, text) local arithop, factor, compop, limit = text:match('^%s*v%s*([*]?)(.-)([<>]=?)(.*)$') if arithop == nil then error('Invalid default expression', 0) elseif arithop == '*' then factor = tonumber(factor) if factor == nil then error('Invalid default expression', 0) end value = value * factor end limit = tonumber(limit) if limit == nil then error('Invalid default expression', 0) end if compop == '<' then return value < limit elseif compop == '<=' then return value <= limit elseif compop == '>' then return value > limit elseif compop == '>=' then return value >= limit end error('Invalid default expression', 0) -- should not occur end local lhs, rhs = condition:match('^(.-%W)and(%W.*)') if lhs == nil then return compare(value, condition) end return compare(value, lhs) and compare(value, rhs) end local function get_default(value, unit_table) -- Return true, s where s = name of unit's default output unit, -- or return false, t where t is an error message table. -- Some units have a default that depends on the input value -- (the first value if a range of values is used). -- If '!' is in the default, the first bang-delimited field is an -- expression that uses 'v' to represent the input value. -- Example: 'v < 120 ! small ! big ! suffix' (suffix is optional) -- evaluates 'v < 120' as a boolean with result -- 'smallsuffix' if (value < 120), or 'bigsuffix' otherwise. -- Input must use en digits and '.' decimal mark. local default = data_code.default_exceptions[unit_table.defkey or unit_table.symbol] or unit_table.default if not default then local per = unit_table.per if per then local function a_default(v, u) local success, ucode = get_default(v, u) if not success then return '?' -- an unlikely error has occurred; will cause lookup of default to fail end -- Attempt to use only the first unit if a combination or output multiple. -- This is not bulletproof but should work for most cases. -- Where it does not work, the convert will need to specify the wanted output unit. local t = all_units[ucode] if t then local combo = t.combination if combo then -- For a multiple like ftin, the "first" unit (ft) is last in the combination. local i = t.multiple and table_len(combo) or 1 ucode = combo[i] end else -- Try for an automatically generated combination. local item = ucode:match('^(.-)%+') or ucode:match('^(%S+)%s') if all_units[item] then return item end end return ucode end local unit1, unit2 = per[1], per[2] local def1 = (unit1 and a_default(value, unit1) or unit_table.vprefix or '') local def2 = a_default(1, unit2) -- 1 because per unit of denominator return true, def1 .. '/' .. def2 end return false, { 'cvt_no_default', unit_table.symbol } end if default:find('!', 1, true) == nil then return true, default end local t = split(default, '!') if #t == 3 or #t == 4 then local success, result = pcall(evaluate_condition, value, t[1]) if success then default = result and t[2] or t[3] if #t == 4 then default = default .. t[4] end return true, default end end return false, { 'cvt_bad_default', unit_table.symbol } end local linked_pages -- to record linked pages so will not link to the same page more than once local function unlink(unit_table) -- Forget that the given unit has previously been linked (if it has). -- That is needed when processing a range of inputs or outputs when an id -- for the first range value may have been evaluated, but only an id for -- the last value is displayed, and that id may need to be linked. linked_pages[unit_table.unitcode or unit_table] = nil end local function make_link(link, id, unit_table) -- Return wikilink "[[link|id]]", possibly abbreviated as in examples: -- [[Mile|mile]] --> [[mile]] -- [[Mile|miles]] --> [[mile]]s -- However, just id is returned if: -- * no link given (so caller does not need to check if a link was defined); or -- * link has previously been used during the current convert (to avoid overlinking). local link_key if unit_table then link_key = unit_table.unitcode or unit_table else link_key = link end if not link or link == '' or linked_pages[link_key] then return id end linked_pages[link_key] = true -- Following only works for language en, but it should be safe on other wikis, -- and overhead of doing it generally does not seem worthwhile. local l = link:sub(1, 1):lower() .. link:sub(2) if link == id or l == id then return '[[' .. id .. ']]' elseif link .. 's' == id or l .. 's' == id then return '[[' .. id:sub(1, -2) .. ']]s' else return '[[' .. link .. '|' .. id .. ']]' end end local function variable_name(clean, unit_table, exp_multiplier, key_id) -- A unit name may depend on the value in some languages. -- Parameter clean is the unsigned value in en digits, as a string. -- It may represent a number ("1.0") or a fraction ("1+2/3"). -- In varname, fields are separated with "!" and are not empty. -- A field for a unit using an SI prefix has the prefix name inserted, -- replacing '#' if found, or before the field otherwise. if clean:match('[./]') or clean:find('⁄', 1, true) then -- float or fraction if exp_multiplier then clean = exp_multiplier -- force selection of name for a large integer else clean = 34.5 -- force selection of name for a float value end else clean = tonumber(clean) * (exp_multiplier or 1) end local name1, vname if key_id == 'pername' and unit_table.pername then vname = unit_table.pername elseif unit_table.varname then local splitvname = split(unit_table.varname, '!') name1 = unit_table.name1 vname = mw.language.getContentLanguage():convertPlural(clean, name1, unpack(splitvname)) else return clean == 1 and unit_table.name1 or unit_table.name2 end if vname == name1 then -- SI prefix (if any) has been inserted by unit_prefixed_mt. else local si_name = rawget(unit_table, 'si_name') or '' local pos = vname:find('#', 1, true) if pos then vname = vname:sub(1, pos - 1) .. si_name .. vname:sub(pos + 1) else vname = si_name .. vname end end return vname end local function linked_id(parms, unit_table, key_id, want_link, clean, exp_multiplier) -- Return final unit id (symbol or name), optionally with a wikilink, -- and update unit_table.sep if required. -- key_id is one of: 'symbol', 'sym_us', 'name1', 'name1_us', 'name2', 'name2_us', 'pername'. local abbr_on = (key_id == 'symbol' or key_id == 'sym_us') if abbr_on and want_link then local symlink = rawget(unit_table, 'symlink') if symlink then return symlink -- for exceptions that have the linked symbol built-in end end local multiplier = rawget(unit_table, 'multiplier') local per = unit_table.per if per then local paren1, paren2 = '', '' -- possible parentheses around bottom unit local unit1 = per[1] -- top unit_table, or nil local unit2 = per[2] -- bottom unit_table if abbr_on then if not unit1 then unit_table.sep = '' -- no separator in "$2/acre" end if not want_link then local symbol = unit_table.symbol_raw if symbol then return symbol -- for exceptions that have the symbol built-in end end if (unit2.symbol):find('⋅', 1, true) then paren1, paren2 = '(', ')' end end local key_id2 -- unit2 is always singular if key_id == 'name2' then key_id2 = 'name1' elseif key_id == 'name2_us' then key_id2 = 'name1_us' else key_id2 = key_id end if key_id2 == 'name1' or key_id2 == 'name1_us' then key_id2 = unit2.pername and 'pername' or key_id2 -- ukwiki has some units with a different name in "per unitname" end local result if abbr_on then result = '/' elseif omitsep then result = per_word elseif unit1 then result = ' ' .. per_word .. ' ' else result = per_word .. ' ' end if want_link and unit_table.link then if varname and not abbr_on then result = (unit1 and variable_name(clean, unit1, exp_multiplier) or '') .. result .. variable_name('1', unit2, exp_multiplier, key_id2) else result = (unit1 and linked_id(parms, unit1, key_id, false, clean) or '') .. result .. linked_id(parms, unit2, key_id2, false, '1') end if omit_separator(result) then unit_table.sep = '' end return make_link(unit_table.link, result, unit_table) end if unit1 then result = linked_id(parms, unit1, key_id, want_link, clean) .. result if unit1.sep then unit_table.sep = unit1.sep end elseif omitsep then unit_table.sep = '' end return result .. paren1 .. linked_id(parms, unit2, key_id2, want_link, '1') .. paren2 end if multiplier then -- A multiplier (like "100" in "100km") forces the unit to be plural. multiplier = from_en(multiplier) if not omitsep then multiplier = multiplier .. (abbr_on and '&nbsp;' or ' ') end if not abbr_on then if key_id == 'name1' then key_id = 'name2' elseif key_id == 'name1_us' then key_id = 'name2_us' end end else multiplier = '' end local id = unit_table.fixed_name or ((varname and not abbr_on) and variable_name(clean, unit_table, exp_multiplier, key_id) or unit_table[key_id]) if omit_separator(id) then unit_table.sep = '' end if want_link then local link = data_code.link_exceptions[unit_table.linkey or unit_table.symbol] or unit_table.link if link then local before = '' local i = unit_table.customary if i == 1 and parms.opt_sp_us then i = 2 -- show "U.S." not "US" end if i == 3 and abbr_on then i = 4 -- abbreviate "imperial" to "imp" end local customary = text_code.customary_units[i] if customary then -- LATER: This works for language en only, but it's esoteric so ignore for now. local pertext if id:sub(1, 1) == '/' then -- Want unit "/USgal" to display as "/U.S. gal", not "U.S. /gal". pertext = '/' id = id:sub(2) elseif id:sub(1, 4) == 'per ' then -- Similarly want "per U.S. gallon", not "U.S. per gallon" (but in practice this is unlikely to be used). pertext = 'per ' id = id:sub(5) else pertext = '' end -- Omit any "US"/"U.S."/"imp"/"imperial" from start of id since that will be inserted. local removes = (i < 3) and { 'US&nbsp;', 'US ', 'U.S.&nbsp;', 'U.S. ' } or { 'imp&nbsp;', 'imp ', 'imperial ' } for _, prefix in ipairs(removes) do local plen = #prefix if id:sub(1, plen) == prefix then id = id:sub(plen + 1) break end end before = pertext .. make_link(customary.link, customary[1]) .. ' ' end id = before .. make_link(link, id, unit_table) end end return multiplier .. id end local function make_id(parms, which, unit_table) -- Return id, f where -- id = unit name or symbol, possibly modified -- f = true if id is a name, or false if id is a symbol -- using the value for index 'which', and for 'in' or 'out' (unit_table.inout). -- Result is '' if no symbol/name is to be used. -- In addition, set unit_table.sep = ' ' or '&nbsp;' or '' -- (the separator that caller will normally insert before the id). if parms.opt_values then unit_table.sep = '' return '' end local inout = unit_table.inout local info = unit_table.valinfo[which] local lk = parms.lk local want_link = (lk == 'on' or lk == inout) local singular = info.singular local want_name local exp_multiplier if unit_table.usename then want_name = true else if parms.abbr_org == nil then if parms.wantname then want_name = true end if unit_table.usesymbol then want_name = false end end if want_name == nil then local abbr = parms.abbr if abbr == 'on' or abbr == inout or (abbr == 'mos' and inout == 'out') then want_name = false else want_name = true end end end local key if want_name then if lk == nil and unit_table.builtin == 'hand' then want_link = true end if parms.opt_use_nbsp then unit_table.sep = '&nbsp;' else unit_table.sep = ' ' end if parms.opt_singular then local value if inout == 'in' then value = info.value else value = info.absvalue end if value then -- some unusual units do not always set value field value = abs(value) singular = (0 < value and value < 1.0001) end end if unit_table.engscale then -- engscale: so "|1|e3kg" gives "1 thousand kilograms" (plural) singular = false exp_multiplier = 10^unit_table.engscale.exponent -- '1 gram' and '1 thousand grams', for example, may use different names for the unit in some languages end key = (parms.opt_adjectival or singular) and 'name1' or 'name2' if parms.opt_sp_us then key = key .. '_us' end else if unit_table.builtin == 'hand' then if parms.opt_hand_hh then unit_table.symbol = 'hh' -- LATER: might want i18n applied to this end end unit_table.sep = '&nbsp;' key = parms.opt_sp_us and 'sym_us' or 'symbol' end return linked_id(parms, unit_table, key, want_link, info.clean, exp_multiplier), want_name end local function decorate_value(parms, unit_table, which, enable_number_word) -- If needed, update unit_table so values will be shown with extra information. -- For consistency with the old template (but different from fmtpower), -- the style to display powers of 10 includes "display:none" to allow some -- browsers to copy, for example, "10³" as "10^3", rather than as "103". -- The engscale table may have entries such as either of the following: -- ["3"] = { "thousand", exponent = 3 }, -- ["3"] = { name1 = "A", varname = "B!C!D", exponent = 3 }, -- The first option always uses "thousand" as the exponent name. -- The second option uses one of A, B, C, D as the exponent name, depending on the value. local info local engscale = unit_table.engscale local prefix = unit_table.vprefix if engscale or prefix then info = unit_table.valinfo[which] if info.decorated then return -- do not redecorate if repeating convert end info.decorated = true if engscale then -- Range |10|-|20|e3km| gives '10×10³–20×10³' or '10–20 thousand'. local inout = unit_table.inout local abbr = parms.abbr if (abbr == 'on' or abbr == inout) and not (unit_table.this_number_word or parms.number_word) then info.show = info.show .. '<span style="margin-left:0.2em">×<span style="margin-left:0.1em">' .. from_en('10') .. '</span></span><s style="display:none">^</s>^{' .. from_en(tostring(engscale.exponent)) .. '}' elseif enable_number_word then local number_id local name = engscale.varname and variable_name(info.clean, engscale) or engscale[1] if parms.lk == 'on' or parms.lk == inout then number_id = make_link(engscale.link, name) else number_id = name end -- WP:NUMERAL recommends "&nbsp;" in values like "12 million". info.show = info.show .. (parms.opt_adjectival and '-' or '&nbsp;') .. number_id end end if prefix then info.show = prefix .. info.show end end end local function process_input(parms, in_current) -- Processing required once per conversion. -- Return block of text to represent input (value/unit). if parms.opt_output_only or parms.opt_output_number_only or parms.opt_output_unit_only then parms.joins = { '', '' } return '' end local first_unit local composite = in_current.composite -- nil or table of units if composite then first_unit = composite[1] else first_unit = in_current end local id1, want_name = make_id(parms, 1, first_unit) local sep = first_unit.sep -- separator between value and unit, set by make_id local preunit = parms.preunit1 if preunit then sep = '' -- any separator is included in preunit else preunit = '' end if parms.opt_input_unit_only then parms.joins = { '', '' } if composite then local parts = { id1 } for i, unit in ipairs(composite) do if i > 1 then table.insert(parts, (make_id(parms, 1, unit))) end end id1 = table.concat(parts, ' ') end if want_name and parms.opt_adjectival then return preunit .. hyphenated(id1) end return preunit .. id1 end if parms.opt_also_symbol and not composite and not parms.opt_flip then local join1 = parms.joins[1] if join1 == ' (' or join1 == ' [' then parms.joins = { ' [' .. first_unit[parms.opt_sp_us and 'sym_us' or 'symbol'] .. ']' .. join1 , parms.joins[2] } end end if in_current.builtin == 'mach' and first_unit.sep ~= '' then -- '' means omitsep with non-enwiki name local prefix = id1 .. '&nbsp;' local range = parms.range local valinfo = first_unit.valinfo local result = prefix .. valinfo[1].show if range then -- For simplicity and because more not needed, handle one range item only. local prefix2 = make_id(parms, 2, first_unit) .. '&nbsp;' result = range_text(range[1], want_name, parms, result, prefix2 .. valinfo[2].show, 'in', {spaced=true}) end return preunit .. result end if composite then -- Simplify: assume there is no range, and no decoration. local mid = (not parms.opt_flip) and parms.mid or '' local sep1 = '&nbsp;' local sep2 = ' ' if parms.opt_adjectival and want_name then sep1 = '-' sep2 = '-' end if omitsep and sep == '' then -- Testing the id of the most significant unit should be sufficient. sep1 = '' sep2 = '' end local parts = { first_unit.valinfo[1].show .. sep1 .. id1 } for i, unit in ipairs(composite) do if i > 1 then table.insert(parts, unit.valinfo[1].show .. sep1 .. (make_id(parms, 1, unit))) end end return table.concat(parts, sep2) .. mid end local add_unit = (parms.abbr == 'mos') or parms[parms.opt_flip and 'out_range_x' or 'in_range_x'] or (not want_name and parms.abbr_range_x) local range = parms.range if range and not add_unit then unlink(first_unit) end local id = range and make_id(parms, range.n + 1, first_unit) or id1 local extra, was_hyphenated = hyphenated_maybe(parms, want_name, sep, id, 'in') if was_hyphenated then add_unit = false end local result local valinfo = first_unit.valinfo if range then for i = 0, range.n do local enable_number_word if i == range.n then add_unit = false enable_number_word = true end decorate_value(parms, first_unit, i+1, enable_number_word) local show = valinfo[i+1].show if add_unit then show = show .. first_unit.sep .. (i == 0 and id1 or make_id(parms, i+1, first_unit)) end if i == 0 then result = show else result = range_text(range[i], want_name, parms, result, show, 'in') end end else decorate_value(parms, first_unit, 1, true) result = valinfo[1].show end return result .. preunit .. extra end local function process_one_output(parms, out_current) -- Processing required for each output unit. -- Return block of text to represent output (value/unit). local inout = out_current.inout -- normally 'out' but can be 'in' for order=out local id1, want_name = make_id(parms, 1, out_current) local sep = out_current.sep -- set by make_id local preunit = parms.preunit2 if preunit then sep = '' -- any separator is included in preunit else preunit = '' end if parms.opt_output_unit_only then if want_name and parms.opt_adjectival then return preunit .. hyphenated(id1) end return preunit .. id1 end if out_current.builtin == 'mach' and out_current.sep ~= '' then -- '' means omitsep with non-enwiki name local prefix = id1 .. '&nbsp;' local range = parms.range local valinfo = out_current.valinfo local result = prefix .. valinfo[1].show if range then -- For simplicity and because more not needed, handle one range item only. result = range_text(range[1], want_name, parms, result, prefix .. valinfo[2].show, inout, {spaced=true}) end return preunit .. result end local add_unit = (parms[parms.opt_flip and 'in_range_x' or 'out_range_x'] or (not want_name and parms.abbr_range_x)) and not parms.opt_output_number_only local range = parms.range if range and not add_unit then unlink(out_current) end local id = range and make_id(parms, range.n + 1, out_current) or id1 local extra, was_hyphenated = hyphenated_maybe(parms, want_name, sep, id, inout) if was_hyphenated then add_unit = false end local result local valinfo = out_current.valinfo if range then for i = 0, range.n do local enable_number_word if i == range.n then add_unit = false enable_number_word = true end decorate_value(parms, out_current, i+1, enable_number_word) local show = valinfo[i+1].show if add_unit then show = show .. out_current.sep .. (i == 0 and id1 or make_id(parms, i+1, out_current)) end if i == 0 then result = show else result = range_text(range[i], want_name, parms, result, show, inout) end end else decorate_value(parms, out_current, 1, true) result = valinfo[1].show end if parms.opt_output_number_only then return result end return result .. preunit .. extra end local function make_output_single(parms, in_unit_table, out_unit_table) -- Return true, item where item = wikitext of the conversion result -- for a single output (which is not a combination or a multiple); -- or return false, t where t is an error message table. if parms.opt_order_out and in_unit_table.unitcode == out_unit_table.unitcode then out_unit_table.valinfo = in_unit_table.valinfo else out_unit_table.valinfo = collection() for _, v in ipairs(in_unit_table.valinfo) do local success, info = cvtround(parms, v, in_unit_table, out_unit_table) if not success then return false, info end out_unit_table.valinfo:add(info) end end return true, process_one_output(parms, out_unit_table) end local function make_output_multiple(parms, in_unit_table, out_unit_table) -- Return true, item where item = wikitext of the conversion result -- for an output which is a multiple (like 'ftin'); -- or return false, t where t is an error message table. local inout = out_unit_table.inout -- normally 'out' but can be 'in' for order=out local multiple = out_unit_table.multiple -- table of scaling factors (will not be nil) local combos = out_unit_table.combination -- table of unit tables (will not be nil) local abbr = parms.abbr local abbr_org = parms.abbr_org local disp = parms.disp local want_name = (abbr_org == nil and (disp == 'or' or disp == 'slash')) or not (abbr == 'on' or abbr == inout or abbr == 'mos') local want_link = (parms.lk == 'on' or parms.lk == inout) local mid = parms.opt_flip and parms.mid or '' local sep1 = '&nbsp;' local sep2 = ' ' if parms.opt_adjectival and want_name then sep1 = '-' sep2 = '-' end local do_spell = parms.opt_spell_out parms.opt_spell_out = nil -- so the call to cvtround does not spell the value local function make_result(info, isfirst) local fmt, outvalue, sign local results = {} for i = 1, #combos do local tfrac, thisvalue, strforce local out_current = combos[i] out_current.inout = inout local scale = multiple[i] if i == 1 then -- least significant unit ('in' from 'ftin') local decimals out_current.frac = out_unit_table.frac local success, outinfo = cvtround(parms, info, in_unit_table, out_current) if not success then return false, outinfo end if isfirst then out_unit_table.valinfo = { outinfo } -- in case output value of first least significant unit is needed end sign = outinfo.sign tfrac = outinfo.fraction_table if outinfo.is_scientific then strforce = outinfo.show decimals = '' elseif tfrac then decimals = '' else local show = outinfo.show -- number as a string in local language local p1, p2 = show:find(numdot, 1, true) decimals = p1 and show:sub(p2 + 1) or '' -- text after numdot, if any end fmt = '%.' .. ulen(decimals) .. 'f' -- to reproduce precision if decimals == '' then if tfrac then outvalue = floor(outinfo.raw_absvalue) -- integer part only; fraction added later else outvalue = floor(outinfo.raw_absvalue + 0.5) -- keep all integer digits of least significant unit end else outvalue = outinfo.absvalue end end if scale then outvalue, thisvalue = divide(outvalue, scale) else thisvalue = outvalue end local id if want_name then if varname then local clean if strforce or tfrac then clean = '.1' -- dummy value to force name for floating point else clean = format(fmt, thisvalue) end id = variable_name(clean, out_current) else local key = 'name2' if parms.opt_adjectival then key = 'name1' elseif tfrac then if thisvalue == 0 then key = 'name1' end elseif parms.opt_singular then if 0 < thisvalue and thisvalue < 1.0001 then key = 'name1' end else if thisvalue == 1 then key = 'name1' end end id = out_current[key] end else id = out_current['symbol'] end if i == 1 and omit_separator(id) then -- Testing the id of the least significant unit should be sufficient. sep1 = '' sep2 = '' end if want_link then local link = out_current.link if link then id = make_link(link, id, out_current) end end local strval local spell_inout = (i == #combos or outvalue == 0) and inout or '' -- trick so the last value processed (first displayed) has uppercase, if requested if strforce and outvalue == 0 then sign = '' -- any sign is in strforce strval = strforce -- show small values in scientific notation; will only use least significant unit elseif tfrac then local wholestr = (thisvalue > 0) and tostring(thisvalue) or nil strval = format_fraction(parms, spell_inout, false, wholestr, tfrac.numstr, tfrac.denstr, do_spell) else strval = (thisvalue == 0) and from_en('0') or with_separator(parms, format(fmt, thisvalue)) if do_spell then strval = spell_number(parms, spell_inout, strval) or strval end end table.insert(results, strval .. sep1 .. id) if outvalue == 0 then break end fmt = '%.0f' -- only least significant unit can have a non-integral value end local reversed, count = {}, #results for i = 1, count do reversed[i] = results[count + 1 - i] end return true, sign .. table.concat(reversed, sep2) end local valinfo = in_unit_table.valinfo local success, result = make_result(valinfo[1], true) if not success then return false, result end local range = parms.range if range then for i = 1, range.n do local success, result2 = make_result(valinfo[i+1]) if not success then return false, result2 end result = range_text(range[i], want_name, parms, result, result2, inout, {spaced=true}) end end return true, result .. mid end local function process(parms, in_unit_table, out_unit_table) -- Return true, s, outunit where s = final wikitext result, -- or return false, t where t is an error message table. linked_pages = {} local success, bad_output local bad_input_mcode = in_unit_table.bad_mcode -- nil if input unit is a valid convert unit local out_unit = parms.out_unit if out_unit == nil or out_unit == '' or type(out_unit) == 'function' then -- out_unit can be set to a function by adjustparameters in Module:Convert/wikidata. if bad_input_mcode or parms.opt_input_unit_only then bad_output = '' else local getdef = type(out_unit) == 'function' and out_unit or get_default success, out_unit = getdef(in_unit_table.valinfo[1].value, in_unit_table) parms.out_unit = out_unit if not success then bad_output = out_unit end end end if not bad_output and not out_unit_table then success, out_unit_table = lookup(parms, out_unit, 'any_combination') if success then local mismatch = check_mismatch(in_unit_table, out_unit_table) if mismatch then bad_output = mismatch end else bad_output = out_unit_table end end local lhs, rhs local flipped = parms.opt_flip and not bad_input_mcode if bad_output then rhs = (bad_output == '') and '' or message(parms, bad_output) elseif parms.opt_input_unit_only then rhs = '' else local combos -- nil (for 'ft' or 'ftin'), or table of unit tables (for 'm ft') if not out_unit_table.multiple then -- nil/false ('ft' or 'm ft'), or table of factors ('ftin') combos = out_unit_table.combination end local frac = parms.frac -- nil or denominator of fraction for output values if frac then -- Apply fraction to the unit (if only one), or to non-SI units (if a combination), -- except that if a precision is also specified, the fraction only applies to -- the hand unit; that allows the following result: -- {{convert|156|cm|in hand|1|frac=2}} → 156 centimetres (61.4 in; 15.1½ hands) -- However, the following is handled elsewhere as a special case: -- {{convert|156|cm|hand in|1|frac=2}} → 156 centimetres (15.1½ hands; 61½ in) if combos then local precision = parms.precision for _, unit in ipairs(combos) do if unit.builtin == 'hand' or (not precision and not unit.prefixes) then unit.frac = frac end end else out_unit_table.frac = frac end end local outputs = {} local imax = combos and #combos or 1 -- 1 (single unit) or number of unit tables if imax == 1 then parms.opt_order_out = nil -- only useful with an output combination end if not flipped and not parms.opt_order_out then -- Process left side first so any duplicate links (from lk=on) are suppressed -- on right. Example: {{convert|28|e9pc|e9ly|abbr=off|lk=on}} lhs = process_input(parms, in_unit_table) end for i = 1, imax do local success, item local out_current = combos and combos[i] or out_unit_table out_current.inout = 'out' if i == 1 then if imax > 1 and out_current.builtin == 'hand' then out_current.out_next = combos[2] -- built-in hand can influence next unit in a combination end if parms.opt_order_out then out_current.inout = 'in' end end if out_current.multiple then success, item = make_output_multiple(parms, in_unit_table, out_current) else success, item = make_output_single(parms, in_unit_table, out_current) end if not success then return false, item end outputs[i] = item end if parms.opt_order_out then lhs = outputs[1] table.remove(outputs, 1) end local sep = parms.table_joins and parms.table_joins[2] or parms.join_between rhs = table.concat(outputs, sep) end if flipped or not lhs then local input = process_input(parms, in_unit_table) if flipped then lhs = rhs rhs = input else lhs = input end end if parms.join_before then lhs = parms.join_before .. lhs end local wikitext if bad_input_mcode then if bad_input_mcode == '' then wikitext = lhs else wikitext = lhs .. message(parms, bad_input_mcode) end elseif parms.table_joins then wikitext = parms.table_joins[1] .. lhs .. parms.table_joins[2] .. rhs else wikitext = lhs .. parms.joins[1] .. rhs .. parms.joins[2] end if parms.warnings and not bad_input_mcode then wikitext = wikitext .. parms.warnings end return true, get_styles(parms) .. wikitext, out_unit_table end local function _main_convert(confArgs, parmsArgs, frame) -- Do convert, and if needed, do it again with higher default precision. local parms = { frame = frame or mw.getCurrentFrame() } -- will hold template arguments, after translation set_config(confArgs) local success, result = get_parms(parms, parmsArgs) if success then if type(result) ~= 'table' then return tostring(result) end local in_unit_table = result local out_unit_table for _ = 1, 2 do -- use counter so cannot get stuck repeating convert success, result, out_unit_table = process(parms, in_unit_table, out_unit_table) if success and parms.do_convert_again then parms.do_convert_again = false else break end end end -- If input=x gives a problem, the result should be just the user input -- (if x is a property like P123 it has been replaced with ''). -- An unknown input unit would display the input and an error message -- with success == true at this point. -- Also, can have success == false with a message that outputs an empty string. if parms.input_text then if success and not parms.have_problem then return result end local cat if parms.tracking then -- Add a tracking category using the given text as the category sort key. -- There is currently only one type of tracking, but in principle multiple -- items could be tracked, using different sort keys for convenience. cat = wanted_category('tracking', parms.tracking) end return parms.input_text .. (cat or '') end if parms.error_text then if success and not parms.have_problem then return result end return parms.error_text end return success and result or message(parms, result) end local function main_convert(frame) return _main_convert(frame.args, frame:getParent().args, frame) end local function _unit(unitcode, options) -- Helper function for Module:Val to look up a unit. -- Parameter unitcode must be a string to identify the wanted unit. -- Parameter options must be nil or a table with optional fields: -- value = number (for sort key; default value is 1) -- scaled_top = nil for a normal unit, or a number for a unit which is -- the denominator of a per unit (for sort key) -- si = { 'symbol', 'link' } -- (a table with two strings) to make an SI unit -- that will be used for the look up -- link = true if result should be [[linked]] -- sort = 'on' or 'debug' if result should include a sort key in a -- span element ('debug' makes the key visible) -- name = true for the name of the unit instead of the symbol -- us = true for the US spelling of the unit, if any -- Return nil if unitcode is not a non-empty string. -- Otherwise return a table with fields: -- text = requested symbol or name of unit, optionally linked -- scaled_value = input value adjusted by unit scale; used for sort key -- sortspan = span element with sort key like that provided by {{ntsh}}, -- calculated from the result of converting value -- to a base unit with scale 1. -- unknown = true if the unitcode was not known unitcode = strip(unitcode) if unitcode == nil or unitcode == '' then return nil end set_config({}) linked_pages = {} options = options or {} local parms = { abbr = options.name and 'off' or 'on', lk = options.link and 'on' or nil, opt_sp_us = options.us and true or nil, opt_ignore_error = true, opt_no_extra = true, -- do not add pages using this function to 'what links here' for Module:Convert/extra opt_sortable_on = options.sort == 'on' or options.sort == 'debug', opt_sortable_debug = options.sort == 'debug', } if options.si then -- Make a dummy table of units (just one unit) for lookup to use. -- This makes lookup recognize any SI prefix in the unitcode. local symbol = options.si[1] or '?' parms.unittable = { [symbol] = { _name1 = symbol, _name2 = symbol, _symbol = symbol, utype = symbol, scale = symbol == 'g' and 0.001 or 1, prefixes = 1, default = symbol, link = options.si[2], }} end local success, unit_table = lookup(parms, unitcode, 'no_combination') if not success then unit_table = setmetatable({ symbol = unitcode, name2 = unitcode, utype = unitcode, scale = 1, default = '', defkey = '', linkey = '' }, unit_mt) end local value = tonumber(options.value) or 1 local clean = tostring(abs(value)) local info = { value = value, altvalue = value, singular = (clean == '1'), clean = clean, show = clean, } unit_table.inout = 'in' unit_table.valinfo = { info } local sortspan, scaled_value if options.sort then sortspan, scaled_value = make_table_or_sort(parms, value, info, unit_table, options.scaled_top) end return { text = make_id(parms, 1, unit_table), sortspan = sortspan, scaled_value = scaled_value, unknown = not success and true or nil, } end return { convert = main_convert, _convert = _main_convert, _unit = _unit } 3xhecqrfsbscf4dds5ynxcbi0xksed3 0 56630 853092 808929 2026-04-12T09:05:32Z Enkhsaihan2005 64429 853092 wikitext text/x-wiki {{Short description|Roman Catholic basilica and landmark in Vatican City}} {{Инфобокс сүм | denomination = [[Католик сүм|Католик]] | sui iuris church = [[Латин сүм]] | name = Гэгээн Петрийн цогчин дуган | fullname = Ватикан дахь Гэгээн Петрийн папын сүм | native_name = {{unbulleted list|{{native name|it|Basilica di San Pietro}}|{{native name|la|Basilica Sancti Petri}}}} | image = Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg | image_size = 270px | img capt = [[Гэгээн Петрийн талбай]]гаас харагдах сүмийн гол [[фасад]] болон [[бөмбөгөр орой]] | pushpin map = | pushpin label position = none | pushpin map alt = | coordinates = {{coord|41|54|08|N|12|27|12|E|display=inline,title}} | map caption = | country = [[Ватикан]] | location = | tradition = [[Ромын ёслол]] | website = {{URL|https://www.basilicasanpietro.va/en|Гэгээн Петрийн цогчин дуган}} | dedication = [[Гэгээн Петр]] | consecrated date = 1626 оны 11 сарын 18 | status = [[Гол цогчин дуган|Папын цогчин дуган]] | architect = {{unbulleted list || [[Бернардо Росселлино]], [[Жулиано да Сангалло]], [[Донато Браманте]], [[Рафаэль Санти]], [[Жованни Жокондо]], [[Антонио да Сангалло]], [[Бальдассаре Перуцци]], [[Микеланжело]], [[Доменико Фонтана]], [[Жакомо делла Порта]], [[Жакомо да Виньола]], [[Пирро Лигорио]], [[Карло Мадерна]], [[Жованни Лоренцо Бернини]], [[Франческо Борромини]]}} | style = [[Сэргэн мандалтын архитектур|Сэргэн мандалтын]], [[Барокко архитектур|барокко]] | groundbreaking = 4 сарын 18, 1506 | completed date = {{end date|1626|11|18}} | capacity = 60,000 зогсож <br /> болон 20,000 суугаа<ref> {{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/article/150720-Vatican-360-Degree-Tour-Saint-Peters-Basilica#:~:text=Its%20capacity%20is%20enormous%E2%80%94it%20can%20hold%2020%2C000,the%20baldachin%2C%20the%20great%20canopy%20over%20the |title=Take Amazing 360° Tour of St. Peter's in Vatican City |date=2015-07-19 |website=National Geographic |access-date=2026-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223081735/https://www.nationalgeographic.com/travel/article/150720-Vatican-360-Degree-Tour-Saint-Peters-Basilica | archive-date=2021-02-23}} </ref> | length = {{convert|220|m|ft}} | width = {{convert|150|m|ft}} | height max = {{convert|136.6|m|ft}}<ref name="DomeHeight">{{cite web |title=St. Peter's Basilica - Dome |url=https://www.vaticanstate.va/it/monumenti/basilica-di-san-pietro/cupola.html |publisher=Ватикан Хот Улс |access-date=2026-04-12 |language=it |archive-date=2020-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200719235438/https://www.vaticanstate.va/it/monumenti/basilica-di-san-pietro/cupola.html |url-status=live }}</ref> | height nave = {{convert|46.2|m|ft}} | dome dia outer = {{convert|42|m|ft}} | dome dia inner = {{convert|41.5|m|ft}} <!-- -Please don't add any more specifications here. The IMPORTANT concept, that it is a very large building, has been dealt with. - -->| diocese = [[Ромын хамбын муж|Ром]] | archpriest = [[Мауро Гамбетти]] | embedded = {{Infobox designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Ватикан хот | designation1_date = 1984 (8-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]]) | designation1_type = Соёлын | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/286 286] | designation1_criteria = i, ii, iv, vi | designation1_free1name = Бүс нутаг | designation1_free1value = [[Европ дахь дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ ба Хойд Америк]] }} }} '''Гэгээн Петрийн их цогчин дуган''' ([[Латин хэл|лат]]. ''Basilica Sancti Petri'', [[Итали хэл|итал]]. ''Basilica di San Pietro'') нь [[Ватикан]] хот улсад орших дэлхийн [[Католик|католик шашны]] хамгийн гол сүм юм. Гэгээн Петрийн цогчин дуган нь [[Ватикан]] улсын төв талбайд оршдог уран барилгын гайхамшигт дурсгал бөгөөд [[Есүс Христ|Есүс Христийн]] шавь, анхны [[Пап]] [[Гэгээн Петр|Петрийн]] нэрээр нэрлэгджээ. [[Файл:Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg|thumb|320x320px]] [[Донато Браманте]], [[Рафаэль Санти]], [[Микеланжело|Микеланжело Буонаротти]], [[Жовани Бернини]], [[Карло Мадерна]] зэрэг хэд хэдэн үеийн агуу урлагийн мастерууд Гэгээн Петрийн цогчин дуганыг бүтээхэд ажилласан байна. Уг сүмийн дотор 15 мянга орчим хүн, гадна талбайд 60 мянга орчим хүний багтаамжтай ажээ. == Түүх == Анхны сүм хийдийг 326 онд Христийн шашны анхны эзэн хаан Их Константин хааны үед барьжээ. Энд Эзэн хаан Гэгээн Петрийн шарилыг оршуулахыг тушаасан байна. Ийнхүү ирээдүйн сүмийн тахилын ширээг Гэгээн Петрийн саркофаг бүхий бунханыг суурилуулжээ. 15-р зуунд арван нэгэн зууны турш оршин тогтнож байсан сүм нь нурах аюулд орж, Пап лам V Николасын үед өргөтгөл хийж, сэргээн босгох ажил эхэлжээ. Энэ асуудлыг II Юлий үндсээр нь шийдэж, эртний хийдийн суурин дээр асар том сүм хийд барихаар төлөвлөж байсан бөгөөд энэ нь шашны сүм хийдүүд болон одоо байгаа Христийн сүмүүдийг хоёуланг нь гэрэлтүүлж, улмаар папын төрийг бэхжүүлж, католик шашны нөлөөллийг дэлгэрүүлэхэд том алхам болсон байна. Гэгээн Петрийн сүмийн зураг төсөл, барилгын ажилд Италийн бараг бүх томоохон уран барималчид оролцсон. 1506 онд 16-р зууны Ромын сонгодог үзлийн архитектурыг бүтээгчдийн нэг, архитектор Донато Браманте-гийн төслийг батлав. Брамантег нас барсны дараа 1514-1520 онд барилгын ажлыг Латин загалмай хэлбэрээр базиликийн төлөвлөгөөний уламжлалт хэлбэрт буцаж ирсэн [[Рафаэль Санти]], дараа нь төв бүтэц дээр суурьшсан Балдассаре Перузци, Антонио да Сангалло нар удирдаж байсан. Эцэст нь 1546 онд [[Микеланжело|Микеланжело Буонарроти]] уг ажлыг удирдан чиглүүлж байжээ. Сүмийг барьж байгуулахтай зэрэгцэн Папын адислалыг хүлээн авах эсвэл шашны баяр ёслолд оролцохоор сүм рүү цуглардаг олон тооны итгэгчдийг хүлээн авах талбайг түүний урд байрлуулах шаардлагатай болсон. Энэ ажлыг 1656-1667 онд Гэгээн Петрийн талбайг бүтээсэн Жованни Лоренцо Бернини гүйцэтгэсэн нь дэлхийн хот төлөвлөлтийн практикийн хамгийн шилдэг бүтээлүүдийн нэг юм. Ийнхүү Италийн барокко эрин үеийн соёлын гайхамшигт дурсгалыг төлөөлсөн томоохон архитектурын цогц чуулга бий болжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Saint Peter's Basilica|Гэгээн Петрийн цогчин дуган}} {{Wiktionary}} [[Ангилал:Гэгээн Петрийн цогчин дуган| ]] [[Ангилал:Сэргэн мандалтын үеийн Ватиканы барилга байгууламж]] [[Ангилал:Гэгээн Петрийн сүм]] [[Ангилал:Гэгээн Петр]] [[Ангилал:Алтан Сарнай шагналтан]] [[Ангилал:Бароккогийн сүм]] [[Ангилал:Католик шашны мөргөлийн суурин]] [[Ангилал:Ватиканы соёлын дурсгал]] [[Ангилал:Ватиканы сүмийн барилга]] [[Ангилал:Бөмбөгөр оройт сүм]] [[Ангилал:Европын сүмийн барилга]] [[Ангилал:1620-иод онд барьсан]] dfif2xoltabgs5chz8aivdqs1pvx1lx 10 62046 853024 603424 2026-04-11T16:57:47Z Enkhsaihan2005 64429 853024 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}} | autoheaders = yes | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}} | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|<div style="font-weight:bold; text-align:center;">Building details</div>}} | above = {{if empty|{{{name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | subheader = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | imagestyle = text-align: center | captionstyle = text-align: center | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}} | caption2 = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}} | image3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}} |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |float = center |mark = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}} |marksize= 7 |label = {{{pushpin_label|}}} |relief = {{{pushpin_relief|}}} |border = infobox |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Location within {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}} |width = {{{pushpin_mapsize|}}} }} |<!-- else if map_type is blank -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}<!-- end if map_type -->}} | caption3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |<!-- leave blank -->| {{{map_caption|}}} }} | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-type = landmark | mapframe-marker = building | mapframe-marker-color = #919090 | mapframe-stroke-color = #525252 | mapframe-stroke-width = 3 | mapframe-shape-fill = #dbdbdb | mapframe-caption = Interactive map of the {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} area }} | label1 = Хуучин нэр | data1 = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}} | class1 = nickname | label2 = Бусад нэр | data2 = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}} | class2 = nickname | label3 = Нэрийн гарал | data3 = {{{etymology|}}} | label4 = Зочид буудлын сүлжээ | data4 = {{{hotel_chain|}}} | header5 = Өндөр | data6 = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}} |Tallest in {{if empty|{{{highest_region|}}}|the world}}<!-- --> {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} |from {{{highest_start|}}} to {{{highest_end|}}} |{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}<!-- -->{{#if:{{{highest_end|}}}|until {{{highest_end}}} }}<!-- -->}}{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}} }} | label7 = Preceded by | data7 = {{{highest_prev|}}} | label8 = Surpassed by | data8 = {{{highest_next|}}} | header9 = Ерөнхий мэдээлэл | label10 = Төлөв | class10 = category | data10 = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}} | built | completed | finished | complete = Дууссан | destroyed = Сүйрсэн | demolished = Нураагдсан | on hold = Царцсан | incomplete | unfinished | under construction = Баригдаж буй | cancelled | canceled | never built = Баригдаагүй | topped out | topped-out = [[Topping out|Topped-out]] | planned | proposed = Санал болгосон | approved = Approved | #default = {{{status|}}} }}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|[[Topping out|Topped-out]]}} }} }} | label11 = Төрөл | data11 = {{{building_type|}}} | class11 = category | label12 = Архитектурын маяг | data12 = {{{architectural_style|}}} | class12 = category | label13 = Ангилал | data13 = {{{classification|}}} | class13 = category | class14 = label | label14 = Байршил | data14 = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}} | label18 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data18 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}} | label19 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data19 = {{{grid_position|}}} | label20 = Өндөрлөг | data20 = {{{altitude|}}} | label21 = Одоогийн түрээслэгчид | data21 = {{{current_tenants|}}} | label22 = Named for | data22 = {{{namesake|}}} | label23 = Барьсан огноо | data23 = {{{years_built|}}} | label24 = Groundbreaking | data24 = {{{groundbreaking_date|}}} | label25 = Барьж эхэлсэн | data25 = {{{construction_start_date|}}} | label26 = Барьж дууссан | data26 = {{{construction_stop_date|}}} | label27 = Topped-out | data27 = {{{topped_out_date|}}} | rowclass28= note | label28 = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Completed}} }} | data28 = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }} | label29 = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%<.*%>|3=|4=%s|5=}}}}}}>{{#time:U}} |Opening|Opened}}|Opened}}|Opening}} | data29 = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}} | label30 = Inaugurated | data30 = {{{inauguration_date|}}} | label31 = Relocated | data31 = {{{relocated_date|}}} | label32 = Renovated | data32 = {{{renovation_date|}}} | label33 = Closed | data33 = {{{closing_date|}}} | rowclass34= note | label34 = Destroyed | data34 = {{{destruction_date|}}} | label35 = Demolished | data35 = {{{demolished_date|}}} | label36 = Cost | data36 = {{{cost|}}} | label37 = Renovation cost | data37 = {{{ren_cost|}}} | label38 = Client | data38 = {{{client|}}} | label39 = Owner | data39 = {{{owner|}}} | label40 = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}} | data40 = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}} | label41 = Affiliation | data41 = {{{affiliation|}}} | header42 = Height | label43 = Height | data43 = {{{height|}}} | label44 = Architectural | data44 = {{{architectural|}}} | label45 = Tip | data45 = {{{tip|}}} | label46 = Antenna spire | data46 = {{{antenna_spire|}}} | label47 = Roof | data47 = {{{roof|}}} | label48 = Top floor | data48 = {{{top_floor|}}} | label49 = Observatory | data49 = {{{observatory|}}} | header50 = Dimensions | label51 = Diameter | data51 = {{{diameter|}}} | label52 = Circumference | data52 = {{{circumference|}}} | label53 = Weight | data53 = {{{weight|}}} | label54 = Other dimensions | data54 = {{{other_dimensions|}}} | header55 = Technical details | label56 = Structural system | data56 = {{{structural_system|}}} | class56 = category | label57 = Material | data57 = {{{material|}}} | class57 = category | label58 = Size | data58 = {{{size|}}} | label59 = Floor count | data59 = {{{floor_count|}}} | label60 = Floor area | data60 = {{{floor_area|}}} | label61 = Lifts/elevators | data61 = {{{elevator_count|}}} | label62 = Grounds | data62 = {{{grounds_area|}}} | header63 = Design and construction | label64 = Architect{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=s}} | data64 = {{{architect|}}} | label65 = Architecture firm | data65 = {{{architecture_firm|}}} | label66 = Developer | data66 = {{{developer|}}} | label67 = Engineer | data67 = {{{engineer|}}} | label68 = Structural engineer | data68 = {{{structural_engineer|}}} | label69 = Services engineer | data69 = {{{services_engineer|}}} | label70 = Civil engineer | data70 = {{{civil_engineer|}}} | label71 = Other designers | data71 = {{{other_designers|}}} | label72 = Quantity surveyor | data72 = {{{quantity_surveyor|}}} | label73 = Main contractor | data73 = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}} | rowclass74 = note | label74 = Awards and prizes | data74 = {{{awards|}}} | label75 = Designations | data75 = {{{designations|}}} | label76 = Known for | data76 = {{{known_for|}}} | header77 = Renovating team | rowclass78 = note | label78 = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}} | data78 = {{{ren_architect|}}} | label79 = Renovating firm | data79 = {{{ren_firm|}}} | label80 = Engineer | data80 = {{{ren_engineer|}}} | label81 = Structural engineer | data81 = {{{ren_str_engineer|}}} | label82 = Services engineer | data82 = {{{ren_serv_engineer|}}} | label83 = Civil engineer | data83 = {{{ren_civ_engineer|}}} | label84 = Other designers | data84 = {{{ren_oth_designers|}}} | label85 = Quantity surveyor | data85 = {{{ren_qty_surveyor|}}} | label86 = Main contractor | data86 = {{{ren_contractor|}}} | rowclass87 = note | label87 = Awards and prizes | data87 = {{{ren_awards|}}} | header88 = Other information | label89 = Seating type | data89 = {{{seating_type|}}} | label90 = Seating capacity | data90 = {{{seating_capacity|}}} | label91 = Number of stores | data91 = {{{number_of_stores|}}} | label92 = Number of anchors | data92 = {{{number_of_anchors|}}} | label93 = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}} | data93 = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}} | label94 = Number of suites | data94 = {{{number_of_suites|}}} | label95 = Number of restaurants | data95 = {{{number_of_restaurants|}}} | label96 = Number of bars | data96 = {{{number_of_bars|}}} | label97 = Facilities | data97 = {{{facilities|}}} | label98 = Parking | data98 = {{{parking|}}} | label99 = Public transit access | data99 = {{{public_transit|}}} | header100 = Website | data101 = {{{website|}}} | header102 = _BLANK_ | data103 = {{{nrhp|}}} | data104 = {{{embedded|}}} | data105 = {{{module|}}} | header106 = References | data107 = {{{references|}}} | belowstyle = {{{belowstyle|}}} | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- end of infobox -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | pushpin_label | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_mapsize | pushpin_mark | pushpin_relief | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}<!-- -->{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}<!-- -->{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox building]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}} | former_names; former_name | caption; image_caption | alt; image_alt | alternate_names; alternate_name | est_completion; completion_date | opened_date; opening_date | governing_body; landlord; operator | main_contractor; main_contractors | number_of_units; number_of_rooms }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> jg3j09vz805accwpxgi2vfjnzot36uq 853028 853024 2026-04-11T17:12:57Z Enkhsaihan2005 64429 853028 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}} | autoheaders = yes | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}} | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|<div style="font-weight:bold; text-align:center;">Building details</div>}} | above = {{if empty|{{{name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | subheader = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | imagestyle = text-align: center | captionstyle = text-align: center | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}} | caption2 = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}} | image3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}} |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |float = center |mark = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}} |marksize= 7 |label = {{{pushpin_label|}}} |relief = {{{pushpin_relief|}}} |border = infobox |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Байршил: {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}} |width = {{{pushpin_mapsize|}}} }} |<!-- else if map_type is blank -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}<!-- end if map_type -->}} | caption3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |<!-- leave blank -->| {{{map_caption|}}} }} | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-type = landmark | mapframe-marker = building | mapframe-marker-color = #919090 | mapframe-stroke-color = #525252 | mapframe-stroke-width = 3 | mapframe-shape-fill = #dbdbdb | mapframe-caption = Interactive map of the {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} area }} | label1 = Хуучин нэр | data1 = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}} | class1 = nickname | label2 = Бусад нэр | data2 = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}} | class2 = nickname | label3 = Нэрийн гарал | data3 = {{{etymology|}}} | label4 = Зочид буудлын сүлжээ | data4 = {{{hotel_chain|}}} | header5 = Өндөр | data6 = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}} |Tallest in {{if empty|{{{highest_region|}}}|the world}}<!-- --> {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} |from {{{highest_start|}}} to {{{highest_end|}}} |{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}<!-- -->{{#if:{{{highest_end|}}}|until {{{highest_end}}} }}<!-- -->}}{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}} }} | label7 = Preceded by | data7 = {{{highest_prev|}}} | label8 = Surpassed by | data8 = {{{highest_next|}}} | header9 = Ерөнхий мэдээлэл | label10 = Төлөв | class10 = category | data10 = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}} | built | completed | finished | complete = Дууссан | destroyed = Сүйрсэн | demolished = Нураагдсан | on hold = Царцсан | incomplete | unfinished | under construction = Баригдаж буй | cancelled | canceled | never built = Баригдаагүй | topped out | topped-out = [[Topping out|Topped-out]] | planned | proposed = Санал болгосон | approved = Approved | #default = {{{status|}}} }}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|[[Topping out|Topped-out]]}} }} }} | label11 = Төрөл | data11 = {{{building_type|}}} | class11 = category | label12 = Архитектурын маяг | data12 = {{{architectural_style|}}} | class12 = category | label13 = Ангилал | data13 = {{{classification|}}} | class13 = category | class14 = label | label14 = Байршил | data14 = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}} | label18 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data18 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}} | label19 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data19 = {{{grid_position|}}} | label20 = Өндөрлөг | data20 = {{{altitude|}}} | label21 = Одоогийн түрээслэгчид | data21 = {{{current_tenants|}}} | label22 = Named for | data22 = {{{namesake|}}} | label23 = Барьсан огноо | data23 = {{{years_built|}}} | label24 = Groundbreaking | data24 = {{{groundbreaking_date|}}} | label25 = Барьж эхэлсэн | data25 = {{{construction_start_date|}}} | label26 = Барьж дууссан | data26 = {{{construction_stop_date|}}} | label27 = Topped-out | data27 = {{{topped_out_date|}}} | rowclass28= note | label28 = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Completed}} }} | data28 = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }} | label29 = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%<.*%>|3=|4=%s|5=}}}}}}>{{#time:U}} |Opening|Opened}}|Opened}}|Opening}} | data29 = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}} | label30 = Inaugurated | data30 = {{{inauguration_date|}}} | label31 = Relocated | data31 = {{{relocated_date|}}} | label32 = Renovated | data32 = {{{renovation_date|}}} | label33 = Closed | data33 = {{{closing_date|}}} | rowclass34= note | label34 = Destroyed | data34 = {{{destruction_date|}}} | label35 = Demolished | data35 = {{{demolished_date|}}} | label36 = Cost | data36 = {{{cost|}}} | label37 = Renovation cost | data37 = {{{ren_cost|}}} | label38 = Client | data38 = {{{client|}}} | label39 = Owner | data39 = {{{owner|}}} | label40 = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}} | data40 = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}} | label41 = Affiliation | data41 = {{{affiliation|}}} | header42 = Height | label43 = Height | data43 = {{{height|}}} | label44 = Architectural | data44 = {{{architectural|}}} | label45 = Tip | data45 = {{{tip|}}} | label46 = Antenna spire | data46 = {{{antenna_spire|}}} | label47 = Roof | data47 = {{{roof|}}} | label48 = Top floor | data48 = {{{top_floor|}}} | label49 = Observatory | data49 = {{{observatory|}}} | header50 = Dimensions | label51 = Diameter | data51 = {{{diameter|}}} | label52 = Circumference | data52 = {{{circumference|}}} | label53 = Weight | data53 = {{{weight|}}} | label54 = Other dimensions | data54 = {{{other_dimensions|}}} | header55 = Technical details | label56 = Structural system | data56 = {{{structural_system|}}} | class56 = category | label57 = Material | data57 = {{{material|}}} | class57 = category | label58 = Size | data58 = {{{size|}}} | label59 = Floor count | data59 = {{{floor_count|}}} | label60 = Floor area | data60 = {{{floor_area|}}} | label61 = Lifts/elevators | data61 = {{{elevator_count|}}} | label62 = Grounds | data62 = {{{grounds_area|}}} | header63 = Design and construction | label64 = Architect{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=s}} | data64 = {{{architect|}}} | label65 = Architecture firm | data65 = {{{architecture_firm|}}} | label66 = Developer | data66 = {{{developer|}}} | label67 = Engineer | data67 = {{{engineer|}}} | label68 = Structural engineer | data68 = {{{structural_engineer|}}} | label69 = Services engineer | data69 = {{{services_engineer|}}} | label70 = Civil engineer | data70 = {{{civil_engineer|}}} | label71 = Other designers | data71 = {{{other_designers|}}} | label72 = Quantity surveyor | data72 = {{{quantity_surveyor|}}} | label73 = Main contractor | data73 = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}} | rowclass74 = note | label74 = Awards and prizes | data74 = {{{awards|}}} | label75 = Designations | data75 = {{{designations|}}} | label76 = Known for | data76 = {{{known_for|}}} | header77 = Renovating team | rowclass78 = note | label78 = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}} | data78 = {{{ren_architect|}}} | label79 = Renovating firm | data79 = {{{ren_firm|}}} | label80 = Engineer | data80 = {{{ren_engineer|}}} | label81 = Structural engineer | data81 = {{{ren_str_engineer|}}} | label82 = Services engineer | data82 = {{{ren_serv_engineer|}}} | label83 = Civil engineer | data83 = {{{ren_civ_engineer|}}} | label84 = Other designers | data84 = {{{ren_oth_designers|}}} | label85 = Quantity surveyor | data85 = {{{ren_qty_surveyor|}}} | label86 = Main contractor | data86 = {{{ren_contractor|}}} | rowclass87 = note | label87 = Awards and prizes | data87 = {{{ren_awards|}}} | header88 = Other information | label89 = Seating type | data89 = {{{seating_type|}}} | label90 = Seating capacity | data90 = {{{seating_capacity|}}} | label91 = Number of stores | data91 = {{{number_of_stores|}}} | label92 = Number of anchors | data92 = {{{number_of_anchors|}}} | label93 = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}} | data93 = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}} | label94 = Number of suites | data94 = {{{number_of_suites|}}} | label95 = Number of restaurants | data95 = {{{number_of_restaurants|}}} | label96 = Number of bars | data96 = {{{number_of_bars|}}} | label97 = Facilities | data97 = {{{facilities|}}} | label98 = Parking | data98 = {{{parking|}}} | label99 = Public transit access | data99 = {{{public_transit|}}} | header100 = Website | data101 = {{{website|}}} | header102 = _BLANK_ | data103 = {{{nrhp|}}} | data104 = {{{embedded|}}} | data105 = {{{module|}}} | header106 = References | data107 = {{{references|}}} | belowstyle = {{{belowstyle|}}} | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- end of infobox -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | pushpin_label | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_mapsize | pushpin_mark | pushpin_relief | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}<!-- -->{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}<!-- -->{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox building]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}} | former_names; former_name | caption; image_caption | alt; image_alt | alternate_names; alternate_name | est_completion; completion_date | opened_date; opening_date | governing_body; landlord; operator | main_contractor; main_contractors | number_of_units; number_of_rooms }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> e16knjbd73ac5fc465euv30u19rkp9h 853029 853028 2026-04-11T17:22:34Z Enkhsaihan2005 64429 853029 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}} | autoheaders = yes | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}} | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|<div style="font-weight:bold; text-align:center;">Building details</div>}} | above = {{if empty|{{{name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | subheader = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | imagestyle = text-align: center | captionstyle = text-align: center | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}} | caption2 = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}} | image3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}} |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |float = center |mark = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}} |marksize= 7 |label = {{{pushpin_label|}}} |relief = {{{pushpin_relief|}}} |border = infobox |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Байршил: {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}} |width = {{{pushpin_mapsize|}}} }} |<!-- else if map_type is blank -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}<!-- end if map_type -->}} | caption3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |<!-- leave blank -->| {{{map_caption|}}} }} | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-type = landmark | mapframe-marker = building | mapframe-marker-color = #919090 | mapframe-stroke-color = #525252 | mapframe-stroke-width = 3 | mapframe-shape-fill = #dbdbdb | mapframe-caption = Interactive map of the {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} area }} | label1 = Хуучин нэр | data1 = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}} | class1 = nickname | label2 = Бусад нэр | data2 = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}} | class2 = nickname | label3 = Нэрийн гарал | data3 = {{{etymology|}}} | label4 = Зочид буудлын сүлжээ | data4 = {{{hotel_chain|}}} | header5 = Өндөр | data6 = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}} |Tallest in {{if empty|{{{highest_region|}}}|the world}}<!-- --> {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} |from {{{highest_start|}}} to {{{highest_end|}}} |{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}<!-- -->{{#if:{{{highest_end|}}}|until {{{highest_end}}} }}<!-- -->}}{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}} }} | label7 = Preceded by | data7 = {{{highest_prev|}}} | label8 = Surpassed by | data8 = {{{highest_next|}}} | header9 = Ерөнхий мэдээлэл | label10 = Төлөв | class10 = category | data10 = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}} | built | completed | finished | complete = Дууссан | destroyed = Сүйрсэн | demolished = Нураагдсан | on hold = Царцсан | incomplete | unfinished | under construction = Баригдаж буй | cancelled | canceled | never built = Баригдаагүй | topped out | topped-out = [[Topping out|Topped-out]] | planned | proposed = Санал болгосон | approved = Approved | #default = {{{status|}}} }}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|[[Topping out|Topped-out]]}} }} }} | label11 = Төрөл | data11 = {{{building_type|}}} | class11 = category | label12 = Архитектурын хэв маяг | data12 = {{{architectural_style|}}} | class12 = category | label13 = Ангилал | data13 = {{{classification|}}} | class13 = category | class14 = label | label14 = Байршил | data14 = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}} | label18 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data18 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}} | label19 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data19 = {{{grid_position|}}} | label20 = Өндөрлөг | data20 = {{{altitude|}}} | label21 = Одоогийн түрээслэгчид | data21 = {{{current_tenants|}}} | label22 = Named for | data22 = {{{namesake|}}} | label23 = Барьсан огноо | data23 = {{{years_built|}}} | label24 = Groundbreaking | data24 = {{{groundbreaking_date|}}} | label25 = Барьж эхэлсэн | data25 = {{{construction_start_date|}}} | label26 = Барьж дууссан | data26 = {{{construction_stop_date|}}} | label27 = Topped-out | data27 = {{{topped_out_date|}}} | rowclass28= note | label28 = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Дууссан}} }} | data28 = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }} | label29 = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%<.*%>|3=|4=%s|5=}}}}}}>{{#time:U}} |Opening|Opened}}|Opened}}|Opening}} | data29 = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}} | label30 = Inaugurated | data30 = {{{inauguration_date|}}} | label31 = Relocated | data31 = {{{relocated_date|}}} | label32 = Renovated | data32 = {{{renovation_date|}}} | label33 = Closed | data33 = {{{closing_date|}}} | rowclass34= note | label34 = Destroyed | data34 = {{{destruction_date|}}} | label35 = Demolished | data35 = {{{demolished_date|}}} | label36 = Cost | data36 = {{{cost|}}} | label37 = Renovation cost | data37 = {{{ren_cost|}}} | label38 = Client | data38 = {{{client|}}} | label39 = Owner | data39 = {{{owner|}}} | label40 = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}} | data40 = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}} | label41 = Affiliation | data41 = {{{affiliation|}}} | header42 = Height | label43 = Height | data43 = {{{height|}}} | label44 = Architectural | data44 = {{{architectural|}}} | label45 = Tip | data45 = {{{tip|}}} | label46 = Antenna spire | data46 = {{{antenna_spire|}}} | label47 = Roof | data47 = {{{roof|}}} | label48 = Top floor | data48 = {{{top_floor|}}} | label49 = Observatory | data49 = {{{observatory|}}} | header50 = Dimensions | label51 = Diameter | data51 = {{{diameter|}}} | label52 = Circumference | data52 = {{{circumference|}}} | label53 = Weight | data53 = {{{weight|}}} | label54 = Other dimensions | data54 = {{{other_dimensions|}}} | header55 = Техникийн мэдээлэл | label56 = Structural system | data56 = {{{structural_system|}}} | class56 = category | label57 = Material | data57 = {{{material|}}} | class57 = category | label58 = Size | data58 = {{{size|}}} | label59 = Floor count | data59 = {{{floor_count|}}} | label60 = Суурь талбай | data60 = {{{floor_area|}}} | label61 = Lifts/elevators | data61 = {{{elevator_count|}}} | label62 = Grounds | data62 = {{{grounds_area|}}} | header63 = Зураг төсөл ба барилга | label64 = Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}} | data64 = {{{architect|}}} | label65 = Архитектурын фирм | data65 = {{{architecture_firm|}}} | label66 = Developer | data66 = {{{developer|}}} | label67 = Engineer | data67 = {{{engineer|}}} | label68 = Structural engineer | data68 = {{{structural_engineer|}}} | label69 = Services engineer | data69 = {{{services_engineer|}}} | label70 = Civil engineer | data70 = {{{civil_engineer|}}} | label71 = Other designers | data71 = {{{other_designers|}}} | label72 = Quantity surveyor | data72 = {{{quantity_surveyor|}}} | label73 = Main contractor | data73 = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}} | rowclass74 = note | label74 = Awards and prizes | data74 = {{{awards|}}} | label75 = Designations | data75 = {{{designations|}}} | label76 = Known for | data76 = {{{known_for|}}} | header77 = Renovating team | rowclass78 = note | label78 = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}} | data78 = {{{ren_architect|}}} | label79 = Renovating firm | data79 = {{{ren_firm|}}} | label80 = Engineer | data80 = {{{ren_engineer|}}} | label81 = Structural engineer | data81 = {{{ren_str_engineer|}}} | label82 = Services engineer | data82 = {{{ren_serv_engineer|}}} | label83 = Civil engineer | data83 = {{{ren_civ_engineer|}}} | label84 = Other designers | data84 = {{{ren_oth_designers|}}} | label85 = Quantity surveyor | data85 = {{{ren_qty_surveyor|}}} | label86 = Main contractor | data86 = {{{ren_contractor|}}} | rowclass87 = note | label87 = Awards and prizes | data87 = {{{ren_awards|}}} | header88 = Other information | label89 = Seating type | data89 = {{{seating_type|}}} | label90 = Seating capacity | data90 = {{{seating_capacity|}}} | label91 = Number of stores | data91 = {{{number_of_stores|}}} | label92 = Number of anchors | data92 = {{{number_of_anchors|}}} | label93 = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}} | data93 = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}} | label94 = Number of suites | data94 = {{{number_of_suites|}}} | label95 = Number of restaurants | data95 = {{{number_of_restaurants|}}} | label96 = Number of bars | data96 = {{{number_of_bars|}}} | label97 = Facilities | data97 = {{{facilities|}}} | label98 = Parking | data98 = {{{parking|}}} | label99 = Public transit access | data99 = {{{public_transit|}}} | header100 = Вэбсайт | data101 = {{{website|}}} | header102 = _BLANK_ | data103 = {{{nrhp|}}} | data104 = {{{embedded|}}} | data105 = {{{module|}}} | header106 = References | data107 = {{{references|}}} | belowstyle = {{{belowstyle|}}} | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- end of infobox -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | pushpin_label | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_mapsize | pushpin_mark | pushpin_relief | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}<!-- -->{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}<!-- -->{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox building]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}} | former_names; former_name | caption; image_caption | alt; image_alt | alternate_names; alternate_name | est_completion; completion_date | opened_date; opening_date | governing_body; landlord; operator | main_contractor; main_contractors | number_of_units; number_of_rooms }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> jn8n9a81benn6zyyx3uk22i8kcvaiya 853031 853029 2026-04-11T17:27:10Z Enkhsaihan2005 64429 853031 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|yes}} | autoheaders = yes | bodyclass = vcard | aboveclass = fn org | headerstyle = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||background-color:#ededed;color:#000;}} | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|<div style="font-weight:bold; text-align:center;">Building details</div>}} | above = {{if empty|{{{name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | subheader = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | imagestyle = text-align: center | captionstyle = text-align: center | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1.1}}|alt={{{logo_alt|}}}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}} | caption2 = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}} | image3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{Location map|{{{pushpin_map|}}} |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |float = center |mark = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|Red pog.svg}} |marksize= 7 |label = {{{pushpin_label|}}} |relief = {{{pushpin_relief|}}} |border = infobox |caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}|Байршил: {{#invoke:Location map|data|{{{pushpin_map|}}}|name}}}} |width = {{{pushpin_mapsize|}}} }} |<!-- else if map_type is blank -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}}}<!-- end if map_type -->}} | caption3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}} |<!-- leave blank -->| {{{map_caption|}}} }} | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{embed|}}}|no|yes}} | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-type = landmark | mapframe-marker = building | mapframe-marker-color = #919090 | mapframe-stroke-color = #525252 | mapframe-stroke-width = 3 | mapframe-shape-fill = #dbdbdb | mapframe-caption = Interactive map of the {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} area }} | label1 = Хуучин нэр | data1 = {{if empty|{{{former_names|}}}|{{{former_name|}}}}} | class1 = nickname | label2 = Бусад нэр | data2 = {{if empty|{{{alternate_names|}}}|{{{alternate_name|}}}}} | class2 = nickname | label3 = Нэрийн гарал | data3 = {{{etymology|}}} | label4 = Зочид буудлын сүлжээ | data4 = {{{hotel_chain|}}} | header5 = Өндөр | data6 = {{#if:{{{highest_start|}}}{{{highest_end|}}} |Tallest in {{if empty|{{{highest_region|}}}|the world}}<!-- --> {{#if:{{both|{{{highest_start|}}}|{{{highest_end|}}}}} |from {{{highest_start|}}} to {{{highest_end|}}} |{{#if:{{{highest_start|}}}|since {{{highest_start}}} }}<!-- -->{{#if:{{{highest_end|}}}|until {{{highest_end}}} }}<!-- -->}}{{ref label|{{if empty|{{{highest_reflabel|}}}|talleststatus}}|I|}} }} | label7 = Preceded by | data7 = {{{highest_prev|}}} | label8 = Surpassed by | data8 = {{{highest_next|}}} | header9 = Ерөнхий мэдээлэл | label10 = Төлөв | class10 = category | data10 = {{#if:{{{status|}}}|{{#switch:{{lc:{{{status|}}}}} | built | completed | finished | complete = Дууссан | destroyed = Сүйрсэн | demolished = Нураагдсан | on hold = Царцсан | incomplete | unfinished | under construction = Баригдаж буй | cancelled | canceled | never built = Баригдаагүй | topped out | topped-out = [[Topping out|Topped-out]] | planned | proposed = Санал болгосон | approved = Approved | #default = {{{status|}}} }}|{{#if:{{{cancelled|}}}{{{canceled|}}}|Never built|{{#if:{{{topped_out|}}}|[[Topping out|Topped-out]]}} }} }} | label11 = Төрөл | data11 = {{{building_type|}}} | class11 = category | label12 = Архитектурын хэв маяг | data12 = {{{architectural_style|}}} | class12 = category | label13 = Ангилал | data13 = {{{classification|}}} | class13 = category | class14 = label | label14 = Байршил | data14 = {{csv|{{{location|}}}|{{{address|}}}|{{{location_town|}}}|{{{location_city|}}}|{{{location_country|}}}}} | label18 = [[Газар зүйн солбицлын систем|Солбицол]] | data18 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark|{{#if:{{{location_country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{location_country}}}}}}}}}|}} | label19 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid&nbsp;position}} | data19 = {{{grid_position|}}} | label20 = Өндөрлөг | data20 = {{{altitude|}}} | label21 = Одоогийн түрээслэгчид | data21 = {{{current_tenants|}}} | label22 = Named for | data22 = {{{namesake|}}} | label23 = Барьсан огноо | data23 = {{{years_built|}}} | label24 = Groundbreaking | data24 = {{{groundbreaking_date|}}} | label25 = Барьж эхэлсэн | data25 = {{{construction_start_date|}}} | label26 = Барьж дууссан | data26 = {{{construction_stop_date|}}} | label27 = Topped-out | data27 = {{{topped_out_date|}}} | rowclass28= note | label28 = {{#if:{{{est_completion|}}}|Estimated completion|{{#if:{{{completion_date|}}}|Дууссан}} }} | data28 = {{if empty|{{{est_completion|}}}|{{{completion_date|}}} }} | label29 = {{#if:{{{opened_date|}}}|{{#iferror:{{#ifexpr: {{#time:U|{{Plain text|1={{MultiReplace|1={{{opened_date}}}|2=%<.*%>|3=|4=%s|5=}}}}}}>{{#time:U}} |Opening|Opened}}|Opened}}|Opening}} | data29 = {{if empty|{{{opened_date|}}}|{{{opening_date|}}}}} | label30 = Inaugurated | data30 = {{{inauguration_date|}}} | label31 = Relocated | data31 = {{{relocated_date|}}} | label32 = Renovated | data32 = {{{renovation_date|}}} | label33 = Closed | data33 = {{{closing_date|}}} | rowclass34= note | label34 = Destroyed | data34 = {{{destruction_date|}}} | label35 = Demolished | data35 = {{{demolished_date|}}} | label36 = Cost | data36 = {{{cost|}}} | label37 = Renovation cost | data37 = {{{ren_cost|}}} | label38 = Client | data38 = {{{client|}}} | label39 = Owner | data39 = {{{owner|}}} | label40 = {{#if:{{{governing_body|}}}|Governing body|{{#if:{{{landlord|}}}|Landlord|Operator}}}} | data40 = {{if empty|{{{governing_body|}}}|{{{landlord|}}}|{{{operator|}}}}} | label41 = Affiliation | data41 = {{{affiliation|}}} | header42 = Өндөр | label43 = Өндөр | data43 = {{{height|}}} | label44 = Architectural | data44 = {{{architectural|}}} | label45 = Tip | data45 = {{{tip|}}} | label46 = Antenna spire | data46 = {{{antenna_spire|}}} | label47 = Roof | data47 = {{{roof|}}} | label48 = Top floor | data48 = {{{top_floor|}}} | label49 = Observatory | data49 = {{{observatory|}}} | header50 = Хэмжээ | label51 = Diameter | data51 = {{{diameter|}}} | label52 = Circumference | data52 = {{{circumference|}}} | label53 = Weight | data53 = {{{weight|}}} | label54 = Бусад хэмжээс | data54 = {{{other_dimensions|}}} | header55 = Техникийн мэдээлэл | label56 = Structural system | data56 = {{{structural_system|}}} | class56 = category | label57 = Material | data57 = {{{material|}}} | class57 = category | label58 = Size | data58 = {{{size|}}} | label59 = Floor count | data59 = {{{floor_count|}}} | label60 = Суурь талбай | data60 = {{{floor_area|}}} | label61 = Lifts/elevators | data61 = {{{elevator_count|}}} | label62 = Grounds | data62 = {{{grounds_area|}}} | header63 = Зураг төсөл ба барилга | label64 = Архитектор{{pluralize from text|{{{architect|}}}|plural=ууд}} | data64 = {{{architect|}}} | label65 = Архитектурын фирм | data65 = {{{architecture_firm|}}} | label66 = Developer | data66 = {{{developer|}}} | label67 = Engineer | data67 = {{{engineer|}}} | label68 = Structural engineer | data68 = {{{structural_engineer|}}} | label69 = Services engineer | data69 = {{{services_engineer|}}} | label70 = Civil engineer | data70 = {{{civil_engineer|}}} | label71 = Other designers | data71 = {{{other_designers|}}} | label72 = Quantity surveyor | data72 = {{{quantity_surveyor|}}} | label73 = Main contractor | data73 = {{if empty|{{{main_contractor|}}}|{{{main_contractors|}}}}} | rowclass74 = note | label74 = Awards and prizes | data74 = {{{awards|}}} | label75 = Designations | data75 = {{{designations|}}} | label76 = Known for | data76 = {{{known_for|}}} | header77 = Renovating team | rowclass78 = note | label78 = Architect{{pluralize from text|{{{ren_architect|}}}|plural=s}} | data78 = {{{ren_architect|}}} | label79 = Renovating firm | data79 = {{{ren_firm|}}} | label80 = Engineer | data80 = {{{ren_engineer|}}} | label81 = Structural engineer | data81 = {{{ren_str_engineer|}}} | label82 = Services engineer | data82 = {{{ren_serv_engineer|}}} | label83 = Civil engineer | data83 = {{{ren_civ_engineer|}}} | label84 = Other designers | data84 = {{{ren_oth_designers|}}} | label85 = Quantity surveyor | data85 = {{{ren_qty_surveyor|}}} | label86 = Main contractor | data86 = {{{ren_contractor|}}} | rowclass87 = note | label87 = Awards and prizes | data87 = {{{ren_awards|}}} | header88 = Other information | label89 = Seating type | data89 = {{{seating_type|}}} | label90 = Seating capacity | data90 = {{{seating_capacity|}}} | label91 = Number of stores | data91 = {{{number_of_stores|}}} | label92 = Number of anchors | data92 = {{{number_of_anchors|}}} | label93 = Number of {{#if:{{{number_of_units|}}}|units|rooms}} | data93 = {{if empty|{{{number_of_units|}}}|{{{number_of_rooms|}}}}} | label94 = Number of suites | data94 = {{{number_of_suites|}}} | label95 = Number of restaurants | data95 = {{{number_of_restaurants|}}} | label96 = Number of bars | data96 = {{{number_of_bars|}}} | label97 = Facilities | data97 = {{{facilities|}}} | label98 = Parking | data98 = {{{parking|}}} | label99 = Public transit access | data99 = {{{public_transit|}}} | header100 = Вэбсайт | data101 = {{{website|}}} | header102 = _BLANK_ | data103 = {{{nrhp|}}} | data104 = {{{embedded|}}} | data105 = {{{module|}}} | header106 = References | data107 = {{{references|}}} | belowstyle = {{{belowstyle|}}} | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- end of infobox -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox building with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox building]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| address | affiliation | alt | alternate_name | alternate_names | altitude | antenna_spire | architect | architectural | architectural_style | architecture_firm | awards | belowstyle | building_type | canceled | cancelled | caption | circumference | civil_engineer | classification | client | closing_date | completion_date | construction_start_date | construction_stop_date | coordinates | cost | current_tenants | demolished_date | designations | destruction_date | developer | diameter | elevator_count | embed | embedded | engineer | est_completion | etymology | facilities | floor_area | floor_count | footnotes | former_name | former_names | governing_body | grid_name | grid_position | groundbreaking_date | grounds_area | height | highest_end | highest_next | highest_prev | highest_reflabel | highest_region | highest_start | hotel_chain | image | image_alt | image_caption | image_map | image_size | image_upright | inauguration_date | known_for | landlord | location | location_city | location_country | location_town | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | main_contractor | main_contractors | map_alt | map_caption | map_size | material | module | name | namesake | native_name | native_name_lang | nrhp | number_of_anchors | number_of_bars | number_of_restaurants | number_of_rooms | number_of_stores | number_of_suites | number_of_units | observatory | opened_date | opening_date | operator | other_designers | other_dimensions | owner | parking | public_transit | pushpin_label | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_mapsize | pushpin_mark | pushpin_relief | quantity_surveyor | references | relocated_date | ren_architect | ren_awards | ren_civ_engineer | ren_contractor | ren_cost | ren_engineer | ren_firm | ren_oth_designers | ren_qty_surveyor | ren_serv_engineer | ren_str_engineer | renovation_date | roof | seating_capacity | seating_type | services_engineer | size | status | structural_engineer | structural_system | tip | top_floor | topped_out | topped_out_date | website | weight | years_built }}<!-- -->{{main other|1={{#if:{{{topped_out|}}}|[[Category:Pages using infobox building with topped out]]}}{{#if:{{{canceled|}}}{{{cancelled|}}}|[[Category:Pages using infobox building with cancelled]]}}<!-- -->{{#if:{{both|{{{height|}}}|{{{architectural|}}}{{{tip|}}}{{{antenna_spire|}}}{{{roof|}}}{{{top_floor|}}}{{{observatory|}}}}}|[[Category:Pages using infobox building with parameter errors]]}} }}<!-- -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox building]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox building with conflicting parameters}} | former_names; former_name | caption; image_caption | alt; image_alt | alternate_names; alternate_name | est_completion; completion_date | opened_date; opening_date | governing_body; landlord; operator | main_contractor; main_contractors | number_of_units; number_of_rooms }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 14e55l6qhzb9pjb3i4gp7tixhe9zf27 0 62052 853032 631562 2026-04-11T17:27:18Z Enkhsaihan2005 64429 853032 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы Берлин дэх Ялалтын нуман хаалга, хаалга}} {{Инфобокс барилга | name = Бранденбургийн хаалга | native_name = {{nowrap|{{big|{{native name|de|Brandenburger Tor}}}}}} | native_name_lang = | image = Brandenburger Tor abends.jpg | caption = Зүүн талаас харагдах хаалга, 2008 | building_type = Хотын хаалга | architectural_style = [[Неоклассик архитектур|Неоклассик]] | structural_system = | location = [[Берлин]], Герман | coordinates = {{coord|52.5163|13.3777|display=it|format=dms}} | mapframe-zoom = 16 | mapframe-marker = gate | construction_start_date = 1788 | completion_date = 1791 | inauguration_date = | height = {{cvt|26|m|ft}} | other_dimensions = Өргөн: {{cvt|62.5|m|ft}}<ref>{{Cite web|title=Brandenburg Gate|url=https://www.berlin-welcomecard.de/en/brandenburg-gate|access-date=2026-04-11|website=berlin-welcomecard.de|language=en}}</ref> | architect = [[Карл Готтхард Лангханс]] }} '''Бранденбургийн хаалга''' нь XVIII зууны үед баригдсан, неоклассик хэв шинжийн уран барилга юм. [[Герман]] улсын нийслэл [[Берлин]] хотын [[Парисын талбай|Парисын талбайд]] оршдог. Бранденбургийн хаалга нь Герман улсын гол бэлгэдлийн нэг болсон түүхэн дурсгалд тооцогддог. [[Прусс]] улсын Фридрих Вильхелм II хааны зарлигаар 1788-1791 оны хооронд, уран барилгач Карл Готтхард Лангхансын зураг төслөөр баригдсан. Дэлхийн II дайны үеэр үлэмж их гэмтэж сүйрсэн бөгөөд 2000-2002 онд Берлиний Хөшөө Дурсгал Хамгаалах Сангийн дэмжлэгээр сэргээн засварласан. Бранденбургийн хаалга [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед Баруун, Зүүн Германыг тусгаарлаж байсан бөгөөд [[Берлиний хана]] нурах үед Германы эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг болж байсан. [[Ангилал:Берлиний хөшөө дурсгал]] [[Ангилал:Берлин дэх хаалга]] [[Ангилал:Берлин-Митте]] [[Ангилал:Германы үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Парисын талбай]] [[Ангилал:Пруссийн архитектур]] [[Ангилал:1790-ээд онд баригдсан]] [[Ангилал:18-р зууны Берлиний түүх]] qz3b558cpfcr9o5cenn7jhu1u7esju9 853033 853032 2026-04-11T17:27:36Z Enkhsaihan2005 64429 853033 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы Берлин дэх Ялалтын нуман хаалга, хаалга}} {{Инфобокс барилга | name = Бранденбургийн хаалга | native_name = {{nowrap|{{big|{{native name|de|Brandenburger Tor}}}}}} | native_name_lang = | image = Brandenburger Tor abends.jpg | caption = Зүүн талаас харагдах хаалга, 2008 | building_type = Хотын хаалга | architectural_style = [[Неоклассик архитектур|Неоклассик]] | structural_system = | location = [[Берлин]], Герман | coordinates = {{coord|52.5163|13.3777|display=it|format=dms}} | construction_start_date = 1788 | completion_date = 1791 | inauguration_date = | height = {{cvt|26|m|ft}} | other_dimensions = Өргөн: {{cvt|62.5|m|ft}}<ref>{{Cite web|title=Brandenburg Gate|url=https://www.berlin-welcomecard.de/en/brandenburg-gate|access-date=2026-04-11|website=berlin-welcomecard.de|language=en}}</ref> | architect = [[Карл Готтхард Лангханс]] }} '''Бранденбургийн хаалга''' нь XVIII зууны үед баригдсан, неоклассик хэв шинжийн уран барилга юм. [[Герман]] улсын нийслэл [[Берлин]] хотын [[Парисын талбай|Парисын талбайд]] оршдог. Бранденбургийн хаалга нь Герман улсын гол бэлгэдлийн нэг болсон түүхэн дурсгалд тооцогддог. [[Прусс]] улсын Фридрих Вильхелм II хааны зарлигаар 1788-1791 оны хооронд, уран барилгач Карл Готтхард Лангхансын зураг төслөөр баригдсан. Дэлхийн II дайны үеэр үлэмж их гэмтэж сүйрсэн бөгөөд 2000-2002 онд Берлиний Хөшөө Дурсгал Хамгаалах Сангийн дэмжлэгээр сэргээн засварласан. Бранденбургийн хаалга [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед Баруун, Зүүн Германыг тусгаарлаж байсан бөгөөд [[Берлиний хана]] нурах үед Германы эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг болж байсан. [[Ангилал:Берлиний хөшөө дурсгал]] [[Ангилал:Берлин дэх хаалга]] [[Ангилал:Берлин-Митте]] [[Ангилал:Германы үндэсний бэлгэ тэмдэг]] [[Ангилал:Парисын талбай]] [[Ангилал:Пруссийн архитектур]] [[Ангилал:1790-ээд онд баригдсан]] [[Ангилал:18-р зууны Берлиний түүх]] fgg1hnyopqkhaw9auq4ry98zoyu8x2d 0 62540 853079 852860 2026-04-12T08:26:32Z HorseBro the hemionus 100126 853079 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1690–1758 | image = Pacification of the Dzungars.jpg | caption = [[Даваач]]ын [[Чин улс]]ад бууж өгсөн нь, 1756 он. | result = Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[ Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Энх амгалан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Абдулла Бег<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Найралт төв]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Юэ Жончи<br>{{flag icon|Чин улс}} Фурдан<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Мин Руй<br>{{flag icon|Чин улс}} Агуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин Ходжа | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн''' (准噶尔之役) нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|монгол хараат улсуудын]] эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. Тулаан Өвөр Азийн өргөн хүрээг хамарсан, өнөөгийн төв болон зүүн [[Монгол|Монголooc]] эхлээд одоогийн Хятадын [[Төвөд]], [[Хөхнуур муж]], [[Шинжаан]] зэрэг бүс нутгуудад тулалдаж байв. Чин улсын ялалт эцэстээ [[Ар Монгол]], Төвөд, Шинжааныг Чин улсын эрхшээлд хүргэсэн бөгөөд энэ нь 1911–1912 оны [[Синьхайн хувьсгал|гэмтний уналт]] хүртэл үргэлжилж, эзлэгдсэн газруудад [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын ихэнх хэсгийг геноцид]] үйлдсэн.[[Файл:Mongolia XVII.png|thumb|359x359px|'''Зүүнгарын хаант улс XVII зуун''']] == Өмнөтгөл == [[Файл:Receiving the surrender of the Yili.jpg|thumb|'''Или голын дэргэд болсон байлдааны зураг''']] 1368 онд [[Юань улс|Юань гүрэн]] задран унаж, Монголчууд эх нутагтаа эргэн ирж, Хятад газарт хань угсааны [[Мин улс]] байгуулагдажээ. Цаг хугацаа өнгөрөхөд, Монгол улсын задрал туйлдаа хүрч үндсэн 3 хэсэгт салсан. Эдгээр нь Баруун Монгол буюу [[Ойрад|Ойрад түмэн]], [[Халх|Ар Халхын]] 7 хошуу, Говиос өмнө орших [[Зургаан түмэн|Өмнөд Монгол]] юм. Эдгээрээс [[Ар Монгол|халх долоон хошуу]], '''өмнөд Монгол'''ыг [[Батмөнх Даян хаан|Даян хааны]] удмынхан захирч байсан. Тухайн цагт их хаад үе улиран байсан ч хүч чадал нь доройтоод [[Цахар түмэн|Чахар найман отогт]] эзэн сууж, [[Өвөр Халх|өвөр Халхын]] '''таван отог''', [[Хорчин|Хорчин түмэн]] ёс төдий захирагдаж байв. 1616 онд '''Жянжу Зүрчид'''ийн [[Айсингиоро]] овгийн [[Нурхач|Нурхачи баатар]], бүх Зүрчидийн аймгийг нэгтгэж дуусаад, [[Хэту Ала]] хотод хаан ширээнд залагдаж, улсын нэрээ [[Хожуу Алтан улс]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь хожим улам хүчирхэгжсээр 1636 онд өмнөд Монголын 16 аймгийг нэгтгэж, [[Хаан|Монголын их хаан]] болжээ. Харин Ар Халхын 7 хошууны ноёд, Дөрвөн Ойрадын ноёд харьцангуй биеэ даасан байдалтай оршиж байв. 1636 онд Алтан улс нэрээ сольж, [[Чин улс|Их Чин улс]] гэж нэрлээд, Ар Халхыг Мин улстай хийх худалдааг хориглох хууль гаргасан. Ингээд Халхын гадаад улстай хийх худалдаа боогдож эхэлсэн. Яг энэ цагт [[Хошууд|Хошуудын]] [[Гүш хаан|Төрбайх гүүш хан]], [[Хөхнуур]], [[Амдо]]г эзлэн, [[Төвөд]]ийг ноёрхон, [[Чорос]]ын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Ойрадын зүүн гарын, [[Хошууд]]ын [[Очирт хан]] Ойрадын баруун гарыг захирч байсан. Улам бүр ойртож байсан Манжийн аюулаас сэргийлэх үүднээс Эрдэнэбаатар хунтайж, [[Зая бандид Намхайжамц|Зая бандида]] нарын санаачилгаар Ойрад-Монголын их чуулганыг зарлаж, [[Эрчис]]ийн '''Улаан бураа''' гэх газарт их бага 28 ноён оролцож, [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]ыг баталжээ. 1652 онд [[Шолой сэцэн хан|Сэцэн хан Шолой]], 1655 онд [[Гомбодорж Түшээт хан|Түшээт хан Гомбодорж]] нар нас барж, тэднийг улс төрийн туршлагагүй хан хөвүүд залгамжилж, Чин улсын нөлөөнд автах болсноор энэ хуулийг хэрэгжүүлэхэд Халх, Ойрадын зүгээс бэрхшээл гарч эхэлсэн. 1650-иад онд Чоросын Эрдэнэбаатар хунтайж нас барж, Ойрадын зүүн гарын эзнээр [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] тодорсон. Гэтэл 1670 онд [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсан бөгөөд энэ үед түүний дүү [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[лам]] сахилаа хаяж, Зүүнгарын эзэн болсон. [[Галдан бошигт хаан|Галдан хунтайж]] 1676 он гэхэд бүх Ойрадыг нэгтгэж дуусаад, 1688 он хүртэл нутаг дэвсгэрээ баруун, баруун өмнөш ихээхэн тэлж, Зүүнгарын хаант улс гэж нэрлэгдэх үндэс тавигдсан. 1660-1680 оны хооронд Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] ба [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нарын ноёд эрх мэдэл, албат, газар нутгийн улмаас тогтворгүй байдал гарч, тусгаар байдал нь нилээд хэврэг болжээ. Энэ үед [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] хэн залгамжлах тухайд удаан жилийн хэрүүл тэмцэл нь [[Зүүнгарын хаант улс]], [[Төвөд]], [[Чин улс]]ыг оролцуулсан үйл явдал болжээ. 1686 онд [[Далай лам]], [[Галдан бошигт хаан]] нарын санаачилгаар Халх, Зүүнгарыг эвлэрүүлэхээр Заг байдрагийн [[Хүрэн бэлчирийн чуулган]] хуралдажээ. Гэвч энэ нь үр дүнд хүрээгүй юм. Галдан бошигт өөрийн ах '''Доржжав'''т цөөн тооны цэргийг өгөөд Засагт ханы дэргэд суулгасан. Харин [[Чахундорж хан|Чахундорж]] хан цэргээр довтолж, Засагт хан, Доржжав нарыг хороожээ. Ингэснээр Галдан бошигт 3 түмэн цэргээр Халхад дайран орж түйвээснээр Халхын ноёд тайж нарыг хэд хэдэн удаа ялсан. Ингээд Халхын олон ноёд тайж нар албатаа авч зугтсаар Чин улсад 20,000 өрхийн хамт нүүн очиж амь хоргодсон байна. 1689 онд Халхын их, бага ноёд ялагдаад '''Ар Элстэй''' гэх газар чуулган хийж, Манж Чин улсад дагаар орохоор болжээ. Энэ үед Галдан бошигтод Оросын зүгээс үзүүлэх тусламж зогссон. Учир нь [[Нэрчүүгийн гэрээ]]гээр Чин улс-Орос улс хоёр хойд талын хилээ тогтоож, хэрэв Галдан бошигт Халхад довтолбол туслахгүй байх амлалт гаргуулж авсан юм. Галданы цэрэг Халхын цэргийг нэхсээр 1687 онд, 1690 онд Чин улсын цэргийг Ологой нуурд [[Олгой нуурын тулалдаан|Ологой нуурын тулалдаанд]] бут цохиод, 1690 онд [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] газарт Халх, Манжийн цэрэгт бүслэгдэн, арга заль хэрэглэж, оргон гарч, Хэрлэн гол руу ухран очсон. 1691 онд '''Долооннуурын чуулган'''аар Ар Халхыг Манжийн захиргаанд оруулсныг баталж, 8 хошууг 35 хошуу болгож задалжээ. Энэ үеэс эхлээд '''[[Халх-Зүүнгарын дайнууд|Халх-Зүүнгарын дайн]]''' дуусч, '''Зүүнгар-Чин улсын дайн''' эхэлсэн. == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == Уг дайн нь 1690-1697 он хүртэл үргэлжилсэн. 1690 оны [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн]] тулалдаанд [[Галдан бошигт]] ялагдаж, ухран гарсан үйл явдлаас хойш Чин улс түүний эсрэг удаан хугацааны бэлтгэл хийж, 1696 онд 100,000 цэргийн хүчээр Монгол нутаг руу дайран оржээ. Уг цэргийн хүчийг [[Энх амгалан хаан]] өөрийн биеэр удирдаж, баруун замын 30,000 цэргийг '''[[Фиянгу жанжин]]''' удирдаж, [[Туул гол|Туул голд]] хүрээд Галданы цэрэгтэй байлдаж ялсан. Харин Энх амгалан хаан өөрийн удирдсан цэргээ авч буцсан. [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан]]д ялагдсан Галдан бошигт зугтаж явсаар, [[Ховд гол|Ховд]] ба [[Увс нуур|Увсын]] нутагт дүрвэж очсон. 1697 оны 4 сарын 4 нд Ац Амтай гэх газар '''Галдан бошигт''' хор ууж амиа егүүтгэсэн. Үүгээр нэгдүгээр дайн өндөрлөжээ. === Зүүнгар-Манж Чингийн дайны тулалдаанууд === ==== Хотон нуурын тулалдаан ==== 1731 оны 6-р сард Их Цэрэндондов, Бага Цэрэндондов, Дорждамба нар Галданцэрэн хааны байлдааны төлөвлөгөөний дагуу 30,000 цэрэг дайчлан Эрчис мөрнөөс Гэр уулыг өнгөрөн Богдын даваанд хүрч ирээд байлдааны журамд оров. Энэ цэрэг ангид уулархаг газар байлдахдаа шаламгай Урайнхайчууд болон Хиргисүүд байсан ба Шведийн цэргийн офицер зохион бүтээгч Ренатийн их буут цэрэг байв. Их Цэрэндондов 2000 цэрэг томилон Хүрээтийн давааг сахиулж, Манж цэргийг өдөөн дотогш оруулахаар тогтов. Ховдод сууж байсан Манжийн гол хүч болох Умард замын цэргийн жанжин Пүрдэн монголчуудын аргад орон их цэргээ дагуулан Хүрээтийн даваан дахь Зүүнгарын цэргийг устгахаар 3 замаар давшин хүрч ирэв. Зүүнгарын 2000 цэрэг Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалдахын зэрэгцээ хуурмаглан ухарсаар Богдийн даваан дахь их цэргийнхээ отолтын цагирагт хөтлөн оруулсанд Манжийн цэрэг Богдийн даваанд хүрээ буув. Маргааш нь үүр гэгээрэхээс өмнөхөн гэнэт цоорын дуу дуугарч, Зүүн гарын их цэрэг өндөр дээрээс доош бүлэн дайрч нум сум ба галт буу хэрэглэн Манжийн цэргийн байлдааны журмыг эвдсэнд цэргүүд нь тал бүр зам булаалдан зугтаж Хүрээтийн даваанд ирээд арай чамайг тогтоов. Зүүн гарын цэрэг Хүрээтийн давааны доорх Хотон нуурт Манжийн цэргийг ахин 4 талаас нь бүслэн авч хэсэглэн салгаж, 10 шахам өдөр байлдсанд Манжийн цэрэг маш их хохирол амсаж дэд жанжин Басай, Цэбина зэрэг олон жанжин тулалдааны талбарт амь үрэгдэж Пүрдэн дөнгө 2000 цэрэгтэйгээр бүслэлтийг нэвтлэн гарч Ховд дахь цэргийн хуарандаа амь зулбан зугтаж очжээ. Хотон нуурын тулалдаанд Манжийн Умард замын цэрэг үндсэндээ сөнөсөн ажээ. Энэ ялагдлын дараа Манжууд цэргийн хуарангаа Цагаансүүлд шилжүүлсэн байна. ==== Эрдэнэзуугийн байлдаан ==== Жавзандамба хутагтийг авахаар Халхын нутагт оросн Зүүнгарын Бага Цэрэндондовын цэрэг Манжийн цэрэгтэй хэдэнтээ байлдсаар 1732 оны 7-р сарын сүүлчээр Эрдэнээзуугийн дэргэд ирэв. Гэвч Манжийн Найралт төв хаан өмнөх намар нь Жавзандамба хутагтыг Өвөрмонголын Долоннуурт шилжүүлсэн байсан тул бага Цэрэндондовын цэрэг Эрдэнэзууд хоосон газар ирснээс мэджээ. Гэтэл 8-р сарын 5-ний үүр гэгээрэхээс өмэнө Харшанч нуурын эрэгт байсан Зүүнгарын цэргийн хүрээ гэнэт Эфү Цэрэнгийн 20,000 цэргийн довтолгоонд өртөв. Бэлтгэлгүй байсан \зүүнгарын цэрэг ухран Эрдэнэзууд хүрч 2 өдөр ширүүн тулалдаан өрнөв. Бага Цэрэндондов эфү Цэрэнд манжийн туслах хүч ирэхээс болгоомжилж, удаан нүүрлэн байллахаа зогсоон цэргээ авч Хангай уулын завсраар Орхон голын дээд урсгал тийш ухрах замдаа эфү Цэрэнгийн 10 шахам удаагийн ширүүн дайралтанд өртөж 10,000 орчим цэргийн хохирол амсав. Зүүнгарын цэрэг ачаа хөсөг, адуу малаа хаяж, Манжийн цэргийг хориглоод 20000 цэргээ авч Орхон, Түй, Заг, Байдраг голуудар замжин Ойрадад буцав. ==== Ач голын байлдаан ==== Манжийн баруун замын цэрэг болон Зүүнгарын хаант улсын цэрэг Ач голд байлдсан байлдаан. 1731 оны 7-р сард Манжийн Хол дахиныг амаржуулагч жанжин Яовай Зүн Чи болон нөгөө жанжин Зай Чюн Биний удирдсан 7000 гаруй цэрэг Бархөлөөс мордон Өрөмчид ирж байлдааны бэлтгэлээ чамбайруулан бэлдэв. 7-р сарын 23-ны өдөр Манжийн цэрэг давшин Ач голд ирэхэд Зүүнгарын хэдэн зуун монгол цэрэгтэй гэнэт тулгарчээ. Удалгүй Зүүнгарын цөөн цэрэг дутаахад Манжийн цэрэг тэдний нэхэн Өрлөг гол хүрээд байтал голын цаад уулнаас Зүүнгарын 4000 морьт цэрэг гарч ирэн хоёр этгээд Луу цагас Морин цаг хүртэл ширүүн тулалдаж Манжийн цэрэг ихэд сүйрч ухран зугтаажээ. Хэрсэн чулууны байлдаан Зүүнгарын хаант улс болон Манжийн хоорондын нэгэн байлдаан. Бага Цэрэндондовын цэрэг Усанзүйлд Манжийн цэргийг цохисныхоо дараа үргэлжлүүлэн урагшлаж Хангайн нурууны баруун талаар орж Цагаансүүлийн цэргийн хуарангийн хойд талд 150 газарт байгаа Хэрсэнчулуунд цэрэг буув. 1792 оны 7-р сарын сүүлээр Манжийн эфү Цэрэн болон Манж жанжин Мардай нар 10000 шахам цэрэг авч Хэрсэнчулуунд ирээд Зүүн гарын цэрэгтэй 2 өдөр ширүүн тулалджээ. Тулалдаанд Чинван Данзандорж болон жанжин Шибуу нарын туслах цэрэг ирж амжихаас өмнө Эфү Цэрэн нарын Манж, Халхын цэргийг хялбархан дарж үргэлжлүүлэн довтлов. ==== Хөх нуурт довтолсон тулалдаанууд ==== Бага Цэрэндондовын хүү Цэрэннамжил болон Сэвдэн тайж нар цэрэг авч Хөх нуурын баруун хойд хязгаар дахь Гасын харуулыг бүслэн цохижээ. Хөгшин Махмуд 2 замын цэргээр Хошит болон Төгрөгийн 2 их харуулыг тус тус довтлон тэнд байсан Манжийн 4000 гаруй цэргийг ихэнхийг хядаж устгаад мал унаа, эд хөрөнгө ихээхэн хэмжээгээр олзлов. Хангир голын байлдаан. 1720 оны 6-р сард Манжийн Умард замын Алтайн цэрэг 2 хуваагдан Зүүнгарын хилийн зүг довтлов. Энэ хоёр замын цэргийн удирдагчид нь Чилиде болон Пүрдэн 2 жанжин тус бүр түм шахам цэрэгтэй байлаа. 7-р сарын 29-нд Манжийн цэрэг Дөрвөлжин хотын орчмын Хангир голд хүрчээ. Хангир голд сууж байсан Зүүнгарын зайсан Савдан бадаа саадыг ашиглан эсэргүүцэн тулалдсан боловч Манжийн цэрэгт давхар давхар бүслэгдсэнээс арга буюу 2000 гаруй цэргээ дагуулан бууж өгчээ. ==== Хамилын байлдаан ==== Цэвээнравдан хаан Төвдөд аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа Хамилд хийсэн байлдан тагналт. Хамил болон Бархөл бол Зүүнгараас Хөхнуур болон Төвдөд цэрэг орох зайлшгүй өнгөрөх зам байсан ч тухайн үед Манжийн эрхэнд орсон байлаа. Манжийн цэргийн хүч болон сэргийлэлтийн байдлыг ойлгохын тулд Цэвээнравдан хаан нэгэн салаа цэрэг томилон Хамилыг цохихоор тогтов. 1715 оны 3-р сарын эхээр их Цэрэндондов 2000 цэрэг дагуулан Хамилын хойт хязгаарт хүрч залгуулан 5 балгасыг эзлэн Хамилыг бүсэлсэн боловч довтлолгүйгээр Манжийн цэргийн байдлыг ажиглаж байлаа. Удалгүй Манжаас Сүжюүд сэргийлэн сууж байсан манж цэрэг болон Ногоон тугийн цэргийг томилон Хамилд туслуулахаар илгээсэн бөгөөд Энх-Амгалан хаанаас зарлиг буулган Хамил, Бархөлд сэргийлэлтийг чангатгаж, Хөхнуурт нэвтрэх боомтыг цөмийг битүүмжилсэн байна. Иймэрхүү байдлаас Цэвээнравдан хаан Хамил, Турфанаар Хөхнуурт орох төлөвлөгөөгөө хаяж өөр замаар Төвдөд аян дайн хийхээр шийдвэрлэжээ. ==== Үүдэн цөлийн байлдаан ==== 1731 оны 8-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[Их Цэрэндондов]], [[Бага Цэрэндондов]] нар 30,000 цэрэг дайчлан Халхын Засагт хан аймгийн хэсэг тайж нарыг чөлөөлөн авахаар Эрчисээс мордон Алтайг давж Халхын нутагт оров. Их Цэрэндондов Манжийн цэргийн бэхлэлт Ховдыг тойрон гарч Ховдын баруун өмнөх Сорви-Ологчин гэдэг газар 4000 цэрэг үлдээн сахиулж, Ховд дахь амбан Пүрдэний дайралтаас сэргийлэв. Их цэрэг үргэлжлүүлэн урагшилж Намуудавааг давсаны дараа цэргээ хоёр хуваан Их Цэрэндондов 20,000 цэрэг авч Цагаансүүлийн өмнөх Сүх-Алдад их цэрэг буудаллаж, Бага Цэрэндондов 6000 цэрэг авч цааш яван Засагт хан аймгийн тайж нарыг дагуулж авахаар морджээ. Ховд дахь Манж жанжин Пүрдэн цэрэг гарган байлдахаас зүрхшээн бэхлэлтээ хорогдон байлаа. Цагаансүүл дэх Манж цэргийн хуаранд Зүүнгарын цэрэг орж ирснийг мэдэгдсэнд Чин Ван Шибу байлдахаас татгалзаж Туул болон Хангай уулын хавьд байсан дэд жанжин чин ван Данзандорж , жүн ван эфү Цэрэн нарт зарлигдан Зүүнгарын цэргийг цохьтугай гэж тушаав. 9-р сарын 20-нд Данзандорж болон эфү Цэрэнгийн цэрэг Үүдэнцөлд бүгэлт хийж, маргааш нь тайж Бахайд 600 цэрэг өгч Сүх-Алдад байгаа Зүүнгарын цэргийг өдөөн дагуулахаар мордуулав. Их Цэрэндондовын зарлигаар Гончогч болон Шарбаатар 3000 цэрэг авч Манжийн цэргийг нэхэмжлэн цохисоор Үүдэн цөл дахь Манж Халхын цэргийн хориглолтын байрлалд орж бүх цэргээ устгуулав. 22-д их Цэрэндондов дахин Харбаатар, Шарбаатар нараар хошууч болгон өөрийн биеэр цэрэг авч Үүдэн цөлд ирээд Манжийн цэрэгтэй ширүүхэн тулалджээ. Энэ байлдаанд Харбаатар алагдаж, Шарбаатар хүнд шархтав. Шибу цэрэг томилон туслаагүй болохоор Данзандорж шийдвэртэй хориглон байлдахаас айж, цэргээ татсанаас эфү Цэрэн ч удалгүй ялагдан, цэргээ ухраав. ==== Усанзүйлийн байлдаан ==== 1732 оны 7-р сард Галданцэрэн хааны зарлигаар [[бага Цэрэндондов]] 30000 цэрэг дайчлан Эрдэнэзууд Жавзандамба хутагтын зүг 2 замаар цэрэглэв. 2 замын цэрэг Цагаансүүл дэх Манжийн цэргийн хуарангийн баруун хойно орших Усанзүйлд нийлж хүрээ буусанд Цагаансүүл дэх Манж жанжин Шибуд цэрэг томилон угтан байлдуулав. 7-р сарын 14-нд Манжийн цэрэг Усанзүйлд Зүүнгарын цэрэгт бут цохиулан үлдсэн цэрэг нь Цагаансүүлийн хуарандаа зугтан ирэв. ==== Турфаны байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд Манжийн цэрэг Зүүнгарын мэдлийн Турфаныг дайран цохисон байлдаан. 1720 оны 7-р сард Манжийн цэргийн сул сайд Арнан 4000 цэргийн хүчээр Турфаныг довтлов. 7-р сарын 10-нд Арнан Турфаны зүүн дэх Пэжан хотыг эзлэв. 13-нд Турфан хотыг цохисонд хотыг сахин сууж байсан бүгдийн дарга Шагжбал хэдийгээр хориглон эсэргүүцсэн боловч хоёр этгээдийн хүчний зөрүү хэтэрхий их байсанаас удалгүй бууж өгчээ. ==== Өрөмчийн байлдаан ==== Манж-Зүүн гарын 2-р дайнд 1720 оны 7-р сард Баруун хойд дахь Манжийн 2 замын цэрэг Төвдөд орсон их цэрэгтэй алс холоос хамжилцаж Зүүнгар зүгт довтолжээ. Пу Нин Ан 7000 цэрэгтэйгээр Өрөмчийг довтолсонд хотыг хамгаалан сууж байсан Цээрэд тайж цөөнөөр олныг дийлэхгүй тул харьяат олоноо авч ухарчээ. ==== Бух голын байлдаан ==== 1720 оны 7-р сард Манжийн Сөрөхийг төвшитгэгч жанжин Яншины удирдсан Хөх нуурын нэгэн замын цэрэг Күшэй давааг даван Хар ус орчим хүрч буув. 8-р сарын 15-нд Манжийн цэрэг Бух голын хөвөөнд буудаллажээ. Шөнө дөлөөр Зүүнгарын цэрэг Манжийн цэргийн хүрээг гэнэдүүлэн дайрч хэдэн мянган цэргийг нь алж шархадуулаад орхин явжээ. 8-р сарын 20-нд Манжийн цэрэг удаа дараалан монгол цэргийн дайралтад өртөв. == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == [[Хотон нуурын тулалдаан|Манжуурын цэргүүд Хотон нуурт 1731 онд ялагдав]], гэхдээ [[Эфү Цэрэн]] дараа нь [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу]]гийн ойролцоо [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]г ялав. 1734 оны Зүүнгар-Чин улсын гэрээнд хоёр улс [[Алтайн нуруу]]тай хиллэдэг гэж заасан байдаг. == Зүүнгарын хаант улс мөхсөн нь (1755-1758) == [[Файл:Tuv Azi 1760 on.jpg|thumb|Төв Ази 1760 он]] 1745 онд Галданцэрэн хааныг нас барсны дараа Зүүнгарт хаан ширээний тэмцэл өрнөсөн нь Манж улсад эзлэгдэх гол шалтгаан болжээ. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Илийг эзэлж [[Даваач]] хааныг барьснаар, Зүүнгарыг байлдан дагуулах зорилт шийдвэрлэгдсэн гэж үзэн, цэргээ татжээ. Гэвч [[Амарсанаа]] нар эсэргүүцэн боссон ба 1758 онд хөдөлгөөнийг цус урсган дарснаар Зүүнгарын хаант улс Манжийн эрхшээлд орж Монгол орон бүхэлдээ Манж Чин улсад эзлэгдсэн байна. Манжийн [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан]] 1755-1758 онд эзлэн авсан газар нутгаа "Илбэн дагуулсан Шинэ хязгаар" ([[Шинжаан]]) хэмээн нэрийджээ. == Холбоотой мэдээлэл == * [[Галдан бошигт]] * [[Зүүнгарын хаант улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] == Ашигласан материал == {{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] 84ys2e24pzv7ps2ffhu4k8k7wo6n167 0 67752 853124 727482 2026-04-12T10:36:27Z Chongkian 21163 853124 wikitext text/x-wiki '''Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр''' нь [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод орших [[театр]] юм. ==Түүх== 1950 оны 12-р сарын 30-ны өдөр тус театрын барилга ашиглалтад орж Б.Дамдинсүрэн, Б.Смирнов нарын хөгжим, Д.Нацагдоржийн цомнол “Учиртай гурван толгой” дууриар хөшгөө нээснээр Монголын хөгжмийн театр үүссэн түүхтэй. МАХН-ын Төв хороо, Сайд нарын зөвлөлийн 1963 оны 05-р сарын 10-ны өдрийн 132/182 тоот тогтоолоор “Улсын Дуурь, Бүжгийн Театр”-ыг байгуулахаар шийдвэрлэж, 05-р сарын 15-ны өдөр [[Пётр Чайковский|П.И.Чайковскийн]] “Евгений Онегин” дууриар нээлтээ хийжээ. 1963 он гэхэд Б.Дамдинсүрэн Б.Смирнов “Учиртай гурван толгой”, Б.Дамдинсүрэн “Жаргалын зам”, С.Гончигсумлаа “Үнэн”, Л.Мөрдорж ”Хөхөө Намжил” дууриуд, Б.Асафьев “Бахчисарайн оргилолт булаг”, С.Гончигсумлаа “Ганхуяг”, Р.Ярулин ”Шурали” зэрэг үндэсний болон сонгодог балеттай үзэгч олон танил болсон байлаа. Хөгжмийн өндөр боловсрол эзэмшсэн боловсон хүчинтэй болсноор Монголын хөгжмийн театр бий болох нөхцөл бүрдсэн. 1955-1956 онуудад ЗХУ-ын Пермь, Ташкент хотуудад бүжгийн сургуульд элссэн бүжигчид 1962 онд төгсч ирсэн нь тус театрт үндэсний болон сонгодог бүжгийн жүжгийг дэглэн найруулах, таатай нөхцлийг бүрдүүлсэн юм. Тус театр байгуулагдсанаасаа хойш дэлхийн сонгодог болон үндэсний 58 [[дуурь]], 58 [[Бүжгэн жүжиг|бүжгэн жүжгийг]] тайзнаа тавьж, олон сая үзэгчдэд сонгодог урлагийн гайхамшгийг мэдрүүлжээ. Дэлхийн сонгодог урлагийн ноён оргилууд болсон Ж.Пуччини, [[Жузеппе Верди|Ж.Верди]], Ж.Бизе, [[Пётр Чайковский|П.И.Чайковский]], [[Вольфганг Амадей Моцарт|В.А.Моцарт]], Л.Минкус, И.Штраус, Г.Доницетти болон гадаадын бусад хөгжмийн зохиолчид, мөн өөрийн орны хөгжмийн зохиолчдын шилдэг бүтээлүүдийг тайзнаа амьдруулсан. Одоо УДБЭТ өөрийн тайзнаа жилд 100 гаруй тоглолт тоглож байгаа бөгөөд үүнээс 50 орчим дуурийн тоглолт, мөн тооны балетын тоглолт, 20 орчим концерт тоглож дэлхийн олон орны нэр хүндтэй театрууд, дуучид, удирдаач болон бусад уран бүтээлчидтэй хамтран ажиллаж байна. УДБЭТ нь нийслэл хотын төв талбайд оршдог бөгөөд партер, бэльэтаж гэсэн 2 давхартай, нийт 500 суудалтай бөгөөд жилдээ 50 гаруй мянган үзэгчдэд үйлчилдэг. УДБЭТ нь 2017 онд гоцлол дуучид, найрал дуучид, балетын бие бүрэлдэхүүн, симфони найрал хөгжмийн нийт 200 орчим уран бүтээлч, захиргаа, санхүү, үйлдвэр тайзны болон маркетингийн албаны 80 гаруй ажилтнаас бүрдсэн, нийт 280 гаруй ажилтантай. [[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} fegv5wbfpxu660e2bd5v407fuq784ai 0 75849 853003 727919 2026-04-11T15:17:43Z B.munkhbayar 6189 853003 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр = Сэтгэлийн анир | зураг = | зургийн хэмжээ = | зургийн тайлбар= | найруулагч = Э.Чинзориг | продюсер = [[Ойнбаярын Долгор|О.Долгор]] | зохиолч = Э.Нэргүй <br /> Э.Анхжаргал <br /> Э.Чинзориг | тайлбарлагч = | жүжигчин = [[Ойнбаярын Долгор|О.Долгор]] <br /> Э.Мөнхтөр <br /> А.Баттүшиг | хөгжим = Б.Дашдондог | зураглаач = Э.Нэргүй | зураач = Т.Бямбасайхан | эвлүүлэг = Х.Мөнх-Ууган | студи = Point production <br /> Logic film | компани = | нээлт = [[2018 он]]ы [[4 сарын 12]] | хугацаа = 103 [[Минут|мин]] | улс = {{flag|Монгол}} | хэл = [[Монгол хэл|Монгол]] | төсөв = | орлого = | өмнөх = | дараах = }} ''''' Сэтгэлийн анир ''''' - [[2018 он|2017]] оны [[4 сарын 12]]-нд нээлтээ хийсэн [[Монгол улс|Монголын]] драм төрлийн [[уран сайхны кино]]. [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Монгол кинонууд]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:2018 оны кино]] lwnxgqop3ikwdli5n4lwk4pykslkm7j 828 85706 853152 733965 2026-04-12T11:23:37Z Enkhsaihan2005 64429 853152 Scribunto text/plain -- Note: Originally written on English Wikipedia at https://en.wikipedia.org/wiki/Module:Mapframe --[[---------------------------------------------------------------------------- ##### Localisation (L10n) settings ##### Replace values in quotes ("") with localised values ----------------------------------------------------------------------------]]-- local L10n = {} local wb = mw.wikibase -- Modue dependencies local parser -- local copy of https://www.mediawiki.org/wiki/Module:WikitextParser loaded lazily -- "strict" should not be used, at least until all other modules which require this module are not using globals. -- Template parameter names (unnumbered versions only) -- Specify each as either a single string, or a table of strings (aliases) -- Aliases are checked left-to-right, i.e. `{ "one", "two" }` is equivalent to using `{{{one| {{{two|}}} }}}` in a template L10n.para = { display = "display", type = "type", id = { "id", "ids" }, from = "from", raw = "raw", title = "title", description = "description", strokeColor = { "stroke-color", "stroke-colour" }, strokeWidth = "stroke-width", strokeOpacity = "stroke-opacity", fill = "fill", fillOpacity = "fill-opacity", coord = "coord", marker = "marker", markerColor = { "marker-color", "marker-colour" }, markerSize = "marker-size", radius = { "radius", "radius_m" }, radiusKm = "radius_km", radiusFt = "radius_ft", radiusMi = "radius_mi", edges = "edges", text = "text", icon = "icon", zoom = "zoom", frame = "frame", plain = "plain", frameWidth = "frame-width", frameHeight = "frame-height", frameCoordinates= { "frame-coordinates", "frame-coord" }, frameLatitude = { "frame-lat", "frame-latitude" }, frameLongitude = { "frame-long", "frame-longitude" }, frameAlign = "frame-align", switch = "switch", overlay = "overlay", overlayBorder = "overlay-border", overlayHorizontalAlignment = "overlay-horizontal-alignment", overlayVerticalAlignment = "overlay-vertical-alignment", overlayHorizontalOffset = "overlay-horizontal-offset", overlayVerticalOffset = "overlay-vertical-offset" } -- Names of other templates this module can extract coordinates from L10n.template = { templates = { -- The coord template, as well as templates with output that contains {{coord}} "Coord", "Coord/sandbox", "NRHP row", "NRHP row/sandbox", "WikidataCoord", "WikidataCoord/sandbox", "Wikidatacoord", "Wikidata coord" }, modules = { -- The coordinates module, as well as modules with output that contains {{coord}} "Coordinates", "Coordinates/sandbox", "WikidataCoord", "WikidataCoord/sandbox" } } -- Error messages L10n.error = { badDisplayPara = "Invalid display parameter", noCoords = "Coordinates must be specified on Wikidata or in |" .. ( type(L10n.para.coord)== 'table' and L10n.para.coord[1] or L10n.para.coord ) .. "=", wikidataCoords = "Coordinates not found on Wikidata", noCircleCoords = "Circle centre coordinates must be specified, or available via Wikidata", negativeRadius = "Circle radius must be a positive number", noRadius = "Circle radius must be specified", negativeEdges = "Circle edges must be a positive number", noSwitchPara = "Found only one switch value in |" .. ( type(L10n.para.switch)== 'table' and L10n.para.switch[1] or L10n.para.switch ) .. "=", oneSwitchLabel = "Found only one label in |" .. ( type(L10n.para.switch)== 'table' and L10n.para.switch[1] or L10n.para.switch ) .. "=", noSwitchLists = "At least one parameter must have a SWITCH: list", switchMismatches = "All SWITCH: lists must have the same number of values", -- "%s" and "%d" tokens will be replaced with strings and numbers when used oneSwitchValue = "Found only one switch value in |%s=", fewerSwitchLabels = "Found %d switch values but only %d labels in |" .. ( type(L10n.para.switch)== 'table' and L10n.para.switch[1] or L10n.para.switch ) .. "=", noNamedCoords = "No named coordinates found in %s" } -- Other strings L10n.str = { -- valid values for display parameter, e.g. (|display=inline) or (|display=title) or (|display=inline,title) or (|display=title,inline) inline = "inline", title = "title", dsep = ",", -- separator between inline and title (comma in the example above) -- valid values for type parameter line = "line", -- geoline feature (e.g. a road) shape = "shape", -- geoshape feature (e.g. a state or province) shapeInverse = "shape-inverse", -- geomask feature (the inverse of a geoshape) data = "data", -- geoJSON data page on Commons point = "point", -- single point feature (coordinates) circle = "circle", -- circular area around a point named = "named", -- all named coordinates in an article or section -- Keyword to indicate a switch list. Must NOT use the special characters ^$()%.[]*+-? switch = "SWITCH", -- valid values for icon, frame, and plain parameters affirmedWords = ' '..table.concat({ "add", "added", "affirm", "affirmed", "include", "included", "on", "true", "yes", "y" }, ' ')..' ', declinedWords = ' '..table.concat({ "decline", "declined", "exclude", "excluded", "false", "none", "not", "no", "n", "off", "omit", "omitted", "remove", "removed" }, ' ')..' ' } -- Default values for parameters L10n.defaults = { display = L10n.str.inline, text = "Map", frameWidth = "300", frameHeight = "200", frameAlign = "right", markerColor = "5E74F3", markerSize = nil, strokeColor = "#ff0000", strokeWidth = 6, edges = 32, -- number of edges used to approximate a circle overlayBorder = "1px solid white", overlayHorizontalAlignment = "right", overlayHorizontalOffset = "0", overlayVerticalAlignment = "bottom", overlayVerticalOffset = "0" } -- #### End of L10n settings #### --[[---------------------------------------------------------------------------- Utility methods ----------------------------------------------------------------------------]]-- local util = {} --[[ Looks up a parameter value based on the id (a key from the L10n.para table) and optionally a suffix, for parameters that can be suffixed (e.g. type2 is type with suffix 2). @param {table} args key-value pairs of parameter names and their values @param {string} param_id id for parameter name (key from the L10n.para table) @param {string} [suffix] suffix for parameter name @returns {string|nil} parameter value if found, or nil if not found ]]-- function util.getParameterValue(args, param_id, suffix) suffix = suffix or '' if type( L10n.para[param_id] ) ~= 'table' then return args[L10n.para[param_id]..suffix] end for _i, paramAlias in ipairs(L10n.para[param_id]) do if args[paramAlias..suffix] then return args[paramAlias..suffix] end end return nil end --[[ Trim whitespace from args, and remove empty args. Also fix control characters. @param {table} argsTable @returns {table} trimmed args table ]]-- function util.trimArgs(argsTable) local cleanArgs = {} for key, val in pairs(argsTable) do if type(key) == 'string' and type(val) == 'string' then val = val:match('^%s*(.-)%s*$') if val ~= '' then -- control characters inside json need to be escaped, but stripping them is simpler -- See also T214984 -- However, *don't* strip control characters from wikitext (text or description parameters) or you'll break strip markers -- Alternatively it might be better to only strip control char from raw parameter content if util.matchesParam('text', key) or util.matchesParam('description', key, key:gsub('^%D+(%d+)$', '%1') ) then cleanArgs[key] = val else cleanArgs[key] = val:gsub('%c',' ') end end else cleanArgs[key] = val end end return cleanArgs end --[[ Check if a parameter name matches an unlocalized parameter key @param {string} key - the unlocalized parameter name to search through @param {string} name - the localized parameter name to check @param {string|nil} - an optional suffix to apply to the value(s) from the localization key @returns {boolean} true if the name matches the parameter, false otherwise ]]-- function util.matchesParam(key, name, suffix) local param = L10n.para[key] suffix = suffix or '' if type(param) == 'table' then for _, v in pairs(param) do if (v .. suffix) == name then return true end end return false end return ((param .. suffix) == name) end --[[ Check if a value is affirmed (one of the values in L10n.str.affirmedWords) @param {string} val Value to be checked @returns {boolean} true if affirmed, false otherwise ]]-- function util.isAffirmed(val) if not(val) then return false end return string.find(L10n.str.affirmedWords, ' '..val..' ', 1, true ) and true or false end --[[ Check if a value is declined (one of the values in L10n.str.declinedWords) @param {string} val Value to be checked @returns {boolean} true if declined, false otherwise ]]-- function util.isDeclined(val) if not(val) then return false end return string.find(L10n.str.declinedWords , ' '..val..' ', 1, true ) and true or false end --[[ Check if the name of a template matches the known coord templates or wrappers (in L10n.template.templates and L10n.template.modules). The name is normalised when checked, so e.g. the names "Coord", "coord", and " Coord" all return true. @param {string} name @returns {boolean} true if it is a coord template or wrapper, false otherwise ]]-- function util.isCoordTemplateOrWrapper(name) name = mw.text.trim(name) local modName = mw.ustring.gsub(name, '#invoke:', '') local inputTitle = mw.title.new(modName, (name ~= modName) and 'Module' or 'Template') if not inputTitle then return false end -- Create (or reuse) mw.title objects for each known coord template/wrapper. -- Stored in L10n.template.title so that they don't need to be recreated -- each time this function is called if not L10n.template.titles then L10n.template.titles = {} for _, v in pairs(L10n.template.templates) do table.insert(L10n.template.titles, mw.title.new(v, 'Template')) end for _, v in pairs(L10n.template.modules) do table.insert(L10n.template.titles, mw.title.new(v, 'Module')) end end for _, templateTitle in pairs(L10n.template.titles) do if mw.title.equals(inputTitle, templateTitle) then return true end end return false end --[[ Recursively extract coord templates which have a name parameter. @param {string} wikitext @returns {table} table sequence of coord templates ]]-- function util.extractCoordTemplates(wikitext) local output = {} local templates = mw.ustring.gmatch(wikitext, '{%b{}}') for template in templates do local templateName = mw.ustring.match(template, '{{([^}|]+)') local nameParam = mw.ustring.match(template, "|%s*name%s*=%s*[^}|]+") if util.isCoordTemplateOrWrapper(templateName) then if nameParam then table.insert(output, template) end elseif mw.ustring.find(mw.ustring.sub(template, 2), "{{") then local subOutput = util.extractCoordTemplates(mw.ustring.sub(template, 2)) for _, t in pairs(subOutput) do table.insert(output, t) end end end -- ensure coords are not using title display for k, v in pairs(output) do output[k] = mw.ustring.gsub(v, "|%s*display%s*=[^|}]+", "|display=inline") end return output end --[[ Gets all named coordiates from a page or a section of a page. @param {string|nil} page Page name, or name#section, to get named coordinates from. If the name is omitted, i.e. #section or nil or empty string, then the current page will be used. @returns {table} sequence of {coord, name, description} tables where coord is the coordinates in a format suitable for #util.parseCoords, name is a string, and description is a string (coordinates in a format suitable for displaying to the reader). If for some reason the name can't be found, the description is nil and the name contains display-format coordinates. @throws {L10n.error.noNamedCoords} if no named coordinates are found. ]]-- function util.getNamedCoords(page) local parts = mw.text.split(page or "", "#", true) local name = parts[1] == "" and mw.title.getCurrentTitle().prefixedText or parts[1] local section = parts[2] local title = mw.title.new(name) if title.isRedirect then title = title.redirectTarget end local pageWikitext = title:getContent() if section then if parser == nil then -- load [[Module:WikitextParser]] lazily so it is only transcluded on pages that use it parser = require("Module:WikitextParser") end pageWikitext = parser.getSection(pageWikitext, section) or '' end local coordTemplates = util.extractCoordTemplates(pageWikitext) if #coordTemplates == 0 then error(string.format(L10n.error.noNamedCoords, page or name), 0) end local frame = mw.getCurrentFrame() local sep = "________" local expandedContent = frame:preprocess(table.concat(coordTemplates, sep)) local expandedTemplates = mw.text.split(expandedContent, sep) local namedCoords = {} for _, expandedTemplate in pairs(expandedTemplates) do local coord = mw.ustring.match(expandedTemplate, "<span class=\"geo%-dec\".->(.-)</span>") if coord then local coordname = ( -- name specified by a wrapper template, e.g [[Article|Name]] mw.ustring.match(expandedTemplate, "<span class=\"mapframe%-coord%-name\">(.-)</span>") or -- name passed into coord template mw.ustring.match(expandedTemplate, "<span class=\"fn org\">(.-)</span>") or -- default to the coordinates if the name can't be retrieved coord ) local description = coordname ~= coord and coord table.insert(namedCoords, { coord=mw.ustring.gsub(coord, "[° ]", "_"), name=coordname, description=description }) end end if #namedCoords == 0 then error(string.format(L10n.error.noNamedCoords, page or name), 0) end return namedCoords end --[[ Parse coordinate values from the params passed in a GeoHack url (such as //tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Example&params=1_2_N_3_4_W_ or //tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Example&params=1.23_S_4.56_E_ ) or non-url string in the same format (such as `1_2_N_3_4_W_` or `1.23_S_4.56_E_`) @param {string} coords string containing coordinates @returns {number, number} latitude, longitude ]]-- function util.parseCoords(coords) local coordsPatt if mw.ustring.find(coords, "params=", 1, true) then -- prevent false matches from page name, e.g. ?pagename=Lorem_S._Ipsum coordsPatt = 'params=([_%.%d]+[NS][_%.%d]+[EW])' else -- not actually a geohack url, just the same format coordsPatt = '[_%.%d]+[NS][_%.%d]+[EW]' end local parts = mw.text.split((mw.ustring.match(coords, coordsPatt) or ''), '_') local lat_d = tonumber(parts[1]) assert(lat_d, "Unable to get latitude from input '"..coords.."'.") local lat_m = tonumber(parts[2]) -- nil if coords are in decimal format local lat_s = lat_m and tonumber(parts[3]) -- nil if coords are either in decimal format or degrees and minutes only local lat = lat_d + (lat_m or 0)/60 + (lat_s or 0)/3600 if parts[#parts/2] == 'S' then lat = lat * -1 end local long_d = tonumber(parts[1+#parts/2]) assert(long_d, "Unable to get longitude from input '"..coords.."'.") local long_m = tonumber(parts[2+#parts/2]) -- nil if coords are in decimal format local long_s = long_m and tonumber(parts[3+#parts/2]) -- nil if coords are either in decimal format or degrees and minutes only local long = long_d + (long_m or 0)/60 + (long_s or 0)/3600 if parts[#parts] == 'W' then long = long * -1 end return lat, long end --[[ Get coordinates from a Wikidata item @param {string} item_id Wikidata item id (Q number) @returns {number, number} latitude, longitude @throws {L10n.error.noCoords} if item_id is invalid or the item does not exist @throws {L10n.error.wikidataCoords} if the the item does not have a P625 statement (coordinates), or it is set to "no value" ]]-- function util.wikidataCoords(item_id) if not (item_id and wb.isValidEntityId(item_id) and wb.entityExists(item_id)) then error(L10n.error.noCoords, 0) end local coordStatements = wb.getBestStatements(item_id, 'P625') if not coordStatements or #coordStatements == 0 then error(L10n.error.wikidataCoords, 0) end local hasNoValue = ( coordStatements[1].mainsnak and (coordStatements[1].mainsnak.snaktype == 'novalue' or coordStatements[1].mainsnak.snaktype == 'somevalue') ) if hasNoValue then error(L10n.error.wikidataCoords, 0) end local wdCoords = coordStatements[1]['mainsnak']['datavalue']['value'] return tonumber(wdCoords['latitude']), tonumber(wdCoords['longitude']) end --[[ Creates a polygon that approximates a circle @param {number} lat Latitude @param {number} long Longitude @param {number} radius Radius in metres @param {number} n Number of edges for the polygon @returns {table} sequence of {latitude, longitude} table sequences, where latitude and longitude are both numbers ]]-- function util.circleToPolygon(lat, long, radius, n) -- n is number of edges -- Based on https://github.com/gabzim/circle-to-polygon, ISC licence local function offset(cLat, cLon, distance, bearing) local lat1 = math.rad(cLat) local lon1 = math.rad(cLon) local dByR = distance / 6378137 -- distance divided by 6378137 (radius of the earth) wgs84 local offet_lat = math.asin( math.sin(lat1) * math.cos(dByR) + math.cos(lat1) * math.sin(dByR) * math.cos(bearing) ) local offet_lon = lon1 + math.atan2( math.sin(bearing) * math.sin(dByR) * math.cos(lat1), math.cos(dByR) - math.sin(lat1) * math.sin(offet_lat) ) return {math.deg(offet_lon), math.deg(offet_lat)} end local coordinates = {}; local i = 0; while i < n do table.insert(coordinates, offset(lat, long, radius, (2*math.pi*i*-1)/n) ) i = i + 1 end table.insert(coordinates, offset(lat, long, radius, 0)) return coordinates end --[[ Get the number of key-value pairs in a table, which might not be a sequence. @param {table} t @returns {number} count of key-value pairs ]]-- function util.tableCount(t) local count = 0 for k, v in pairs(t) do count = count + 1 end return count end --[[ For a table where the values are all tables, returns either the util.tableCount of the subtables if they are all the same, or nil if they are not all the same. @param {table} t @returns {number|nil} count of key-value pairs of subtable, or nil if subtables have different counts ]]-- function util.subTablesCount(t) local count = nil for k, v in pairs(t) do if count == nil then count = util.tableCount(v) elseif count ~= util.tableCount(v) then return nil end end return count end --[[ Splits a list into a table sequence. The items in the list may be separated by commas, or by semicolons (if items may contain commas), or by "###" (if items may contain semicolons). @param {string} listString @returns {table} sequence of list items ]]-- function util.tableFromList(listString) if type(listString) ~= "string" or listString == "" then return nil end local separator = (mw.ustring.find(listString, "###", 0, true ) and "###") or (mw.ustring.find(listString, ";", 0, true ) and ";") or "," local pattern = "%s*"..separator.."%s*" return mw.text.split(listString, pattern) end -- Boolean in outer scope indicating if Kartographer should be able to -- automatically calculate coordinates (see phab:T227402) local coordsDerivedFromFeatures = false; --[[---------------------------------------------------------------------------- Make methods: These take in a table of arguments, and return either a string or a table to be used in the eventual output. ----------------------------------------------------------------------------]]-- local make = {} --[[ Makes content to go inside the maplink or mapframe tag. @param {table} args @returns {string} tag content ]]-- function make.content(args) if util.getParameterValue(args, 'raw') then coordsDerivedFromFeatures = true -- Kartographer should be able to automatically calculate coords from raw geoJSON return util.getParameterValue(args, 'raw') end local content = {} local argsExpanded = {} for k, v in pairs(args) do local index = string.match( k, '^[^0-9]+([0-9]*)$' ) if index ~= nil then local indexNumber if index ~= '' then indexNumber = tonumber(index) else indexNumber = 1 end if argsExpanded[indexNumber] == nil then argsExpanded[indexNumber] = {} end argsExpanded[indexNumber][ string.gsub(k, index, '') ] = v end end for contentIndex, contentArgs in pairs(argsExpanded) do local argType = util.getParameterValue(contentArgs, "type") -- Kartographer automatically calculates coords if geolines/shapes are used (T227402) if not coordsDerivedFromFeatures then coordsDerivedFromFeatures = ( argType == L10n.str.line or argType == L10n.str.shape ) and true or false end if argType == L10n.str.named then local namedCoords = util.getNamedCoords(util.getParameterValue(contentArgs, "from")) local typeKey = type(L10n.para.type) == "table" and L10n.para.type[1] or L10n.para.type local coordKey = type(L10n.para.coord) == "table" and L10n.para.coord[1] or L10n.para.coord local titleKey = type(L10n.para.title) == "table" and L10n.para.title[1] or L10n.para.title local descKey = type(L10n.para.description) == "table" and L10n.para.description[1] or L10n.para.description for _, namedCoord in pairs(namedCoords) do contentArgs[typeKey] = "point" contentArgs[coordKey] = namedCoord.coord contentArgs[titleKey] = namedCoord.name contentArgs[descKey] = namedCoord.description content[#content+1] = make.contentJson(contentArgs) end else content[#content + 1] = make.contentJson(contentArgs) end end --Single item, no array needed if #content==1 then return content[1] end --Multiple items get placed in a FeatureCollection local contentArray = '[\n' .. table.concat( content, ',\n') .. '\n]' return contentArray end --[[ Make coordinates from the coord arg, or the id arg, or the current page's Wikidata item. @param {table} args @param {boolean} [plainOutput] @returns {Mixed} Either: {number, number} latitude, longitude if plainOutput is true; or {table} table sequence of longitude, then latitude (gives the required format for GeoJSON when encoded) ]]-- function make.coords(args, plainOutput) local coords, lat, long local frame = mw.getCurrentFrame() if util.getParameterValue(args, 'coord') then coords = frame:preprocess( util.getParameterValue(args, 'coord') ) lat, long = util.parseCoords(coords) else lat, long = util.wikidataCoords(util.getParameterValue(args, 'id') or wb.getEntityIdForCurrentPage()) end if plainOutput then return lat, long end return {[0] = long, [1] = lat} end --[[ Makes a table of coordinates that approximate a circle. @param {table} args @returns {table} sequence of {latitude, longitude} table sequences, where latitude and longitude are both numbers @throws {L10n.error.noCircleCoords} if centre coordinates are not specified @throws {L10n.error.noRadius} if radius is not specified @throws {L10n.error.negativeRadius} if radius is negative or zero @throws {L10n.error.negativeEdges} if edges is negative or zero ]]-- function make.circleCoords(args) local lat, long = make.coords(args, true) local radius = util.getParameterValue(args, 'radius') if not radius then radius = util.getParameterValue(args, 'radiusKm') and tonumber(util.getParameterValue(args, 'radiusKm'))*1000 if not radius then radius = util.getParameterValue(args, 'radiusMi') and tonumber(util.getParameterValue(args, 'radiusMi'))*1609.344 if not radius then radius = util.getParameterValue(args, 'radiusFt') and tonumber(util.getParameterValue(args, 'radiusFt'))*0.3048 end end end local edges = util.getParameterValue(args, 'edges') or L10n.defaults.edges if not lat or not long then error(L10n.error.noCircleCoords, 0) elseif not radius then error(L10n.error.noRadius, 0) elseif tonumber(radius) <= 0 then error(L10n.error.negativeRadius, 0) elseif tonumber(edges) <= 0 then error(L10n.error.negativeEdges, 0) end return util.circleToPolygon(lat, long, radius, tonumber(edges)) end --[[ Makes JSON data for a feature @param contentArgs args for this feature. Keys must be the non-suffixed version of the parameter names, i.e. use type, stroke, fill,... rather than type3, stroke3, fill3,... @returns {string} JSON encoded data ]]-- function make.contentJson(contentArgs) local data = {} if util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.point or util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.circle then local isCircle = util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.circle data.type = "Feature" data.geometry = { type = isCircle and "LineString" or "Point", coordinates = isCircle and make.circleCoords(contentArgs) or make.coords(contentArgs) } data.properties = { title = util.getParameterValue(contentArgs, 'title') or mw.getCurrentFrame():getParent():getTitle() } if isCircle then -- TODO: This is very similar to below, should be extracted into a function data.properties.stroke = util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeColor') or L10n.defaults.strokeColor data.properties["stroke-width"] = tonumber(util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeWidth')) or L10n.defaults.strokeWidth local strokeOpacity = util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeOpacity') if strokeOpacity then data.properties['stroke-opacity'] = tonumber(strokeOpacity) end local fill = util.getParameterValue(contentArgs, 'fill') if fill then data.properties.fill = fill local fillOpacity = util.getParameterValue(contentArgs, 'fillOpacity') data.properties['fill-opacity'] = fillOpacity and tonumber(fillOpacity) or 0.6 end else -- is a point local markerSymbol = util.getParameterValue(contentArgs, 'marker') or L10n.defaults.marker -- allow blank to be explicitly specified, for overriding infoboxes or other templates with a default value if markerSymbol ~= "blank" then data.properties["marker-symbol"] = markerSymbol end data.properties["marker-color"] = util.getParameterValue(contentArgs, 'markerColor') or L10n.defaults.markerColor data.properties["marker-size"] = util.getParameterValue(contentArgs, 'markerSize') or L10n.defaults.markerSize end else data.type = "ExternalData" if util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.data or util.getParameterValue(contentArgs, 'from') then data.service = "page" elseif util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.line then data.service = "geoline" elseif util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.shape then data.service = "geoshape" elseif util.getParameterValue(contentArgs, 'type') == L10n.str.shapeInverse then data.service = "geomask" end if util.getParameterValue(contentArgs, 'id') or (not (util.getParameterValue(contentArgs, 'from')) and wb.getEntityIdForCurrentPage()) then data.ids = util.getParameterValue(contentArgs, 'id') or wb.getEntityIdForCurrentPage() else data.title = util.getParameterValue(contentArgs, 'from') end data.properties = { stroke = util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeColor') or L10n.defaults.strokeColor, ["stroke-width"] = tonumber(util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeWidth')) or L10n.defaults.strokeWidth } local strokeOpacity = util.getParameterValue(contentArgs, 'strokeOpacity') if strokeOpacity then data.properties['stroke-opacity'] = tonumber(strokeOpacity) end local fill = util.getParameterValue(contentArgs, 'fill') if fill and (data.service == "geoshape" or data.service == "geomask") then data.properties.fill = fill local fillOpacity = util.getParameterValue(contentArgs, 'fillOpacity') if fillOpacity then data.properties['fill-opacity'] = tonumber(fillOpacity) end end end data.properties.title = util.getParameterValue(contentArgs, 'title') or mw.title.getCurrentTitle().text if util.getParameterValue(contentArgs, 'description') then data.properties.description = util.getParameterValue(contentArgs, 'description') end return mw.text.jsonEncode(data) end --[[ Makes attributes for the maplink or mapframe tag. @param {table} args @param {boolean} [isTitle] Tag is to be displayed in the title of page rather than inline @returns {table<string,string>} key-value pairs of attribute names and values ]]-- function make.tagAttribs(args, isTitle) local attribs = {} if util.getParameterValue(args, 'zoom') then attribs.zoom = util.getParameterValue(args, 'zoom') end if util.isDeclined(util.getParameterValue(args, 'icon')) then attribs.class = "no-icon" end if util.getParameterValue(args, 'type') == L10n.str.point and not coordsDerivedFromFeatures then local lat, long = make.coords(args, 'plainOutput') attribs.latitude = tostring(lat) attribs.longitude = tostring(long) end if util.isAffirmed(util.getParameterValue(args, 'frame')) and not(isTitle) then attribs.width = util.getParameterValue(args, 'frameWidth') or L10n.defaults.frameWidth attribs.height = util.getParameterValue(args, 'frameHeight') or L10n.defaults.frameHeight if util.getParameterValue(args, 'frameCoordinates') then local frameLat, frameLong = util.parseCoords(util.getParameterValue(args, 'frameCoordinates')) attribs.latitude = frameLat attribs.longitude = frameLong else if util.getParameterValue(args, 'frameLatitude') then attribs.latitude = util.getParameterValue(args, 'frameLatitude') end if util.getParameterValue(args, 'frameLongitude') then attribs.longitude = util.getParameterValue(args, 'frameLongitude') end end if not attribs.latitude and not attribs.longitude and not coordsDerivedFromFeatures then local success, lat, long = pcall(util.wikidataCoords, util.getParameterValue(args, 'id') or wb.getEntityIdForCurrentPage()) if success then attribs.latitude = tostring(lat) attribs.longitude = tostring(long) end end if util.getParameterValue(args, 'frameAlign') then attribs.align = util.getParameterValue(args, 'frameAlign') end if util.isAffirmed(util.getParameterValue(args, 'plain')) then attribs.frameless = "1" else attribs.text = util.getParameterValue(args, 'text') or L10n.defaults.text end else attribs.text = util.getParameterValue(args, 'text') or L10n.defaults.text end return attribs end --[[ Makes maplink wikitext that will be located in the top-right of the title of the page (the same place where coords with |display=title are positioned). @param {table} args @param {string} tagContent Content for the maplink tag @returns {string} ]]-- function make.titleOutput(args, tagContent) local titleTag = mw.text.tag('maplink', make.tagAttribs(args, true), tagContent) local spanAttribs = { style = "font-size: small;", id = "mapframe-coordinates" } local indicatorContent = mw.text.tag('span', spanAttribs, titleTag) return mw.getCurrentFrame():extensionTag { name = "indicator", content = indicatorContent, args = { name = "zzz-mapframe" --zzz: show as last indicator } } end --[[ Makes maplink or mapframe wikitext that will be located inline. @param {table} args @param {string} tagContent Content for the maplink tag @returns {string} ]]-- function make.inlineOutput(args, tagContent) local tagName = 'maplink' if util.getParameterValue(args, 'frame') then tagName = 'mapframe' end return mw.text.tag(tagName, make.tagAttribs(args), tagContent) end --[[ Makes the HTML required for the swicther to work, including the templatestyles tag. @param {table} params table sequence of {map, label} tables @param {string} params{}.map Wikitext for mapframe map @param {string} params{}.label Label text for swicther option @param {table} options @param {string} options.alignment "left" or "center" or "right" @param {boolean} options.isThumbnail Display in a thumbnail @param {string} options.width Width of frame, e.g. "200" @param {string} [options.caption] Caption wikitext for thumnail @retruns {string} swicther HTML ]]-- function make.switcherHtml(params, options) options = options or {} local frame = mw.getCurrentFrame() local styles = frame:extensionTag{ name = "templatestyles", args = {src = "Template:Maplink/styles-multi.css"} } local container = mw.html.create("div") :addClass("switcher-container") :addClass("mapframe-multi-container") if options.alignment == "left" or options.alignment == "right" then container:addClass("float"..options.alignment) else -- alignment is "center" container:addClass("center") end for i = 1, #params do container :tag("div") :wikitext(params[i].map) :tag("span") :addClass("switcher-label") :css("display", "none") :wikitext(mw.text.trim(params[i].label)) end if not options.isThumbnail then return styles .. tostring(container) end local classlist = container:getAttr("class") classlist = mw.ustring.gsub(classlist, "%a*"..options.alignment, "") container:attr("class", classlist) local outerCountainer = mw.html.create("div") :addClass("mapframe-multi-outer-container") :addClass("mw-kartographer-container") :addClass("thumb") if options.alignment == "left" or options.alignment == "right" then outerCountainer:addClass("t"..options.alignment) else -- alignment is "center" outerCountainer :addClass("tnone") :addClass("center") end outerCountainer :tag("div") :addClass("thumbinner") :css("width", options.width.."px") :node(container) :node(options.caption and mw.html.create("div") :addClass("thumbcaption") :wikitext(options.caption) ) return styles .. tostring(outerCountainer) end --[[ Makes the HTML required for an overlay map to work tag. @param {string} overlayMap wikitext for the overlay map @param {string} baseMap wikitext for the base map @param {table} options various styling/display options @param {string} options.align "left" or "center" or "right" @param {string|number} options.width Width of the base map, e.g. "300" @param {string|number} options.width Height of the base map, e.g. "200" @param {string} options.border Border style for the overlayed map, e.g. "1px solid white" @param {string} options.horizontalAlignment Horizontal alignment for overlay map, "left" or "right" @param {string|number} options.horizontalOffset Horizontal offset in pixels from the alignment edge, e.g "10" @param {string} options.verticalAlignment Vertical alignment for overlay map, "top" or "bottom" @param {string|number} options.verticalOffset Vertical offset in pixels from the alignment edge, e.g. is "10" @param {boolean} options.isThumbnail Display in a thumbnail @param {string} [options.caption] Caption wikitext for thumnail @retruns {string} HTML for basemap with overlay ]]-- function make.overlayHtml(overlayMap, baseMap, options) options = options or {} local containerFloatClass = "float"..(options.align or "none") if options.align == "center" then containerFloatClass = "center" end local containerStyle = { position = "relative", width = options.width .. "px", height = options.height .. "px", overflow = "hidden" -- mobile/minerva tends to add scrollbars for a couple of pixels } if options.align == "center" then containerStyle["margin-left"] = "auto" containerStyle["margin-right"] = "auto" end local container = mw.html.create("div") :addClass("mapframe-withOverlay-container") :addClass(containerFloatClass) :addClass("noresize") :css(containerStyle) local overlayStyle = { position = "absolute", ["z-index"] = "1", border = options.border or "1px solid white" } if options.horizontalAlignment == "right" then overlayStyle.right = options.horizontalOffset .. "px" else overlayStyle.left = options.horizontalOffset .. "px" end if options.verticalAlignment == "bottom" then overlayStyle.bottom = options.verticalOffset .. "px" else overlayStyle.top = options.verticalOffset .. "px" end local overlayDiv = mw.html.create("div") :css(overlayStyle) :wikitext(overlayMap) container :node(overlayDiv) :wikitext(baseMap) if not options.isThumbnail then return tostring(container) end local classlist = container:getAttr("class") classlist = mw.ustring.gsub(classlist, "%a*"..options.align, "") container:attr("class", classlist) local outerCountainer = mw.html.create("div") :addClass("mapframe-withOverlay-outerContainer") :addClass("mw-kartographer-container") :addClass("thumb") if options.align == "left" or options.align == "right" then outerCountainer:addClass("t"..options.align) else -- alignment is "center" outerCountainer :addClass("tnone") :addClass("center") end outerCountainer :tag("div") :addClass("thumbinner") :css("width", options.width.."px") :node(container) :node(options.caption and mw.html.create("div") :addClass("thumbcaption") :wikitext(options.caption) ) return tostring(outerCountainer) end --[[---------------------------------------------------------------------------- Package to be exported, i.e. methods which will available to templates and other modules. ----------------------------------------------------------------------------]]-- local p = {} -- Entry point for templates function p.main(frame) local parent = frame.getParent(frame) -- Check for overlay option local overlay = util.getParameterValue(parent.args, 'overlay') local hasOverlay = overlay and mw.text.trim(overlay) ~= "" -- Check for switch option local switch = util.getParameterValue(parent.args, 'switch') local isMulti = switch and mw.text.trim(switch) ~= "" -- Create output by choosing method to suit options local output if hasOverlay then output = p.withOverlay(parent.args) elseif isMulti then output = p.multi(parent.args) else output = p._main(parent.args) end -- Preprocess output before returning it return frame:preprocess(output) end -- Entry points for modules function p._main(_args) local args = util.trimArgs(_args) local tagContent = make.content(args) local display = mw.text.split(util.getParameterValue(args, 'display') or L10n.defaults.display, '%s*' .. L10n.str.dsep .. '%s*') local displayInTitle = display[1] == L10n.str.title or display[2] == L10n.str.title local displayInline = display[1] == L10n.str.inline or display[2] == L10n.str.inline local output if displayInTitle and displayInline then output = make.titleOutput(args, tagContent) .. make.inlineOutput(args, tagContent) elseif displayInTitle then output = make.titleOutput(args, tagContent) elseif displayInline then output = make.inlineOutput(args, tagContent) else error(L10n.error.badDisplayPara) end return output end function p.multi(_args) local args = util.trimArgs(_args) if not args[L10n.para.switch] then error(L10n.error.noSwitchPara, 0) end local switchParamValue = util.getParameterValue(args, 'switch') local switchLabels = util.tableFromList(switchParamValue) if #switchLabels == 1 then error(L10n.error.oneSwitchLabel, 0) end local mapframeArgs = {} local switchParams = {} for name, val in pairs(args) do -- Copy to mapframeArgs, if not the switch labels or a switch parameter if val ~= switchParamValue and not string.match(val, "^"..L10n.str.switch..":") then mapframeArgs[name] = val end -- Check if this is a param to switch. If so, store the name and switch -- values in switchParams table. local switchList = string.match(val, "^"..L10n.str.switch..":(.+)") if switchList ~= nil then local values = util.tableFromList(switchList) if #values == 1 then error(string.format(L10n.error.oneSwitchValue, name), 0) end switchParams[name] = values end end if util.tableCount(switchParams) == 0 then error(L10n.error.noSwitchLists, 0) end local switchCount = util.subTablesCount(switchParams) if not switchCount then error(L10n.error.switchMismatches, 0) elseif switchCount > #switchLabels then error(string.format(L10n.error.fewerSwitchLabels, switchCount, #switchLabels), 0) end -- Ensure a plain frame will be used (thumbnail will be built by the -- make.switcherHtml function if required, so that switcher options are -- inside the thumnail) mapframeArgs.plain = "yes" local switcher = {} for i = 1, switchCount do local label = switchLabels[i] for name, values in pairs(switchParams) do mapframeArgs[name] = values[i] end table.insert(switcher, { map = p._main(mapframeArgs), label = "Show "..label }) end return make.switcherHtml(switcher, { alignment = args["frame-align"] or "right", isThumbnail = (args.frame and not args.plain) and true or false, width = args["frame-width"] or L10n.defaults.frameWidth, caption = args.text }) end function p.withOverlay(_args) -- Get and trim wikitext for overlay map local overlayMap = _args.overlay if type(overlayMap) == 'string' then overlayMap = overlayMap:match('^%s*(.-)%s*$') end local isThumbnail = (util.getParameterValue(_args, "frame") and not util.getParameterValue(_args, "plain")) and true or false -- Get base map using the _main function, as a plain map local args = util.trimArgs(_args) args.plain = "yes" local basemap = p._main(args) -- Extract overlay options from args local overlayOptions = { width = util.getParameterValue(args, "frameWidth") or L10n.defaults.frameWidth, height = util.getParameterValue(args, "frameHeight") or L10n.defaults.frameHeight, align = util.getParameterValue(args, "frameAlign") or L10n.defaults.frameAlign, border = util.getParameterValue(args, "overlayBorder") or L10n.defaults.overlayBorder, horizontalAlignment = util.getParameterValue(args, "overlayHorizontalAlignment") or L10n.defaults.overlayHorizontalAlignment, horizontalOffset = util.getParameterValue(args, "overlayHorizontalOffset") or L10n.defaults.overlayHorizontalOffset, verticalAlignment = util.getParameterValue(args, "overlayVerticalAlignment") or L10n.defaults.overlayVerticalAlignment, verticalOffset = util.getParameterValue(args, "overlayVerticalOffset") or L10n.defaults.overlayVerticalOffset, isThumbnail = isThumbnail, caption = util.getParameterValue(args, "text") or L10n.defaults.text } -- Make the HTML for the overlaying maps return make.overlayHtml(overlayMap, basemap, overlayOptions) end -- Entry point for testcase tests p.test = util return p tqo7eop3oax1igeo3sp8rmff34652gt 0 91011 853034 590782 2026-04-11T17:30:29Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[9-р Богд Жавзандамба Хутагт]] 853034 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[9-р Богд Жавзандамба Хутагт]] f711nl9lckcgx3wzahjwlqp9b22h7c0 0 109084 853030 819248 2026-04-11T17:24:51Z Enkhsaihan2005 64429 853030 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын ерөнхийлөгчийн албаны болон ажлын байр}} {{Инфобокс барилга | name = Цагаан ордон | native_name = White House | image = White House north and south sides.jpg | image_size = 250px | caption = | pushpin_map = АНУ Вашинтон хот төв#АНУ Вашинтон хот#АНУ | map_caption = Вашинтон хот Цагаан ордны байршил##Вашинтон хот дахь байршил##АНУ дахь байршил | coordinates = {{coord|38|53|52|N|77|02|11|W|type:landmark_region:US-DC|format=dms|display=inline,title}} | address = 1600 [[Пеннсильванийн өргөн чөлөө]] [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] 20500 АНУ | current_tenants = [[Доналд Трамп]], АНУ-ын ерөнхийлөгч болон [[Доналд Трампын гэр бүл|Тэргүүн гэр бүл]] | architect = [[Жеймс Хобан]]<br />[[Бенжамин Хенри Латроб]] | floor_area = {{convert|55000|sqft|abbr=on}} | website = {{URL|https://www.whitehouse.gov/|whitehouse.gov}} | owner = [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар]] | client = | engineer = | construction_start_date = {{Start date and age|1792|10|13}} | completion_date = {{Start date and age|1800|11|1}}{{r|jYAHg}} | structural_system = | architectural_style = [[Неоклассик архитектур|Неоклассик]], [[Палладийн архитектур|Палладийн]] | size = }} '''Цагаан ордон''' ({{lang-en|the White House}}) 1800 оноос хойш [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|АНУ-ын Ерөнхийлөгч]]ийн албан ёсны өргөө юм. == Түүх == 1790 онд АНУ-ын анхны Ерөнхийлөгч [[Жорж Вашингтон]] (1789—1797) Ерөнхийлөгчийн ордон барих зураг төслийн уралдаан зарласан байна. Ерөнхийлөгчийн өргөөний барилгын зургийн төслийг ирланд архитектор [[Жеймс Хобан]] гаргасан. Цагаан ордны барилгын ажил 1792 оны 10-р сарын 13-нд эхлүүлээд 1800 оны 6-р сарын 4-ны хооронд 8 жил хийж дуусч 1800 оны 11-р сарын 1-нд албан ёсоор нээлтээ хийсэн ажээ. Цагаан ордонд ажиллаж амьдарч эхэлсэн анхны Ерөнхийлөгч нь Жорж Вашингтон бус хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Жон Адамс]] (1797—1801) түүний эхнэр Абигейл нар байсан байна. Үүнээс хойш "Цагаан ордон"-д АНУ-ын үе үеийн бүх Ерөнхийлөгч нар амьдарч ажлаа эрхэлж иржээ. «Ерөнхийлөгчийн ордон», «Ерөнхийлөгчийн харш» , «Ерөнхийлөгчийн байшин» гэх зэргээр уг барилгыг төрөл бүрээр нэрлэж ирсэн байдаг. 1811 онд олон нийт «Цагаан Танхим» гэж нэрлэж байсныг хэвлэлд тэмдэглэн үлджээ. Виржинийн цагаан элсэн чулуугаар өнгөлсөн уг барилга орчин тойрныхоо улаан боржин барилгуудаас онцгойрон ялгарч байсан гэдэг. Сүүлд 1902 онд Ерөнхийлөгч [[Теодор Рузвельт]]ийн шийдвэрээр одоогийн "Цагаан ордон" нэрээ албан ёсоор авчээ. 1814 оны 8 дугаар сард АНУ- Их Британийн дайны үед британичууд тус Ерөнхийлөгчийн ордныг галдан шатаасан түүхтэй. Харшийг сэргээн босгох ажил тэр даруй эхэлсэн бөгөөд 1817 он гэхэд Цагаан ордон цоо шинэ болсон юм. Түүгээр ч зогсохгүй уг барилгын газар доор хоёр давхар нэмж, тэнд нь Ерөнхийлөгчийн гадаад бодлого, цэргийн үйл ажиллагааны шуурхай удирдлагын төв байр байрладаг болсон байна. Дугуй хэлбэртэй өмнөд хэсгийг 1824 онд уг барилгад нэмж оруулсан бөгөөд хойд хэсэгт нь зургаан жилийн дараа дөрвөлжин хэлбэртэй багана босгосон байна. Ерөнхийлөгч [[Жеймс Монро]] 1817 онд сэргээн босгох хүртэл түр өөр газар руу нүүсэн байдаг. 20 дугаар зууны дунд үе гэхэд уг барилгад их засвар хийх шаардлагатай болж Ерөнхийлөгч [[Харри Трумэн]]ий шийдвэрээр 1949-1952 онд Цагаан ордонд томоохон их засвар хийж сэргээсэн байна. Барилгын модон тулгууруудыг ган төмөрөөр сольж, дотоод засал хийж бүрэн шинэчилжээ. == Өнөөгийн байдал == Өнөөгийн Цагаан ордон бол нийтдээ 5100 м2 талбайтай, 132 өрөө, 32 ариун цэврийн өрөө, 25412 хаалга, 147 цонхтой, 8 шат, 28 камин зуухтай 6 давхар барилга юм. Түүнчлэн найман шат, гурван цахилгаан шатнаас гадна теннисийн талбай, боулингийн өрөө, кино театр, гүйлтийн зам, усан сантай байна. Орчин үеийн Цагаан ордон нь чанга аюулгүй байдлыг ханган бололцооны хэрээр олон нийтэд нээлттэй музей хэлбэрээр мөн ашиглаж байгаа. Олон нийт "Зүүн өрөө", "Ногоон өрөө", "Цэнхэр өрөө", "Улаан өрөө" болон албан ёсны хүлээн авалтын "Зоог барьдаг өрөө" зэрэг түүхт өрөөнүүдийг үзэх боломжтой байсан юм. [[2001 оны 9 сарын 11-ний халдлага|2001 оны 9-р сарын 11-ний террорист халдлагаас]] хойш Цагаан ордны хамгаалалтыг чангатгаж түүнийг иргэд үзэж сонирхоход хязгаарлалт хийсэн ажээ. Үе үеийн Ерөнхийлөгч нарын гэр бүл түүнд өөрсдийн гэсэн дурсгал үлдээсэн байдаг. Тэнд Марта Вашингтоны элсэн чихрийн сав, Абигейл Адамсын мөнгөн кофе чанагч, [[Элеонор Рузвельт|Элеонора Рузвельтийн]] ариун цэврийн ширээ гэх зэрэг зүйлүүд байдаг байна. "Цагаан ордны" цогцолборт Ягаан цэцэрлэг, [[Жаклин Кеннеди|Жаклин Кеннедий]]<nowiki/>н цэцэрлэг, Хойд ба Өмнөд нуган талбай ордог байна. Цагаан ордны цэцэрлэгт хүрээлэн нь нийт 7.3 га талбайг эзэлдэг юм. Ягаан сарнайн цэцэрлэгийг 1913 онд 28-р Ерөнхийлөгчийн эхнэр Эллен Вильсон бий болгосон бөгөөд харьцангуй бага (38 х18 метр) талбайтай энэ маш үзэсгэлэнтэй талбайд хүндэт зочдыг угтан авах, Ерөнхийлөгчийн нийтэд хандсан үг хэлэх зэрэгт ашигладаг байна. Мөн Ордны зүүн талын цэцэрлэгийг 35 дахь Ерөнхийлөгч Кеннедийн эхнэр Жаклины нэрээр нэрлэсэн ажээ. Тэрээр ордны цэцэрлэгүүдийг сэргээх их идэвх санаачилга чармайлт гаргаж байжээ. Сэтгүүлчид болон улс төрчид "Цагаан ордон" гэх холбоос үгийн цаана АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн засаг захиргаа гэж ойлгодог юм. (Оросын «Кремль», Британий "Даунинг стрит 10", Францын «Елисейн ордон» г.м). == Зууван танхим == [[Файл:OvalOffice.whitehouse.jpg|thumb|Зууван танхрим]] 1909 оноос Ерөнхийлөгч [[Уильям Тафт|Уильям Ховард Тафтаас]] эхлэн Цагаан ордны зүүн жигүүрийн 1 давхарт байрлах "Зууван танхим" ([[Англи хэл|англи.]] '''''Oval Office''''') Ерөнхийлөгчийн албан ажлын тасалгаа болсон юм. Цагаан ордонд суух болсон шинэ эзэн бүр өрөөний хивс, хөшиг, жижиг ширээ, буйдан болон ханан дахь зураг зэргийг өөрийн үзэмжээр өөрчилдөг болсон байна. [[Файл:White House West Wing - 1st Floor with the Oval Office highlighted.png|thumb|369x369px|Зууван танхимын байрлал]] Энэ өрөө нь өмнө зүг рүү харсан 3 том цонхтой бөгөөд 4 хаалгатай юм. Төрийн тэргүүний ажлын ширээ цонхны өмнө байрладаг бол өрөөний хойд хэсэг камин буюу ил зуух байдаг байна. [[Файл:Oval Office from above.jpg|thumb|529x529px|Цагаан ордны Зууван танхим. Тээрээс харагдах байдал.]] Өрөөний том диаметр 10,9 метр, бага диаметр нь 8,8 метр бөгөөд таазны өндөр 5,6 метр байдаг байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|White House|Цагаан ордон}} [[Ангилал:Цагаан ордон| ]] [[Ангилал:АНУ-ын гүйцэтгэх засаглал]] [[Ангилал:АНУ-ын сэргээн барьсан барилга байгууламж]] [[Ангилал:АНУ-ын гүйцэтгэх засаглалын байрлах газар]] [[Ангилал:Вашингтоны (хот) барилга байгууламж]] [[Ангилал:Албан өргөө]] [[Ангилал:1800-аад онд барьсан]] nnb4e5rnvr4bz468lypvlgmh6him1j1 0 118556 853039 852695 2026-04-12T01:15:06Z Saruul 04 37290 Огноо засав 853039 wikitext text/x-wiki {{Short description|2026 оноос Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэмсэг]] | name = Ням-Осорын Учрал | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | caption = Учрал 2025 онд | alt = | office = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] | term_start = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor = [[Гомбожавын Занданшатар]] | successor = | president = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office1 = [[Улсын Их Хурлын дарга]] | term_start1 = 2025 оны 11 сарын 20 | term_end1 = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor1 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor1 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office2 = [[Монгол Ардын Намын дарга]] | term_start2 = 2025 оны 11 сарын 15 | term_end2 = | predecessor2 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Сайдын албан тушаал |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office3 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | term_start3 = 2025 оны 6 сарын 18 | term_end3 = 2025 оны 11 сарын 20 | prime_minister3 = Гомбожавын Занданшатар | president3 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor3 = [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | successor3 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | office4 = [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Монголын сайд ба Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын дарга]] | term_start4 = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end4 = 2025 оны 6 сарын 17 | prime_minister4 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president4 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor4 = Дашзэгвийн Амарбаясгалан | successor4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office5 = [[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд]] | term_start5 = 2022 оны 8 сарын 30 | term_end5 = 2024 оны 7 сарын 10 | prime_minister5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president5 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor5 = [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor5 = [[Цэндийн Баатархүү]] {{Collapsed infobox section end}}}} | office6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start6 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end6 = | constituency6 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|72-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2016–2020)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024#Тойрог|28-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2020–2024)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|9-р, Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүрэг]] (2024–одоо) | birth_date = {{birth-date and age|1987|1|2}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]]<br>(2009 оноос) | spouse = Ч.Сэлэнгэ | children = | alma_mater = {{Plainlist| * [[Их Засаг Их сургууль]] (BA) * [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] (MA) * [[Глоустершер их сургууль]] (MBA) * [[Монгол, Төвөд ,Будда судлалын институт]] (Дэд эрдэмтэн) }} | website = {{URL|https://uchral.mn/}} }} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. 2025-2026 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргаар, 2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]], 2024-2025 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] даргаар, 2022-2024 онд Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайдаар тус тус ажиллаж байсан. 2016, 2020, 2024 онуудад Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * 2025 оны 11-р сараас 2026 оны 3-р сард Улсын Их Хурлын даргаар ажилласан. * Улмаар 2026 оны 3-р сарын 30-нд Ерөнхий сайдаар томилогдов. [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Гэр бүлийн байдал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд дөрвөн хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. == Шагнал == 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] cmmdzhgm0po2yuftrly8ifj531vrn77 853041 853039 2026-04-12T01:23:45Z Saruul 04 37290 Холбоос, албан тушаалын нэр засав. 853041 wikitext text/x-wiki {{Short description|2026 оноос Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэмсэг]] | name = Ням-Осорын Учрал | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | caption = Учрал 2025 онд | alt = | office = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] | term_start = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor = [[Гомбожавын Занданшатар]] | successor = | president = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office1 = [[Улсын Их Хурлын дарга]] | term_start1 = 2025 оны 11 сарын 20 | term_end1 = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor1 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor1 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office2 = [[Монгол Ардын Намын дарга]] | term_start2 = 2025 оны 11 сарын 15 | term_end2 = | predecessor2 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Сайдын албан тушаал |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office3 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | term_start3 = 2025 оны 6 сарын 18 | term_end3 = 2025 оны 11 сарын 20 | prime_minister3 = Гомбожавын Занданшатар | president3 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor3 = [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | successor3 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | office4 = Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын дарга]] | term_start4 = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end4 = 2025 оны 6 сарын 17 | prime_minister4 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president4 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor4 = Дашзэгвийн Амарбаясгалан | successor4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office5 = [[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд]] | term_start5 = 2022 оны 8 сарын 30 | term_end5 = 2024 оны 7 сарын 10 | prime_minister5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president5 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor5 = [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor5 = [[Цэндийн Баатархүү]] {{Collapsed infobox section end}}}} | office6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start6 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end6 = | constituency6 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|72-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2016–2020)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024#Тойрог|28-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2020–2024)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|9-р, Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүрэг]] (2024–одоо) | birth_date = {{birth-date and age|1987|1|2}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]]<br>(2009 оноос) | spouse = Ч.Сэлэнгэ | children = | alma_mater = {{Plainlist| * [[Их Засаг Их сургууль]] (BA) * [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] (MA) * [[Глоустершер их сургууль]] (MBA) * [[Монгол, Төвөд ,Будда судлалын институт]] (Дэд эрдэмтэн) }} | website = {{URL|https://uchral.mn/}} }} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. 2025-2026 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргаар, 2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]], 2024-2025 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] даргаар, 2022-2024 онд Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайдаар тус тус ажиллаж байсан. 2016, 2020, 2024 онуудад Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * 2025 оны 11-р сараас 2026 оны 3-р сард Улсын Их Хурлын даргаар ажилласан. * Улмаар 2026 оны 3-р сарын 30-нд Ерөнхий сайдаар томилогдов. [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Гэр бүлийн байдал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд дөрвөн хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. == Шагнал == 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монголын шадар сайд]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] raqetl057i09rh5mg3zmww0cium80v2 853064 853041 2026-04-12T06:35:48Z Saruul 04 37290 Ангилал өөрчлөв 853064 wikitext text/x-wiki {{Short description|2026 оноос Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэмсэг]] | name = Ням-Осорын Учрал | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | caption = Учрал 2025 онд | alt = | office = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] | term_start = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor = [[Гомбожавын Занданшатар]] | successor = | president = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office1 = [[Улсын Их Хурлын дарга]] | term_start1 = 2025 оны 11 сарын 20 | term_end1 = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor1 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor1 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office2 = [[Монгол Ардын Намын дарга]] | term_start2 = 2025 оны 11 сарын 15 | term_end2 = | predecessor2 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Сайдын албан тушаал |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office3 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | term_start3 = 2025 оны 6 сарын 18 | term_end3 = 2025 оны 11 сарын 20 | prime_minister3 = Гомбожавын Занданшатар | president3 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor3 = [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | successor3 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | office4 = Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын дарга]] | term_start4 = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end4 = 2025 оны 6 сарын 17 | prime_minister4 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president4 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor4 = Дашзэгвийн Амарбаясгалан | successor4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office5 = [[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд]] | term_start5 = 2022 оны 8 сарын 30 | term_end5 = 2024 оны 7 сарын 10 | prime_minister5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president5 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor5 = [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor5 = [[Цэндийн Баатархүү]] {{Collapsed infobox section end}}}} | office6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start6 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end6 = | constituency6 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|72-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2016–2020)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024#Тойрог|28-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2020–2024)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|9-р, Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүрэг]] (2024–одоо) | birth_date = {{birth-date and age|1987|1|2}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]]<br>(2009 оноос) | spouse = Ч.Сэлэнгэ | children = | alma_mater = {{Plainlist| * [[Их Засаг Их сургууль]] (BA) * [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] (MA) * [[Глоустершер их сургууль]] (MBA) * [[Монгол, Төвөд ,Будда судлалын институт]] (Дэд эрдэмтэн) }} | website = {{URL|https://uchral.mn/}} }} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. 2025-2026 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргаар, 2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]], 2024-2025 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] даргаар, 2022-2024 онд Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайдаар тус тус ажиллаж байсан. 2016, 2020, 2024 онуудад Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * 2025 оны 11-р сараас 2026 оны 3-р сард Улсын Их Хурлын даргаар ажилласан. * Улмаар 2026 оны 3-р сарын 30-нд Ерөнхий сайдаар томилогдов. [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Гэр бүлийн байдал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд дөрвөн хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. == Шагнал == 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] 8zthk87z8ajt2hjpe3izyb9gdt48z3d 0 126645 853118 807105 2026-04-12T10:32:41Z Amikkkk 95821 853118 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Долгорын Дожоодорж''' ([[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Мөнххаан сум|Мөнххаан сумын]] нутагт 1930 онд төрсөн-2012 онд Улаанбаатар хотод нас барсан) -Монголын зохиолч, алдартай жүжиг, киноны зохиолч, сэтгүүлч. Д.Дожоодорж 1951 онд Дотоод явдалын яамны төв сургуулийг хуульч мэргэжлээр, 1961 онд ЗХУ-д БХКУДС-ийг кино зохиолч мэргэжлээр тус тус төгсчээ. Д.Дожоодорж 1949 оноос эхлэн уран зохиолын ажил хийж хүүхэд багачуудад зориулан «Манай үеийн баатрууд», «Ямаан дах нөмөрсөн хүн», «Нэг ширээний хоёр» зэрэг ном хэвлүүлжээ. Кино үйлдвэр болон үндэсний телевизэд олон жил зохиолч, редактороор ажиллахдаа олон кино, жүжиг бичсэний зөвхөн уран сайхны кинонууд нь: 1961 онд ЗХУ-д Киноны Дээд сургууль төгсөж ирээд "Улаанбаатарт байгаа миний аавд" киноны зохиол, 1961 он "Үүрээр", 1963 он "Аман хуур", 1966 он "Үер", 1970 он "Хүргэн хүү", 1980 он "Өнөр бүл", 1985 он "Намрын халуун өдрүүд", 1985 он "Бид мартахгүй" 1993 он "Хойлогийн мөрөөр" зэрэг кинонуудын зохиолыг бичжээ. == Гэр бүл == Эхнэр Х.Нарантуяа, ууган хүү Д.Эрдэнэбилэг, охин Эрхэмхатан нь АНУ-д амьдарч байгаа. {{DEFAULTSORT:Дожоодорж, Долгорын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Мөнххааны хүн]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын кино зохиолч]] [[Ангилал:Монголын жүжгийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:20-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] [[Ангилал:2012 онд өнгөрсөн]] {{bio-stub}} {{Mongolia-stub}} fg6al7r91n1hmdhis2ovy7btdkqupmo 0 130797 853123 809634 2026-04-12T10:35:18Z Chongkian 21163 853123 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''“Монгол туургатан” театр''' -[[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Зуунмод|Зуунмод суманд]] байрлах [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]], хөгжмийн зохиолч [[Билэгийн Дамдинсүрэн|Билэгийн Дамдинсүрэнгийн]] нэрэмжит театр. == Түүх == Төв аймагт анхны клуб 1942 онд 12 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулагдаад 1952 онд 350 хүний суудалтай Соёлын ордон, 1982 онд Хөгжимт драмын театр  болон өргөжин хөгжсөн түүхтэй. 1990 оноос “Дүнжингарав” театр, Театр, киноны хүрээлэн хэмээн нэрлэгдэж байгаад 2007 онд БСШУЯ-ны зөвшөөрөл, Төв аймгийн Засаг даргын  захирамжаар “Монгол туургатан” театр нэртэй 65 хүний орон тоотойгоор баталжээ. 2018 онд тус театр нь 800 хүний суудалтай, 7000 ам метр талбайтай, улсын төсвийн 9.5 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө бүхий шинэ барилгатай болсон. 2022 оны байдлаар Театрын уран бүтээлчдийн 89.3 хувь нь дээд боловсролтой мэргэжлийн хүмүүсээр хангагдан Монгол улсын Гавъяат  цолтон 4, Соёлын тэргүүний ажилтан 17 хүн ажиллаж байна. Гадаад харилцаагаа өргөжүүлэн БНСУ, БНХАУ, Вьетнам улс, ОХУ-ын Буриад  улс-д аялан тоглолт хийж  байсан. 2011 онд  “Гэгээн туза-2010”  наадмаас 11 муза авч хөдөө орон нутгийн  театраас анх удаа  гран при шагналыг хүртсэн. Цаашид театрынхаа үйл  ажиллагааг  улам өргөжүүлэн орчин  үеийн театрын  чиг хандлагатай нийцүүлэн урлагийн олон төрөл хэлбэрээр шинэ бүтээл туурвих зорилго тавьж ажиллаж байна. Төв аймаг, тус театрын тайзнаас Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин Г.Гомбосүрэн, Л.Цогзолмаа, Төрийн хошой шагналт, Ардын жүжигчин, “Зууны манлай” хөгжмийн зохиолч Л.Мөрдорж, Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин, “Зууны манлай” дуурийн дуучин Х.Уртнасан, Ардын жүжигчин З.Цэндээхүү, Д.Цэрэндулам, Ж.Данзан, О.Ганбаатар, Г.Мягмарнаран, А.Долгор, Монгол Улсын гавьяат жүжигчин, “Зууны манлай” эстрадын дуучин Б.Сарантуяа, Монгол Улсын гавьяат жүжигчин, М.И.Глинкийн нэрэмжит дуурийн дуулаачдын олон улсын уралдааны тэргүүн байр, П.И.Чайковскийн нэрэмжит  олон улсын дуурийн дуулаачдын тэргүүн байр, Гран при шагнал, BBC Cardiff Singer of the World уралдааны тэргүүн шагнал хүртсэн, дэлхийн дуурийн шилдэг дуучин, Чингис хаан одонт Г.Ариунбаатар нарын зэрэг олон арван алдартан төрөн гарчээ. [[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]] [[Ангилал:1942 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Зуунмод]] {{Mongolia-stub}} {{Struct-stub}} 055ttm3jcn3vl3st5lud4djcaz4v62b 0 130798 853126 851089 2026-04-12T10:40:09Z Chongkian 21163 853126 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Ойрад Хөгжимт жүжгийн театр'''- Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Э.Цэрэвийн нэрэмжит театр Увс аймгийн ард түмэнд урлаг соёлоор үйлчилдэг гол байгууллага юм. [[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]] [[Ангилал:1972 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Увс аймаг]] 1926 онд Ший жүжгийн бүлгэмийг өргөтгөж, Дарамбазар, Сүндэв, Цэрэндорж, Бүрнээбаатар зэрэг 20 гаруй сурагч, мөн Удганы Аюуш, Тогтох нар нэгдэн орсон нь тус хамтлагийн эх суурь болжээ. 1955–1956 онд соёлын байгууллагын шинэ барилга ашиглалтад орж, Соёлын ордон болон өргөжин, 10 гаруй ажилтан, 15 орчим жүжигчинтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Энэ үеэс уран бүтээлийн чанар сайжирч, Л.Ванган, Ч.Лодойдамба, С.Дашноров зэрэг зохиолчдын олон бүтээлийг тайзнаа тавьж, уран бүтээлчид олон улсын наадамд оролцох болсон. 1972 онд Хөгжимт драмын театр байгуулах бэлтгэл эхэлж, жүжигчдийн сургалт явуулан, 11-р сарын 4-нд албан ёсоор нээлтээ хийсэн. Анхны жилдээ олон сум, аж ахуйн нэгжүүдэд тоглолт хийж 10,000 гаруй хүнд үйлчилсэн байна. Театрт С.Гэндэн, Д.Лувсаншарав, Б.Дамдинсүрэн зэрэг нэрт уран бүтээлчид ажиллаж байв. Увс аймгийн “Ойрад” театр нь баруун бүсийн соёлын чухал төв бөгөөд ойрадын уламжлалт өв соёл (тууль, хөөмий, бий биелгээ зэрэг)-ийг хадгалан хөгжүүлж ирсэн онцлогтой. 1972 онд байгуулагдсан нь тайзны урлагийн шинэ үеийг эхлүүлсэн түүхэн үйл явдал болсон. 1972.11.01 '''БНМАУ СОЁЛЫН ЯАМНЫ САЙДЫН ТУШААЛ Nº 273''' Улаанбаатар хот                                  '''Театрын нээлтийн тухай''' 1. Увс аймгийн Хөгжимт драмын театр 1972 оны 11 - р сарын 4-нд нээлтээ хийхийг зөвшөөрсүгэй. 2. Өндөр үзэл сурталтай, ур чадал сайтай бүтээл туурвиж үндэсний театрын урлагийг өвөрмөц урын сангаар баяжуулж, хүн ардын гоо зүйн боловсрол, урлагийн мэдлэг, ёс суртахууны хүмүүжилд үнэтэй хувь нэмэрээ оруулахын тулд мэргэжил, чадвараа цуцалтгүй дээшлуулж, авъяас билгээ нятрашгүй дайчилж ажиллахыг Увсын Хөгжимт драмын театрын захиргаа, уран бүтээлчид, нийт хамт олонд даалгасугай! САЙДЫН YYРЭГ ГҮЙЦЭТГЭГЧ С.ЛУВСАНВАНДАН. Тус театрын хөгжил гурван үе шаттай: * '''1940–1960''': Ардын аман зохиолд тулгуурласан суурь үе * '''1960–1990''': Мэргэжлийн театр болон хөгжсөн үе * '''1990 оноос хойш''': Шинэчлэл, орчин үеийн хөгжил “Ойрад” театр нь уламжлалт соёлыг европын театрын арга барилтай хослуулсан “хос хэв маягт” театр болон хөгжсөн. Уран бүтээлд хөгжим, бүжиг, хөдөлгөөнийг гол илэрхийллийн хэрэгсэл болгон ашигладаг онцлогтой. Театрын удирдлага, уран бүтээлчид үе үеийн турш бодлогоо шинэчилж, мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх, уран бүтээлийн чанарыг сайжруулахад анхаарч ирсэн бөгөөд өнөөдөр ч уламжлал, шинэчлэлийг хослуулан хөгжиж байна. “Ойрад” театрт олон арван жил зүтгэж, уран бүтээлийн үнэт өвийг бүтээсэн ахмад уран бүтээлчидээс дурдвал: · МУГЖ Э. Цэрэв · МУГЖ М. Жаргал · УГЗ Ц. Амар · Хөгжимчин Ц. Баяржаргал · МУГЖ Х.Цэвгээ · УГЗ Г.Чулуунбаатар · МУГЖ Ж.Лэгжмаа · МУГЖ Ч.Загиржав · МУГЖ Э. Тойвгоо · МУГЖ Ж. Жавзмаа · МУГЖ Х.Чадаев · СГЗ Ч.Паламжав · МУГЖ Н.Цэцэгсүрэн {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} dziekq5h9fjjctbwww2thu47eyqebbn 0 130799 853131 789218 2026-04-12T10:42:31Z Chongkian 21163 853131 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Өмнөговь аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр-'''1931 онд [[Өмнөговь аймаг]] байгуулагдахад зэрэгцэн анх "улаан гэр", соёлын төв, хүрээлэн болж хөгжсөн Хөгжимт жүжгийн театр юм. Өмнөговь аймгийн хөгжимт жүжгийн театрын түүхэн 91 жилийн хугацаанд 17 Гавьяат жүжигчин, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, олон арван Соёлын тэргүүний ажилтан, урлаг соёлын алдартнууд төрөн гарч, говь нутаг төдийгүй Монголын ард түмэнд авьяас чадвараа толилуулсаар явна. 2022 оны 6-р сард Аймгийн Хөгжимт драмын театрын барилгыг орон нутгийн төсвийн 14.3 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар 850 хүний суудалтай, 4 давхар архитектурын шинэ шийдэлтэйгээр барьжээ. [[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]] [[Ангилал:1931 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Даланзадгад]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} 7fgu4mrc27u34v5udob3n4nddi09rip 0 130804 853128 760852 2026-04-12T10:41:04Z Chongkian 21163 853128 wikitext text/x-wiki '''Хан Хэнтий чуулга'''- [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Ардын Дуу Бүжгийн чуулга. 1925 онд Монгол Улсад анхны 4 улаан булан байгуулах шийдвэр гарсны нэг нь Хэнтий аймагт байгуулагдсан. Тэр цаг үеэс эхлэн үе дамжсан олон уран бүтээлчид төрөн гарсан. 1950 онд Өндөрхаан аймгийн клуб, Үйлдвэрчний эвлэлийн харьяа ажилтны клуб нэгдэж одоогийн Хан Хэнтий чуулгын суурийг тавьж байжээ. Улмаар Хэнтий аймгийн соёлын ордон 1983 онд Ардын дуу бүжгийн "Хан Хэнтий" чуулга болон өргөжиж 40 жилийн ойн босгон дээрээ шинэ барилгаа хүлээн авч байна. Тус чуулга нь үүсгэн байгуулагдсан цагаас хойш жил бүр 80 орчим тоглолтыг үзэгч олондоо толилуулж зүүн Монгол соёлын өвийг түгээн дэлгэрүүлж байна. Ардын дуу бүжгийн Хан Хэнтий чуулга нь “Соёлын тухай хуулийн 34-р зүйлд зааснаар соёлын арга хэмжээ, соёлын бараа, үйлчилгээг үйлдвэрлэх, түгээх, хуваарилах арга хэлбэрийг сайжруулж, хүртээмжтэй ашиглах нөхцөлийг бүрдүүлэх” хуулийн заалтын хэрэгжилтийг хангаж, чанар болоод хүртээмжээ нэмэгдүүлж, тусгай хэрэгцээт иргэд үйлчлүүлэх боломжоор мөн хангасан, соёлын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулах бүтээн байгуулалт юм. Нийт 8,3 тэрбум төгрөгийн төсөвт өртөгтэй тус барилгын ажлыг 2012 онд эхлүүлж 2023 онд дууссан байна. Тус театр 600 хүний суудалтай, 9 танхимтай, 78 өрөө тасалгаатай бөгөөд тусгай хэрэгцээт иргэнд зориулсан цахилгаан шаттай бүс нутгийн жишиг театр болсон байна. Интерьер дизайныг цогцоор нь хийх буюу зураг төсөл боловсруулж улмаар нэмэлт ажлыг 2023 онд төсөвт суулгаж иж бүрэн дуусгах ажлыг зохион байгуулжээ. [[Ангилал:Хэнтий аймаг]] [[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} o5damwg5zoh200fepj5kdvwfgqxgupe 853129 853128 2026-04-12T10:41:33Z Chongkian 21163 853129 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Хан Хэнтий чуулга'''- [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] Ардын Дуу Бүжгийн чуулга. 1925 онд Монгол Улсад анхны 4 улаан булан байгуулах шийдвэр гарсны нэг нь Хэнтий аймагт байгуулагдсан. Тэр цаг үеэс эхлэн үе дамжсан олон уран бүтээлчид төрөн гарсан. 1950 онд Өндөрхаан аймгийн клуб, Үйлдвэрчний эвлэлийн харьяа ажилтны клуб нэгдэж одоогийн Хан Хэнтий чуулгын суурийг тавьж байжээ. Улмаар Хэнтий аймгийн соёлын ордон 1983 онд Ардын дуу бүжгийн "Хан Хэнтий" чуулга болон өргөжиж 40 жилийн ойн босгон дээрээ шинэ барилгаа хүлээн авч байна. Тус чуулга нь үүсгэн байгуулагдсан цагаас хойш жил бүр 80 орчим тоглолтыг үзэгч олондоо толилуулж зүүн Монгол соёлын өвийг түгээн дэлгэрүүлж байна. Ардын дуу бүжгийн Хан Хэнтий чуулга нь “Соёлын тухай хуулийн 34-р зүйлд зааснаар соёлын арга хэмжээ, соёлын бараа, үйлчилгээг үйлдвэрлэх, түгээх, хуваарилах арга хэлбэрийг сайжруулж, хүртээмжтэй ашиглах нөхцөлийг бүрдүүлэх” хуулийн заалтын хэрэгжилтийг хангаж, чанар болоод хүртээмжээ нэмэгдүүлж, тусгай хэрэгцээт иргэд үйлчлүүлэх боломжоор мөн хангасан, соёлын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулах бүтээн байгуулалт юм. Нийт 8,3 тэрбум төгрөгийн төсөвт өртөгтэй тус барилгын ажлыг 2012 онд эхлүүлж 2023 онд дууссан байна. Тус театр 600 хүний суудалтай, 9 танхимтай, 78 өрөө тасалгаатай бөгөөд тусгай хэрэгцээт иргэнд зориулсан цахилгаан шаттай бүс нутгийн жишиг театр болсон байна. Интерьер дизайныг цогцоор нь хийх буюу зураг төсөл боловсруулж улмаар нэмэлт ажлыг 2023 онд төсөвт суулгаж иж бүрэн дуусгах ажлыг зохион байгуулжээ. [[Ангилал:Хэнтий аймаг]] [[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]] [[Ангилал:1925 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} qrdyqa4bdgsj322ectsborddha8ofy3 0 130805 853125 835571 2026-04-12T10:39:13Z Chongkian 21163 853125 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Завхан аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр'''- Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Төрийн шагналт жүжгийн зохиолч Ламжавын Ванганы нэрэмжит Завхан аймгийн соёл, урлагийн байгууллага. 1922 онд Завхан аймгийн соёл, урлагийн байгууллага Сайн дурын уран сайханчдын 10 хүний бүрэлдэхүүнтэй бүлгэм байгуулагдсанаар эхэлдэг байна. 1927 онд Улиастайн Монгол бүлгэм нэртэй болж байжээ. 1940 оны үед дарга, найруулаг, хөгжмийн багш, бүжгийн багш, жүжигчин зэрэг бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж байжээ. Тус театр нь 1958 оны 1-р сард БНМАУ-ын МАХН-ын Төв хорооны шийдвэрээр Соёлын ордон байгуулагдаж мэргэжлийн боловсон хүчнээр хангасан байна. 1983 онд аймгийн Соёлын ордонг аймгийн Хөгжимт жүжгийн театр болгон өөрчлөх шийдвэр гарсан бөгөөд Хөгжим, Драм, Бүжиг, Найрал дуу бөгөөд аж ахуй гэсэн 5 ангитай болсон. Театрын анхны даргаад Дорждэрэм, ерөнхий найруулагчаар Дэмбэрэлсамбуу, дууны багшаар Содномхүү нар ажиллаж байжээ. 2001 онд Монгол Улсын Засгийн газрын шийдвэрээр тус театрыг Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Төрийн шагналт жүжгийн зохиолч Ламжавын Ванганы нэрэмжит болгосон байна. Завхан аймгийн Хөгжимт жүжгийн театрын дарга Г.Солонго. == Театрын барилга == 2012 онд 800 хүний суудалтай Хөгжимт жүжгийн театрын барилгыг 9.6 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтээр барихаар зураг төсвийг боловсруулсан ч эдүгээ 3.7 тэрбум төгрөг болж өсөөд байна. [[Ангилал:Завхан аймаг]] [[Ангилал:1922 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} 60fa6gbvxni7w5hpuhg929lw6ahi900 0 130813 853127 763720 2026-04-12T10:40:28Z Chongkian 21163 853127 wikitext text/x-wiki '''Сүхбаатар аймгийн Жаахан шарга театр'''- Сүхбаатар аймгийн Соёл, урлагийн байгууллага. == Түүх == 1942 онд анх Сүхбаатар аймаг “Жавхлант шарга” гэдэг нэртэй байгуулагдаж байсан. Тэр цагт л анх энэ театрын суурь нь тавигдаж, 1958 онд Соёлын ордон, 1988 онд Хөгжимт жүжгийн театр болж, нэг ёсондоо мэргэжлийн байгууллага болж өргөжөн хөгжиж ирсэн байна. “Торой банди” жүжгийг Ойдовын Жамбалжамц бичиж, Соёлын ордны тайзан дээр 1960-аад оны сүүлээр тавьж байсан. == Орчин үе == 2012 онд тус театр зүүн бүсдээ найман аймагтай өрсөлдөөд II байранд орж байсан. 2014 онд “Гэгээн Муза” наадамд дөрвөн Муза авсан. 2016 онд “Гэгээн Муза” наадамд   Төрийн шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн,  Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэнгийн  “Гэгээн тамлан”  эмгэнэлт хөгжимт драмын жүжгээр оролцож,  шилдэг зохиолч, шилдэг найруулагч, шилдэг эмэгтэй болон эрэгтэй гол дүр, шилдэг эмэгтэй болон эрэгтэй туслах  дүр гэсэн долоон төрөлд  нэр дэвшсэнээс шилдэг найруулагч, шилдэг зохиолчийн шагналыг хүртсэн байна. Олон сайхан алдартан төрүүлсний дотор МУАЖ Ш.Чимэдцэеэ, МУГЖ Ш.Доржсүрэн, УГЗ Д.Гомбосүрэн 2023 оны 10-р сард Сүхбаатар аймгийн "Жаахан шарга" театрын даргын албан үүргийг түр орлон гүйцэтгэгчээр Х.Эрдэнэдэлгэр томилогдов. [[Ангилал:Сүхбаатар аймаг]] [[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]] [[Ангилал:1942 онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} hm6nmmh5sjsxj5kdczgtub6wh3pg6bf 0 130814 853130 835523 2026-04-12T10:41:41Z Chongkian 21163 853130 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театр'''- Өвөрхангай аймгийн Соёл урлагийн байгууллага. == Түүх == 1932 онд “Улаан гэр” нэртэйгээр тулгын чулуугаа тавьж, хоёр орон тоотой (Наянтайн Орги) ажиллаж эхэлсэн тус байгууллага жил тутамд бүтэц, орон тоогоо нэмэгдүүлэн урын сангаа арвижуулж, улмаар 1957 онд Соёлын ордон болон өргөжсөн байна. 1985 онд МАХН-ын Төв хорооны 166 дугаар тогтоолоор Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театр хэмээх албан ёсны нэршилтэй болсон. Д.Намсрайн “Алтан түлхүүр” драмын жүжиг, “Аз жаргал” концертоор анхны уран бүтээлээ эхлүүлж байсан түүхтэй театр ажээ. == Орчин үе == Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2021 оны 141 дүгээр зарлигаар Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театрыг “Алтан гадас” одонгоор шагнуулав. 2015 онд 30 жилийн ойгоо тэмдэглэж буй Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театрыг Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Наянтайн Оргийн нэрэмжит болгох шийдвэрийг аймгийн ИТХ-аас гаргасан байна. Тус театрын тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх 100 гаруй сая төгрөгийн санхүүжилтыг улсын төсөвт суулгасан бөгөөд батламжийг аймгийн Засаг дарга А.Ишдорж 2021 онд гардуулсан байна. Өвөрхангай аймгийн “Хөгжимт драмын театрын хөгжлийн хөтөлбөр” 2014 оноос эхлэн хэрэгжиж байна. Өндөр гэгээний өв соёлыг сурталчлах, “Төв халхын уртын дуу”-г өвлүүлэх, халх биелгээ бүжиг, драмын урлагаар брэнд бий болгох, менежментээ сайжруулан, мэргэжлийн урлагийн байгууллагын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх зэрэг олон зорилтыг хөтөлбөрт тусгасан юм. Энэ хүрээнд зохиолч н.Бяруузаны “Өндөр гэгээн”, Б.Батнасангийн “Дарнатын хувилгаан” зэрэг зохиолуудыг драмын брэнд бүтээл болгохоор ажиллаж байна. Мөн “Бурхадын шуранхайтай нутаг” уртын дууны уралдаан, уртын дуучин МУГЖ. С.Сумъяагийн нэрэмжит уртын дуу дуулаачдын уралдааныг уламжлал болгон зохион байгуулж хэвшжээ. МУ-ын УГЗ Н.Ганхуяг “Хайрт Долгор багшдаа” жүжгийг СТА О.Найманжаргал найруулан тавьж, жүжигчин СТА Ж.Оюун-Эрдэнэ, залуу жүжигчин Г.Ариунболд, Ц.Барсболд, Р.Батсүрэн, Т.Батболд нар тоглон үзэгчдээс өндөр үнэлэлт авсан. Энэ уран бүтээл нь анхны гэрээт уран бүтээлийн хэлбэрийг агуулснаараа онцлог болсон юм. 2023 оны 7-р сард Өвөрхангай аймгийн Хөгжимт драмын театрын уран бүтээлчид Франц улсын Ганнатын хотод зохиогдож буй ардын урлагийн олон улсын фестивальд өөрийн орны түүх, өв соёлоо сурталчлан амжилттай оролцсон байна. Тус байгууллага нь уран бүтээл, үйлчилгээний нийт 56 ажиллагсадтайгаар үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд уран бүтээлийн чанар хүрээмж, уран бүтээлчдийн ур чадвар, иргэдийн эрэлт хэрэгцээнд тулгуурласан урлаг, соёлын үйлчилгээ үзүүлэх талаар иргэдээс судалгаа авч, түүнд тулгуурлан уран бүтээлийн бодлого чиглэлийг баримтлан ажиллаж байна. Хөгжимт драмын театрын захирал Д.Түмэнжаргал. [[Ангилал:1932 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Өвөрхангай аймгийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]] fd149j97y753g6gie9pdaqgqmkqilby 0 130816 853106 842191 2026-04-12T10:06:30Z Chongkian 21163 853106 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр''' - [[Монгол|Монгол улсын]] Архангй аймгийн Соёл, урлагийн байгууллага. == Түүх == [[Файл:Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч 19 он.jpg|alt=Наянтайн Орги Архангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч 1951-1953 он|thumb|Наянтайн Орги, Архангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч, 1951-1953 он]] Соёлын яамнаас 1951-1953 онд [[БНМАУ]]-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч Наянтайн Оргийг Архангай аймгийн клуб, соёлын ордны найруулагч, уран сайхны удирдагчаар томилон ажиллуулж байв. Ажиллах хугацаандаа найруулагч Н.Орги нь Ц. Дамдинсүрэнгийн "Учиртай гурван толгой" дуулалт жүжиг, "Тожоо жолооч", "Харанхуйн дунд", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас" жүжгүүд, мөн цаг үетэй уялдуулан концертууд тайзнаа найруулан тавьсан байдаг.<ref>{{Cite journal |last=Д |first=Зоригт |date=2006-09-26 |title=Дэ ван япончуудтай хамтран ажиллаж эхэлсэн нь |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2177 |journal=Journal of International Studies |pages=93–107 |doi=10.5564/jis.v3i3.2177 |issn=2663-7871}}</ref> Ардын жүжигчин, тайз, дэлгэцийн нэрт [[жүжигчин]] [[Дэндэвийн Чимэд-Осор]] 1953-1956 онд Архангай аймгийн Соёлын ордонд найруулагч, уран сайхны удирдагч байсан. == Орчин үе == “Соёлын сэргэлт-2023” аяныг 5-р сард Архангай аймгийн Цэцэрлэг хот, Эрдэнэбулган суманд зохион байгуулж, нээлтээ хийжээ. Хөгжимт драмын театр 600 үзэгчийн суудалтай бөгөөд нийт 44 хүн ажилладгаас 35 нь уран бүтээлч юм. Хөгжимт драмын театрын даргаар И.Амартүвшин, Ж.Нямсүрэн нар ажиллаж байжээ. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} [[Ангилал:Цэцэрлэг сум (Архангай)]] [[Ангилал:Архангай аймгийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} qzhglukm3jnzq0a6y44cwq0abqp9xkx 853107 853106 2026-04-12T10:06:40Z Chongkian 21163 853107 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Архангай аймгийн Хөгжимт драмын театр''' - [[Монгол|Монгол улсын]] Архангй аймгийн Соёл, урлагийн байгууллага. == Түүх == [[Файл:Наянтайн Орги Өвөрхангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч 19 он.jpg|alt=Наянтайн Орги Архангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч 1951-1953 он|thumb|Наянтайн Орги, Архангай аймгийн Соёлын ордны найруулагч, 1951-1953 он]] Соёлын яамнаас 1951-1953 онд [[БНМАУ]]-ын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч Наянтайн Оргийг Архангай аймгийн клуб, соёлын ордны найруулагч, уран сайхны удирдагчаар томилон ажиллуулж байв. Ажиллах хугацаандаа найруулагч Н.Орги нь Ц. Дамдинсүрэнгийн "Учиртай гурван толгой" дуулалт жүжиг, "Тожоо жолооч", "Харанхуйн дунд", "Ардын зориг", "Хөхөө Намжил", "Долоодой хүү", "Өргөмөл сувд", "Цогийн идэр нас" жүжгүүд, мөн цаг үетэй уялдуулан концертууд тайзнаа найруулан тавьсан байдаг.<ref>{{Cite journal |last=Д |first=Зоригт |date=2006-09-26 |title=Дэ ван япончуудтай хамтран ажиллаж эхэлсэн нь |url=https://doi.org/10.5564/jis.v3i3.2177 |journal=Journal of International Studies |pages=93–107 |doi=10.5564/jis.v3i3.2177 |issn=2663-7871}}</ref> Ардын жүжигчин, тайз, дэлгэцийн нэрт [[жүжигчин]] [[Дэндэвийн Чимэд-Осор]] 1953-1956 онд Архангай аймгийн Соёлын ордонд найруулагч, уран сайхны удирдагч байсан. == Орчин үе == “Соёлын сэргэлт-2023” аяныг 5-р сард Архангай аймгийн Цэцэрлэг хот, Эрдэнэбулган суманд зохион байгуулж, нээлтээ хийжээ. Хөгжимт драмын театр 600 үзэгчийн суудалтай бөгөөд нийт 44 хүн ажилладгаас 35 нь уран бүтээлч юм. Хөгжимт драмын театрын даргаар И.Амартүвшин, Ж.Нямсүрэн нар ажиллаж байжээ. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} [[Ангилал:Цэцэрлэг сум (Архангай)]] [[Ангилал:Архангай аймгийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:Монголын театрын байгууламж]] {{Mongolia-stub}} {{struct-stub}} hls6lyzovj3kdbw7s3097kk0ubgzmdg 0 130841 853132 838448 2026-04-12T10:42:59Z Chongkian 21163 853132 wikitext text/x-wiki [[File:Museum of Töv Province.jpg|thumb|Төв Aймгийн Mузей]] '''Төв аймгийн музей''' -Монгол Улсын Төв аймгийн соёл, боловсролын байгууллага. Тус музей БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн даргын [[1951 он|1951 оны]] шийдвэрээр "Орон нутаг судлах кабинет" нэртэй анх байгуулагдсан. Тус кабинетыг БНМАУ-ын Соёлын Яамны Сайдын тушаалаар 1966 онд "Орон нутаг судлах музей" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, 1991 оноос “Төв аймгийн музей” болж үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэн Богд хан уулын өвөрт байрлах Манзушир “Байгалийн музей”,  “Шашны музей” гэсэн 2 салбартайгаар үйл ажиллагаа явуулж мрсэн түүхтэй. Музей нь жилдээ гадаад дотоодын 18000 орчим үзэгчдэд соёлын өвийг үзүүлж сурталчлан, танин мэдэхүйн мэдээлэл өгөн ажиллаж байна. # '''Төв музей''' нь Төв аймгийн түүх, Байгалийн, Түүх ба шашны, аймгийн Алдартны, Угсаатны, Гадаад харилцааны, Түр үзэсгэлэнгийн гэсэн танхимуудтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Монголын болон Төв аймгийн түүхийг харуулсан үзмэр, эд өлгийн зүйл, угсаатан, шашны үзмэрүүд, дэлхийд ховордсон “Улаан ном”-д бичигдсэн дархан цаазтай амьтад,  тахийн унага, араатан амьтан, жигүүртэн шувуудын чихмэл, Төв аймгаас төрсөн соёл, урлаг, спорт, төр нийгмийн зүтгэлтнүүд,  Төв аймгийн   гадаад харилцаанд  холбогдох үзмэр, үзүүллэгүүдээс   үзэж  сонирхож болно. Тус музейн үзмэрүүд дотор айрагны 7 литр багтаамжтай шанага, Хүннүгийн үеийн ваар, XIX зууны үеийн "Ганзай” торгон зээгт  наамал   зэрэг  олон сонирхолтой  үзмэрүүд байдаг бөгөөд мөн  Монгол Улсын  Засгийн газрын 2013 оны № 227-р тогтоолоор  тус музейн “Өндөр гэгээний чогсом” бүтээлийг түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлээр баталсан үзмэр  дэглэгдсэн байдаг. # '''Байгалийн музей''' нь МАХН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга,  БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] 1969 оны 6-р сарын 27-ны өдөр Зуунмодны ам ба Манзуширын хийдийн туурьтай танилцаад хийдийн байдлыг харуулсан музей байгуулж, Зуунмодны амыг тохижуулах албан даалгавар өгсөн байна. Тэрхүү албан даалгаврыг хэрэгжүүлэхийн тулд музей байгуулах барилгын ажлыг 1970-1971 онд барьж дуусгаж, Төв аймгийн Ардын Депутатуудын хурлын гүйцэтгэх захиргааны  шийдвэрээр 1973 онд байгалийн музейг ашиглалтад оруулсан. Тус музейн үндсэн үзүүллэгт БНМАУ-ын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зураач,  барималч Д.Шагдарсүрэнгийн урлан бүтээсэн байгалийн баялаг, мод, ургамал, элс чулуу болон ан амьтдын гаралтай зүйлсээр хийсэн олон үзмэр тавигдсанаас гадна сэтгүүлч, сурвалжлагч О.Сумьяагийн  модны үндэс, ур, мөчир ашиглан хийсэн бүтээлүүд, Монгол улсын анчдын нийгэмлэгийн гишүүн,  байгалийн түүхийн музейн мастер чихмэлчин Я.Цэвэл, Н.Долгорсүрэн   нарын хийсэн хөхтөн болон туруутан амьтдын чихмэлүүд дэглэгдсэн нь одоо ч үнэ цэнээ алдаагүй үзэгч, үйлчлүүлэгсдийн  сонирхон үздэг   үзмэрүүдийн  нэг болсоор байна. Мөн музейн гаднах  талбайд  6-8-р зуунд  холбогдох Түрэгийн үеийн яст мэлхий, 19-р зууны сүүл үед хамаарах чулуун пайз, газар тариалангийн үйлдвэрлэлд хэрэглэж байсан тээрмийн чулууг тавьж үзэгчдэд  үзүүлж байна. # '''Шашны музей'''  нь  дэлхийн  болон  Монголын анхны  дархан цаазат газар,  дэлхийн шим мандлын нөөц газар  болох  Богд хан уулын өвөрт 200 гаруй жил оршин тогтносон [[Манзуширын хийд|"Манзуширын хийд"]] нь 18-19 зууны эхэн үеийн түүх соёлын дурсгалт газар бөгөөд Монголын томоохон хийдүүдийн нэг байсан бөгөөд одоо хийдийн туурь нь үлдсэн. Манзушир хутагтын зуны өргөө “Сэрүүн лаврин”-гийн туурин дээр аймгийн музейн захиалгаар  “Сэрүүн лаврин” шашны музейг 1991 онд бариулж, 1992 онд ашиглалтад оруулсан. Тус  музейд Манзушир хийдийн 1920-оод оны гэрэл зургууд, бурхан шашны холбогдолтой үзмэрүүдийг дэглэн үзүүлсэн бөгөөд хийдийн туурь болон хаданд байрлах 18-19-р зууны үед бүтээгдсэн бурхдыг Монгол улсын Засгийн Газрын 1998, 2008 оны тогтоолоор улсын хамгаалалтад  авсан  соёлын өвийн чухал дурсгал юм. '''Хаяг байршил:''' Төв аймаг, Зуунмод сум, Номт баг, Ж.Самбуугийн гудамж. {{commonscat}} {{хянах}} [[Ангилал:Монголын музей]] [[Ангилал:Төв аймгийн барилга байгууламж]] [[Ангилал:1951 онд байгуулагдсан]] q3d0m7x495nlra13r4owncdp637w6vj 10 132152 853154 761601 2026-04-12T11:24:36Z Enkhsaihan2005 64429 853154 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Force labels to appear under maps */ .mapframe-multi-container > label:first-of-type { clear:both; } /* Remove padding/margin from floated mapframes * (is already added to container when needed) */ .mapframe-multi-container a.mw-kartographer-container.floatright, .mapframe-multi-container a.mw-kartographer-container.floatleft, .mapframe-multi-container div.mw-kartographer-container.tright, .mapframe-multi-container div.mw-kartographer-container.tleft { padding: 0 0 0 0; margin: 0 0 0 0; } k90sr0fodnouxmv8p056bdsp5kzjf1p 0 135201 853002 852960 2026-04-11T15:06:02Z 唐吉訶德的侍從 5036 853002 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaChifengBaarinYouqi.png|thumb|Баарин баруун хошуу]] '''Баарин баруун хошуу''' ([[Монгол хэл|монгол]]: {{МонголЮникод|ᠪᠠᠭᠠᠷᠢᠨ<br>ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ<br>ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}; [[хятадаар]]: 巴林右旗, пиньинь:Bālín yòu qí) нь [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах орны]] [[Чифэн|Чифэн хотын]] харъяанд багтдаг [[хошуу]] юм. Энэ хошуу нь [[Баарин|Баарин Монголчууд]] голлон амьдардаг бөгөөд Чифэн хотоос зүүн өмнөш 143 км-ын зайд байдаг. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 10240 км². Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Их Баарин хошуу''', '''Баарин вангийн хошуу''' байв.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27 | language=zh}}</ref> == Түүх == Уг хошууны үүсэл нь [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] дунд хөвгүүн [[Алчболд|Алчуболдод]] монголын зүүн гурван түмний нэг [[Халх|Халхын]] [[Баарин]], [[Жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]], [[Хонгирад]], [[Баяд|Баяуд]] таван отгийг өмч болгон хуваарьлаж, [[Шар мөрөн (Өвөр Монгол)|Шар мөрний]] саваар нутаглах болсноор [[Өвөр Халх|'''Өвөр Халх''']] гэх нэршил үүссэн. Алчуболд ноёны дараа хөвгүүн [[Хургач Хасар]] тайж таван хөвгүүндээ таван отог Халх аймгийг таслан өгснөөс Баарин отгийг [[Субухай|Субухай үйзэн ноёнд]] өмч болгож өгсөн. Өвөр Халхын таван отог нь 1620-иод он хүртэл [[Цахар түмэн|Цахар түмэнд]] төвлөрсөн [[Хаан|Их Хааны]] захиргааг дагаж, [[Мин улс|Мин улсын]] Хэбэй, Ляодун мужийн хил дагуух нутагт халдан довтлоход идэвхтэй оролцож байсан. 17-р зууны эхнээс [[Манжууд|Манжийн]] [[Чин улс|Чин гүрэн]] хүчирхэгжин мандаж, 1636 онд говийн өмнөх монгол аймгуудыг нэгтгэж зургаан чуулган, 49 хошуунд зохион байгуулсны дотор Баарин багтаж, зүүн баруун хоёр хошуу болсон. 1648 онд Субухай дархан ноёны хөвгүүн Бага баатар ноёны хоёр дахь хөвгүүн Шадар тайжийн ганц хөвгүүн<ref>{{Cite book |last=. |first=Раашпунцаг |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=569-570 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан нар}}</ref> [[Эфү|улсын эфү]] Сэвдэнд Баарин баруун хошууны [[Засаг ноён|засаг]], [[Гүн|улсад туслагч гүн]] цол өргөмжлөв. 1650 онд улсын эфү [[Сэвдэн (Баарин)|Сэвдэн]] гүнийг үе улиран залгамжлах [[Жүн ван|төрийн жүн ван]] цолоор өргөмжлөв. Тус хошууг байгуулснаас хойш Чин гүрэн мөхтөл манжийн хаад ноёдтой худ ургийн гүн холбоотой байсан. Чин улс мөхсөний дараа 1914-1932 он хүртэл [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] Жэхэ мужийн, 1932-1933 он хүртэл Линьдун мужийн, 1933-1942 онд [[Манж-го|Манжгогийн]] Хянган аймгийн захиргаанд харъяалагдаж байсан. 1945-1949 онд [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын иргэний дайны]] хөлд нэрвэгдэж, 1949-1969 он хүртэл Өвөр Монголын Зуу Уд аймагт багтаж яваад, 1969-1979 онд Хятадын [[Ляонин муж|Ляонин мужид]] шилжүүлэн, 1979 онд хойш Өвөр Монголын харъяанд шилжүүлсэн. 1983 оноос [[Улаанхад хот|Улаанхад хотод]] харъяалагдах болсон. {| class="wikitable" |+ Баарин баруун гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэвдэн || Засаг, төрийн жүн ван || 1648-1668 || 1648 оноос засаг туслагч гүн, 1650 оноос засаг төрийн жүн ван. |- | Очир || Засаг, төрийн жүн ван || 1668-1683 || |- | Намдаг || Засаг, төрийн жүн ван || 1683-1704 || |- | Өргөн || Засаг, төрийн жүн ван || 1704-1721 || |- | Rimbu || Засаг, төрийн жүн ван || 1721-1730 || |- | Sangrida || Засаг, төрийн жүн ван || 1730-1748 || |- | Ринчин || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1748-1755 || 1748 оноос засаг төрийн жүн ван, 1754 оноос чин вангийн зэрэг |- | Бат || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1755-1799 || 1755 оноос засаг төрийн жүн ван, 1783 оноос чин вангийн зэрэг |- | Содномдорж || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1799-1827 || 1799 оноос засаг төрийн жүн ван, 1809 оноос чин вангийн зэрэг |- | Намжилванчиг || Засаг, төрийн жүн ван || 1827-1874 || |- | Эрхэмбаяр || Засаг, төрийн жүн ван || 1874-1890 || |- | Жагардорж || Засаг, хошой чин ван || 1890-1933 || 1890 оноос засаг төрийн жүн ван, 1912 оноос засаг хошой чин ван. 1933-1937 онд хошуу дарга. |- |} == Засаг захиргааны бүтэц == Тус хошуу нь 2 дүүрэг, 5 тосгон, 4 сумаас бүрддэг. {| class="wikitable" !Нэр !Ханз !Пиньинь галиг !Монгол бичиг !Засаг захиргааны код |- | colspan="5" |'''Зээл гудамж''' |- |Сайхан зээл гудамж |赛罕街道 |''Sàihǎn Jiēdào'' |{{МонголЮникод|ᠰᠠᠢᠬᠠᠨ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150423401 |- |Дархан зээл гудамж |达尔罕街道 |''Dá'ěrhǎn Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150423402 |- | colspan="5" |'''Балгас''' |- |Даваан балгас |大板镇 |''Dàbǎn Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠪᠠᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423100 |- |Суврага балгас |索博日嘎镇 |''Suǒbórìgā Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠰᠤᠪᠤᠷᠠᠭ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423101 |- |Бор Ус балгас |宝日勿苏镇 |''Bǎorìwùsū Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠪᠣᠷᠣᠤ᠋ᠰᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423102 |- |Цагааннуур балгас |查干诺尔镇 |''Chágànnuò'ěr Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨᠨᠠᠭᠤᠷ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423103 |- |Баянхошуу балгас |巴彦琥硕镇 |''Bāyànhǔshuò Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠤᠰᠢᠭᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423105 |- | colspan="5" |'''Сум''' |- |Шар мөрөн сум |西拉沐沦苏木 |''Xīlāmùlún Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠷᠠᠮᠥ᠋ᠷᠡᠨ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150423200 |- |Баянтал сум |巴彦塔拉苏木 |''Bāyàntǎlā Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150423201 |- |Жаргалын зам сум |幸福之路苏木 |''Xìngfúzhīlù Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠷᠭᠠᠯ ᠤᠨ<br>ᠵᠠᠮ ᠰᠤᠮᠤ}} |150423202 |- |Цагаанмөрөн |查干沐沦苏木 |''Chágànmùlún Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨᠮᠥ᠋ᠷᠡᠨ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150423203 |} == Холбоотой хуудас == * [[Баарин зүүн хошуу]] == Эшлэл == <references /> {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] [[Ангилал:Чин улсын хошуу]] 1buh4qnwr2at8otcpduwyh7tw0f7b3n 0 135203 853010 852961 2026-04-11T15:55:52Z 唐吉訶德的侍從 5036 853010 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaChifengBaarinZuoqi.png|thumb|Баарин зүүн хошуу]] '''Баарин зүүн хошуу''' ([[монголоор]]: {{МонголЮникод|ᠪᠠᠭᠠᠷᠢᠨ<br>ᠵᠡᠭᠦᠨ<br>ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}; [[хятадаар]]: 巴林左旗, пиньинь: Bālín zuǒ qí) - [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын өөртөө засах ороны]] [[Улаанхад хот|Улаанхад хотын]] харъяаны хошуу. Тус хошуу нь 2022 оны байдлаар 334,340<ref>{{Cite web |title=Population: Inner Mongolia: Chifeng: Balinzuo {{!}} 经济指标 {{!}} CEIC |url=https://www.ceicdata.com/zh-hans/china/population-county-level-region/population-inner-mongolia-chifeng-balinzuo |access-date=2024-06-19 |website=www.ceicdata.com}}</ref> хүнтэйгээс [[Хятад үндэстэн]] (61%), [[Монголчууд|Баарин Монголчууд]] (35%) холилдон оршин амьдардаг. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Бага Баарин хошуу''', '''Баарин бэйсын хошуу''' байв.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27 | language=zh}}</ref> == Түүх == Баарин зүүн хошууны нутагт эртнээс нүүдэлчдийн нутаг байж, хятадын [[Байлдаант улсын үе|Байлдаант улсын үед]] [[Рун ‍(Овог аймаг)|Уулын Рун]], [[Дунху]] зэрэг аймгууд нутаглаж байсан. [[Хүннү улс|Хүннү гүрний]] үед [[Сяньби]], [[Ухуань]] аймгууд, мөн тэдний залгамж [[Киданчууд|Кидан аймаг]] өнө удаан нутагласаар байв. [[Хидан Улс|Кидан Улс]] байгуулагдаж, 918 онд [[Дээд нийслэл ‍(Хятан)|Дээд нийслэлээ]] тус хошууны нутагт байгуулсан. [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Батмөнх даян хаан|Батмөнх даян хааны]] тавдугаар хөвгүүн [[Алчболд|Алчуболдод]] таван отог Өвөр Халхыг өмч болгон өгсөний дотор [[Баарин]] аймаг багтсан. Алчуболдын дараа хүү Хургач Хасар тайж өөрийн таван аймгийн хамт [[Шар мөрөн (Өвөр Монгол)|Шар мөрний]] орчимд нүүдэллэн нутаглах болсон. Хожим өөрийн таван хөвгүүний нэг [[Субухай дархан ноён|Субухай дархан ноёнд]] Баарин отгийг өгсөн нь [[Цахар]] дахь Монголын хаадын захиргаанд явсаар 1620-иод онд [[Чин гүрэн|манжийн Чин гүрэнд]] дагаар орсон. Субухай дархан ноёны хөвгүүн Бага баатар ноёны ахмад хөвгүүн Өвөгдэй [[Хунтайж|хунтайжийн]] ахмад хөвгүүн төрийн эфү [[Сэрэн (Баарины ноён)|Сэрэн]] ноёнд 1648 онд [[Засаг ноён|засаг]], [[Бэйс|хошууны бэйс]] цол өгч, Баарины зүүн хошууг байгуулан захируулан, [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганд]] харъяалуулав. 1891 оны [[Жиньдандаогийн хядлага|Улаан малгайтны хядлагаар]] тус хошууны ихэнх нутагт [[Хятадууд|хятад]] тариачид ирж, суурьших болсон. Чин гүрэн мөхсөний дараа 1914-1933 он хүртэл [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын Линьдун мужид, 1933-1945 он хүртэл [[Манж-го|Манжго улсад]] харъяалагдаж байгаад 1946 оны 6 сараас [[Хятадын Коммунист нам|Хятадын Коммунист намын]] захиргаанд орж, 1949-1969 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө засах ороны]] Зуу Уд аймагт хамаарах болсон. 1969-1979 онд Өвөр Монголыг татан буулгахад [[Ляонин муж|Ляонин мужид]] захирагдах болсон. 1979 оноос Өвөр Монголын [[Улаанхад хот|Улаанхад хотод]] харъяалагдаж эхлэсэн. {| class="wikitable" |+ Баарин зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Манзушир || Засаг, хошууны бэйс || 1648-1672 || |- | Очирсан || Засаг, хошууны бэйс || 1706-1719 || |- | Бадам || Засаг, хошууны бэйс || 1719-1738 || |- | Номун-Эрхт || Засаг, хошууны бэйс || 1738-1743 || |- | Dase || Засаг, хошууны бэйс || 1743-1747 || |- | Сампилдорж || Засаг, хошууны бэйс || 1747-1788 || |- | Доржпалам || Засаг, хошууны бэйс || 1789-1830 || |- | Гармаашиди || Засаг, хошууны бэйс || 1830-1838 || |- | Dorjisamrub || Засаг, хошууны бэйс || 1838-1857 || |- | Бичнасан || Засаг, хошууны бэйс || 1857-1867 || |- | Дүйнхоржав || Засаг, хошууны бэйс || 1867-1903 || |- | Цэдэннамжилванбу || Засаг, төрийн жүн ван || 1903-1935 || 1903 оноос засаг хошууны бэйс, 1912 оноос засаг төрийн бэйл, 1913 оноос жүн вангийн зэрэг, 1915 оноос засаг төрийн жүн ван |- |} == Засаг захиргааны хуваарь == Баарин зүүн хошуу нь 2 зээл гудамж, 7 балгас, 2 тосгон, 2 суманд хуваагдана. Хошууны төв нь Линьдун балгас {| class="wikitable mw-collapsible" !Нэр !Ханз !Пиньинь галиг !Монгол бичиг !Код |- | colspan="5" |'''Зээл гудамж (街道)''' |- |Линдонгийн баруун хотын зээл гудамж |林东西城街道 |''Líndōng Xīchéng Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠯᠢᠨᠳ᠋ᠦ᠋ᠩ ᠦᠨ<br>ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ<br>ᠬᠣᠲᠠ ᠶᠢᠨ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150422403 |- |Линдонгийн зүүн хотын зээл гудамж |林东东城街道 |''Líndōng Dōngchéng Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠯᠢᠨᠳ᠋ᠦ᠋ᠩ ᠤᠨ<br>ᠵᠡᠭᠦᠨ<br>ᠬᠣᠲᠠ ᠶᠢᠨ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150422404 |- | colspan="5" |'''Балгас (镇)''' |- |Линьдун балгас |林东镇 |''Líndōng Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠯᠢᠨᠳᠦ᠋ᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422100 |- |Лунчан балгас |隆昌镇 |''Lóngchāng Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠯᠦᠩᠴᠠᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422101 |- |Арван гурван овоо балгас |十三敖包镇 |''Shísān'áobāo Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠠᠷᠪᠠᠨ<br>ᠭᠤᠷᠪᠠᠨ<br>ᠣᠪᠣᠭ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422102 |- |Билүүтэй балгас |碧流台镇 |''Bìliútái Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠪᠢᠯᠡᠭᠦᠲᠠᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422103 |- |Фүхэ балгас |富河镇 |''Fùhé Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠹᠦ᠋ ᠾᠧ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422104 |- |Баян уул балгас |白音勿拉镇 |''Báiyīnwùlā Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨ᠌ ᠠ᠋ᠭᠤᠯᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422105 |- |Хархад балгас |哈拉哈达镇 |''Hālāhādá Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠬᠠᠷᠠᠬᠠᠳᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150422106 |- | colspan="5" |'''Тосгон (乡)''' |- |Саньшань тосгон |三山乡 |''Sānshān Xiāng'' |{{MongolUnicode|ᠰᠠᠨ ᠱᠠᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |150422202 |- |Хуажалга тосгон |花加拉嘎乡 |''Huājiālāgā Xiāng'' |{{MongolUnicode|ᠬᠤᠸᠠᠵᠢᠯᠠᠭ᠎ᠠ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |150422203 |- | colspan="5" |'''Сум (苏木)''' |- |Цагаанхад сум |查干哈达苏木 |''Chágànhādá Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150422200 |- |Улаандаваа сум |乌兰达坝苏木 |''Wūlándábà Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠳᠠᠪᠠᠭ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150422201 |} == Холбоотой хуудас == * [[Баарин баруун хошуу]] * [[Зуу Удын чуулган]] == Эшлэл == <references />{{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] ti1gl7o7imy22p645sphax5usqmqxka 0 135224 853063 781699 2026-04-12T06:35:03Z 唐吉訶德的侍從 5036 853063 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaChifengArKhorchin.png|thumb|Ар Хорчин хошуу]] '''Ар Хорчин хошуу''' ([[Монгол бичиг|монголоор]]: {{МонголЮникод|ᠠᠷᠤ<br>ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ<br>ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}; [[хятадаар]]: 阿鲁科尔沁旗, пиньинь: Ālǔ kē'ěrqìn qí) нь [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө засах орны]] [[Улаанхад хот|Улаанхад хотын]] харъяаны [[хошуу]]. Улаанхад хотоос баруун урагш 200 гаруй [[Километр|км]]-т байдаг. Нийт 240,000 гаруй хүнтэйгээс 57.6% нь [[хань үндэстэн]], 40.3% нь [[монгол үндэстэн]] аж төрдөг. == Түүх == Тус хошуу нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] дүү [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] удамчир 16-р зуунд аж төрж байсан "Бахун ноёны хөвгүүд Номт хөндлөн дайчингийн үрс Ар Хорчины засаг ноёд болов."<ref>{{Cite book |last=Ц |first=Рашпунцаг |title=Болор эрхи |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=605-606 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан нар}}</ref> Энэ хошууны нутгаар [[Ноон|Нон мөрөн]] урсдаг тул заримдаа '''Нон Хорчин''' гэж нэрлэх тохиолдол байдаг. [[Чин улс|Чин улсад]] дагаар орсны дараа Номт хөндлөн дайчингийн хөвгүүн Гүмү дуурсах ноёны хөвгүүн Далай чөхүрийн хөвгүүн [[Мужан (Ар Хорчин)|Мужаныг]] (?-1647) 1644 онд [[Засаг ноён|засаг]], [[Бэйс|хошууны бэйс]] өргөмжлөн, '''Ар Хорчин хошууг''' байгуулан Зуу Удын чуулганд харъяалуулав. Улмаар тус хошууны хоёр дахь засаг ноён Зулзаган бээр [[Эеэр засагч|Эеэр засагчийн]] үед [[Бэйл|төрийн бэйл]], [[Жүн ван|төрийн жүн ван]] цолоор тус тус өргөмжлөгдсөн нь Чин гүрэн мөхтөл хэвээр үргэлжилсэн. Чин улс мөхсөний дараа 1912-1933 он хүртэл [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын [[Жэхэ муж|Жэхэ мужид]], 1933-1945 онд [[Манж-го|Манжго улсын]] Хянган аймагт харъяалагдаж байсан. 1949 онд [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө засах ороны]] [[Зуу Уд аймаг|Зуу Уд аймгийн]] бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад, 1969 онд Өвөр Монгол татан буугдахад [[Ляонин муж|Ляонин мужид]] харъяалагдсан. 1979 онд Өвөр Монгол дахин байгуулагдсаны дараа буцаан Зуу Уд аймагт шилжиж, 1983 оноос [[Улаанхад хот|Улаанхад хотын]] хошуу болсон. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=38-39 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Мужан || Засаг, хошууны бэйс || 1644-1648 || |- | Juljaγan || Засаг, төрийн бэйл || 1648-1678 || 1648 оноос засаг төрийн бэйл, 1651 оноос засаг төрийн жүн ван |- | Шээрэн || Засаг, төрийн жүн ван || 1678-1688 || |- | Čüi || Засаг, төрийн жүн ван || 1688-1703 || 1688 оноос засаг төрийн бэйл, 1691 оноос засаг төрийн жүн ван. |- | Мунин || Засаг, төрийн бэйл || 1703-1707 || |- | Ванжил || Засаг, төрийн бэйл || 1709-1727 || |- | Дагдан || Засаг, төрийн бэйл || 1727-1786 || |- | Арташиди || Засаг, төрийн бэйл || 1786-1800 || |- | Доржпалам || Засаг, төрийн бэйл || 1800-1816 || |- | Данзангалсан || Засаг, төрийн бэйл || 1816-1831 || |- | Жамьянванчиг || Засаг, төрийн бэйл || 1831-1898 || |- | Рашжунай || Засаг, төрийн бэйл || 1898-1904 || |- | Базаржирд || Засаг, жүн вангийн зэрэг, төрийн бэйл || 1905-1912 || 1912 оноос төрийн жүн ван |- | Wangčinparlai || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1912-1921 || |- |} == Засаг захиргааны хуваарь == Ар Хорчин хошуу нь 2 зээл гудамж, 7 балгас, 3 тосгон, 4 суманд хуваагддаг. {| class="wikitable mw-collapsible" !Нэр !Ханз !Пиньинь галиг !Монгол бичиг !Засаг захиргааны код |- | colspan="5" |'''Зээл гудамж''' |- |Хан уул зээл гудамж |罕乌拉街道 |''Hǎnwūlā Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠬᠠᠨ<br>ᠠᠭᠤᠯᠠ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150421403 |- |Уу мөрөн зээл гудамж |欧沐沦街道 |''Ōumùlún Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠤᠥ<br>ᠮᠥᠷᠡᠨ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150421404 |- | colspan="5" |'''Балгас''' |- |Чавга балгас |天山镇 |''Tiānshān Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠴᠢᠪᠠᠭ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421100 |- |Тяньшанькоу балгас |天山口镇 |''Tiānshānkǒu Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠲᠢᠶᠠᠨ<br>ᠱᠠᠨ<br>ᠺᠧᠦ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421101 |- |Шуаншэн балгас |双胜镇 |''Shuāngshèng Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠱᠤᠸᠠᠩ<br>ᠱᠧᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421102 |- |Хонд балгас |坤都镇 |''Kūndū Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠬᠤᠨᠲᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421103 |- |Баянхуа балгас |巴彦花镇 |''Bāyànhuā Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠤᠸᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421104 |- |Шаогэнь балгас |绍根镇 |''Shàogēn Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠱᠤᠤᠭᠢᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421105 |- |Загастай балгас |扎嘎斯台镇 |''Zhāgāsītái Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠭᠠᠰᠤᠲᠠᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421106 |- | colspan="5" |'''Тосгон''' |- |Шиньминь тосгон |新民乡 |''Xīnmín Xiāng'' |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠨ<br>ᠮᠢᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |150421200 |- |Шяньфэн тосгон |先锋乡 |''Xiānfēng Xiāng'' |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠶᠠᠨ<br>ᠹᠧᠩ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |150421201 |- |Улаанхад тосгон |乌兰哈达乡 |''Wūlánhādá Xiāng'' |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |150421205 |- | colspan="5" |'''Сум''' |- |Хансум сум |罕苏木苏木 |''Hǎnsūmù Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠬᠠᠨᠰᠦᠮ᠎ᠡ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150421202 |- |Сайхантал сум |赛罕塔拉苏木 |''Sàihǎntǎlā Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠰᠠᠢᠬᠠᠨᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150421203 |- |Балчирууд сум |巴拉奇如德苏木 |''Bālāqírúdé Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠯᠴᠢᠷᠤᠳ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150421204 |- |Баян Өндөр сум |巴彦温都尔苏木 |''Bāyànwēndū'ěr Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨ᠌ᠠᠥᠨᠳᠥᠷ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150421206 |} == Холбоотой хуудас == * [[Зуу Удын чуулган]] * [[Хавт Хасар]] == Эшлэл == <references /> {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] newlbdk141jvfedibh54kk7m7ngl1h4 853065 853063 2026-04-12T06:37:47Z 唐吉訶德的侍從 5036 853065 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaChifengArKhorchin.png|thumb|Ар Хорчин хошуу]] '''Ар Хорчин хошуу''' ([[Монгол бичиг|монголоор]]: {{МонголЮникод|ᠠᠷᠤ<br>ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ<br>ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}; [[хятадаар]]: 阿鲁科尔沁旗, пиньинь: Ālǔ kē'ěrqìn qí) нь [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө засах орны]] [[Улаанхад хот|Улаанхад хотын]] харъяаны [[хошуу]]. Улаанхад хотоос баруун урагш 200 гаруй [[Километр|км]]-т байдаг. Нийт 240,000 гаруй хүнтэйгээс 57.6% нь [[хань үндэстэн]], 40.3% нь [[монгол үндэстэн]] аж төрдөг. == Түүх == Тус хошуу нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] дүү [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] удамчир 16-р зуунд аж төрж байсан "Бахун ноёны хөвгүүд Номт хөндлөн дайчингийн үрс Ар Хорчины засаг ноёд болов."<ref>{{Cite book |last=Ц |first=Рашпунцаг |title=Болор эрхи |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=605-606 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан нар}}</ref> Энэ хошууны нутгаар [[Ноон|Нон мөрөн]] урсдаг тул заримдаа '''Нон Хорчин''' гэж нэрлэх тохиолдол байдаг. [[Чин улс|Чин улсад]] дагаар орсны дараа Номт хөндлөн дайчингийн хөвгүүн Гүмү дуурсах ноёны хөвгүүн Далай чөхүрийн хөвгүүн [[Мужан (Ар Хорчин)|Мужаныг]] (?-1647) 1644 онд [[Засаг ноён|засаг]], [[Бэйс|хошууны бэйс]] өргөмжлөн, '''Ар Хорчин хошууг''' байгуулан Зуу Удын чуулганд харъяалуулав. Улмаар тус хошууны хоёр дахь засаг ноён Зулзаган бээр [[Эеэр засагч|Эеэр засагчийн]] үед [[Бэйл|төрийн бэйл]], [[Жүн ван|төрийн жүн ван]] цолоор тус тус өргөмжлөгдсөн нь Чин гүрэн мөхтөл хэвээр үргэлжилсэн. Чин улс мөхсөний дараа 1912-1933 он хүртэл [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын [[Жэхэ муж|Жэхэ мужид]], 1933-1945 онд [[Манж-го|Манжго улсын]] Хянган аймагт харъяалагдаж байсан. 1949 онд [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө засах ороны]] [[Зуу Уд аймаг|Зуу Уд аймгийн]] бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад, 1969 онд Өвөр Монгол татан буугдахад [[Ляонин муж|Ляонин мужид]] харъяалагдсан. 1979 онд Өвөр Монгол дахин байгуулагдсаны дараа буцаан Зуу Уд аймагт шилжиж, 1983 оноос [[Улаанхад хот|Улаанхад хотын]] хошуу болсон. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=38-39 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Мужан || Засаг, хошууны бэйс || 1644-1648 || |- | Зулзаган || Засаг, төрийн бэйл || 1648-1678 || 1648 оноос засаг төрийн бэйл, 1651 оноос засаг төрийн жүн ван |- | Шээрэн || Засаг, төрийн жүн ван || 1678-1688 || |- | Čüi || Засаг, төрийн жүн ван || 1688-1703 || 1688 оноос засаг төрийн бэйл, 1691 оноос засаг төрийн жүн ван. |- | Мунин || Засаг, төрийн бэйл || 1703-1707 || |- | Ванжил || Засаг, төрийн бэйл || 1709-1727 || |- | Дагдан || Засаг, төрийн бэйл || 1727-1786 || |- | Арташиди || Засаг, төрийн бэйл || 1786-1800 || |- | Доржпалам || Засаг, төрийн бэйл || 1800-1816 || |- | Данзангалсан || Засаг, төрийн бэйл || 1816-1831 || |- | Жамьянванчиг || Засаг, төрийн бэйл || 1831-1898 || |- | Рашжунай || Засаг, төрийн бэйл || 1898-1904 || |- | Базаржирд || Засаг, жүн вангийн зэрэг, төрийн бэйл || 1905-1912 || 1912 оноос төрийн жүн ван |- | Wangčinparlai || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1912-1921 || |- |} == Засаг захиргааны хуваарь == Ар Хорчин хошуу нь 2 зээл гудамж, 7 балгас, 3 тосгон, 4 суманд хуваагддаг. {| class="wikitable mw-collapsible" !Нэр !Ханз !Пиньинь галиг !Монгол бичиг !Засаг захиргааны код |- | colspan="5" |'''Зээл гудамж''' |- |Хан уул зээл гудамж |罕乌拉街道 |''Hǎnwūlā Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠬᠠᠨ<br>ᠠᠭᠤᠯᠠ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150421403 |- |Уу мөрөн зээл гудамж |欧沐沦街道 |''Ōumùlún Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠤᠥ<br>ᠮᠥᠷᠡᠨ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150421404 |- | colspan="5" |'''Балгас''' |- |Чавга балгас |天山镇 |''Tiānshān Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠴᠢᠪᠠᠭ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421100 |- |Тяньшанькоу балгас |天山口镇 |''Tiānshānkǒu Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠲᠢᠶᠠᠨ<br>ᠱᠠᠨ<br>ᠺᠧᠦ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421101 |- |Шуаншэн балгас |双胜镇 |''Shuāngshèng Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠱᠤᠸᠠᠩ<br>ᠱᠧᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421102 |- |Хонд балгас |坤都镇 |''Kūndū Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠬᠤᠨᠲᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421103 |- |Баянхуа балгас |巴彦花镇 |''Bāyànhuā Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠤᠸᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421104 |- |Шаогэнь балгас |绍根镇 |''Shàogēn Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠱᠤᠤᠭᠢᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421105 |- |Загастай балгас |扎嘎斯台镇 |''Zhāgāsītái Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠭᠠᠰᠤᠲᠠᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150421106 |- | colspan="5" |'''Тосгон''' |- |Шиньминь тосгон |新民乡 |''Xīnmín Xiāng'' |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠨ<br>ᠮᠢᠨ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |150421200 |- |Шяньфэн тосгон |先锋乡 |''Xiānfēng Xiāng'' |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠶᠠᠨ<br>ᠹᠧᠩ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |150421201 |- |Улаанхад тосгон |乌兰哈达乡 |''Wūlánhādá Xiāng'' |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |150421205 |- | colspan="5" |'''Сум''' |- |Хансум сум |罕苏木苏木 |''Hǎnsūmù Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠬᠠᠨᠰᠦᠮ᠎ᠡ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150421202 |- |Сайхантал сум |赛罕塔拉苏木 |''Sàihǎntǎlā Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠰᠠᠢᠬᠠᠨᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150421203 |- |Балчирууд сум |巴拉奇如德苏木 |''Bālāqírúdé Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠯᠴᠢᠷᠤᠳ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150421204 |- |Баян Өндөр сум |巴彦温都尔苏木 |''Bāyànwēndū'ěr Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨ᠌ᠠᠥᠨᠳᠥᠷ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150421206 |} == Холбоотой хуудас == * [[Зуу Удын чуулган]] * [[Хавт Хасар]] == Эшлэл == <references /> {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] 86u4qcit10qdeyjomcdmcy09foa0cn6 0 135352 853062 851873 2026-04-12T05:59:59Z Saruul 04 37290 Инфобокс, ангилал нэмэв. 853062 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Жадамбын Энхбаяр | image = Жадамбын Энхбаяр 2025.png | office = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | term_start = 2026 оны 4 сарын 4 | prime_minister = [[Гомбожавын Занданшатар]]<br>[[Ням-Осорын Учрал]] | predecessor = [[Ням-Осорын Учрал]] | office1 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start1 = 2024 7 сарын 2 | term_end1 = | constituency1 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|5-р, Дархан-Уул, Сэлэнгэ, Төв аймаг]] | term_start2 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end2 = 2020 оны 6 сарын 30 | constituency2 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|50-р, Баянзүрх дүүрэг]] | term_start3 = 2012 оны 7 сарын 6 | term_end3 = 2016 оны 7 сарын 5 | constituency3 = Намын жагсаалтын эрэмбэ 7 | term_start4 = 2008 оны 8 сарын 28 | term_end4 = 2012 оны 7 сарын 6 | constituency4 = [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт#Бүрэлдэхүүн|5-р, Говь-Алтай аймаг]] | office5 = [[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд]] | term_start5 = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end5 = 2025 оны 11 сарын 25 | prime_minister5 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>[[Гомбожавын Занданшатар]] | predecessor5 = [[Хаянгаагийн Болорчулуун]] | successor5 = [[Мягмарсүрэнгийн Бадамсүрэн]] | office6 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн]] Үндэсний аюулгүй байдал, улс төрийн бодлогын зөвлөх | term_start6 = 2023 оны 12 сарын 28 | term_end6 = 2024 оны 7 сарын 2 | president6 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office7 = [[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөлийн]] Нарийн бичгийн дарга | term_start7 = 2021 оны 6 сарын 25 | term_end7 = 2023 оны 12 сарын 28 | president7 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor7 = [[Амаржаргалын Гансүх]] | successor7 = [[Алтангэрэлийн Бямбажаргал]] | office8 = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдын]] Ахлах зөвлөх бөгөөд Ажлын албаны дарга | term_start8 = 2021 оны 6 сарын 25 | term_end8 = 2021 оны 6 сарын 25 | prime_minister8 = Ухнаагийн Хүрэлсүх<br>[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] | office9 = [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] | term_start9 = 2012 оны 1 сарын 27 | term_end9 = 2012 оны 8 сарын 17 | prime_minister9 = [[Сүхбаатарын Батболд]] | predecessor9 = [[Лувсанвандангийн Болд]] | successor9 = [[Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ]] | birth_date = {{Birth date and age|1973|2|16}} | birth_place = [[БНМАУ]], [[Улаанбаатар]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | alma_mater = [[Үндэсний Батлан Хамгаалахын Их Сургууль]]<br>[[Монгол Улсын Их Сургууль]]<br>Маастрихт Их Сургууль (MBA) }} '''Жадамбаагийн Энхбаяр''' (1973 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн, [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]]. Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд, Батлан хамгаалахын сайд, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Нарийн бичгийн даргын албыг хашиж байв. == Намтар == 1990 онд Нийслэлийн 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль, 1991 онд Цэргийн нэгдсэн дээд сургуульд 1 жил суралцсан, 1999 онд Монгол Улсын их сургуулийг Эрх зүйч мэргэжлээр төгсөж, 2005 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] Маастрихтын их сургуульд Бизнесийн удирдлагын магистрын зэрэг хамгаалсан. * 1992-2000 онд “Нэхий” ХХК, “Сүлжмэл” ХХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга, “Газар” ХХК-ийн захирал, * 2000-2002 онд Нефть, онцгой албан татварын гаалийн газрын дарга, * 2002-2004 онд Улаанбаатар хотын гаалийн газрын Хяналт шалгалтын хэлтсийн дарга, дэд дарга, * 2004-2006 онд Гаалийн ерөнхий газарт зөвлөх, * 2006-2008 онд Улсын Мэргэжлийн хяналтын газрын дэд дарга, Тамгын газрын дарга, * 2008-2012 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Говь-Алтай аймгаас нэр дэвшсэн. * 2012 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд, * 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, * 2014-2017 онд Монгол Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны дарга, * 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Баянзүрх дүүргийн 50-р тойргоос нэр дэвшсэн. * 2020-2021 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайдын Ажлын албаны дарга, ахлах зөвлөхөөр тус тус ажилласан. * 2021-2023 онд Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын нарийн бичгийн дарга. * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын 4-р буюу Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Төв аймгийн тойргоос сонгогдсон гишүүн. * 2024-2025 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд * 2025 оноос Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд 2008-2015 онуудад Говь-Алтай аймгийн бөхийн “Хантайшир” бөхийн дэвжээний тэргүүнээр ажиллажээ. ==Гавьяа шагнал== 2008 онд “Алтангадас” одон хүртжээ. == Гэр бүл == Тэрээр БНМАУ-ын Батлан хамгаахын сайд агсан, дэслэгч генерал [[Шагалын Жадамбаа|Шагалын Жадамбаагийн]] хүү. Эхнэр Нямбуугийн Ариунчимэг, 3 хүүтэй. Гурван хүүхдийнх нь хоёр нь цэргийн дунд сургуульд, тухайлбал, ОХУ ба АНУ-д суралцсан. Тэрээр Латин америк бүжгээр хичээллэж эхлээд сайтар сурсан, каратегийн гуравдугаар дантай, гадаад оронд явахдаа улс улсын онцлогийг харуулсан аяга цуглуулах хоббитой ажээ. {{DEFAULTSORT:Энхбаяр, Жадамбаагийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] [[Ангилал:Монголын эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] [[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Маастрихт Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] qx8ybmbqd9kqzdlb8fx8xitq24kci00 10 137978 853058 802051 2026-04-12T04:42:27Z CommonsDelinker 211 [[File:InfoboxHez.PNG]]-г [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many t 853058 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} |alias = Хезболла <!--"Flag of Hezbollah.svg" is copyrighted and thus unable to be displayed. Please do not add it to this template.--> |flag alias = Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png |size = {{{size|}}} |name = {{{name|}}} <noinclude> |related1 = Ливан </noinclude> }} tkaqet50yxgwydt4wmu2z8a24glite5 0 138755 853049 809721 2026-04-12T03:33:59Z HorseBro the hemionus 100126 853049 wikitext text/x-wiki '''Их Цэрэндондов''' бол [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар хаант улсын]] цэргийн [[жанжин]] ба [[Цорос|Цоросийн удмийн]] гаралтай юм. Түүний эцэг нь [[Сэнгэ хунтайж]] бөгөөд, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү юм. Тэрээр үхэн үхтлээ Цэвээнравдан хаан ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан. === Намтар === === Удам === Их Цэрэндондов жанжны ач нь Зүүнгарын хаант улсын сүүлийн хаан [[Даваач]] юм. === Сонирхолтой баримт === Их Цэрэндондов жанжны нэг гайхамшигтай ялалт нв Зүүнгарын цэргийг удирдан Мөнх цаст уулс болон Элсэн цөлийг гатлан Төвөдийг эзэлсэн цэргийн ажиллагаа. Мөн Төвөдийг хамгаалан Манжийн их цэрэгтэй хийсэн дайн билээ. === Мөн үзэх === * [[Хар Усны тулалдаан]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын жанжин]] [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд өнгөрсөн]] ccfdo4xsdredpvoj82wl8rfbbj29et7 853050 853049 2026-04-12T03:35:05Z HorseBro the hemionus 100126 853050 wikitext text/x-wiki '''Их Цэрэндондов''' бол [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар хаант улсын]] цэргийн [[жанжин]] ба [[Цорос|Цоросийн удмийн]] гаралтай юм. Түүний эцэг нь [[Сэнгэ хунтайж]] бөгөөд, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү юм. Тэрээр үхэн үхтлээ Цэвээнравдан хаан ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан. === Намтар === === Удам === Их Цэрэндондов жанжны ач нь Зүүнгарын хаант улсын сүүлийн хаан [[Даваач]] юм. === Мөн үзэх === * [[Хар Усны тулалдаан]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын жанжин]] [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд өнгөрсөн]] ph9m6jyapie92pwdfaubl2lo2vu6cu2 853073 853050 2026-04-12T08:20:01Z HorseBro the hemionus 100126 853073 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн|name=Их Цэрэндондов|birth_name=Цэрэндондов|other_name=Цэрэн Дондог|allegiance=[[Зүүнгарын Хаант Улс]]|known=Үхэн үхтлээ [[Цэвээнравдан хаан]] ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан.|battles=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] *[[Ямышевын бүслэлт]] [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] *[[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] *[[Хар Усны тулалдаан]] *[[Хотон нуурын тулалдаан]] *[[Эрдэнэзуугийн тулалдаан]]}} '''Их Цэрэндондов''' бол [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар хаант улсын]] цэргийн [[жанжин]] ба [[Цорос|Цоросийн удмийн]] гаралтай юм. Түүний эцэг нь [[Сэнгэ хунтайж]] бөгөөд, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү юм. Тэрээр үхэн үхтлээ Цэвээнравдан хаан ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан. [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын жанжин]] [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд өнгөрсөн]] 37n5u364panf9zuzlnaet50xszpa04v 853080 853073 2026-04-12T08:28:06Z HorseBro the hemionus 100126 853080 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн|name=Их Цэрэндондов|birth_name=Цэрэндондов|other_name=Цэрэн Дондог|allegiance=[[Зүүнгарын Хаант Улс]]|known=Үхэн үхтлээ [[Цэвээнравдан хаан]] ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан.|battles=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] *[[Ямышевын бүслэлт]] [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] *[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] **[[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] ***[[Хар Усны тулалдаан]] *[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] **[[Хотон нуурын тулалдаан]] **[[Эрдэнэзуугийн тулалдаан]]}} '''Их Цэрэндондов''' бол [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар хаант улсын]] цэргийн [[жанжин]] ба [[Цорос|Цоросийн удмийн]] гаралтай юм. Түүний эцэг нь [[Сэнгэ хунтайж]] бөгөөд, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү юм. Тэрээр үхэн үхтлээ Цэвээнравдан хаан ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан. {{Mil-bio-stub}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын жанжин]] [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд өнгөрсөн]] 6ar8b3k48waib3dfrrnljgmf44lgsb8 853101 853080 2026-04-12T09:52:33Z HorseBro the hemionus 100126 853101 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн|name=Их Цэрэндондов|birth_name=Цэрэндондов|other_name=Цэрэн Дондог|allegiance=[[Зүүнгарын Хаант Улс]]|known=Үхэн үхтлээ [[Цэвээнравдан хаан]] ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан.|battles=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] *[[Ямышевын бүслэлт]] [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] *[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] **[[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] ***[[Хар Усны тулалдаан]] *[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] **[[Хотон нуурын тулалдаан]] **[[Эрдэнэзуугийн тулалдаан]]}} '''Их Цэрэндондов''' бол [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар хаант улсын]] цэргийн [[жанжин]] ба [[Цорос|Цоросийн удмийн]] гаралтай юм. Түүний эцэг нь [[Сэнгэ хунтайж]] бөгөөд, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү юм. Тэрээр үхэн үхтлээ Цэвээнравдан хаан ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан. {{Mil-bio-stub}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] s3dtme00m6omjcfqss0tmzhvcqxiupi 853157 853101 2026-04-12T11:30:17Z HorseBro the hemionus 100126 853157 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн|name=Их Цэрэндондов|birth_name=Цэрэндондов|other_name=Цэрэн Дондог|allegiance=[[Зүүнгарын Хаант Улс]]|known=Үхэн үхтлээ [[Цэвээнравдан хаан]] ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан. | battles_label = Wars | battles = {{tree list}} [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] *[[Ямышевын бүслэлт]] [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] *[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] **[[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] ***[[Хар Усны тулалдаан]] *[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] **[[Хотон нуурын тулалдаан]] **[[Эрдэнэзуугийн тулалдаан]] {{tree list/end}} }} '''Их Цэрэндондов''' бол [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар хаант улсын]] цэргийн [[жанжин]] ба [[Цорос|Цоросийн удмийн]] гаралтай юм. Түүний эцэг нь [[Сэнгэ хунтайж]] бөгөөд, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү юм. Тэрээр үхэн үхтлээ Цэвээнравдан хаан ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан. {{Mil-bio-stub}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] rakgpul40bczvc7iagy6998ksdk0q2o 853158 853157 2026-04-12T11:31:09Z HorseBro the hemionus 100126 853158 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн|name=Их Цэрэндондов|birth_name=Цэрэндондов|other_name=Цэрэн Дондог|allegiance=[[Зүүнгарын Хаант Улс]]|known=Үхэн үхтлээ [[Цэвээнравдан хаан]] ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан. | battles_label = Wars | battles = {{tree list}} *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] *[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] **[[Ямышевын бүслэлт]] *[[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] **[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ***[[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] ****[[Хар Усны тулалдаан]] **[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ***[[Хотон нуурын тулалдаан]] ***[[Эрдэнэзуугийн тулалдаан]] {{tree list/end}} }} '''Их Цэрэндондов''' бол [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар хаант улсын]] цэргийн [[жанжин]] ба [[Цорос|Цоросийн удмийн]] гаралтай юм. Түүний эцэг нь [[Сэнгэ хунтайж]] бөгөөд, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү юм. Тэрээр үхэн үхтлээ Цэвээнравдан хаан ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан. {{Mil-bio-stub}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] ogi49kkmjjo9sdkflh5xcp11s7yx8pk 853160 853158 2026-04-12T11:33:56Z HorseBro the hemionus 100126 853160 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн|name=Их Цэрэндондов|birth_name=Цэрэндондов|other_name=Цэрэн Дондог|allegiance=[[Зүүнгарын Хаант Улс]] | known_label = Алдартай | known= Үхэн үхтлээ [[Цэвээнравдан хаан]] ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан. | battles_label = Дайнууд | battles = {{tree list}} *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] *[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] **[[Ямышевын бүслэлт]] *[[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] **[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ***[[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] ****[[Хар Усны тулалдаан]] **[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ***[[Хотон нуурын тулалдаан]] ***[[Эрдэнэзуугийн тулалдаан]] {{tree list/end}} }} '''Их Цэрэндондов''' бол [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар хаант улсын]] цэргийн [[жанжин]] ба [[Цорос|Цоросийн удмийн]] гаралтай юм. Түүний эцэг нь [[Сэнгэ хунтайж]] бөгөөд, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү юм. Тэрээр үхэн үхтлээ Цэвээнравдан хаан ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан. {{Mil-bio-stub}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] jvuwnb0d7isq0xqvz7va367qlg19pu3 853161 853160 2026-04-12T11:34:33Z HorseBro the hemionus 100126 853161 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн|name=Их Цэрэндондов|birth_name=Цэрэндондов|other_name=Цэрэн Дондог|allegiance={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | known_label = Алдартай | known= Үхэн үхтлээ [[Цэвээнравдан хаан]] ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан. | battles_label = Дайнууд | battles = {{tree list}} *[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] *[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] **[[Ямышевын бүслэлт]] *[[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] **[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ***[[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] ****[[Хар Усны тулалдаан]] **[[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ***[[Хотон нуурын тулалдаан]] ***[[Эрдэнэзуугийн тулалдаан]] {{tree list/end}} }} '''Их Цэрэндондов''' бол [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар хаант улсын]] цэргийн [[жанжин]] ба [[Цорос|Цоросийн удмийн]] гаралтай юм. Түүний эцэг нь [[Сэнгэ хунтайж]] бөгөөд, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] дүү юм. Тэрээр үхэн үхтлээ Цэвээнравдан хаан ба түүний ууган хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанд]] үйлчилж байсан. {{Mil-bio-stub}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:17-р эсвэл 18-р зуунд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] afs556sjujrafeixhc9yg692v2rdnwz 0 138934 853144 850690 2026-04-12T10:59:32Z HorseBro the hemionus 100126 853144 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] oxszdp0ifxqneqsovqs69go5b4bxhjr 853145 853144 2026-04-12T11:02:11Z HorseBro the hemionus 100126 853145 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] '''1723–1730 оны Казах-Зүүнгарын дайн''' нь 1723–1730 оны хооронд [[Казахын ханлиг]] болон түрэмгийлэгч [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хооронд болсон [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайны]] хамгийн ноцтой мөргөлдөөн байв. Энэ нь Казахуудын дунд энгийн иргэдийн аймшигт хохирол амсаж, Казахуудыг албадан нүүлгэн шилжүүлэх, Зүүнгарын армийн энгийн иргэд рүү ялгаварлан гадуурхах халдлагад хүргэсэн. Хожим нь Казах ханлиг 1726, 1728 онд болсон Ордабасын хоёр уулзалтын дараа Зүүнгаруудыг ялж чадсан. 01w1ayyjs0lu4wwq9g44ootowf84ddl 0 143659 853109 847569 2026-04-12T10:08:27Z Chongkian 21163 853109 wikitext text/x-wiki '''Говь-Алтай аймгийн музей''' - [[1947 он|1947 онд]] “Орон нутаг судлах кабинет” нэртэйгээр анх байгуулагдсан байна. 1967 оноос аймгийн “Орон нутгийг судлах музей” болон өргөжсөн. Орон нутгийн байгаль, түүх-угсаатан, шашин шүтлэг, гар урлал, төрийн хошой шагналт эрдэмтэн зохиолч [[Чадраабалын Лодойдамба|Ч.Лодойдамба]], эх орончид, бахархал хүндэтгэл гэсэн 8  танхимд түүхэн он цагийн дарааллаар болон сэдэвчилсэн байдлаар үзмэрүүдээ дэглэн олон нийтэд үйлчилдэг байна. Говь-Алтай аймгийн шинэ музей байр ашиглалтанд орсноор үйл ажиллагаа нь НҮБ-ын Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага болох ЮНЕСКО-ийн баталсан Олон улсын конвенц, Олон улсын музейн зөвлөл (ICOM)-ийн үндсэн үзэл санаатай нийцэхийн зэрэгцээ Монгол Улсын холбогдох хууль тогтоомж, бодлогын баримт бичиг, үзэл баримтлал, хөтөлбөртэй нягт уялдаатай байхаар зохион байгуулагдана. Аймаг орон нутгийн соёлын өвийг бүртгэх, цуглуулах, хадгалж хамггаалах, судлах, сурталчлах чиг үүрэг бүхий соёл, эрдэм шинжилгээний байгууллага болохын хувьд сумдын соёлын өвийн албан хаагчдыг мэргэжил арга зүйн удирдлага, мэдээллээр хангах, нийгэмд чиглэсэн соёл, гэгээрэл, судалгаа шинжилгээний хамтын ажиллагааг явуулах болжээ. == Музейн барилга == Говь-Алтай аймгийн өв соёл, зан заншил, уламжлалын төв Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч, төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Ц.Лоохуузын нэрэмжит "Жангар" музейн барилгыг 2023 оны 5-р сарын 18-нд ашиглалтад оруулжээ. Говь-Алтай аймгийн музейн барилгад Улсын комисс ажиллаж, үүрэг даалгаврын биелэлтээр ашиглалтад оруулахаар шийдвэрлэсэн байна. Шинээр баригдсан Музейн нь Алтай хотын төв Монгол Улсын баатар Жанчивын нэрэмжит талбайгаас баруун зүгт 500 метр, Баянхайрхан багийн "40 жилийн өндөрлөг"-ийн баруун талд 2500м² талбайд оршино. Музейн барилга нь 1800 мкв талбайтай, 30.2м x 29.9м харьцаатай 2 давхар, зоорьгүй цутгамал төмөр бетон карказ хийцтэй. Тус барилгын үйл ажиллагааны орон зайг ажилчдын буюу дотоод үйл ажиллагааны, үзмэрийн хэсэг буюу үйлчлүүлэгчдэд зориулсан 2 хэсэгт хувааж төлөвлөсөн байна. Музейн шинэ байр ашиглалтад орсноор орчин үеийн шаардлагад нийцсэн тохилог орчин бүрдэж, үзмэрүүдийг зохион байгуулалттай, сонирхол татахуйц хэлбэрээр дэлгэн үзүүлэх боломж бүрдэж байгаа нь тус музейн үйл ажиллагаанд томоохон ахиц гаргаж байгаа юм. Тус үзүүлэг, дэглэлтийн ажлын хүрээнд түүх, соёлын өвийг орчин үеийн дэглэлт, тайлбар мэдээлэлтэйгээр олон нийтэд хүргэх зорилготой бөгөөд цаашид нутгийн иргэд болон жуулчдад зориулсан боловсрол, соён гэгээрлийн үйл ажиллагааг өргөжүүлэх суурь тавигдсан байна. == Үзмэрүүд == Говь-Алтай аймгийн нутагт эртний хүмүүсийн оршин сууж байсан буурь бууц, багаж зэвсэг төдийгүй Монголын чулуун зэвсгийн үйлдвэрлэлийн үеийн болон дундаж шинэ үеийн түүхийг багтаасан ховор нандин дурсгал бүхий түүх соёлын өлгий нутаг юм. Тус аймгийн Орон нутгийг судлах музей нийт 2500 орчим үзмэртэй. Байгаль газар зүй, түүх угсаатан, ардын урлаг, хүндэтгэлийн гэсэн танхимуудад 1600 шахам соёлын үнэт үзмэрийг дэлгэн сурталчилдаг. МЭӨ 4000-5000 орчим жилийн үед холбогдох хаш чулуун сүх, [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хэрэглэж байсан 17 дугаар зууны үеийн [[эмээл]], МЭӨ 7-3-р зууны үеийн хүрэл морь, [[19-р зуун|19-р зууны]] үед хэрэглэж байсан Засагт ханы барс бариултай мөнгөн тамга, сийлбэрч О.Сандагийн урласан “Зааны ясан шатар” зэрэг ховор нандин түүх, соёлын дурсгал олон бий. Музей нь сан хөмрөг болон үзүүллэгтээ 2500 гаруй үзмэртэй. [[Ангилал:1947 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын музей]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]] inbkm508v45usd8iialdprodxtfy1zu 853110 853109 2026-04-12T10:08:43Z Chongkian 21163 853110 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Говь-Алтай аймгийн музей''' - [[1947 он|1947 онд]] “Орон нутаг судлах кабинет” нэртэйгээр анх байгуулагдсан байна. 1967 оноос аймгийн “Орон нутгийг судлах музей” болон өргөжсөн. Орон нутгийн байгаль, түүх-угсаатан, шашин шүтлэг, гар урлал, төрийн хошой шагналт эрдэмтэн зохиолч [[Чадраабалын Лодойдамба|Ч.Лодойдамба]], эх орончид, бахархал хүндэтгэл гэсэн 8  танхимд түүхэн он цагийн дарааллаар болон сэдэвчилсэн байдлаар үзмэрүүдээ дэглэн олон нийтэд үйлчилдэг байна. Говь-Алтай аймгийн шинэ музей байр ашиглалтанд орсноор үйл ажиллагаа нь НҮБ-ын Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага болох ЮНЕСКО-ийн баталсан Олон улсын конвенц, Олон улсын музейн зөвлөл (ICOM)-ийн үндсэн үзэл санаатай нийцэхийн зэрэгцээ Монгол Улсын холбогдох хууль тогтоомж, бодлогын баримт бичиг, үзэл баримтлал, хөтөлбөртэй нягт уялдаатай байхаар зохион байгуулагдана. Аймаг орон нутгийн соёлын өвийг бүртгэх, цуглуулах, хадгалж хамггаалах, судлах, сурталчлах чиг үүрэг бүхий соёл, эрдэм шинжилгээний байгууллага болохын хувьд сумдын соёлын өвийн албан хаагчдыг мэргэжил арга зүйн удирдлага, мэдээллээр хангах, нийгэмд чиглэсэн соёл, гэгээрэл, судалгаа шинжилгээний хамтын ажиллагааг явуулах болжээ. == Музейн барилга == Говь-Алтай аймгийн өв соёл, зан заншил, уламжлалын төв Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч, төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Ц.Лоохуузын нэрэмжит "Жангар" музейн барилгыг 2023 оны 5-р сарын 18-нд ашиглалтад оруулжээ. Говь-Алтай аймгийн музейн барилгад Улсын комисс ажиллаж, үүрэг даалгаврын биелэлтээр ашиглалтад оруулахаар шийдвэрлэсэн байна. Шинээр баригдсан Музейн нь Алтай хотын төв Монгол Улсын баатар Жанчивын нэрэмжит талбайгаас баруун зүгт 500 метр, Баянхайрхан багийн "40 жилийн өндөрлөг"-ийн баруун талд 2500м² талбайд оршино. Музейн барилга нь 1800 мкв талбайтай, 30.2м x 29.9м харьцаатай 2 давхар, зоорьгүй цутгамал төмөр бетон карказ хийцтэй. Тус барилгын үйл ажиллагааны орон зайг ажилчдын буюу дотоод үйл ажиллагааны, үзмэрийн хэсэг буюу үйлчлүүлэгчдэд зориулсан 2 хэсэгт хувааж төлөвлөсөн байна. Музейн шинэ байр ашиглалтад орсноор орчин үеийн шаардлагад нийцсэн тохилог орчин бүрдэж, үзмэрүүдийг зохион байгуулалттай, сонирхол татахуйц хэлбэрээр дэлгэн үзүүлэх боломж бүрдэж байгаа нь тус музейн үйл ажиллагаанд томоохон ахиц гаргаж байгаа юм. Тус үзүүлэг, дэглэлтийн ажлын хүрээнд түүх, соёлын өвийг орчин үеийн дэглэлт, тайлбар мэдээлэлтэйгээр олон нийтэд хүргэх зорилготой бөгөөд цаашид нутгийн иргэд болон жуулчдад зориулсан боловсрол, соён гэгээрлийн үйл ажиллагааг өргөжүүлэх суурь тавигдсан байна. == Үзмэрүүд == Говь-Алтай аймгийн нутагт эртний хүмүүсийн оршин сууж байсан буурь бууц, багаж зэвсэг төдийгүй Монголын чулуун зэвсгийн үйлдвэрлэлийн үеийн болон дундаж шинэ үеийн түүхийг багтаасан ховор нандин дурсгал бүхий түүх соёлын өлгий нутаг юм. Тус аймгийн Орон нутгийг судлах музей нийт 2500 орчим үзмэртэй. Байгаль газар зүй, түүх угсаатан, ардын урлаг, хүндэтгэлийн гэсэн танхимуудад 1600 шахам соёлын үнэт үзмэрийг дэлгэн сурталчилдаг. МЭӨ 4000-5000 орчим жилийн үед холбогдох хаш чулуун сүх, [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хэрэглэж байсан 17 дугаар зууны үеийн [[эмээл]], МЭӨ 7-3-р зууны үеийн хүрэл морь, [[19-р зуун|19-р зууны]] үед хэрэглэж байсан Засагт ханы барс бариултай мөнгөн тамга, сийлбэрч О.Сандагийн урласан “Зааны ясан шатар” зэрэг ховор нандин түүх, соёлын дурсгал олон бий. Музей нь сан хөмрөг болон үзүүллэгтээ 2500 гаруй үзмэртэй. [[Ангилал:1947 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын музей]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]] 08drm9r5qiy9rusuwjqr43aky81e3pl 0 143660 853113 838437 2026-04-12T10:10:10Z Chongkian 21163 853113 wikitext text/x-wiki '''Завхан аймгийн музей''' -Монголын анхны музейн нэг бөгөөд [[1924 он|1924 оны]] 12-р сарын 11-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] төвд Гэсэр сүмийн туурин дээр "Үзэсгэлэнгийн хороо" нэртэйгээр байгуулж байсан түүхтэй. 2024 онд Музей 100 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн байна. Аймаг, орон нутгийн онцлог бүхий “Орон нутгийн музей” болон “Алдартны музей” гэсэн хоёр төрөлжсөн музейн нийт 18 танхимд үзмэрээ дэглэн олон нийтэд үзүүлдэг байна. Завхан аймгийн музей нь бусад аймгийн музейгээс Алдартнуудын танхимаараа ялгардаг онцлогтой. == Түүх == 1922 оноос [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгийн]] нам эвлэлийн байгууллагын гишүүд дурсгалт зүйлийг бүртгэх, гар бичмэл, хэвлэмэл ном, түүх шастир эртний эд зүйлийг идэвхтэй цуглуулж ажилласны үр дүнд 1924 он гэхэд [[Улиастай]] хотод Музей байгуулах бэлтгэл хангагдаж байжээ. Тухайн үед Улиастай хотод сууж байсан Зөвлөлтийн консул Потоновский болон Ардыг гэгээрүүлэх яамны орос мэргэжилтэн, орчуулагч нарын хамт зөвлөн хэлэлцээд музейд тавигдах үзмэрийн тусгай байр байшин гаргаж 1924 оны 12-р сарын 11-ний өдөр "Үзэсгэлэнгийн хороо"-г анх байгуулсан түүхтэй. Улиастай хотод байгуулсан музей нь [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнгийн]] орон нутгийн салбар болон ажиллаж байгаад 1928 онд Ардыг гэгээрүүлэх яамны сургуулийн дэргэд анх нээн ажиллаж, Улиастайн хэмээн нэрлэгдсэн Завхан аймгийн Музей нь Монголын анхны музейн нэг болон түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. Аймгийн музей нь 1938 онд Орон нутаг судлах булан, 1947 онд Орон нутаг судлах кабинет, 1967 онд Орон нутаг судлах музей, 2008 оноос Аймгийн музей болон өргөжсөн байна. == Үзмэрүүд == Завхан аймгийн музей нь сан хөмрөгтөө 11600 ховор нандин цуглуулгатай манай улсын шилдэг музейн нэг. Завхан аймгийн музейн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Шүрэн баг, 9 эрдэнээр өнгө оруулан бүтээсэн Жадамба судар, 11 тэргүүнтэй жүжигшил Жанрайсэг, Дилов хутагт Жамсранжавын шашны ёслолын малгай, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Жалханз хутагтын тахилын мөнгөн цөгц зэрэг дахин давтагдашгүй Бурханы шашинд ховорт тооцогдох үнэт 66 үзмэр байдаг юм. Завхан аймгийн музейн захиралаар Р.Юнрэндорж ажиллаж байна. [[Ангилал:1924 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын музей]] [[Ангилал:Завхан аймаг]] tkuhhgaz2nzm34c4x4yvmt4wbv8jydp 853114 853113 2026-04-12T10:10:25Z Chongkian 21163 853114 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Завхан аймгийн музей''' -Монголын анхны музейн нэг бөгөөд [[1924 он|1924 оны]] 12-р сарын 11-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] төвд Гэсэр сүмийн туурин дээр "Үзэсгэлэнгийн хороо" нэртэйгээр байгуулж байсан түүхтэй. 2024 онд Музей 100 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн байна. Аймаг, орон нутгийн онцлог бүхий “Орон нутгийн музей” болон “Алдартны музей” гэсэн хоёр төрөлжсөн музейн нийт 18 танхимд үзмэрээ дэглэн олон нийтэд үзүүлдэг байна. Завхан аймгийн музей нь бусад аймгийн музейгээс Алдартнуудын танхимаараа ялгардаг онцлогтой. == Түүх == 1922 оноос [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгийн]] нам эвлэлийн байгууллагын гишүүд дурсгалт зүйлийг бүртгэх, гар бичмэл, хэвлэмэл ном, түүх шастир эртний эд зүйлийг идэвхтэй цуглуулж ажилласны үр дүнд 1924 он гэхэд [[Улиастай]] хотод Музей байгуулах бэлтгэл хангагдаж байжээ. Тухайн үед Улиастай хотод сууж байсан Зөвлөлтийн консул Потоновский болон Ардыг гэгээрүүлэх яамны орос мэргэжилтэн, орчуулагч нарын хамт зөвлөн хэлэлцээд музейд тавигдах үзмэрийн тусгай байр байшин гаргаж 1924 оны 12-р сарын 11-ний өдөр "Үзэсгэлэнгийн хороо"-г анх байгуулсан түүхтэй. Улиастай хотод байгуулсан музей нь [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хүрээлэнгийн]] орон нутгийн салбар болон ажиллаж байгаад 1928 онд Ардыг гэгээрүүлэх яамны сургуулийн дэргэд анх нээн ажиллаж, Улиастайн хэмээн нэрлэгдсэн Завхан аймгийн Музей нь Монголын анхны музейн нэг болон түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. Аймгийн музей нь 1938 онд Орон нутаг судлах булан, 1947 онд Орон нутаг судлах кабинет, 1967 онд Орон нутаг судлах музей, 2008 оноос Аймгийн музей болон өргөжсөн байна. == Үзмэрүүд == Завхан аймгийн музей нь сан хөмрөгтөө 11600 ховор нандин цуглуулгатай манай улсын шилдэг музейн нэг. Завхан аймгийн музейн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Шүрэн баг, 9 эрдэнээр өнгө оруулан бүтээсэн Жадамба судар, 11 тэргүүнтэй жүжигшил Жанрайсэг, Дилов хутагт Жамсранжавын шашны ёслолын малгай, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Жалханз хутагтын тахилын мөнгөн цөгц зэрэг дахин давтагдашгүй Бурханы шашинд ховорт тооцогдох үнэт 66 үзмэр байдаг юм. Завхан аймгийн музейн захиралаар Р.Юнрэндорж ажиллаж байна. [[Ангилал:1924 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын музей]] [[Ангилал:Завхан аймаг]] 6lo8cmzayaj303bm4ti10abab3fs33u 0 143661 853111 847570 2026-04-12T10:09:30Z Chongkian 21163 853111 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Дорнод аймгийн музей''' нь 1950 онд орон нутаг судлах кабинет нэртэй байгуулагдсан бөгөөд 1967 – 1998 онд Орон нутаг судлах музей, 1999 онд Дорнод аймгийн музей болон өргөжсөн. Тус музей нь Түүх угсаатны музей, Байгалийн түүхийн музей, Жуковын музей, Уран зургийн галерей гэсэн 4 хэсэгт төрөлжүүлэн үйл ажиллагаагаа явуулдаг бөгөөд 4000 гаруй үзмэртэй. Байнгын үзүүллэгийн 40, түр үзэсгэлэнгийн 1 танхимд үзмэрээ дэглэн олон нийтэд үйлчилж байна. Түүх угсаатны музей нь Дорнод аймгийн танхим, генералуудын танхим, пионерийн танхим, [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэнгийн]] танхим, [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] танхим, [[Тогтохтөр ван|То Вангийн]] танхим, барга танхим, үзэмчин танхим, буриад танхим, үнэт эдлэлийн танхим, шашны танхим, ахуйн хэрэглээний танхим, малчин монгол танхим, уран зургийн галерей 1-3, социализмын танхим, театрын танхим, гадаад харилцааны танхим, боловсролын өрөө гэх мэт танхимд үзмэр дэглэжээ. Одоогийн [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан хот]] буюу Санбэйсийн хүрээний зураг нь музейн үнэт үзмэрийн нэг бөгөөд тус хүрээг 1910 – 1922 онд Ачит сан бэйс Сансрайдорж ноён захирч байжээ. Эл зургийг 1966 онд зураач Д.Гомбосүрэн бүтээжээ. Тус музейд маршал Х.Чойбалсангийн хэрэглэж байсан пельник, XYIII – XIX зууны үеийн цэрэг эрийн саадаг, хоромсог, худрага, хазаар, хөмөлдрөгө, 1895 онд Хөх хотод дархан Дагва, Жан-ай-лоу нарын хүрлээр цутгаж бүтээсэн 500 литр багтаамжтай Жасын хүрэл тогоо зэрэг түүхэн үнэт үзмэрүүд бий. Байгалийн музейн ан амьтны хэсэгт мөлхөгч амьтад, жигүүртэн шувууд, хоёр нутагтан, шавьж, тал нутгийн хөхтөн амьтад, нэн ховордсон буган хандгай, буга, бор гөрөөс, бүргэд, тогоруу, загас, мөн эмийн ургамлыг байгаль дахь орчинтой нь хамт дэглэн харуулжээ. Дорнод аймгийн түүхийг [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгаас]] эхлэн 1800-н оны сүүлч 1900 оны эхэн үе, 1910 он Санбэйсийн хүрээ, 1921 оны Ардын хувьсгалын нөлөө Зүүн хаягаарт өрнөсөн түүх, 1931 онд [[Дорнод аймаг]] байгуулагдсан, 1939 оны Баянтүмэн хот, Халхын голын байлдааны ар тал болж байсан, 1950-аас 1980 оны Социализмын бүтээн байгуулалтын үе, 1990 оны Ардчилсан хувьсгал болон эдүгээх бүтээн байгуулалт зэргийг түүхэн баримт гэрэл зураг, баримт материалаар үечилж өргөн цар хүрээтэйгээр түүхэн танхимыг музейн мэргэжлийн арга зүйн зөвлөл, удирдан зохион байгуулан хийж гүйцэтгэсэн байна. [[Ангилал:1950 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Дорнод аймаг]] [[Ангилал:Монголын музей]] cxwrl4vu0xj2ioewe7xkg5caewu9jcs 0 143669 853103 838458 2026-04-12T10:04:58Z Chongkian 21163 853103 wikitext text/x-wiki '''Архангай аймгийн музей''' нь 1949 онд 500 гаруй үзмэртэй, “Орон нутаг судлах кабинет” нэртэй байгуулагдсан. 1967 онд “Аймгийн орон нутгийг судлах музей” болж, 1997 оноос “Аймгийн музей” нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Тус аймгийн музей нь 1636 он орчим баригдсан монгол уран барилгын өв болох Халхын анхдугаар Зая гэгээн Лувсанпэрэнлэйн (1646-1715) Лаврин ордонд үйл ажиллагаагаа явуулдаг онцлогтой юм.  Сан хөмрөгтөө түүх, угсаатан, шашин, соёл, урлаг, уран сайхны төрөл зүйлийн 4000 орчим үзмэртэй. Нэн эртний чулуун зэвсгийн үеэс өнөөг хүртэлх Монгол орон, Архангай аймгийн түүх, нутгийн зон олны өвөрмөц соёлыг илтгэх үзмэрийг 7 танхимдаа дэглэн үзүүлдэг. Эдгээр үзмэр дотор 18-р зууны сүүлчээр Сайн ноён Хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошууны уран дархан Ерэнтэйн урласан хэт хутга, хэт бэл, Бэйсийн хүрээнд эдэлж хэрэглэж байсан Манжилжав уран дарханы бойпор, Далай Чойнхор вангийн хошуу Чавганц дарханы домбо, Заяын хүрээний лам Дамчаагийн хэрэглэж байсан хаш аяга, Луу гүний Вандан аваргын хэрэглэж байсан хэт хутга, Ооромбо гэгээний хэт хутга, Сайн ноён Ханы хэрэглэж байсан мөнгөн хөөрөг, Агь ноён Артагсэдийн эдэлж хэрэглэж байсан Зандан модон иштэй сунтаг, Луу гүний хошуу Ширзагдын эдэлж хэрэглэж байсан зааны ясан, мөнгөн тоногтой хэт хутга, Шиваа ширээтийн шавь Жаргалын шавар хөөрөг, Ширээт гэгээний гэсгүй лам Базарсэдийн гурван үе дамжин эдэлж хэрэглэж байсан мөнгөн нуух, шүрэн толгойтой чулуун хөөрөг, Зая гэгээний эдэлж хэрэглэж байсан шүүсний хутга, Зая гэгээний 14 нас хүртлээ хэрэглэж байсан хар минчүүн шаахай, Хулсан хавчуургатай дэвүүр, зүү ороож хээ угалзаар чимэглэсэн ариун цэврийн иж бүрдэл, Зая гэгээн Лувсантүвдэнчойжийнямын эхнэрийн хэрэглэж байсан толгойны гоёл чимэглэл, Зая гэгээний эдэлж хэрэглэж байсан бурхан шүтээний эд зүйлүүд болон маш олон онцлог содон үзмэрүүд хадгалагдаж байдгаараа онцлог юм. [[Ангилал:Монголын музей]] cvuz1nj38cg4x0ouih1apjp0rkutuoz 853104 853103 2026-04-12T10:05:36Z Chongkian 21163 853104 wikitext text/x-wiki '''Архангай аймгийн музей''' нь 1949 онд 500 гаруй үзмэртэй, “Орон нутаг судлах кабинет” нэртэй байгуулагдсан. 1967 онд “Аймгийн орон нутгийг судлах музей” болж, 1997 оноос “Аймгийн музей” нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Тус аймгийн музей нь 1636 он орчим баригдсан монгол уран барилгын өв болох Халхын анхдугаар Зая гэгээн Лувсанпэрэнлэйн (1646-1715) Лаврин ордонд үйл ажиллагаагаа явуулдаг онцлогтой юм.  Сан хөмрөгтөө түүх, угсаатан, шашин, соёл, урлаг, уран сайхны төрөл зүйлийн 4000 орчим үзмэртэй. Нэн эртний чулуун зэвсгийн үеэс өнөөг хүртэлх Монгол орон, Архангай аймгийн түүх, нутгийн зон олны өвөрмөц соёлыг илтгэх үзмэрийг 7 танхимдаа дэглэн үзүүлдэг. Эдгээр үзмэр дотор 18-р зууны сүүлчээр Сайн ноён Хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошууны уран дархан Ерэнтэйн урласан хэт хутга, хэт бэл, Бэйсийн хүрээнд эдэлж хэрэглэж байсан Манжилжав уран дарханы бойпор, Далай Чойнхор вангийн хошуу Чавганц дарханы домбо, Заяын хүрээний лам Дамчаагийн хэрэглэж байсан хаш аяга, Луу гүний Вандан аваргын хэрэглэж байсан хэт хутга, Ооромбо гэгээний хэт хутга, Сайн ноён Ханы хэрэглэж байсан мөнгөн хөөрөг, Агь ноён Артагсэдийн эдэлж хэрэглэж байсан Зандан модон иштэй сунтаг, Луу гүний хошуу Ширзагдын эдэлж хэрэглэж байсан зааны ясан, мөнгөн тоногтой хэт хутга, Шиваа ширээтийн шавь Жаргалын шавар хөөрөг, Ширээт гэгээний гэсгүй лам Базарсэдийн гурван үе дамжин эдэлж хэрэглэж байсан мөнгөн нуух, шүрэн толгойтой чулуун хөөрөг, Зая гэгээний эдэлж хэрэглэж байсан шүүсний хутга, Зая гэгээний 14 нас хүртлээ хэрэглэж байсан хар минчүүн шаахай, Хулсан хавчуургатай дэвүүр, зүү ороож хээ угалзаар чимэглэсэн ариун цэврийн иж бүрдэл, Зая гэгээн Лувсантүвдэнчойжийнямын эхнэрийн хэрэглэж байсан толгойны гоёл чимэглэл, Зая гэгээний эдэлж хэрэглэж байсан бурхан шүтээний эд зүйлүүд болон маш олон онцлог содон үзмэрүүд хадгалагдаж байдгаараа онцлог юм. [[Ангилал:Монголын музей]] [[Ангилал:Архангай аймгийн барилга байгууламж]] j62yk1petjzuv0c33kizt681i2el15o 853105 853104 2026-04-12T10:05:54Z Chongkian 21163 853105 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Архангай аймгийн музей''' нь 1949 онд 500 гаруй үзмэртэй, “Орон нутаг судлах кабинет” нэртэй байгуулагдсан. 1967 онд “Аймгийн орон нутгийг судлах музей” болж, 1997 оноос “Аймгийн музей” нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Тус аймгийн музей нь 1636 он орчим баригдсан монгол уран барилгын өв болох Халхын анхдугаар Зая гэгээн Лувсанпэрэнлэйн (1646-1715) Лаврин ордонд үйл ажиллагаагаа явуулдаг онцлогтой юм.  Сан хөмрөгтөө түүх, угсаатан, шашин, соёл, урлаг, уран сайхны төрөл зүйлийн 4000 орчим үзмэртэй. Нэн эртний чулуун зэвсгийн үеэс өнөөг хүртэлх Монгол орон, Архангай аймгийн түүх, нутгийн зон олны өвөрмөц соёлыг илтгэх үзмэрийг 7 танхимдаа дэглэн үзүүлдэг. Эдгээр үзмэр дотор 18-р зууны сүүлчээр Сайн ноён Хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошууны уран дархан Ерэнтэйн урласан хэт хутга, хэт бэл, Бэйсийн хүрээнд эдэлж хэрэглэж байсан Манжилжав уран дарханы бойпор, Далай Чойнхор вангийн хошуу Чавганц дарханы домбо, Заяын хүрээний лам Дамчаагийн хэрэглэж байсан хаш аяга, Луу гүний Вандан аваргын хэрэглэж байсан хэт хутга, Ооромбо гэгээний хэт хутга, Сайн ноён Ханы хэрэглэж байсан мөнгөн хөөрөг, Агь ноён Артагсэдийн эдэлж хэрэглэж байсан Зандан модон иштэй сунтаг, Луу гүний хошуу Ширзагдын эдэлж хэрэглэж байсан зааны ясан, мөнгөн тоногтой хэт хутга, Шиваа ширээтийн шавь Жаргалын шавар хөөрөг, Ширээт гэгээний гэсгүй лам Базарсэдийн гурван үе дамжин эдэлж хэрэглэж байсан мөнгөн нуух, шүрэн толгойтой чулуун хөөрөг, Зая гэгээний эдэлж хэрэглэж байсан шүүсний хутга, Зая гэгээний 14 нас хүртлээ хэрэглэж байсан хар минчүүн шаахай, Хулсан хавчуургатай дэвүүр, зүү ороож хээ угалзаар чимэглэсэн ариун цэврийн иж бүрдэл, Зая гэгээн Лувсантүвдэнчойжийнямын эхнэрийн хэрэглэж байсан толгойны гоёл чимэглэл, Зая гэгээний эдэлж хэрэглэж байсан бурхан шүтээний эд зүйлүүд болон маш олон онцлог содон үзмэрүүд хадгалагдаж байдгаараа онцлог юм. [[Ангилал:Монголын музей]] [[Ангилал:Архангай аймгийн барилга байгууламж]] rwl9cf06jd1117k54e4b06ionaqct6p 853108 853105 2026-04-12T10:07:31Z Chongkian 21163 853108 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Архангай аймгийн музей''' нь 1949 онд 500 гаруй үзмэртэй, “Орон нутаг судлах кабинет” нэртэй байгуулагдсан. 1967 онд “Аймгийн орон нутгийг судлах музей” болж, 1997 оноос “Аймгийн музей” нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Тус аймгийн музей нь 1636 он орчим баригдсан монгол уран барилгын өв болох Халхын анхдугаар Зая гэгээн Лувсанпэрэнлэйн (1646-1715) Лаврин ордонд үйл ажиллагаагаа явуулдаг онцлогтой юм.  Сан хөмрөгтөө түүх, угсаатан, шашин, соёл, урлаг, уран сайхны төрөл зүйлийн 4000 орчим үзмэртэй. Нэн эртний чулуун зэвсгийн үеэс өнөөг хүртэлх Монгол орон, Архангай аймгийн түүх, нутгийн зон олны өвөрмөц соёлыг илтгэх үзмэрийг 7 танхимдаа дэглэн үзүүлдэг. Эдгээр үзмэр дотор 18-р зууны сүүлчээр Сайн ноён Хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошууны уран дархан Ерэнтэйн урласан хэт хутга, хэт бэл, Бэйсийн хүрээнд эдэлж хэрэглэж байсан Манжилжав уран дарханы бойпор, Далай Чойнхор вангийн хошуу Чавганц дарханы домбо, Заяын хүрээний лам Дамчаагийн хэрэглэж байсан хаш аяга, Луу гүний Вандан аваргын хэрэглэж байсан хэт хутга, Ооромбо гэгээний хэт хутга, Сайн ноён Ханы хэрэглэж байсан мөнгөн хөөрөг, Агь ноён Артагсэдийн эдэлж хэрэглэж байсан Зандан модон иштэй сунтаг, Луу гүний хошуу Ширзагдын эдэлж хэрэглэж байсан зааны ясан, мөнгөн тоногтой хэт хутга, Шиваа ширээтийн шавь Жаргалын шавар хөөрөг, Ширээт гэгээний гэсгүй лам Базарсэдийн гурван үе дамжин эдэлж хэрэглэж байсан мөнгөн нуух, шүрэн толгойтой чулуун хөөрөг, Зая гэгээний эдэлж хэрэглэж байсан шүүсний хутга, Зая гэгээний 14 нас хүртлээ хэрэглэж байсан хар минчүүн шаахай, Хулсан хавчуургатай дэвүүр, зүү ороож хээ угалзаар чимэглэсэн ариун цэврийн иж бүрдэл, Зая гэгээн Лувсантүвдэнчойжийнямын эхнэрийн хэрэглэж байсан толгойны гоёл чимэглэл, Зая гэгээний эдэлж хэрэглэж байсан бурхан шүтээний эд зүйлүүд болон маш олон онцлог содон үзмэрүүд хадгалагдаж байдгаараа онцлог юм. [[Ангилал:1949 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын музей]] [[Ангилал:Архангай аймгийн барилга байгууламж]] sc3cppkfo8dzs4jtkfw4fg0fa5qeqi6 0 143678 853142 838714 2026-04-12T10:49:29Z Chongkian 21163 853142 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Музей | name = Улаанбаатар хотын музей | native_name = {{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ<br>ᠬᠣᠲᠠ ᠶᠢᠨ<br>ᠮᠦᠽᠧᠢ}} | native_name_lang = Mn | image = Ulaanbaatar City Museum.jpg | caption = Улаанбаатар хотын музей 2024 онд | established = {{Start date|1960}} | collection_size = 3,832 | location = [[Баянзүрх дүүрэг]], [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | visitors = 2500 | website = {{official website|http://www.ubmuseum.mn/}} | type = Түүхийн музей }} '''Улаанбаатар хотын музей''' -Монгол Улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотын түүх, өв соёлыг хадгалан, хамгаалж, сурталчлан таниулдаг, эрдэм шинжилгээ, хот судалгааны төв ,соёлын байгууллага юм. “Улаанбаатар хотын музей” нь байгуулагдсан цагаасаа эхлэн томоохон засвар шинэчлэлтийн ажил огт хийгдээгүй ирсэн байна. == Музейн барилга == Эл музейн байшинд 1921 оны 7, 8 дугаар сард МАН-ын Төв Хороо, Засгийн газар, Бүх цэргийн жанжин штаб байрлаж, нэг тасалгаанд нь жанжин Д.Сүхбаатар ажиллаж байжээ. 1930-1944 онд Тува улсын Элчин сайдын яам, 1944-1953 онд Д.Сүхбаатарын музей, 1953-1956 онд Хэвлэлийн төв газар тус тус байрлаж байгаад 1956 оны 7-р сарын 9-нд Нийслэл Улаанбаатар хотын түүхэн замнал, хөгжил дэвшлийг хотын иргэд, зочид гийчдэд танилцуулах зорилгоор “Улаанбаатар хотын түүхийн үзэсгэлэн” нэртэй музейг байгуулжээ. 1960 онд Төв Хорооны шийдвэрээр “Улаанбаатар хотын түүх шинэчлэн байгуулалтын музей” болгон өргөтгөж, 1971 онд музейн байшинг улсын 2 дугаар зэрэглэлийн хамгаалалтанд авчээ. 2011 онд Нийслэлийн ИТХ-ын тогтоолоор “Улаанбаатар хотын музей” болгон өөрчилсөн байна. 20-р зууны эхэн үед Их хүрээнд Оросын Буриад худалдаачин [[Цогт Гармаевич Бадамжав|Цогт Гармаевич Бадамжавын]] 1918-1919 онд баригдсан байшин байсан юм. Тухайн үеийн Их хүрээний чамин тансаг байшингуудын нэг болж байсан тус байшинг Цогтбадамжав өөрийн хувийн сууцын зориулалтаар барьжээ. Цогт Бадамжав байшингаа хийц, загварын хувьд чамин өвөрмөц төрхтэйгөөр хийснээс гадна байшингынхаа орой дээр Оросын хаан ширээ унахыг бэлгэдэн гар гараасаа хөтлөлцөн алхах ардуудыг модоор сийлсэн ширээний дөрвөн хөлийг дээш харуулж байрлуулсан нь хувьсгалт дэвшилт үзэлтэй хүн байсныг нь илтгэдэг. == Үзмэрүүд == Тус музейн 3 танхимд Улаанбаатар хотын түүхийг 1639-1911, 1911-1924, 1924-1954, 1954-1990, 1990 оноос хойш гэж үечлэн танилцуулжээ.  Музейд ховор чухал үзмэр нэлээд байдгаас онцлон дурдвал, 1946 онд зураач Д.Манибадарын даавуун дээр хуулбарлан зурсан “Нийслэл хүрээ” (1914-1915 онд зурагдсан Жүгдэр хэмээх зураачийн бүтээл, эх зураг нь Богд хааны ордон музейд буй.) хэмээх 148 х 282 см хэмжээтэй бүтээл, одоогийн Амгалан хавиас олдсон эртний хөхтөн арслан зааны дунд чөмөгний яс, шүд зэрэг палеонтологийн олдвор, одоогийн Сонгинохайрхан уул орчмоос олдсон хуучин чулуун зэвсгийн үед хамаарах чулуун зэвсэг, Хүннүгийн үеийн ваар сав гэх мэт археологийн олдворууд хадгалагдаж байдаг. Музейн сан хөмрөг 3300 гаруй үзмэртэйгээс үзүүлэнгийн танхимуудад нийт үзмэрийн гуравны нэг нь дэлгэгдэж, үзэгчдийн хүртээл болж байна. 1924 онд Улсын анхдугаар их хурлаас Зөвлөлтийн коментерний төлөөлөгч Рыскуловын санаачилгаар Нийслэл Хүрээг “Улаанбаатар” хэмээн нэрлэхээр тогтжээ. “Улаан” гэдэг нь тухайн үеийн “улаан цэрэг”, “улаан хувьсгал”, “улаан туг” гэх мэтээр өргөн хэрэглэж байсан үг байв. Харин “баатар” хэмээн нэрлэсэн учир нь 1911, 1921 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн, Ардын хувьсгалын голомт газар нь Нийслэл Хүрээ байсан, тухайн цаг үедээ баатарлаг үйл хэргийг эндээс удирдаж байсан гэдэг утгаар “баатар хот” хэмээн дэвшүүлжээ. Эл хурлаар “Улаанбаатар хотын төв захиргааны дүрэм”-ийг баталсан бол 1925 онд “Улаанбаатар хотын төв захиргааны дагах дүрэм”-ийг тогтоож, “Улаанбаатар хотын жинхэнэ иргэн” гэдэг үнэмлэхийг баталж байжээ. Эдгээр дүрэм журам, үнэмлэх зэрэг нь жинхэнэ эхээрээ тус музейд хадгалагдаж байдаг. “Улаанбаатар хотын жинхэнэ иргэн” гэдэг үнэмлэх нь 1940 онд шинээр хэвлэгдэн хотын иргэдэд тараагдаж байсан байна. 1924 онд хэрэглэж байсан “Улаанбаатар хотын 3 дугаар хорооны тамга”, 1932 онд хэрэглэж байсан “Улаанбаатар хотыг захирах яамны тамга”, хотын анхны дарга [[Моононгийн Баяр|Моононгийн Баярын]] хэрэглэж байсан хотын захиргааны анхны бичгийн машин (Америкт захиалж хийлгүүлсэн Монгол үсгийн машин ) зэрэг чухал үзмэрүүд хадгалагдаж байдаг. Бас нэгэн сонирхолтой үзмэр бол 1920-иод оны сүүлээр Нийслэл Хүрээнд “Ломбард буюу мөнгө барьцаалан зээлдүүлэх газар” байгуулагдаж байсныг гэрчлэх тухайн ломбардаас зээлдэгчид олгож байсан баримт бичиг юм. Мөн “Богдын лүндэн” хэмээх зарлиг бичиг байх бөгөөд [[VIII Богд Жавзандамба|8-р Богд хаан]] Их Хүрээг “Нийслэл Хүрээ” хэмээн нэрлэх тухай заасан зарлигийн хуулбар юм. Тус музейд социализмын үеийн алдартай уран бүтээлчдийн бүтээлүүд нэлээд бий. Тухайлбал, зураач [[Үржингийн Ядамсүрэн|Үржингийн Ядамсүрэнгийн]] 1971 онд зурсан “Улаанбаатар” зураг, [[Самдангийн Сэнгээ|Самдангийн Сэнгээгийн]] 1974 онд бүтээсэн “Түүхт Улаанбаатар” зааны соёон дээр хийсэн сийлбэр, М.Чуваамидийн 1974 онд бүтээсэн “БНМАУ мандтугай” модон сийлбэр, А.Цэрэнхүүгийн 1982 онд бүтээсэн “Брежневийн хөрөг” торгон хатгамал гэх мэт хосгүй үнэт бүтээлүүд тавигдсан байдаг. Тухайн үеийн ах дүү социалист хотуудын дарга нараас бэлэглэж байсан дурсгалын зүйлс, 1911 оноос хойшхи хотын байдлыг харуулсан хар цагаан болон өнгөт түүхэн фото зургуудыг байрлуулжээ. [[Ангилал:1960 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Баянзүрх дүүрэг]] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] 3mt73vwvj68tktv55bfgdb6bnmgsqxb 0 143786 853136 839544 2026-04-12T10:48:29Z Chongkian 21163 853136 wikitext text/x-wiki [[Файл:International Intellectual Museum.jpg|thumb]] '''Олон улсын оюун ухааны музей''' нь 1990 оны 8 дугаар сарын 13-ны өдөр байгуулагдсан, Монголын анхны хувийн музей юм. == Түүхэн тойм == Олон улсын оюун ухааны музейд нийт 130 гаруй улс орны оюун ухааны 11000 бүтээл тавигдсан байдаг. Тэдгээрийг үндсэн 15 зүйл ангид хуваан байршуулсан бөгөөд үзэгчид зөвхөн үзэх биш хүрч, тоглож ойлгож мэдрэх боломжтой байдаг нь тус музейн онцлог юм. Олон улсын оюун ухааны [[музей]]<nowiki/>г үүсгэн байгуулагч [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|МУСГЗ]], шилдэг [[зохион бүтээгч]] [[Зандраагийн Түмэн-Өлзий|З.Түмэн-Өлзий]] нь хамгийн олон [[шатар]] бүтээсэн хүн гэдгээр Гиннесийн амжилт эзэмшдэг. == Гадаад холбоос == *[https://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=13 Олон улсын оюун ухааны музей] *[https://www.facebook.com/internationalintellectualmuseum/?locale=mn_MN Оюун Ухааны Олон Улсын Музей] *[https://ikon.mn/n/2cgs Хамгийн олон шатар бүтээсэн анхны хүн бол Гиннест бичигдлээ] *[https://www.iqmuseum.mn/mn/museum Музейн тухай] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] {{Mongolia-stub}} {{museum-stub}} n9f0tjcy8e2e1v46njjh5mhup4bdjbm 853137 853136 2026-04-12T10:48:39Z Chongkian 21163 853137 wikitext text/x-wiki [[Файл:International Intellectual Museum.jpg|thumb|Олон улсын оюун ухааны музей]] '''Олон улсын оюун ухааны музей''' нь 1990 оны 8 дугаар сарын 13-ны өдөр байгуулагдсан, Монголын анхны хувийн музей юм. == Түүхэн тойм == Олон улсын оюун ухааны музейд нийт 130 гаруй улс орны оюун ухааны 11000 бүтээл тавигдсан байдаг. Тэдгээрийг үндсэн 15 зүйл ангид хуваан байршуулсан бөгөөд үзэгчид зөвхөн үзэх биш хүрч, тоглож ойлгож мэдрэх боломжтой байдаг нь тус музейн онцлог юм. Олон улсын оюун ухааны [[музей]]<nowiki/>г үүсгэн байгуулагч [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|МУСГЗ]], шилдэг [[зохион бүтээгч]] [[Зандраагийн Түмэн-Өлзий|З.Түмэн-Өлзий]] нь хамгийн олон [[шатар]] бүтээсэн хүн гэдгээр Гиннесийн амжилт эзэмшдэг. == Гадаад холбоос == *[https://www.touristinfocenter.mn/cate17_more.aspx?ItemID=13 Олон улсын оюун ухааны музей] *[https://www.facebook.com/internationalintellectualmuseum/?locale=mn_MN Оюун Ухааны Олон Улсын Музей] *[https://ikon.mn/n/2cgs Хамгийн олон шатар бүтээсэн анхны хүн бол Гиннест бичигдлээ] *[https://www.iqmuseum.mn/mn/museum Музейн тухай] [[Ангилал:Улаанбаатарын музей]] {{Mongolia-stub}} {{museum-stub}} dm4mlp5fvhwqce09u349xofh6ht7dnl 0 144220 852993 842697 2026-04-11T14:37:43Z Enkhsaihan2005 64429 852993 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Нацагийн Дамдинпүрэв | image = | birth_date = 1928 он | birth_place = Өвөрхангай аймаг, Баруун Баян-Улаан сум | profession = Төр засаг, улс төр, нийгэм, аж ахуйн нэрт зүтгэлтэн | spouse = Ё. Янжинлхам | children = Д. Батжаргал<br/>Д. Рэгзэдмаа<br/>Д. Насандулам<br/>Д. Ганбаатар<br/>Д.Ганбат<br/>Д. Тунгалаг<br/>Д. Төмөрбат | party = [[Монгол Ардын Нам]] }} '''Нацагийн Дамдинпүрэв''' (1928 онд [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Баруунбаян-Улаан сум]]анд төрсөн) нь Монголын төрийн зүтгэлтэн. == Намтар == Дамдинпүрэв Баруунбаян-Улаан сумын Бага Богдын ард эцэг Нацаг, эх Тоомойн 5 хүүхдийн 2 дахь хүү нь болон төрсөн. Анх сумын захиргааны галч, зарлага, бичээчээс ажил хөдөрмөрийнхөө гарааг эхэлж, 1955 оноос Тарагт сумын “Хөдөлмөр” нэгдлийн даргаар ажиллаж 8 жил удирдахдаа хувийн аж ахуйтныг нэгдэлд элсүүлэх, шинэхэн нэгдлээ бэхжүүлэх ажил хийж, өөрөө нэгдлийн ажилд шинээр суралцаж явжээ. 1960-аад оны үед “Хөдөлмөр” нэгдэл [[МАХН]]-ын XIII, XIV их хуралд хоёр удаа нэр заан сайшаагдаж, улсын хэмжээнд II байранд хоёр удаа шалгарч, “Нэгдэлжих хөдөлгөөн” ялахад уриа дуудлага болсон сум нэгдлийн нэг байв. [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн нэгдлүүдийн дотор намын түүхэн баримт бичигт нэгдлийн хийгээд даргын нэртэйгээ хоёулаа бичигдсэн нэг л нэгдэл байдаг нь [[Тарагт сум|Тарагт]] сумын “Хөдөлмөр” нэгдэл болон Дарга Н.Дамдинпүрэв юм. Хоршоологчдын анхдугаар их хуралд 1955 онд оролцож, нэгдлийн анхны дүрэм боловсруулах улсын комиссын бүрэлдэхүүнд орж явсан нь түүх болон үлджээ. [[Тарагт сум|Тарагт]] суманд ажиллаж байхдаа 1958 онд “Хүрэмт” хэмээх нэгдэл дундын амралтыг санаачлан байгуулж, анхны дүрмийг гардан боловсруулалцаж, анхны байшингийх нь шавыг тавьж, “Хөдөлмөр” нэгдлийн барилгачдаар бариулсан юм. Одоо суурин дээр нь “Өгөөмөр” сувилал ажиллаж байна. Энэ хооронд сурч боловсрох, мэргэжил мэдлэгээ дээшлүүлэхээр 1954-1960 онуудад [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн төвийн 10 жилийн сургуулийн оройн ангийг 32 насандаа суралцаж төгсжээ. Мөн Тарагтын нэгдэлд 8 жил ажиллаж, улсын тэргүүний сум нэгдлүүдийн нэг болгосны дараа дээд боловсрол эзэмшихээр МАХН-ын дэргэдэх Намын дээд сургуульд 1962-1966 он хүртэл суралцав. Намын дээд сургуульд суралцаж байхдаа “Оюутны зөвлөл”-ийн дарга, “Сүхбаатарын нэрэмжит цалин”-тай онц сурлагатан байв. Сургуулиа төгсөхөд нь МАХН-ын Сайд нарын зөвлөлөөс [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн даргаар томилжээ. Аймгийн даргаар ажилласан тэр жилүүдэд нутаг орных нь ажил үйл дэвжин дээшилж, малчид хөдөлмөрчдийн урам зориг сэргэж, аж амьдрал нь өөдлөн Өмнөговьчуудад өнгө төрх илт сайжирсан он жилүүд байлаа. Дараа нь ажил нь уначхаад байсан [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Зүүнбаян-Улаан сум]]<nowiki/>ын Цацрал нэгдэлд өөрийн саналаар томилогдон ирж, найман жил гаруй ажилласан. Энэ хугацаанд тус нэгдэл “Бүх ард түмний социалист уралдаан”-д улсад нэгдүгээр байранд шалгарч, “Нэгдлийн холбоо”-ны системийн уралдаанд дөрвөн удаа, аймагтаа дөрвөн удаа тэргүүн байданд орж, 1979 онд нэгдэл “[[Алтан гадас одон|Алтангадас]]” одонгоор шагнагдаж, аймгийн анхны одонтой нэгдэл болжээ. Алтангадас гэдэг төрийн том одонгоор байгууллагыг байтугай хүнийг шагнахад маш олон шалгуурыг хангаж, үнэхээр онцгой гавьяа байгуулсан тохиолдолд өгдөг байлаа. 1971-1979 онд сумын мал найман жил дараалан өсөж, 90000 малтай байсан нэгдэл 126000 малтай буюу жилд 4500 толгойгоор өсжээ. Сумын төв барьж байгуулах ажлын үндсэнд нь шийдвэрлэжээ. Социалист хөдөө аж ахуйг бэхжүүлэх үйлсэд Зүүнбаян-Улаан сум, нэгдэл тухайн үедээ улс даяар үлгэр жишээ болж байсан нэгдлүүдийн нэг байсан юм. Тус аймагт 2015 оныг хүртэл төрийн том одонтой, бүх ард түмний уралдаанд улсад шалгарсан нэг л сум нэгдэл байсан нь Зүүнбаян-Улаан сум байв. Сумын мал сүргийн чанарыг сайжруулах, ашиг шимийг нэмэгдүүлэх зорилгоор 1972 онд Увс аймгийн Малчин сумаас баяд хуц, Горный Алтай үүлдрийн ухна авч нутгийн шилмэл хонь, ямаа үржүүлэх ажлыг аймагт анх үүсгэжээ. Хөвсгөл нутгийн Хотгойд удмын хонь, Завханы Дөрвөлжин нутгийн хар ухныг сайжруулагчаар ашиглах зэргээр сониуч, шинжлэх ухаанч, бүтээлч хандаж хариуцсан ажилдаа жинхэнэ эзэн болж байв. Зүүнбаян-Улаан сумын Цацрал нэгдэлд ”Төр хурах"-ын аж ахуйгаас усны булга авчирч үржүүлэн тус аймгийг усны булгатай болгох эхлэл тавьжээ. Тэр үед нандин чамин юм ховор, булган малгай ид мооданд орж байх үед олон ч хун тус суманд үржүүлсэн сор сайтай дээд зэрэглэлийн булган малгай өмссөн гэдэг. Увс аймгийн тэс сумаас чацарганын суулгацууд авчирч, анх удаа нутгийн хөрсөнд чацарганын суулгац тарьж, зөгийн аж ахуй байгуулж, таван хошуу малаас гадна гахай, тахиан аж ахуй хүртэл байгуулан хүн амын хүнсний хэрэгцээг олон талт байлгах гэж зорьж тэмүүлж байжээ. Н.Дамдинпүрэв нь сумын сургуулийн галч, бичээчээс эхлээд нам захиргааны ажил олон жил хийж, [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн АДХГЗ-ны дарга, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Тарагт сум|Тарагт]] сумын Хөдөлмөр нэгдэл [[Зүүнбаян-Улаан сум|Зүүнбаян-Улаан]] сумын Цацрал нэгдэл, [[Хужирт сум|Хужирт]] сумын Энхтайван нэгдэлд тус тус ажиллаж, улс аймгийн тэргүүний аж ахуйнууд болгон өөд татжээ. Мөн [[Ардын Их Хурал|АИХ]]-д гурван удаа депутатаар сонгогдон ажиллажээ. == Шагнал == [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]]<nowiki/>гоор гурван удаа, [[Алтан гадас одон|Алтан гадас]] одонгоор нэг удаа шагнагджээ. {{DEFAULTSORT:Дамдинпүрэв, Нацагийн}} [[Ангилал:Баруунбаян-Улааны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] tag90u8hpx1g7ov8z5sc315ixhmjlqh 0 144365 852994 843464 2026-04-11T14:41:29Z Enkhsaihan2005 64429 852994 wikitext text/x-wiki {{Short description|Флоренцийн захирагч ноён 1469-с 1492 он}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Лоренцо де Медичи | native_name = {{nobold|Lorenzo di Piero de' Medici}} | image = Lorenzo de Medici.jpg | caption = Агноло Бронзиногийн зурсан хөрөг. | office = Флоренцийн захирагч ноён | termstart = 1469 оны 12 сарын 2 | termend = 1492 оны 4 сарын 8 | tenure = | predecessor = [[Пьеро ди Козимо де Медичи]] | successor = [[Мунхаг Пьеро]] | spouse = Клариче Орсини | children = {{plainlist| * Лукрециа де Медичи * Ихэр хүү * [[Мунхаг Пьеро|Пьеро де Медичи]] * Маддалена де Медичи * Контессина де Медичи * [[X Лео|Жованни де Медичи, X Лео пап лам]] * Луиза де Медичи * Контессина ди Лоренцо де Медичи * Жулиано де Медичи}} | father = [[Пьеро ди Козимо де Медичи]] | mother = Лукрециа Торнабуони | birth_date = 1449 оны 1 сарын 1 | birth_place = [[Флоренцийн Бүгд найрамдах улс]], [[Флоренц]] | death_date = {{Death date and age|1492|4|8|1449|1|1|df=y}} | death_place = [[Флоренцийн Бүгд найрамдах улс]], Карреги | signature = Lorenzo de' Medici.svg | blank1 = Гэр бүл | data1 = Медичи }} '''Лоренцо ди Пьеро де Медичи''' буюу '''Агуу Лоренцо''' ({{lang-it|Lorenzo il Magnifico}}, 1449 оны 1-р сарын 1-нд төрсөн – 1492 оны 4-р сарын 8-нд нас барсан)<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/medici-lorenzo-de-detto-il-magnifico_(Enciclopedia-Italiana)/ |title=Medici, Lorenzo de', detto il Magnifico |encyclopedia=[[Enciclopedia Italiana]] |last=Picotti |first=Giovanni Battista |year=1934 |access-date=10 May 2018}}</ref> нь Италийн төрийн зүтгэлтэн, [[Флоренцийн Бүгд найрамдах улс]]ын [[де-факто]] удирдагч байсан бөгөөд Италийн [[Сэргэн мандалт]]ын соёлын томоохон ивээн тэтгэгч байв.<ref>{{cite journal |first=Tim |last=Parks |author-link=Tim Parks |title=Medici Money: Banking, Metaphysics, and Art in Fifteenth-Century Florence |journal=The Art Book |volume=12 |issue=4 |location=New York |publisher=[[W.W. Norton & Co]] |year=2008 |page=288 |doi=10.1111/j.1467-8357.2005.00614.x |url=https://books.google.com/books?id=hfVEAAAAQBAJ|isbn=9781847656872 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite web |url=http://100leaders.org/lorenzo-de-medici |title=Fact about Lorenzo de' Medici |website=100 Leaders in world history |year=2008 |access-date=15 November 2008 |publisher=[[Kenneth E. Behring]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927080957/http://100leaders.org/lorenzo-de-medici |archive-date=27 September 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |last=Kent |first=F. W. |url=https://books.google.com/books?id=rpZw_s-kcaoC |title=Lorenzo De' Medici and the Art of Magnificence |date=1 February 2007 |publisher=[[JHU Press]] |isbn=978-0801886270 |series=The Johns Hopkins Symposia in Comparative History |volume= |location=USA |pages=110–112}}</ref> Тэрээр Италийн хойг дахь улс төрийн байдлыг хэдэн арван жилийн турш тогтвортой байлгасан эвсэл болох Италийн холбоо ({{lang-it|Lega Italica}})-ны доторх хүчний тэнцвэрийг барьж байсан. Түүний амьд ахуй цагт Италийн сэргэн мандалт оргил үедээ хүрч, Флоренц хотын алтан үе тохиож байв.<ref>{{cite book |first=Gene |last=Brucker |author-link=Gene Brucker |title=Living on the Edge in Leonardo's Florence |location=Berkeley |publisher=[[University of California Press]] |date=21 March 2005 |pages=14–15 |doi=10.1177/02656914080380030604 |jstor=10.1525/j.ctt1ppkqw |url=https://books.google.com/books?id=EWfhYkonAQUC|isbn=9780520930995 |s2cid=144626626 }}</ref> [[Сандро Боттичелли]], [[Микеланжело]] зэрэг алдарт уран бүтээлчдийг ивээн тэтгэж уран бүтээлээ туурвих боломжоор хангадаг байв. Италийн холбооны хүчний тэнцвэрийг хадгалах зорилгоор Пап лам [[IV Сикст]]ийн газар нутгаа тэлэх бодлогыг зогсоохоор тэмцэж байсан нь [[Паццигийн хуйвалдаан]]ы шалтгаан болжээ. Медичи овгийн гол өрсөлдөгч Пацци овгийнхон IV Сикстийн дэмжлэгтэйгээр Флоренцийн засгийн эрхийг авахаар хуйвалдаан зохиож, 1478 оны 4 сарын 26-нд их мөргөлийн үеэр гэнэдүүлэн дайрч Лоренцогийн дүү Жулианог хөнөөсөн. Харин Лоренцо хөнгөн шархтай амь гарчээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Медичи, Лоренцо де}} [[Ангилал:1449 онд төрсөн]] [[Ангилал:1492 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Италийн язгууртан]] [[Ангилал:Медичи|Лоренцо, 01]] [[Ангилал:Ромын католик шашны хүн]] 02b8707boqu6chnqj22kzu4noqz5nss 0 144747 852995 845581 2026-04-11T14:42:29Z Enkhsaihan2005 64429 852995 wikitext text/x-wiki {{Short description|2013-2026 онд Венесуэлийн тэргүүн хатагтай}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Силиа Флорес | native_name = {{nobold|Cilia Flores}} | image = Cilia Flores 2025 (cropped).jpg | caption = Флорес 2025 онд | office = [[Венесуэлийн тэргүүн хатагтай]] | president = [[Николас Мадуро]] | term_start = 2013 оны 4 сарын 19 | term_end = 2026 оны 1 сарын 5 | predecessor = [[Маризабел Родригес де Чавес]] | successor = эзгүй | office1 = [[Венесуэлийн Үндэсний Ассамблейн ерөнхийлөгч|Үндэсний Ассамблейн 4 дэх ерөнхийлөгч]] | president1 = [[Уго Чавес]] | vicepresident1 = | term_start1 = 2006 оны 8 сарын 15 | term_end1 = 2011 оны 1 сарын 5 | predecessor1 = Николас Мадуро | successor1 = Фернандо Сото Рохас | office2 = Венесуэлийн ерөнхий прокурор | president2 = Уго Чавес<br />Николас Мадуро (үүрэг гүйцэтгэгч) | term_start2 = 2012 оны 1 сарын 25 | term_end2 = 2013 оны 3 сарын 11 | predecessor2 = [[Карлос Эскарра]] | successor2 = Мануэл Энрике Галиндо | office3 = [[Үндэсний Ассамблей (Венесуэл)|Үндэсний Ассамблейн гишүүн]] | term_start3 = 2021 оны 1 сарын 5 | term_end3 = 2026 оны 1 сарын 5 | constituency3 = Жагсаалт | term_start4 = 2016 оны 1 сарын 5 | term_end4 = 2021 оны 1 сарын 5 | constituency4 = [[Кохедес (муж)|Кохедес]] | term_start5 = 2000 оны 7 сарын 30 | term_end5 = 2012 оны 2 сарын 2 | constituency5 = [[Нийслэлийн тойрог (Венесуэл)|Нийслэлийн тойрог]] | office6 = [[2017 оны Үндсэн Хуулийн Үндэсний Ассамблей|Үндсэн Хуулийн Үндэсний Ассамблейн гишүүн]] | term_start6 = 2017 оны 8 сарын 4 | term_end6 = 2020 оны 12 сарын 18 | birthname = Силиа Адела Флорес | birth_date = {{birth date and age|1956|10|15|df=y}} | birth_place = Венесуэл, [[Тинакильо]] | signature = | party = [[Венесуэлийн Нэгдсэн Социалист Нам]] (PSUV) (2007 оноос), [[Тавдугаар Бүгд Найрамдах Улс Хөдөлгөөн]] (MVR) (1997-2006) | spouse = {{plainlist| * Вальтер Гавидиа Родригес({{abbr|с.|салсан}}) * {{marriage|[[Николас Мадуро]]|2013}} }} | children = 3 | profession = Хуульч }} '''Силиа Флорес''' ([[Испани хэл|испани.]] ''Cilia Flores''; 1956 оны 10-р сарын 15-нд [[Венесуэл]] улсын Кохедес мужийн Тинакильо хотод төрсөн) — Венесуэлийн улс төрийн зүтгэлтэн. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын баривчилсан, Венесуэлийн ерөнхийлөгч [[Николас Мадуро|Николас Мадурогийн]] эхнэр (6 жилээр эгч). [[Файл:Cilia Flores 2013.jpg|thumb]] Тэрээр [[Уго Чавес|Уго Чавесын]] өмгөөллийн багийн ахлах өмгөөлөгчийн хувьд 1992 оны бүтэлгүйтсэн цэргийн эргэлтийн дараа Чавесыг шоронгоос суллахад тусалсан. 2013 онд Николас Мадуро сонгуульд ялсны дараа Силиа 2003 оноос хойш эзгүй байсан Венесуэлийн Тэргүүн хатагтай болсон. Тэргүүн хатагтайн хувьд Флорес 2015 оны Үндэсний Ассемблейн сонгуульд "Симон Боливарын Аугаа Эх оронч нам"-аас нэр дэвшиж өрсөлдсөн. Түүнийг 2026 оны 1-р сарын 3-нд Венесуэлд болсон АНУ-ын цэргийн ажиллагааны үеэр нөхөр Н.Мадурогийн хамт баривчлагдаж, АНУ руу шилжүүлэгдсэн бөгөөд тэнд хар тамхины наймааны хэргээр түүнтэй хамт шүүх хуралд оролцох болоод байгаа юм. == Намтар == Силиа Флорес 1956 онд Каракас хотоос 200 км баруун зүгт орших Тинакильо хотод айлын 6 хүүхдийн отгон хүүхэд болж төрсөн. Түүнийг 4 настай байхад нь тэдний гэр бүл Каракас руу нүүжээ. Тэрээр 32 насандаа "Санта Мариа" хувийн их сургуулийг төгсөж, эрүүгийн болон хөдөлмөрийн эрх зүйн чиглэлээр мэргэшсэн хуульч болжээ. Түүний амьдрал 1992 онд эрс өөрчлөгдсөн. [[Уго Чавес]] төрийн эргэлт хийхийг оролдож бүтэлгүйтсэн бөгөөд Флорес хуйвалдаанд оролцсон албан хаагчдыг өмгөөлөх хуулийн багт элссэн байна. Цаг хугацаа өнгөрөхөд тэрээр тэдний улс төрийн зүтгэлтэн болсон. 1990-ээд онд Флорес Чавесын хэд хэдэн байгууллагад элссэн бөгөөд 1998 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараа Чавес засгийн эрхэнд гарч ирснээр засгийн газрын чухал албан тушаалуудыг хашиж эхэлсэн. 2000 онд тэрээр Венесулэлийн Үндэсний Ассемблейд сонгогдож, 2006 онд хоёр дахь удаагаа улиран сонгогдож, Венесуэлийн парламентыг удирдсан анхны эмэгтэй болсон бөгөөд гол сөрөг хүчний намууд сонгуульд оролцохгүй байхаар шийдсэний дараа Венесуэлийн парламентад үнэндээ нэг намын систем тогтсон байна. 2012 оны эхээр Уго Чавес түүнийг улсын Ерөнхий прокуророор томилсон бөгөөд тэрээр 2013 оны 3-р сард Чавес нас барах хүртэл энэ албан тушаалыг хашсан. 2013 оны 7-р сард Николас Мадуро сонгогдсоны дараа гурван сар болоод Флорес ерөнхийлөгчтэй гэрлэж, албан ёсоор Тэргүүн хатагтай болсон. Тэр үед тэдний харилцаа олон жил үргэлжилсэн бөгөөд тэд өмнөх харилцаанаасаа гарсан хүүхдүүдээ хамт өсгөж байв: Силиа гурван, Мадуро нэг хүүхэдтэй. Тэдний дундаас хүүхэд төрөөгүй. Силиа Флоресын анхны нөхөр нь Вальтер Гамон Гавидиа юм. {{DEFAULTSORT:Флорес, Силиа}} [[Ангилал:Венесуэлийн улс төрч]] [[Ангилал:Венесуэлийн хуульч]] [[Ангилал:Венесуэлийн тэргүүн хатагтай]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] qzirea5yw50a0u0531wnnwuqfylrtvf 0 144813 852996 845728 2026-04-11T14:43:52Z Enkhsaihan2005 64429 852996 wikitext text/x-wiki {{Short description|1908-1916 онд Нэгдсэн Хаант Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific-prefix = [[Эрхэмсэг хүндэт]] | name = Оксфорд ба Асквитын гүн | image = File:Herbert Henry Asquith.jpg | office = [[Их Британийн ерөнхий сайд]] | monarch = {{unbulleted list | [[VII Эдвард]] | [[V Жорж]]}} | term_start = 1908 оны 4 сарын 5 | term_end = 1916 оны 12 сарын 5 | predecessor = [[Хенри Кэмпбелл-Баннерман]] | successor = [[Дэвид Ллойд Жорж]] {{collapsed infobox section begin | cont = yes | Улс төрийн гол албан тушаал | titlestyle = border:1px dashed lightgrey; }} {{Инфобокс албан тушаалтан | embed = yes | office1 = [[Сөрөг хүчний удирдагч (Их Британи)|Сөрөг хүчний удирдагч]] | monarch1 = V Жорж | primeminister1 = {{unbulleted list | Дэвид Ллойд Жорж | [[Бонар Лоу]]}} | term_start1 = 1920 оны 2 сарын 12 | term_end1 = 1922 оны 11 сарын 21 | predecessor1 = [[Доналд Маклийн (Британийн улс төрч)|Доналд Маклийн]] | successor1 = [[Рамзай Макдоналд]] | monarch2 = V Жорж | primeminister2 = Дэвид Ллойд Жорж | successor2 = Доналд Маклийн | term_start2 = 1916 оны 12 сарын 6 | term_end2 = 1918 оны 12 сарын 14 | predecessor2 = [[Эдвард Карсон]] | office3 = [[Либерал Намын удирдагч (Их Британи)|Либерал Намын удирдагч]] | term_start3 = 1908 оны 4 сарын 30 | term_end3 = 1926 оны 10 сарын 14 | predecessor3 = Хенри Кэмпбелл-Баннерман | successor3 = Дэвид Ллойд Жорж {{Collapsed infobox section end}} }} {{Collapsed infobox section begin |cont = yes |Сайдын албан тушаал | titlestyle = border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан | embed = yes | office4 = [[Дайны хэргийн сайд]] | primeminister4 = Өөрөө | term_start4 = 1914 оны 3 сарын 30 | term_end4 = 1914 оны 8 сарын 5 | predecessor4 = [[Жон Эдвард Сийли]] | successor4 = [[Херберт Киченер]] | office5 = [[Сангийн сайд]] | primeminister5 = Хенри Кэмпбелл-Баннерман | term_start5 = 1905 оны 12 сарын 10 | term_end5 = 1908 оны 4 сарын 12 | predecessor5 = [[Остин Чэмберлэн]] | successor5 = Дэвид Ллойд Жорж | office6 = [[Дотоод хэргийн сайд]] | primeminister6 = {{unbulleted list | [[Уильям Эварт Гладстоун]] | [[Арчибалд Примроуз]]}} | term_start6 = 1892 оны 8 сарын 18 | term_end6 = 1895 оны 6 сарын 25 | predecessor6 = [[Хенри Матьюс]] | successor6 = [[Матью Уайт Ридли]] {{Collapsed infobox section end}} }} | office7 = [[Лордуудын танхим]]ын гишүүн | status7 = [[Үе залгамжилсан лорд]] | term_start7 = 1925 оны 2 сарын 10 | term_end7 = 1928 оны 2 сарын 15 | term_label7 = [[Үе залгамжлал]] | predecessor7 = | successor7 = [[Жулиан Асквит]] | office8 = [[Парламентын гишүүн (Их Британи)|Парламентын гишүүн ]] | term_start8 = 1920 оны 2 сарын 12 | term_end8 = 1924 оны 10 сарын 9 | predecessor8 = [[Жон Маккалум (Британийн улс төрч)|Жон Маккалум]] | successor8 = [[Эдвард Мичелл (Шотландын улс төрч)|Эдвард Мичелл]] | constituency8 = [[Пэйсли (Их Британийн парламентын сонгуулийн тойрог)|Пэйсли]] | constituency9 = [[Зүүн Файф (Их Британийн парламентын сонгуулийн тойрог)|Зүүн Файф]] | term_start9 = 1886 оны 7 сарын 27 | term_end9 = 1918 оны 11 сарын 25 | predecessor9 = [[Жон Бойд Киннеар]] | successor9 = [[Александр Спрот]] | birth_name = Херберт Асквит | birth_date = {{birth date|df=yes|1852|9|12}} | birth_place = Англи, Йоркширын Баруун Райдинг, Морли | death_date = {{death date and age|df=yes|1928|2|15|1852|9|12}} | death_place = Англи, Беркшир, [[Саттон Кортени]] | resting_place = Саттон Кортени, Олл Сэйнтс Сүм | party = [[Либерал Нам (Их Британи)|Либерал]] | spouse = {{unbulleted list | {{marriage|Хелен Келсалл Мелланд|1877|1891|end=нас барсан}} | {{marriage|[[Марго Асквит|Эмма Маргарет "Марго" Теннант]]|1894}}}} | children = 10 ({{enum|[[Рэймонд Асквит|Рэймонд]]|[[Херберт Асквит (яруу найрагч)|Херберт]]|[[Артур Асквит|Артур]]|[[Виолет Бонхам Картер|Виолет]]|[[Кирил Асквит|Кирил]]|[[Элизабет Бибеско|Элизабет]]|[[Энтони Асквит|Энтони]]}} болон бусад) | profession = Хуульч | alma_mater = [[Оксфордын их сургууль]], Баллиол коллеж | education = [[Лондон хотын сургууль]] | signature = HH Asquith Signature.svg | caption = Асквит {{circa|1910}} | module = {{Listen|embed=yes |filename = H. H. Asquith - Budget Speech.wav |title = Асквитын дуу хоолой |type = speech |description = Асквит төсвийн тухай илтгэж буй нь, 1909 оны бичлэг.}} }} '''Оксфорд болон Асквитын 1-р Гүн Херберт Хенри Асквит''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Herbert Henry Asquith, 1st Earl of Oxford and Asquith''; 1852 оны 9-р сарын 12-нд Английн Баруун Йоркшир гүнлигийн Морли хотод төрсөн — 1928 оны 2-р сарын 15-нд [[Оксфордшир]] гүнлигт нас барсан) — Британийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, Либерал намаас 1908-1916 онд [[Их Британийн Ерөнхий сайд|Их Британий Ерөнхий сайдаар]] ажилласан хүн. Тэрээр томоохон либерал хууль тогтоомжийг боловсруулж, батлах, Лордуудын танхимын эрх мэдлийг бууруулахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн улс төрч. 1914 оны 8-р сард Асквит Британийн эзэнт гүрнийг Дэлхийн нэгдүгээр дайнд оруулсан хүн. 1915 оны турш түүний засгийн газрыг зэвсгийн хомсдол, Дарданеллийн довтолгооны ажиллагаа бүтэлгүйтсэний улмаас хатуу шүүмжилж байв. Тэрээр бусад намуудтай хамтран Эвслийн засгийн газар байгуулсан боловч шүүмжлэлийг дийлж чадаагүй тул 1916 оны 12-р сард огцрохоос өөр аргагүй болсон юм. == Намтар == Херберт Асквит Английн Баруун Йоркширын Морли хотод ноосны худалдаачин Жозеф Диксон Асквит (1825–1860) болон түүний эхнэр Эмили Уильямс нарын 5 хүүхдийн хоёр дахь нь болж төрсөн ажээ. Херберт Асквитын эцэг түүнийг 8 настай байхад нас баржээ. Тэрээр Лондон хотын сургуульд сураад 1870 онд [[Оксфордын Их Сургууль|Оксфордын их сургуульд]] элсэн орж хуульч мэргэжлээр сурсан байна. Төгссөнийхөө дараа мэргэжлээрээ ажиллаж, 1877 онд эмчийн охин Хелен Келсалл Мелландтай гэрлэж таван хүүхэдтэй болжээ. Асквитын анхны эхнэр 1891 онд хижиг өвчнөөр нас барсан байна. 1886 онд тэрээр Зүүн Файфаас парламентад анх сонгогдоод хэд хэдэн удаа дахин сонгогдож 1918 он хүртэл суудлаа хадгалж үлджээ. 1892 онд тэрээр Уильям Гладстоны кабинетын Дотоод хэргийн сайдаар томилогджээ. 1905-1908 онуудад тэрээр Сангийн сайдаар ажиллаж байсан. 1908 онд Асквитыг VII Эдвард хаан уламжлал ёсоор Их Британийн Ерөнхий сайдаар томилжээ. Түүний засаглалын үед нийгмийн даатгал, улсын тэтгэврийг нэвтрүүлэх зэрэг нийгэм, эдийн засгийн хэд хэдэн чухал шинэчлэл хийгдсэн юм. 1916 онд Дэлхийн нэгдүгээр дайны оргил үед Херберт Асквит парламентын дэмжлэгийг алдаж, огцорчээ. 1925 онд Асквитт Виконт Асквит, Оксфордын гүн, Асквит гэсэн цол хэргэмтэй пэр цолыг хүртжээ. Тэрээр 1926 онд Либерал намын даргын албан тушаалаасаа огцорсон. Херберт Асквит өмнөх харвалтын хүндрэлээс болж 1928 онд нас барсан байна. {{DEFAULTSORT:Асквит, Херберт}} [[Ангилал:Их Британийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Их Британийн сангийн сайд]] [[Ангилал:Их Британийн дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Их Британийн улс төрч]] [[Ангилал:1852 онд төрсөн]] [[Ангилал:1928 онд өнгөрсөн]] 5jemvwabcyfn47atx0r8doi7ygsjvj0 0 145041 853008 847162 2026-04-11T15:40:37Z Enkhsaihan2005 64429 853008 wikitext text/x-wiki {{Short description|2026 оны 1 сараас Нью-Йорк хотын дарга}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Зохран Мамдани | native_name = Zohran Mamdani | native_name_lang = en | image = Zohran Mamdani 05.25.25 (b) (cropped).jpg | caption = Мамдани 2025 онд | order = 112 дахь | office = Нью-Йорк хотын дарга | term_start = 2026 оны 1 сарын 1 | term_end = | 1blankname = [[Нью-Йорк хотын даргын нэгдүгээр орлогч|Нэгдүгээр орлогч]] | 1namedata = [[Дин Фулейхан]] | predecessor = [[Эрик Адамс]] | successor = | state_assembly1 = Нью-Йорк | district1 = [[Нью-Йоркийн 36-р мужийн ассамблейн тойрог|36-р]] | term_start1 = 2021 оны 1 сарын 1 | term_end1 = 2025 оны 12 сарын 31 | predecessor1 = [[Аравелла Симотас]] | successor1 = [[Диана Морено]] | birth_name = Зохран Кваме Мамдани | birth_date = {{birth date and age|1991|10|18}} | birth_place = [[Кампала]], Уганда<!-- Do NOT link Uganda; see [[MOS:GEOLINK]]--> | death_date = | death_place = | citizenship = {{ubl|[[Уганда]] ([[Jus soli|төрсөн]])|[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ([[АНУ-ын иргэншлийн тухай хууль#Иргэншил авах|иргэн болсон]], 2018 оноос)}}<!--MOS:INFONAT states to add a brief explanation of when a given status was acquired--> | party = [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан Нам]] | spouse = {{marriage|[[Рама Дуваджи]]|2025}} | father = [[Махмуд Мамдани]] | mother = [[Мира Наир]] | education = [[Боудойн коллеж]] ([[Бакалавр|BA]]) | other_party = | website = {{url|https://www.nyc.gov/mayors-office}} | signature = Zohran Mamdani Signature.svg }} '''Зохран Кваме Мамдани''' (1991 оны 10 сарын 18-нд төрсөн) — АНУ-ын улс төрч, 2026 оноос [[Нью-Йорк хотын захирагч]]. ==Эшлэл== {{reflist}} {{politician-stub}} [[Ангилал:АНУ-ын улс төрч]] [[Ангилал:Угандын хүн]] qt8ex0i1ltfzzp1sugvr54ges2kck8f 0 145075 853013 847514 2026-04-11T16:22:06Z Enkhsaihan2005 64429 853013 wikitext text/x-wiki {{Short description|1944-1945 онд Унгарын фашист удирдагч, дарангуйлагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Салаши Ференц | image = Ferenc Szálasi.jpg | caption = Салаши 1944 онд | order = [[Унгарын төрийн тэргүүний жагсаалт#Унгарын хаант улс (1920-1946)|Унгарын хаант улсын удирдагч]] | term_start = 1944 оны 11 сарын 4 | term_end = 1945 оны 5 сарын 7 | predecessor = [[Хорти Миклош]]<br><small>(Унгарын удирдагч)</small> | successor = [[Үндэсний Дээд Зөвлөл]]<BR><small>(төрийн хамтарсан эрх баригч)</small> | order2 = [[Унгарын ерөнхий сайд#Унгарын хаант улс (1920–1946)#Үндэсний эв нэгдлийн засгийн газар (1944–1945)|Унгарын ерөнхий сайд]] | term_start2 = 1944 оны 10 сарын 16 | term_end2 = 1945 оны 5 сарын 7 | predecessor2 = [[Лакатош Геза]] | successor2 = [[Миклош Бела]] | birth_date = {{birth date|1897|01|06}} | birth_place = [[Кошице|Касса]], [[Унгарын хаант улс]], [[Австри-Унгар]] ({{small|өнөөгийн}} Словакийн [[Кошице]]) | death_cause = [[Дүүжилж алах ял]] | death_date = {{death date and age|1946|03|12|1897|01|06}} | death_place = [[Будапешт]], [[Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Унгар Улс|Бүгд Найрамдах Унгар Улс]] | constituency = | party = [[Сумт Загалмай Нам]] | spouse = [[Луц Жизелла]] | children = | profession = Цэрэг, улс төрч | signature = | footnotes = <!--Military service--> | nickname = | allegiance = [[Австри-Унгар]]<br>[[Унгарын вант улс]] | branch = [[Австри-Унгарын тэнгисийн цэргийн хүчин]]<br/>[[Австри-Унгарын арми]]<br>[[Унгарын эзэн хааны арми]] | serviceyears = 1915–1935 | rank = [[Хошууч]] | unit = | commands = 1-р Хонвед холимог бригад | battles = [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] | awards = 3-р зэргийн [[Төмөр титмийн одон (Австри)|Төмөр титмийн одон]] }} '''Салаши Ференц''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Szálasi Ferenc''; Унгарын хаант улсын Кашша хотод төрж, 1946 оны 3-р сарын 12-нд Будапешт хотод цаазлуулж нас барсан) - Унгарын хэт барууны үзэлтэй улс төрч, фашист Сумт Загалмай Намыг үүсгэн байгуулагч, удирдагч байв. Германы зохион байгуулсан төрийн эргэлтийн дараа тэрээр Унгарын тоглоомын засгийн газрын тэргүүн, "Үндэстний удирдагч" ([[Унгар хэл|унгар.]] Nemzetvezető) (1944–1945), "Гитлерийн сүүлчийн холбоотон" болж байсан юм. Салашийн дэглэм богино хугацаанд Холокост болон давшиж буй [[Улаан Арми|Улаан армийн]] эсэргүүцэлд идэвхтэй оролцсон. Дайны дараа түүнийг Унгарын шүүх дайны гэмт хэрэгт буруутгаж, цаазаар авчээ. [[Ангилал:Унгарын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:1897 онд төрсөн]] [[Ангилал:1946 онд өнгөрсөн]] a0dgv2ec1idstssy82xgklli0by903e 853014 853013 2026-04-11T16:22:35Z Enkhsaihan2005 64429 853014 wikitext text/x-wiki {{Short description|1944-1945 онд Унгарын фашист удирдагч, дарангуйлагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Салаши Ференц | native_name = {{nobold|Szálasi Ferenc}} | image = Ferenc Szálasi.jpg | caption = Салаши 1944 онд | order = [[Унгарын төрийн тэргүүний жагсаалт#Унгарын хаант улс (1920-1946)|Унгарын хаант улсын удирдагч]] | term_start = 1944 оны 11 сарын 4 | term_end = 1945 оны 5 сарын 7 | predecessor = [[Хорти Миклош]]<br><small>(Унгарын удирдагч)</small> | successor = [[Үндэсний Дээд Зөвлөл]]<BR><small>(төрийн хамтарсан эрх баригч)</small> | order2 = [[Унгарын ерөнхий сайд#Унгарын хаант улс (1920–1946)#Үндэсний эв нэгдлийн засгийн газар (1944–1945)|Унгарын ерөнхий сайд]] | term_start2 = 1944 оны 10 сарын 16 | term_end2 = 1945 оны 5 сарын 7 | predecessor2 = [[Лакатош Геза]] | successor2 = [[Миклош Бела]] | birth_date = {{birth date|1897|01|06}} | birth_place = [[Кошице|Касса]], [[Унгарын хаант улс]], [[Австри-Унгар]] ({{small|өнөөгийн}} Словакийн [[Кошице]]) | death_cause = [[Дүүжилж алах ял]] | death_date = {{death date and age|1946|03|12|1897|01|06}} | death_place = [[Будапешт]], [[Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Унгар Улс|Бүгд Найрамдах Унгар Улс]] | constituency = | party = [[Сумт Загалмай Нам]] | spouse = [[Луц Жизелла]] | children = | profession = Цэрэг, улс төрч | signature = | footnotes = <!--Military service--> | nickname = | allegiance = [[Австри-Унгар]]<br>[[Унгарын вант улс]] | branch = [[Австри-Унгарын тэнгисийн цэргийн хүчин]]<br/>[[Австри-Унгарын арми]]<br>[[Унгарын эзэн хааны арми]] | serviceyears = 1915–1935 | rank = [[Хошууч]] | unit = | commands = 1-р Хонвед холимог бригад | battles = [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] | awards = 3-р зэргийн [[Төмөр титмийн одон (Австри)|Төмөр титмийн одон]] }} '''Салаши Ференц''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Szálasi Ferenc''; Унгарын хаант улсын Кашша хотод төрж, 1946 оны 3-р сарын 12-нд Будапешт хотод цаазлуулж нас барсан) - Унгарын хэт барууны үзэлтэй улс төрч, фашист Сумт Загалмай Намыг үүсгэн байгуулагч, удирдагч байв. Германы зохион байгуулсан төрийн эргэлтийн дараа тэрээр Унгарын тоглоомын засгийн газрын тэргүүн, "Үндэстний удирдагч" ([[Унгар хэл|унгар.]] Nemzetvezető) (1944–1945), "Гитлерийн сүүлчийн холбоотон" болж байсан юм. Салашийн дэглэм богино хугацаанд Холокост болон давшиж буй [[Улаан Арми|Улаан армийн]] эсэргүүцэлд идэвхтэй оролцсон. Дайны дараа түүнийг Унгарын шүүх дайны гэмт хэрэгт буруутгаж, цаазаар авчээ. [[Ангилал:Унгарын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:1897 онд төрсөн]] [[Ангилал:1946 онд өнгөрсөн]] p9cp3n4qfdz3snkvq8jioq6whkp44cm 0 145079 853015 847572 2026-04-11T16:27:42Z Enkhsaihan2005 64429 853015 wikitext text/x-wiki {{Short description|Унгарын улс төрч, 1956 оны хувьсгалын удирдагч (1896–1958)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Надь Имре | native_name = {{nobold|Nagy Imre}} | image = Imre Nagy portrait.jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 1953 он | order = [[Бүгд Найрамдах Унгар Ард Улсын сайд нарын зөвлөл]]ийн [[Унгарын ерөнхий сайдын жагсаалт#Бүгд Найрамдах Унгар Ард Улс (1949–1989)|дарга]] | term_start1 = 1956 оны 10 сарын 24 | term_end1 = 11 сарын 4 | predecessor1 = Хегедуш Андраш | successor1 = [[Кадар Янош]] | 1blankname1 = Ерөнхийлөгч | 1namedata1 = [[Доби Иштван]] | 2blankname1 = Орлогч | 2namedata1 = {{collapsible list| |[[Апро Антал]] |[[Эрдей Ференц]] |[[Богнар Иосиф]] {{small|(1956 оны 10 сарын 27–)}} |{{nowrap|Хегедуш Андраш {{small|(–1956 оны 10 сарын 27)}}}} |Хидас Иштван {{small|(–1956 оны 10 сарын 27)}} |[[Марошан Дьөрдь]] {{small|(–1956 оны 10 сарын 27)}} |[[Мекиш Иосиф]] {{small|(–1956 оны 10 сарын 27)}} }} | 3blankname1 = Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга | 3namedata1 = [[Герө Эрнө]]<br/>Кадар Янош | term_start2 = 1953 оны 7 сарын 4 | term_end2 = 1955 оны 4 сарын 18 | 1blankname2 = Ерөнхийлөгч | 1namedata2 = Доби Иштван | 2blankname2 = Орлогч | 2namedata2 = {{collapsible list| |Хегедуш Андраш |[[Герө Эрнө]] |[[Апро Антал]] {{small|(–1953 оны 11 сарын 18)}} |[[Хидаш Иштван]] {{small|(1954 оны 10 сарын 30–)}} }} | 3blankname2 = Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга | 3namedata2 = Ракоши Матиаш | predecessor2 = [[Ракоши Матиаш]] | successor2 = [[Хегедуш Андраш]] | order3 = [[Унгарын гадаад хэргийн сайд|Гадаад хэргийн сайд]] | primeminister3 = ''Өөрөө'' | term_start3 = 1956 оны 11 сарын 2 | term_end3 = 11 сарын 4 | predecessor3 = [[Хорват Имре]] | successor3 = Хорват Имре | order4 = [[Унгарын Үндэсний Ассамблейн дарга|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | deputy4 = [[Кетли Анна]] | term_start4 = 1947 оны 9 сарын 16 | term_end4 = 1949 оны 6 сарын 8 | predecessor4 = [[Сабо Арпад]] | successor4 = [[Олт Карой]] | order5 = [[Унгарын дотоод хэргийн сайд|Дотоод хэргийн сайд]] | primeminister5 = [[Тилди Золтан]]{{Clear}}[[Надь Ференц]] | term_start5 = 1945 оны 11 сарын 15 | term_end5 = 1946 оны 3 сарын 20 | predecessor5 = [[Эрдей Ференц]] | successor5 = [[Райк Ласло]] | order6 = [[Унгарын хөдөө аж ахуйн сайд|Хөдөө аж ахуйн сайд]] | primeminister6 = [[Миклош Бела]] | term_start6 = 1944 оны 12 сарын 22 | term_end6 = 1945 оны 11 сарын 15 | predecessor6 = [[Палффи Фидел]] | successor6 = [[Ковач Бела]]{{collapsed infobox section begin|Бусад албан тушаал}} | order7 = [[Үндэсний Ассамблей (Унгар)|Үндэсний Ассамблейн]] гишүүн | term_start7 = 1944 оны 12 сарын 21 | term_end7 = 1955 оны 4 сарын 29 | parliamentarygroup7 = [[Унгарын Коммунист Нам|MKP]] {{small|(to 1948)}}{{Clear}}[[Унгарын Ажилчин Ардын Нам|MDP]] {{small|(1948 оноос)}}{{Clear}}[[Зүүн блок (Унгар)|Зүүн блок]] {{small|(1946–47)}} | order8 = [[Унгарын Коммунист Нам|MKP]]/[[Унгарын Ажилчин Ардын Нам|MDP]]/[[MSZMP]]-ын улс төрийн товчооны гишүүн | term_start8 = 1945 оны 5 сарын 21 | term_end8 = 1949 оны 9 сарын 3 | term_start9 = 1951 оны 3 сарын 1 | term_end9 = 1955 оны 4 сарын 14 | term_start10 = 1956 оны 10 сарын 24 | term_end10 = 1956 оны 11 сарын 7 {{collapsed infobox section end}} | birth_date = {{Birth date|1896|06|7}} | birth_place = [[Капошвар]], [[Шомоги тойрог]], [[Унгарын хаант улс]] [[Австри-Унгар]] | death_date = {{Death date and age|1958|06|16|1896|06|7}} | death_place = [[Будапешт]], [[Бүгд Найрамдах Унгар Ард Улс]] | death_cause = [[Дүүжлэн алах ял]] | spouse = {{marriage|Эгето Мариа|1925}} | children = [[Надь Эрзебет|Эрзебет]] | cabinet = [[Надь Имрегийн засгийн газар]] | party = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Нам]]<br/>[[Унгарын Социал Демократ Нам]]<br/>[[Унгарын Коммунист Нам]],<br/>[[Унгарын Ажилчин Ардын Нам]],<br/>[[Унгарын Социалист Ажилчдын Нам]] | profession = | allegiance = {{flag|Австри-Унгар}}<br/>{{flag|Зөвлөлт Орос|1918}} | branch = [[Австри-Унгарын арми]] ([[Унгарын эзэн хааны хонвед]]) (1914–1916)<br/>[[Улаан Арми]] (1918) | unit = Унгарын эзэн хааны хонведын явган цэргийн 17-р анги (1915)<br/>Автомат бууны 19-р батальон (1916) | serviceyears = 1914–1916<br/>1918 | rank = Түрүүч | battles = {{tree list}} * [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] ** [[Италийн фронт (Дэлхийн нэгдүгээр дайн)|Италийн фронт]] *** [[Исонцогийн гуравдугаар тулалдаан]] ** [[Дорнод фронт (Дэлхийн нэгдүгээр дайн)|Дорнод фронт]] *** [[Брусиловын довтолгоо]] * [[Оросын иргэний дайн]] ** [[Оросын иргэний дайны дорнод фронт|Дорнод фронт]] {{tree list/end}} }} '''Надь Имре''' ([[Унгар хэл|унгар:]] Nagy Imre; 1896 оны 6-р сарын 7-нд [[Австри-Унгар|Австри-Унгарын]] Капошвар хотод төрж, 1958 оны 6-р сарын 16-нд Бүгд Найрамдах Унгар Ард Улсын Будапештад цаазлагдсан) - Унгарын улс төрч, төрийн зүтгэлтэн байв. Коммунист намын доторх ардчилсан шинэчлэлийг дэмжигч. Тэрээр 1953-1955 онд Бүгд Найрамдах Унгар Ард Улсын Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан бөгөөд 1956 онд Зөвлөлтийн цэргүүд дарсан бослогын үеэр мөн ажиллаж байсан. Түүнийг 1958 оны 6-р сарын 16-нд дүүжилж цаазаар авчээ. == Намтар == Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр Надь Имре Австри-Унгарын армид цэрэгт татагдсан. 1916 онд түүнийг оросууд олзлон авч, Эрхүү муж руу шилжүүлсэн бөгөөд тэнд Австри-Унгарын бусад олон олзлогдсон цэргүүдийн нэгэн адил тэрээр тууштай марксист үзэлтэй болсон. 1917 онд тэрээр Оросын Коммунист (Большевик) Намд элсэж, [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайны]] үеэр [[Улаан Арми|Улаан армийн]] талд тулалдсан. Надь Имре 1921 онд [[Унгар]] руу буцаж ирээд 1924 онд тэрээр Унгарын Социал Демократ Намд элссэн боловч 1925 онд Унгарын Марксист Коммунист Намд элсэж, голчлон хөдөө аж ахуйн асуудалд анхаарлаа хандуулсныхаа дараа түүний удирдлагыг шүүмжилснийхээ төлөө намаасаа хөөгдсөн байна. Нийтдээ 1921-1927 онуудад тэрээр 3 жил улс төрийн хоригдол байв. [[Хорти Миклош|Хортийн]] дэглэм чангарч, Коммунист намыг хориглосноор түүнийг дахин баривчилжээ, үүний дараа тэрээр [[Вена]] руу дүрвэсэн. [[Файл:Imre Nagy and his family 2(1938).jpg|thumb|1938 онд ЗХУ-д гэр бүлийн хамт ]] 1929-1944 онд Надь Имре ЗХУ-д амьдарч, [[Коминтерн|Коминтернд]] ажиллаж байжээ. 1930-1936 онд тэрээр Олон улсын хөдөө аж ахуйн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан бөгөөд Унгарын коммунист намын Хөдөө аж ахуйн хөтөлбөрийг боловсруулж байжээ. 1933 оны 1-р сарын 17-нд түүнийг ЗХУ-ын Дотоод яам түүнийг агент (нууц мэдээлэгч)-аар элсүүлжээ. Сайн ойр харилцаатай байсан зөвлөлтийн удирдагчдын нэг болох [[Николай Бухарин|Николай Бухариныг]] анх баривчилсны дараа 1938 оны 3-р сарын 4-5-ны шөнө Надь Имрег мөн баривчилсан боловч хэд хоногийн дараа суллажээ. 1939 онд түүнийг Бүх Холбоотны Коммунист Намын эгнээнд эргүүлэн оруулсан байна. 1937-1938 оны их цэвэрлэгээний үеэр [[Кун Бела]] зэрэг Унгарын хэд хэдэн коммунистыг хэлмэгдүүлсэн бөгөөд Надь Имре Зөвлөлтийн Дотоод яамны нууц албатай хамтран ажилласнаар цэвэрлэгээнээс амьд үлдэх боломжтой болсон. [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо|ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хорооны]] /КГБ/ архивт байгаа баримт бичгүүдийн дагуу Надь Имре Дотоод яамтай идэвхтэй хамтран ажиллаж, Коминтернд ажиллаж байсан Унгарын коммунистуудын талаар мэдээлэл бичиж өгдөг байжээ. Надь Имре өөрийн биеэр гарын үсэг зурсан эдгээр буруутгалын үндсэн дээр хэдэн арван хүнийг баривчилж, тэдний 15 нь цаазаар авахуулсан эсвэл хуаранд нас баржээ. Тэрээр "Володя" гэсэн нууц нэртэй байсан бөгөөд түүний дарга нарын тэмдэглэснээр идэвхтэй, чадварлаг ажиллаж, санхүүгийн нөхөн төлбөр авдаггүй байсан гэдэг. 1941 онд тэрээр Улаан армид сайн дураараа элссэн боловч фронт руу илгээгдээгүй байна. 1944 оны 11-р сар хүртэл тэрээр дайнд Германы холбоотон байсан Унгарын оршин суугчдад зориулж унгар хэлээр цацдаг Москвагийн "Кошут Радио" радио станцад ажиллаж байжээ. 1944 оны 11-р сарын 4-нд Надь унгарын коммунист дүрвэгчдийн анхны бүлэгтэй хамт эх орондоо буцаж иржээ. 1944 оны сүүлээс эхлэн тэрээр Унгарын эвслийн засгийн газарт сайдын албан тушаал хашиж байв (голчлон хөдөө аж ахуйтай холбоотой). 1945 оны 3-р сарын 15-нд тэрээр газрын тухай засгийн газрын тогтоолыг баталж, бүх тариачдад өөрийн гэсэн газар эзэмших эрх олгосон. 1945 оноос хойш Надь Имре Тилди Золтаны кабинетэд Дотоод хэргийн сайд, Надь Ференц, Доби Иштван нарын кабинетэд Хүнсний сайдаар ажиллаж байсан бөгөөд мөн Унгарын Коммунист Намын Төв Хорооны бүрэлдэхүүнд оржээ. 1949 онд Надь Имрег оппортунизмд холбогдуулж Намын Төв Хорооноос хөөж, бүх албан тушаалаас нь чөлөөлсөн. 1950 оны 12-р сард "гэмшсэнийх" нь дараа түүнийг Хөдөө аж ахуйн сайдаар дахин томилсон байна. Аж үйлдвэржилтийн төлөвлөгөө бүтэлгүйтсэн, Унгарын удирдлагын хатуу бодлого, [[Иосиф Сталин]] нас барсны дараах ЗХУ-д гарсан өөрчлөлтүүдийн улмаас Зөвлөлтийн удирдлага 6-р сарын 13-нд Ракоши Матиаш тэргүүтэй Унгарын удирдлагыг өргөн хүрээнд шүүмжилсэн. Түүнийг Москвад айлчлах үеэр Ракоши Матиашийн улс орныг удирдах хэт хатуу арга барил, хөдөө аж ахуйн хүнд байдлыг шүүмжилсэн. Үүний үр дүнд Зөвлөлтийн удирдлага Унгарт чиглэлээ өөрчилж, Унгарын засгийн газрыг өөрчлөн байгуулах шаардлагатай байгааг шаардаж байв. Үүний дараа 1953 оны 6-р сарын 27-28-нд болсон Унгарын Ажилчдын Намын Төв удирдлагын чуулганаар Ракошиг шүүмжилж, засгийн газрын тэргүүнээр Надь Имрег томилсон байна. Шинэ засгийн газрын тэргүүн болон түүнийг дэмжигчид нам дотор хүчирхэг байр суурь эзэлж байв. Засгийн газрын тэргүүний хувьд тэрээр ард түмний амьдралыг сайжруулахад чиглэсэн цуврал арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсэн (татварыг бууруулж, цалинг нэмэгдүүлж, газар ашиглалтын зарчмуудыг либералчилсан), улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг зогсоосон. Өршөөл үзүүлж, цагдан хорихыг зогсоож, нийгмийн байдлаас нь хамааран хотоос нүүлгэн шилжүүлэхийг хориглосон юм. Эцэст нь Ракоши Матиаш өөрийн ердийн хөшигний ард байгаа тактикаа ашиглан өрсөлдөгчөө ялж чадсан бөгөөд ажилчин ангийн нэлээд хэсэг нь түүнийг шинэ бодлогын бэлгэдэл, илүү сайн амьдралын баталгаа гэж үздэг байв. Үүний үр дүнд 1955 оны 4-р сарын 18-нд Надь Имрег ерөнхий сайдын албан тушаалаас нь чөлөөлж, намаас хөөжээ. [[1956 оны Унгарын хувьсгал]] болох үеэр Надь Имре дахин Засгийн газрыг тэргүүлэв. Зөвлөлтийн удирдлага эхэндээ босогчдод буулт хийж, тэдний тэмцлийг шударга гэж хүлээн зөвшөөрч, Будапештээс цэргээ татсан. Гэсэн хэдий ч 11-р сарын 1-нд Надь Унгар улс [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээнээс]] гарч байгаагаа зарлаж, төвийг сахисан байр сууриа зарлав. Тэрээр мөн Унгарын тусгаар тогтнолыг хамгаалахыг НҮБ-д хандан уриалав. Энэхүү үйл явц нь ЗХУ-ын хувьд хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй болов. Үүний үр дүнд 11-р сарын 4-нд Зөвлөлтийн танкууд Будапешт руу буцаж орсон юм. Ингээд Надь Имре Будапешт дахь Югославын Элчин сайдын яаманд хоргоджээ. 11-р сарын 22-нд түүнийг тэндээс хууран мэхлэх замаар гаргаж, Румынд гаргаж хэсэг хугацаанд баривчилж байлгасны дараа Унгар руу буцааж авчирчээ. [[Никита Хрущёв]] Югославын байр суурийг харгалзан үзээд Надийг хороохыг хүсээгүй байсан юм. Гэвч [[Янош Кадар|Кадар Янош]] Надиас салахыг хүссэн юм. Москвагийн хүсэлтээр шүүх хурал хэд хэдэн удаа хойшлогдож, Югославтай харилцаа дахин хурцадмал болсон үед шүүх болсон. Ингээд түүнийг 1958 оны 6-р сарын 16-нд Малетер Пал, Гимеш Миклош нарын хамт төрийн эсрэг гэмт хэрэгт буруутган дүүжлэн хороожээ. [[Ангилал:Унгарын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Унгарын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Унгарын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Унгарын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Унгарын хувьсгалч]] [[Ангилал:Унгарын улс төрч]] [[Ангилал:1896 онд төрсөн]] [[Ангилал:1958 онд өнгөрсөн]] ouiqr0csabh3bopdqbda533hwdthblx 0 145085 853017 847425 2026-04-11T16:32:06Z Enkhsaihan2005 64429 853017 wikitext text/x-wiki {{Short description|Унгарын коммунист хувьсгалч, улс төрч (1886–1938)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Кун Бела | native_name = {{nobold|Kun Béla}} | image = Bela Kun (cropped).png | caption = Кун Бела 1919 онд | office = [[Гадаад хэргийн сайд (Унгар)|Гадаад хэргийн ардын комиссар]] | status = [[Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Унгар Улс]]ын ''[[де факто]]'' удирдагч | term_start = 1919 оны 3 сарын 12 | term_end = 1919 оны 8 сарын 1 | alongside = [[Погани Жозеф]], [[Агостон Петер]] | predecessor = [[Харрер Ференц]] | successor = [[Агостон Петер]] | birth_date = {{Birth date|1886|2|20}} | birth_place = [[Ходод|Леле]], [[Унгарын хаант улс]] [[Австри-Унгар]]<br />{{small|(одоогийн [[Румын]]ы [[Ходод]])}} | death_date = {{death date and age|1938|8|29|1886|2|20|df=y}} | death_place = Коммунарка, [[Москва]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]] [[ЗХУ]] | profession = [[улс төрч]], [[сэтгүүлч]] | party = [[Унгарын Социал Демократ Нам]] (MSZDP)<br />[[Унгарын Коммунист Нам]] (KMP) | religion = | parents = Кон Саму <br>Роза Голдбергер | spouse = [[Гал Ирен]] | children = Миклош<br>[[Кун Агнес]] | alma_mater = [[Франц Иосиф их сургууль]]| | birth_name = Кон Бела }} '''Кун Бела''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Kun Béla'', төрөхдөө '''Кон''' ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Kohn Béla''); 1886 оны 2-р сарын 20-нд Трансильванийн Леле тосгонд төрж, 1938 оны 8-р сарын 29-нд ЗХУ-ын Москва хотод цаазлуулан хороогдсон) — [[Унгар|Унгарын]] болон Зөвлөлтийн [[коммунист]] зүтгэлтэн, сэтгүүлч. 1919 оны 3-р сард тэрээр Унгарын Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улсыг тунхагласан нь 133 хоног (1919 оны 3-р сарын 21-нээс 8-р сарын 6 хүртэл) оршин тогтносон юм. 1920 оны 11-р сард [[Крым]]д Зөвлөлт засаг тогтсоны дараа тэрээр Крымын Хувьсгалт Хорооны даргаар томилогдсон. Энэ албан тушаалд байхдаа Крымд шүүхээр оруулалгүй олноор нь цаазлах ажиллагааг зохион байгуулж, идэвхтэй оролцсон. Түүнийг 1938 онд цаазаар авсан бөгөөд сүүлд 1955 онд цагаатгасан байна. == Намтар == [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] үеэр Кун Бела[[Австри-Унгар|Австри-Унгарын]] армид татагдаж, 1916 онд оросуудад олзлогджээ. Дайны олзлогдогч түүнийг Урал руу илгээж, эцэст нь тэнд үнэнч коммунист болжээ. Олзонд байх хугацаандаа Кун герман хэлнээс гадна орос хэлийг сайтар сурчээ. Оросын [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Хоёрдугаар сарын хувьсгалын]] дараа Кун Оросын коммунист намд элсэж, Томск мужийн намын хороонд, Большевикуудын "Сибирский Рабочий" (Сибирийн ажилчин) сэтгүүл болон "Знамя Революции" (Хувьсгалын туг) сонины редакцын зөвлөлд ажиллажээ. 1918 оны 3-р сард Кун болон түүний хамтрагчид Оросын Коммунист (Большевик) Намын Унгарын бүлгийг байгуулсан нь сүүлд Унгарын Коммунист Намын үндэс болсон бөгөөд Унгарын цэргийн олзлогдогсдоос бүрдсэн байв. Самуэли Тиборын хамт тэрээр Унгарын "Нийгмийн хувьсгал" сониныг редакторлож, Унгарын олон цэргийн олзлогдогсдыг Оросын, дараа нь Унгарын Улаан армийн эгнээнд элсэхэд нөлөөлсөн юм. Удалгүй тэрээр Петроград, дараа нь Москвад ирж, [[Владимир Ильич Ленин|В.Ленинтэй]] уулзахад тэрээр Австри-Унгарын нутагт коммунист хөдөлгөөний удирдлахыг түүнд даалгажээ. Кун 1918 оны 11-р сарын 17-нд Австри-Унгарын эзэнт гүрэн нуран унасны дараа Будапештэд буцаж ирсэн бөгөөд 11-р сарын 24-нд Унгарын Коммунист Нам (анх Унгарын Коммунистуудын Нам)-ыг байгуулж, Төв Хороог нь тэргүүлжээ. Удалгүй Кун Белаг шоронд хорьсон байна. 1919 оны 3-р сарын 21-нд Куныг дэмжигчид засгийн газарт нийтээрээ дургүйцэж байгааг ашиглан Коммунист болон Социал Демократ Намуудын (Шандор Гарбайн удирдсан) нэгдсэн их хурлыг зохион байгуулж, тэднийг нэгдсэн Социалист Нам болгон нэгтгэв. Шинэ нам нь Оросын дараа радикал зүүний үзэлтэй засгийн газартай Европын хоёр дахь улс болох Унгарын Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улсыг (түүний удирдлагад Коммунистууд болон Социал Демократуудыг тус тус 14, 17 төлөөлөгч төлөөлж байв) байгуулснаа шууд зарлаж, Куныг шоронгоос суллав. Гарбай Шандор хувьсгалт засгийн газрыг тэргүүлж байв. Чухамдаа Кун Бела өөрөө шинэ социалист засгийн газарт зөвхөн Гадаад хэргийн комиссарын албан тушаал хашиж байсан бөгөөд хожим нь Цэргийн хэргийн Ардын комиссарын зөвлөлийн гишүүн болжээ. Гэсэн хэдий ч тэрээр Унгарын Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улсын де-факто удирдагч байв. Унгарын Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс 133 хоногийн дараа 1919 оны 8-р сарын 1-нд нуран унав. Кун Бела болон түүний дагалдагчид Австри руу зугтаж, Хайдельмюль, дараа нь Карлштейн, Штайгофт хоригдож байжээ. Суллагдсаныхаа дараа тэрээр Орос руу буцаж ирээд Оросын большевик намын гишүүнчлэлээ сэргээжээ. 1920 оны 10-р сард түүнийг Зөвлөлтийн Өмнөд фронтын Хувьсгалт цэргийн зөвлөлийн гишүүнээр томилсон. 1920 оны 11-р сарын 16-нд Крымын хувьсгалт хороо байгуулагдаж, Кун Бела даргаар томилогджээ. Агуу хэлмэгдүүлэлтийн үеэр 1937 оны 6-р сарын 28-нд түүнийг "Коминтернд хувьсгалын эсрэг террорист байгууллагыг удирдсан" хэмээн буруутгаж баривчилжээ. 1938 оны 8-р сарын 29-нд ЗХУ-ын Дээд шүүхийн Цэргийн зөвлөл түүнд цаазаар авах ял оноогоод тэр өдрөө цаазалжээ. Түүнийг 1955 оны 7-р сарын 2-нд ЗХУ-ын Дээд Шүүхийн Цэргийн зөвлөлийн шийдвэрээр нөхөн цагаатгасан байна. [[Ангилал:Унгарын хувьсгалч]] [[Ангилал:1886 онд төрсөн]] [[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]] 04h5ssn3xc2jwmiclteg846mkzytfhq 0 145401 853102 852834 2026-04-12T09:53:35Z HorseBro the hemionus 100126 853102 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Ямышевын бүслэлт | place = Казахстан, [[Павлодар муж]] | partof = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date = 1716 | result = Зүүнгарын ялалт * Бухгольцын экспедиц бүтэлгүйтэв * Оросын цэргийн хэрэгсэл дээрэмдэв <ref name="auto1">{{Cite book |last=Chulkov |first=Mikhail |title=Историческое описание Российской коммерции при всех портах и границах от древних времён до ныне настоящего |publisher=Универ. тип. |year=1785 |volume=3 |location=М. |pages=447 |language=ru |trans-title=Historical Description of Russian Commerce at All Ports and Borders from Ancient Times to the Present}}</ref> * Ямышевын цайзыг сүйтгэв<ref name="auto1" /> | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц | strength1 = 10,000<ref name="auto" /> | strength2 = Үл мэдэгдэх | casualties1 = Үл мэдэгдэх | casualties2 = '''3,000:'''<br/> * 2,300 хүн өлсгөлөн эсвэл өвчний улмаас<ref name="auto1" /> * 700{{POW}}<ref name="auto1" /> }} '''Ямышевын бүслэлт''' нь Бухгольцын удирдсан [[Оросын царьт улс|Оросын Хаант Улсын]] экспедицийн эсрэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] цэргийн бүслэлт байв. Оросын [[I Пётр]] хааны тушаалаар 1714 онд Бухгольц Эркет (Яркенд)-ийн алтны ордуудыг эзлэх зорилготой экседицийг удирджээ.<ref name=":0">{{Cite book |last=Martynov |first=L. |title=Крепость на Оми: Исторический очерк |date=1939 |publisher=Омскоблиздат, L. Martynov |year= |location=Omsk |publication-date= |language=ru |trans-title=The Fortress on the Om: A Historical Sketch}}</ref> Энэ экспедиц бүтэлгүйтэж, дараа нь Лихареваас ирсэн өөр нэг экспедиц Зүүнгарт ирсэн боловч Зүүнгарууд хожим нь [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] эрэг дээр Оросын экспедицийн хүчинтэй тулалдаж, Зүүнгар болон Оросын хоорондох хил хязгаарыг тогтоожээ.<ref>{{Cite book |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=RUTGERS UNIVERSITY PRESS |year= |location=New Brunswick |publication-date= |pages=532}}</ref> == Өмнөтгөл == 1714 онд Букгольц Эркет (Яркенд)-ийн алтны ордуудыг эзлэх тушаал хүлээн авчээ.<ref name=":0">{{Cite book |last=Martynov |first=L. |title=Крепость на Оми: Исторический очерк |date=1939 |publisher=Омскоблиздат, L. Martynov |year= |location=Omsk |publication-date= |language=ru |trans-title=The Fortress on the Om: A Historical Sketch}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFMartynov1939">Martynov, L. (1939). </cite></ref> 1715 онд Оросын цэрэг Ямышевын цайзын барилгын ажлыг эхлүүлэхээр ирсэн боловч,<ref>{{Cite book |last=Martynov |first=L. |title=Крепость на Оми: Исторический очерк |publisher=Омскоблиздат |year=1939 |location=Omsk |language=ru |trans-title=The Fortress on the Om: A Historical Sketch}}</ref> Бухгольц цааш явахын оронд I Пётрт цөөн тооны армитай бол цааш явах нь аюултай гэсэн захидал илгээсэн ч уг захидал 1716 оны 8-р сарын 7-нд л хүргэгджээ. Энэ үеэр Зүүнгарын хаант улсын захирагч [[Цэвээнравдан]] Бухгольцод буцах талаар эцсийн сануулга илгээсэн бөгөөд Букхольц хүлээн авсангүй. == Бүслэлт == 2-р сарын 9-нд Цэвээнравдан өөрийн дүү [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовыг]] 10,000 цэрэгтэй хамт цайзыг бүслэхээр илгээжээ. Бүслэлтийн үеэр Зүүнгарууд Оросын хангамжийн хүчийг няцааж, оросууд өвчин, өлсгөлөнгөөс болж 2,300 орчим цэргээ алджээ. Зүүнгарууд [[Тобольск|Тобольскоос]] ирсэн цуваа руу дайрч, хангамжийг нь хураан авч, 700 цэргийг нь булаан авчээ. Удалгүй Зүүнгарууд цайзыг нурааж, барилга байгууламж, дэд бүтцийг сүйтгэж, цайзад байсан хангамжийг дээрэмдэж эхлэхэд Бухгольц цайзаас зугтжээ. == Лавлагаа == {{Reflist}}{{Reflist}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:CS1 Орос-хэлний эх сурвалж (ru)]] 6055y4d2rooaa3ac28d2o59nijxppn8 0 145409 853100 852836 2026-04-12T09:50:47Z HorseBro the hemionus 100126 853100 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн | place = [[Енисей мөрөн]], [[Эрчис мөрөн]], [[Зайсан нуур]], Бий мөрөн, Өмнөд Сибирь, Орос болон Зүүн хойд Казахстан | date = 17-оос 18-р зуунд | image = Renat map.jpg | caption = Шведийн олзлогдогч [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]]ын [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутгийн]] газрын зураг | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж]] (1665–1667)<br/>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Баяруг Тайж (1710)<br/>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан]] (1716)<br/>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] (1716)<br/>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] (1719–1720) | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}} (1665)<br/>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Чоктон{{executed}} (1709)<br/>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц (1715–1716)<br>{{flag icon|Швед}} [[Йохан Густав Ренат]]{{POW}} (1716)<br/>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Лихарев (1719–1720) | territory = Зүүнгар–Оросын хилийг [[Енисей мөрөн]] болон [[Эрчис мөрөн]] дээр тогтоосон.<ref>{{Cite book |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=RUTGERS UNIVERSITY PRESS |location=New Brunswick |publication-date=1970 |pages=532}}</ref> }} '''Зүүнгар-Оросын мөргөлдөөн'''{{Efn|Зүүнгар болон оросууд хэзээ ч бүрэн хэмжээний дайн хийгээгүй тул эдгээр нь зөвхөн хилийн мөргөлдөөнүүдийн цуврал байсан юм.}} нь 17-оос 18-р зууны үед [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын Хаант улсын]] хооронд явагдсан цэргийн мөргөлдөөн, экспедиц, дайралтын цуврал байв. Энэ нь Зүүнгар Өмнөд [[Сибирь|Сибирийг]] эзлэн авахад хүргэсэн бөгөөд Оросууд Яркентэд алтны уурхай байрлуулж чадалгүй, Төв Азийг эзлэн түрэмгийлэх ажиллагаагаа зогсоосон юм. == Өмнөтгөл == [[Файл:CEM-15-Asia-Mercator-1595-Russia-2533.jpg|left|thumb|193x193px|1595 оны Оросын газрын зураг, шар өнгөөр.]] 16-р зуунд Оросууд [[Казань|Казань хотыг]] эзлэн авч, [[Астраханийн ханлиг|Астрахань хаант улсыг]] устгаснаар Оросууд 1582 онд Сибирь рүү тэлэлтээ эхлүүлсэн бөгөөд Ермак Тимофеевичийн удирдлага дор [[Сибирийн ханлиг|Сибирийн хаант улсын]] захирагч [[Көчөм Хан|Кучум ханы]] харьяанд байсан Вогулуудын нутаг дэвсгэрт довтлов. Хожим нь [[Татарууд|Татарын]] дайралт, дараа нь Оросын довтолгооны дараа тэд Сибирийн хаант улсыг амжилттай нэгтгэж, худалдааны замуудыг суурьшуулж, аюулгүй болгох хот, суурин газруудыг бий болгосон. 1614 онд [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадууд]] [[Томь гол|Томь голын]] эргэн тойронд Абин, Шор нар амьдардаг Кузнецкийн сав газрыг эзэлж, тэнд уул уурхай, төмөр боловсруулах ажил эрхэлж байжээ. Ойрадууд мөн [[Эрчис мөрөн|Иртышийн]] дунд болон дээд хэсгийн дагуух бүх давстай нууруудыг эзэмших эрхтэй болсон.<ref name=":0">{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |publication-date=2003 |pages=177}}</ref> Гэсэн хэдий ч тус бүс нутагт амьдарч байсан энгийн иргэд ойрадуудад алба гувчуур төлөх, ажиллахаас татгалзжээ. Энэ нь ойрадууд 1622 онд Кузнецкийг бүслэхэд хүргэсэн боловч хотыг эзэлж чадаагүй юм.<ref name=":0" /> Хожим нь 1634 онд [[Цорос|Чоросын]] хунтайж Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эмил голын дээд хэсэг, [[Тарвагатайн нуруу]]ны өмнөд хэсэгт Зүүнгарын хаант улсыг байгуулжээ. Тэрээр оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоож, тэдэнд давсны уурхайд нэвтрэх, өөрийн нутаг дэвсгэрт суурьших боломжийг олгосон юм.<ref>{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |publication-date=2003 |pages=146}}</ref> Гэсэн хэдий ч Эрдэнийн хүү [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] оросууд болон [[Халх|Халхууд]] руу довтолсон тул Зүүнгар болон оросуудын харилцаа тасарчээ. == Мөргөлдөөний явц == [[Файл:Yenisei_River,_Siberia,_captured_by_Envisat_ESA230187.jpg|thumb|[[Енисей мөрөн|Енисей]] мөрний үзэмж.]] === Енисей, Бий руу довтолж эзэлсэн нь === 1665 онд Зүүнгарын хаант улсын [[Хунтайж]], Сэнгэ [[Хакасууд|Хакасын]] дэмжлэгтэйгээр Енисей мөрөн рүү довтлов. Зүүнгарууд Красноярскийн цайз руу дайрж, [[Красноярск]] болон түүний ойр орчмын оршин суугчид тэднээс ямар ч довтолгоо хүлээж байгаагүй юм. Зүүнгарууд хотын хэрмийн гаднах энгийн иргэдийг хядаж, тосгон, фермүүдийг сүйтгэж, хүнсний хангамжийг нь булаан авсан. Үүний дараа Зүүнгарууд Родион Кольцовын удирдсан [[Оросууд|Оросын]] хүчийг ялав. Зүүнгарууд Родион Кольцовыг олзолж,<ref name="Shamilevich">{{Cite book |last=Shamilevich |first=Umetbaev Timur |title=ДЖУНГАРЫ У СТЕН КРАСНОЯРСКА 1667 ГОД Уметбаев Тимур Шамилевич |language=ru |trans-title=DZUNGARS AT THE WALLS OF KRASNOYARSK 1667 Umetbaev Timur Shamilevich}}</ref> 1667 онд Красноярск хотыг бүслэн,<ref name="Shamilevich" /><ref>{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |page=180}}</ref> оршин суугчид нь өлсгөлөнд нэрвэгдэв. Сэнгэ Оросын эрх баригчдаас түүнийг ''"Киргизийн газар"'' -ын Гегемон буюу Сюзерейн гэж хүлээн зөвшөөрөхийг шаардсан бөгөөд энэ нь түүний эцэг (Эрдэнэбаатар хунтайж), өвөө (Хархул)-ын эзэмшил газар нутаг гэдгийг илтгэж байв,<ref>{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |date=2003 |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |publication-date=2003 |pages=178}}</ref> мөн киргиз хүмүүсийг түүнд суллахыг шаардаж байв. Оросууд Сэнгийн нөхцөлийг зөвшөөрч, Зүүнгарын бүслэлтээ орхив. <ref>{{Cite book |last=Boronin |first=O.V. |title=Двоеданничество в Сибири XVII – 60-е. гг. XIX в. |date=2002 |publisher=Boronin, O.V., Edited by V.A. Moiseev. - Barnaul, 2002 |location=Barnaul |publication-date=2002 |pages=83 |language=ru |trans-title=Double tribute in Siberia XVII - 60s. XIX century Oleg Valerievich Boronin}}</ref> 1709 онд Зүүнгарууд Баяруг Тайжийн удирдлага дор Кузнецкийг дахин довтлон, Бий, [[Катунь гол|Катун]] голуудын хооронд аян дайнд оролцов. Энэ нь Бий, Катун голуудын хоорондох бэхлэлтийг бүслэн сүйтгэв.<ref>{{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia. Vol. 5: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO Publishing |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |page=180}}</ref> Хожим нь 4,000 орчим морин цэрэгтэй Зүүнгарууд аян дайнаа үргэлжлүүлж, Кузнецк дүүргийн хэд хэдэн Оросын тосгоныг дээрэмдэж, тус дүүрэг дэх ойролцоох гарнизонуудыг ялав.<ref>{{Cite journal |last=Boronin |first=Oleg V. |date= |title=Двоеданничество в Сибири XVII - 60-е гг. XIX в. |trans-title=Dual Subordination in Siberia from the 17th to the 1860s |journal=Двоеданничество В Сибири XVII - 60-е Гг. XIX В. |language=ru |volume= |issue= |pages=}}</ref> === Зүүнгарын хаант улсруу хийсэн Оросын экспедицүүд === [[Файл:Inconnu_d'après_J.-M._Nattier,_Portrait_de_Pierre_Ier_(musée_de_l’Ermitage).jpg|left|thumb|272x272px|[[Оросын царьт улс|Оросын хаант улсын]] [[Царь|хаан]], Оросын [[Оросын эзэн хаан|эзэн хаан]] [[I Пётр|I Пётрын]] хөрөг]] 1714 онд дэд хурандаа И.Д. Бухгольц Сант Наталья гэх хөлөг онгоцоос ирсэн [[I Пётр|I Пётрын]] гарын үсэгтэй тушаалуудыг хүлээн авчээ: "Эркет (Яркенд) хотыг эзэлж, [[Амударья]] дагуух [[Бухар]] дахь алтан элсийг эрж хай, мөн [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] дагуу [[Омск]], Железенская, Ямышевская, [[Семей|Семипалатьная]], [[Өскемен|Усть-Каменогорск]] гэсэн цайз руу явж, тэнд отряд цуглуулж, Эрчис мөрний Ямыш нуур руу яв."<ref>{{Cite book |last=Martynov |first=L. |title=Крепость на Оми: Исторический очерк |publisher=Омскоблиздат |year=1939 |location=Omsk |language=ru |trans-title=The Fortress on the Om: A Historical Sketch}}</ref> Тэнд тэрээр өвөлдөө зогсоод, цайз барьж, тэндээ цэрэг үлдээгээд, Яркенд хот руу явах ёстой байв. Эдгээр бүс нутагт [[Алт|алтны]] орд байгаа гэдэгт I Пётрт Сибирийн захирагч, Матвей Гагарин итгүүлжээ. 1715 оны 10-р сарын эхээр Бухгольцын удирдсан отряд Ямышевын давст нуурт хүрч, Оросууд Ямышевын цайзыг барьж эхэлжээ.<ref>{{Cite book |last=Martynov |first=L. |title=Крепость на Оми: Исторический очерк |publisher=Омскоблиздат |year=1939 |location=Omsk |language=ru |trans-title=The Fortress on the Om: A Historical Sketch}}</ref> Хэдэн сарын дараа, 1715 оны 12-р сарын дундуур Бухгольц цааш явалгүй I Пётрт ийм цөөн тооны цэрэгтэй Зүүнгаруудтай тулалдах нь аюултай гэж бичсэн боловч захидал 1716 оны 8-р сарын 7 хүртэл хүрээгүй.<ref>{{Cite encyclopedia|year=1836|title=Бухгольц, Иван Димитриевич|publisher=Тип. А. Плюшара|location=СПб|language=ru}}</ref> [[Файл:Pays_des_calmoucs.gif|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсыг]] дурдсан "[[Халимаг ястан|Калмоук]]"-ын газрын зураг.]] Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын хаант улсын хаан [[Цэвээнравдан]] Бухгольцоос явахыг шаардсан бөгөөд уг шаардлагад Зүүнгарын хаан Оросын цэргүүд гарч ирсэнд сэтгэл дундуур байв. Оросын экспедицийн хүчин уг шаардлагыг хүлээн аваагүй бөгөөд Зүүнгарын хааны ах Их [[Цэрэндондов]] 1716 оны 2-р сарын 9-нд [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүслэн]] 10,000 цэрэгтэй цайз руу довтлоход хүргэсэн юм.<ref>{{Cite book |last=Perdue |first=P.C. |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |date=2005 |publisher=the Belknap press of Harvard university press, Peter C. Perdue |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge |publication-date=2005 |pages=212}}</ref> Цайзын өвлийн бүслэлт эхэлж, Оросын отряд өлсгөлөн, өвчний улмаас 2,300 хүнээ алдсан бөгөөд тусламж, хангамжийг Зүүнгарууд таслан зогсоож, 700 хүний бүрэлдэхүүнтэй цувааг хүнсний цуваа, цалингийн 20,000 рублийн мөнгө, мөн [[Тобольск]], Тара, [[Томск|Томскийн]] 600 худалдаачныг Бухгольц няцаахыг оролдоогүй ч идэвхгүй байдал үзүүлжээ.<ref>{{Cite book |last=Chulkov |first=Mikhail |title=Историческое описание Российской коммерции при всех портах и границах от древних времён до ныне настоящего |publisher=Универ. тип. |year=1785 |volume=3 |location=М. |pages=447 |language=ru |trans-title=Historical Description of Russian Commerce at All Ports and Borders from Ancient Times to the Present}}</ref> 2 сарын дараа Бухгольц цайзыг орхихоос өөр аргагүй болж цайзаас явав. Зүүнгарууд байшин, цэргийн хуарангуудыг нурааж, бэхлэлтийг нураажээ. Цэргийн хангамжийг дээрэмдэж, ердөө 700 хүрэхгүй офицер, энгийн цэрэг үлдсэн бөгөөд тэдний ихэнх нь өвчтэй байсан бөгөөд зарим дайны олзлогдогсдыг сулласан: нэг ламтан, цаазаар авах ялыг гүйцэтгэж байсан комиссар.<ref>{{Cite book |last=Chulkov |first=Mikhail |title=Историческое описание Российской коммерции при всех портах и границах от древних времён до ныне настоящего |publisher=Универ. тип. |year=1785 |volume=3 |location=М. |pages=447 |language=ru |trans-title=Historical Description of Russian Commerce at All Ports and Borders from Ancient Times to the Present}}</ref> Гэсэн хэдий ч тэд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренатыг]] дайны олзлогдогчоор үлдээв. 1719 онд И.М.Лихаревын удирдсан өөр нэг экспедицийг зохион байгуулж, [[Зайсан нуур|Зайсан нуурт]] хүрэв. Гэсэн хэдий ч [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]<nowiki/>гийн удирдлага дор Зүүнгарууд 1720 онд Зайсан нуурт Оросын цэргүүд рүү довтловв<ref>{{Cite book |last=Baabar |first=Unknown |title="History of Mongolia" "From World Power to Soviet Satellite" |date=2000 |publisher=Baabar |pages=84}}</ref> Энэ нь Лихаревыг Тобольск руу буцахад хүргэж,<ref>{{Cite book |title=Российско-казахские отношения в XVI–XIX вв. |language=Russian |trans-title=Russian-Kazakh Relations in the 16th–19th Centuries}}</ref> тулааны дараа Енисей, Эрчис мөрөн дээр Зүүнгар–Оросын хил тогтоов. <ref>{{Cite book |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of Steppes: A History of Central Asia |date=1970 |publisher=RUTGERS UNIVERSITY PRESS |location=New Brunswick |publication-date=1970 |pages=532}}</ref> == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Лавлагаа == {{Reflist}} {{Reflist}} [[Ангилал:Оросын царьт улсын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Оросын түүхэн дэх дайн]] [[Ангилал:18-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:17-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Pages with unreviewed translations]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] dm4fcfpp1nxxns1jqggc5r08svpk19j 0 145654 853011 852889 2026-04-11T16:11:48Z 唐吉訶德的侍從 5036 853011 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Жаоюань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Голын чуулган=== [[Шилийн Голын чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1641 || Дорж || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] sr274yl8ym0sfjldmlntzno93auaqrw 853012 853011 2026-04-11T16:12:37Z 唐吉訶德的侍從 5036 853012 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Жаоюань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Голын чуулган=== [[Шилийн Голын чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга хошуу|Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга хошуу|Авга баруун гарын хошуу]] || 1641 || Дорж || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Шилийн хот|Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] 8arqx7fnpdsi0zsnmjy4oh3g1qivra7 853022 853012 2026-04-11T16:48:10Z 唐吉訶德的侍從 5036 853022 wikitext text/x-wiki [[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]] [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан. ==Шууд хяналттай монгол == *[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]]) *[[Дарьганга]] *[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу *[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]]) *[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу *[[Мянгад]] 1 хошуу *[[Захчин]] *[[Хойт]] *[[Алтайн Урианхай]] *[[Алтан нуурын Урианхай]] *[[Дам монголчууд]] ==Өвөр Монгол== ===Жиримийн чуулган=== [[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхив || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || |- || [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || |- || [[Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || |- || [[Жаоюань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || |- |} ===Зуу Удын чуулган=== [[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || |- || [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || |- || [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || |- || [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || |- || [[Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || |- || [[Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || |- || [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || |- || [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || |- || [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || |- || [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || |- || [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || |- |} ===Зостын чуулган=== [[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || |- || [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || |- || [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || |- || [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || |- || [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || |- |} ===Шилийн Голын чуулган=== [[Шилийн Голын чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || |- || [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || |- || [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || |- || [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || |- || [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || |- || [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || |- || [[Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга баруун гарын хошуу]] || 1641 || Дорж || [[Авга (овог)|Авга]] || |- || [[Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || |- || [[Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || |- |} ===Улаанцавын чуулган=== [[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || |- || [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || |- || [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || |- || [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || |- || [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || |- || [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || |- |} ===Их Зуугийн чуулган=== [[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Ордос зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || |- || [[Отог хошуу|Ордос баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || |- || [[Хангин хошуу|Ордос баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || |- || [[Ордос зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || |- || [[Ордос баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || |- || [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || |- |} ==Гадаад Монгол== ===Хэрлэн Барс хотод чуулган=== [[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || |- || [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Цэцэрлэгийн чуулган=== [[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || |- || [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] || || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] || || [[Зая бандида хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] || || [[Чин сүжигт номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Нарбанчин хутагтын шавь]] || || [[Нарбанчин хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Хамба хутагтын шавь]] || || [[Хамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Наран хутагтын шавь]] || || [[Наран хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Хан уулын чуулган=== [[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || |- || [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] || || [[Жавзандамба хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган=== [[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон |- || [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]<br>(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] || || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Жалханз хутагтын шавь]] || || [[Жалханз хутагт]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- || [[Номун хан хутагтын шавь]] || || [[Бигэрийн Номун хан]] || || [[Тамгатай хутагт]] |- |} ===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган=== [[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || |- || [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || |- || [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || |- || [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || |- || [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Сайн заяатын баруун гарын чуулган=== [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || |- || [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || |- || [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || |- || [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || |- |} ===Үнэн сүсэгтийн чуулган=== ====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган==== [[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- || [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || |- |} ===Чин сэтгэлтийн чуулган=== [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- || [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || |- |} ===Бат сэтгэлтийн чуулган=== [[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || |- || [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- |} ===Хөхнуурын баруун гарын чуулган=== [[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна. {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар |- || [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || |- || [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || |- || [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || |- || [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || |- |} ===Чуулгангүй=== {| class="wikitable" |- ! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар |- || [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || |- || [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || |- || [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон |- || [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗) |- || [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} * {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}} * [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]] * [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]] * {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }} ==Мөн үзэх== *[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]] nwyf14kuu5rpmokv0cda2pvb65bya3s 0 145769 853019 852306 2026-04-11T16:40:23Z Enkhsaihan2005 64429 853019 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дамбын Шоовдор | image = Dambiin Shoovdor.jpg | caption = Шоовдор 1986 онд | office1 = [[Ардын Их Хурал|Ардын Их хурлын]] гишүүн | term_start1 = | term_end1 = | birth_date = 1932 он | birth_place = [[Цагаанчулуут сум]] | death_date = | death_place = | spouse = | children = | alma_mater = | profession = }} Харчин овогт Д.Шоовдор нь 1932 оны намар [[Цагаанчулуут сум|Цагаанчулуут сумын]] Дэлгэр багийн нутаг “Балдангийн худаг” хэмээх газар төрж, 9 нас хүртлээ эцэг эхийн гар дээр өсөж хүмүүжээд 1941 онд [[Цагаанхайрхан сум (Завхан)|Цагаанхайрхан сумын]] бага сургуульд элсэн орж, 1945 онд Шилүүстэй сумын бага сургууль, 1948 онд Завхан аймгийн 7 жилийн сургуулийг төгсөөд багш бэлтгэх 45 хоногийн курст суралцан багшийн ажлын гараагаа эхэлжээ. 1948–1950 онд Шилүүстэй сумын, 1950–1955 онд Отгон сумын, 1955–1956 онд Цагаанчулуут сумын сургуулиудад тус тус багшилжээ. 1957–1960 онд Архангай аймгийн багшийн сургуулийг төгсөж, 1959–1963 он хүртэл Цагаанчуулт сумын сургуульд эрхлэгч, захирал ажилласан. 1963 оноос Өмнөговь аймгийн сургуульд ахуйн эрхлэгч, захирал, 1968 оноос Улаанбаатар хотын намын хорооны дарга, 1971–1973 онд МАХН-ын төв хорооны дэргэдэх намын дээд сургууль, 1975–1987 онд аймгийн намын хорооны боловсон хүчний, 1987–1990 онд намын хянан шалгах комиссын даргаар ажилласан. 1990–2002 онд аймгийн хамдлын хорооны даргаар ажиллажээ. Ажлын үр дүн, гавьяа санаачилгыг нь төр засгаас өндрөөр үнэлж 1983 онд Алтан гадас одон, 1999 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Ардын хувьсгалын 40, 50, 60, 70, 80 жилийн ойн медалиуд, МАХН-ын хамд зүтгэчдийн медалиар шагнажээ. Олон жил багш захирлаар ажилласныг нь үнэлж 2003 онд Цагаанчулуут сумын дунд сургууль үүсгэн байгуулагдсаны 50 жилийн ойгоор Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдгээр шагнажээ. c9n8djy8bub7ph3jzdf6n8fw1xu7tip 0 145863 853018 852922 2026-04-11T16:33:06Z 唐吉訶德的侍從 5036 853018 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaChifengAohan.png|thumb|Уухан хошуу]] '''Уухан хошуу''' (аль эсвэл '''Аохан хошуу''', [[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠠᠤᠬᠠᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|敖汉旗}}) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|ӨМӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]од харьяалагддаг [[хошуу]]. Нийт нутаг дэвсгэр 8294 квадрат километр ба хүн ам 449 мянга (2020 он). ==Түүх== Аохан хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Засаг вангийн хошуу''' байв. 1911 онд тус хошууг Аохан зүүн гарын болон баруун гарын хошуунуудад хуваажээ. Хуучин Аохан хошууг Аохан зүүн гарын хошуу гэж нэрлэсэн. Шинээр байгуулагдсан хошууг Аохан баруун гарын хошуу буюу "Шээрэн вангийн хошуу" гэж нэрлэжээ.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27-30 | language=zh}}</ref> 1937 онд хоёр хошууг нэгтгэж, Аохан хошуу нэртэй нэг хошуу болгосон. {| class="wikitable" |+ Аохан зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Банди || Засаг, төрийн жүн ван || 1636-1647 || |- | Мэргэнбаатар Омбо || Засаг, төрийн жүн ван || 1647-1672 || |- | Жамц || Засаг, төрийн жүн ван || 1672-1708 || |- | Чоймпил || Засаг, төрийн жүн ван || 1708-1750 || |- | Чойжраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1750-1768 || |- | Бадамраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1768-1773 || |- | Балдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэчин || Засаг, төрийн жүн ван || 1773-1783 || |- | Дэжид || Засаг, төрийн жүн ван || 1810-1813 || |- | Дармажирд || Засаг, төрийн жүн ван || 1813-1849 || |- | Лхаваандагдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1849-1873 || |- | Цэдэннуурдөг || Засаг, төрийн жүн ван || 1873-1879 || |- | Дамирандардаг || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1879-1898 || Тэрээр [[Жиньдандаогийн хядлага|Улаан малгайтны бослогыг]] дарахдаа онцгойрч, чин вангийн зэрэг хүртжээ. 1898 онд тэтгэвэрт гарч, 1901 онд [[Бээжин]]д нас баржээ. |- | Lhajalnorzan || Засаг, төрийн жүн ван || 1898-1905 || Тэрээр ширүүн ууртай байсан бөгөөд 1905 онд өөрийн бие хамгаалагчийн гарт амиа алджээ. |- | Гомбожав || Засаг, төрийн жүн ван || 1905-1924 || |- | Фужин Мен Ши (福晋孟氏) || || 1924-1929 || Гомбожавын тэргүүн зэргийн Фужин. Лхажилринчинванбу хэтэрхий залуу байсан тул Фужин Мен Ши түүний өмнөөс хошууг 6 жил захирчээ. |- | Лхажилринчинванбу || Засаг, төрийн жүн ван || 1929-1934 || Хятад нэр: Бао Иньжоу (鮑蔭周). 1934-1939 онд хошуу дарга. |- |} {| class="wikitable" |+ Аохан баруун гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэндонров || Засаг, хошой чин ван || 1911-1931 || 1906 онд сул төрийн жүн ван, 1911 онд Аохан баруун гарын хошууны засаг төрийн жүн ван,<ref name="qingshigao"/>, 1912 онд засаг хошой чин ван |- | Галсанжав || Засаг, төрийн жүн ван || 1931-1938 || Хятад нэр: Бао Чун-И (鲍純一) |} ==Бусад холбогдол== * [[Аохан]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] 0w5r6vpj36yxojaegx54e9p2yn2bd4c 0 145874 853042 852969 2026-04-12T01:24:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 853042 wikitext text/x-wiki '''Хятад-Киргиз-Узбекистан төмөр зам''' буюу '''[[Кашгар]]- [[Андижан]] төмөр зам''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 中吉烏鐵路, [[Киргиз хэл|киргиз.]] ''Кытай — Кыргызстан — Өзбекстан темир жолу,'' [[Узбек хэл|узбек.]] ''Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston temir yo‘li) -''Хятад-Европыг холбох Шинэ Торгоны замын тээврийн системийн нэг хэсэг болох уг төмөр замыг Хятадаас [[Киргиз]] улсын нутгаар дамжуулан, цааш нь [[Туркменистан]], [[Иран]], [[Турк]] улс хүргээд Европын төмөр замын сүлжээнд холбох зориулалттай, 532.53 км урт баригдаж буй төмөр зам юм. Киргизийн Ерөнхийлөгч [[Садыр Жапаров|Садыр Жапаровын]] 2026 оны 3-р сард мэдэгдсэнээр уг төмөр зам 2030 он орчим нээгдэх юм. Энэ төмөр зам нь уулархаг хүнд хэцүү газраар дамжин өнгөрөх бөгөөд энд хэдэн арван хонгил, гүүр баригдаж байгаа бөгөөд үүнд тус бүр нь 12 километрээс урт гурван хонгил баригдаж байна. 1996 оноос хойш Хятад-Киргиз-Узбекстан чиглэлийн төмөр зам (ХКУТЗ) (Киргизийн өмнөд хэсгээр татах төмөр зам) барих төлөвлөгөөг хэлэлцэж ирсэн. 2022 онд Оросын Украинд халдсанаас үүдэн тээврийн сүлжээ тасалдаж өөрчлөгдсөний улмаас уг төсөлд сонирхол татаж эхэлсэн. Тиймээс 2023 оны 1-р сарын 18-нд Узбекистан, Киргизийн Тээврийн яамны төлөөлөгчид болон Хятадын мэргэжилтнүүдийн оролцоотойгоор энэхүү төмөр замын барилгын ажлыг зохицуулах хамтарсан төслийн оффисыг [[Бишкек]] хотод нээсэн. 2024 оны 12-р сарын 27-нд Хятад-Киргизстан-Узбекистан чиглэлийн төмөр замын барилгын ажил эхэлснийг тэмдэглэх ёслол [[Жалал-Абад]] хотод болж, гурван улсын төлөөлөгчид оролцож энэхүү томоохон төслийн шавь тавив. 2025 оны 4-р сарын 29-нд гол төслүүд болох гүүр, хонгилуудын барилгын ажил эхлүүлэх ёслолын ажил болсон. Үүнд тус бүр 12 километрээс дээш урттай Нарын (Жаман-Даван), Коштоба (Казарман), Фергана (Сузак дүүрэг) орчим гурван томоохон хонгилын барилгын ажил эхэлсэн. 2025 оны 12-р сард төслийн зээлийн санхүүжилтийн баримт бичигт албан ёсоор гарын үсэг зурсан байна. [[Дэлхийн Банк|Дэлхийн банк]] болон [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]] нь уг төслийг Киргизийн экспортын хүчин чадал болон бүс нутгийн интеграцчлалд өөрчлөлт оруулах боломжтой гэж тодорхойлсон. == Чиглэл == Киргизстан улсаар дамжин өнгөрөх төмөр замын талаар өргөн хэлэлцүүлгийн дараа "умард" замыг сонгосон байна. Хятадын [[Кашгар]] хотоос (Өмнөд Шинжаан дахь Хятадын төмөр замын төгсгөл), [[Торугарт даваа|Торугарт]] шалган нэвтрүүлэх боомт, Арпа хөндий (Фергана нуруу), дараа нь Кош-Дебе, Макмал тосгонууд, Киргизстаны [[Манас (хот)|Жалал-Абад]] хотоор дамжин өнгөрөх юм. Энэ зам нь Киргизстаны өндөрлөг газар болон Хятадын хил орчмын бүс нутгаар дайран өнгөрч байгаа юм. Узбекистанд ямар ч барилга байгууламж барихгүй. Узбекистаныг уг замын нэрэнд Хятад руу чиглэсэн богино төмөр замын маршрутад сонирхолтой тал, барилгын ажилд оролцогч гэж дурдсан байдаг. Сүүлийн үеийн мэдээллээр төмөр замын урт 532.53 км байх бөгөөд үүний 158.04 км нь Хятадын "[[Кашгар]] - [[Торугарт даваа|Торугарт]]"-ын нутаг дэвсгэр, 304.94 км нь Киргизын өмнөд нутаг дэвсгэрээр Узбекийн хил хүртэл баригдах юм. Батлагдсан техник эдийн засгийн үндэслэлээр Киргизийн хэсэг нь дизель зүтгүүрийн зүтгүүрийг ашигладаг нэг чиглэлтэй төмөр зам байх бөгөөд дараа нь цахилгаанжуулах боломжтой болох юм. Төслийн дагуу шугамын хурд нь 120 км/цаг байх ажээ. Хятад, Киргизийн төмөр замын цариг өөр учраас хил дээр Торугарт боомт дээр вагоны дугуй солих ажил нэмэгдэж байгаа юм. Төсөлд улсын хил дээрх 2 өртөө, Макмалын нэг дамжуулалтын өртөө, 4 завсрын өртөө, 13 нэвтрүүлэх цэг зэрэг 20 өртөө барих ажил тусгагдсан байна. Мөн нийт 16 км урттай 48 гүүр, нийт 103 км урттай 27 хонгил барих ажил мөн төсөлд тусгагдсан байна. == Эдийн засгийн үзүүлэлтүүд == 2003 онд Хятад улс төмөр замын урьдчилсан техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулахад 20 сая юань (2.4 сая ам.доллар) хуваарилсан. Урьдчилсан техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулсан Хятадын мэргэжилтнүүд шинэ маршрутын одоо байгаа тээврийн коридоруудаас хэд хэдэн давуу талыг тэмдэглэжээ: шинэ маршрут нь одоо байгаа тээврийн коридороос 900 гаруй км богино бөгөөд төмөр замыг барьснаар Төв Азийн орнуудын хоорондох тээврийн холбоог сайжруулж, далайд гарахад таатай нөхцөл бүрдэх болох ажээ. Урьдчилсан тооцоогоор Киргиз улс нутаг дэвсгэрээрээ дамжин өнгөрөх ачаа тээврээс 1 жилд ойролцоогоор 200 сая ам.долларын орлого олох болно. Хамгийн нарийвчилсан тооцоогоор Киргиз улсын дотоодын ачаа тээврийн хэмжээ 5%-иас хэтрэхгүй байх болно гэсэн тооцоо байдаг. 2022 оны 9-р сарын 17-нд [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын]] Дээд хэмжээний уулзалтын үеэр гурван талт хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан боловч тухайн үед санхүүжилтийн асуудлыг хараахан шийдээгүй байжээ. Киргиз дамжин өнгөрөх төмөр замыг барих өртөг 1.34 тэрбум ам.доллар гэж тооцоолж байна. Киргизстан энэ чиглэлд дотоодын санхүүжилтгүй тул барилгын ажлыг Хятад улс санхүүжүүлнэ гэж үзэж байна. 2024 онд төслийн өртөг 8 тэрбум ам.доллар гэж мэдээлэгдсэн. 2025 онд зээлийн гэрээнд гарын үсэг зурах ёслолын үеэр уг төслийн өртөг нь '''4.7 тэрбум''' ам.доллар болно гэж мэдэгдсэн байна. huaahwzbcxu6qx911m9n9jqf9grcd3j 0 145885 853020 2026-04-11T16:44:59Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Жарууд зүүн гарын хошуу''' - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1935 онд Жарууд зүүн гарын болон [[Жарууд баруун гарын хошуу|баруун гарын хошуу]]г нэгтгэж, [[Жарууд хошуу]] нэртэй нэг хошуу болгосон. == Түүх == {| class="wikitable" |+ Баарин зүүн гарын хошууны заса..." 853020 wikitext text/x-wiki '''Жарууд зүүн гарын хошуу''' - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1935 онд Жарууд зүүн гарын болон [[Жарууд баруун гарын хошуу|баруун гарын хошуу]]г нэгтгэж, [[Жарууд хошуу]] нэртэй нэг хошуу болгосон. == Түүх == {| class="wikitable" |+ Баарин зүүн гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Санжижав || Засаг, төрийн бэйл || 1648-1653 || |- | Kitad || Засаг, төрийн бэйл || 1653-1656 || |- | Jambu || Засаг, төрийн бэйл || 1656-1690 || |- | Biruv-a || Засаг, төрийн бэйл || 1690-1734 || |- | Соном || Засаг, төрийн бэйл || 1734-1760 || |- | Sildar-a || Засаг, төрийн бэйл || 1760-1778 || |- | Гомбожав || Засаг, төрийн бэйл || 1778-1783 || |- | Дэчин || Засаг, төрийн бэйл || 1783-1818 || |- | Бумсэрэн || Засаг, төрийн бэйл || 1818-1841 || |- | Сайнжаргал || Засаг, төрийн бэйл || 1841-1867 || |- | Дамиранванжил || Засаг, төрийн бэйл || 1867-1870 || |- | Ринчинноров || Засаг, төрийн бэйл || 1870-1912 || |- | Lavaangbaljid || Засаг, төрийн бэйл || 1912-1935 || |- |} == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] 72jugcypy570uanko9x2q62ur2f7lcl 853021 853020 2026-04-11T16:45:56Z 唐吉訶德的侍從 5036 853021 wikitext text/x-wiki '''Жарууд зүүн гарын хошуу''' - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1935 онд Жарууд зүүн гарын болон [[Жарууд баруун гарын хошуу|баруун гарын хошуу]]г нэгтгэж, [[Жарууд хошуу]] нэртэй нэг хошуу болгосон. == Түүх == {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Санжижав || Засаг, төрийн бэйл || 1648-1653 || |- | Kitad || Засаг, төрийн бэйл || 1653-1656 || |- | Jambu || Засаг, төрийн бэйл || 1656-1690 || |- | Biruv-a || Засаг, төрийн бэйл || 1690-1734 || |- | Соном || Засаг, төрийн бэйл || 1734-1760 || |- | Sildar-a || Засаг, төрийн бэйл || 1760-1778 || |- | Гомбожав || Засаг, төрийн бэйл || 1778-1783 || |- | Дэчин || Засаг, төрийн бэйл || 1783-1818 || |- | Бумсэрэн || Засаг, төрийн бэйл || 1818-1841 || |- | Сайнжаргал || Засаг, төрийн бэйл || 1841-1867 || |- | Дамиранванжил || Засаг, төрийн бэйл || 1867-1870 || |- | Ринчинноров || Засаг, төрийн бэйл || 1870-1912 || |- | Lavaangbaljid || Засаг, төрийн бэйл || 1912-1935 || |- |} == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] nziy8538hznyfkn31c43sb4hnjc7prh 853023 853021 2026-04-11T16:52:35Z 唐吉訶德的侍從 5036 853023 wikitext text/x-wiki '''Жарууд зүүн гарын хошуу''' - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1935 онд Жарууд зүүн гарын болон [[Жарууд баруун гарын хошуу|баруун гарын хошуу]]г нэгтгэж, [[Жарууд хошуу]] нэртэй нэг хошуу болгосон. == Түүх == {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Санжижав || Засаг, төрийн бэйл || 1648-1653 || |- | Kitad || Засаг, төрийн бэйл || 1653-1656 || |- | Jambu || Засаг, төрийн бэйл || 1656-1690 || |- | Biruv-a || Засаг, төрийн бэйл || 1690-1734 || |- | Соном || Засаг, төрийн бэйл || 1734-1760 || |- | Sildar-a || Засаг, төрийн бэйл || 1760-1778 || |- | Гомбожав || Засаг, төрийн бэйл || 1778-1783 || |- | Дэчин || Засаг, төрийн бэйл || 1783-1818 || |- | Бумсэрэн || Засаг, төрийн бэйл || 1818-1841 || |- | Сайнжаргал || Засаг, төрийн бэйл || 1841-1867 || |- | Дамиранванжил || Засаг, төрийн бэйл || 1867-1870 || |- | Ринчинноров || Засаг, төрийн бэйл || 1870-1912 || |- | Lavaangbaljid || Засаг, хошой чин ван || 1912-1935 || 1920 оноос засаг хошой чин ван |- |} == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] 14irikhs049smbhpb8975xmvnouuq6v 853059 853023 2026-04-12T04:46:17Z 唐吉訶德的侍從 5036 853059 wikitext text/x-wiki '''Жарууд зүүн гарын хошуу''' - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1935 онд Жарууд зүүн гарын болон [[Жарууд баруун гарын хошуу|баруун гарын хошуу]]г нэгтгэж, [[Жарууд хошуу]] нэртэй нэг хошуу болгосон. == Түүх == Жарууд зүүн гарын хошууг 1648 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Санжижав || Засаг, төрийн бэйл || 1648-1653 || |- | Kitad || Засаг, төрийн бэйл || 1653-1656 || |- | Jambu || Засаг, төрийн бэйл || 1656-1690 || |- | Biruv-a || Засаг, төрийн бэйл || 1690-1734 || |- | Соном || Засаг, төрийн бэйл || 1734-1760 || |- | Sildar-a || Засаг, төрийн бэйл || 1760-1778 || |- | Гомбожав || Засаг, төрийн бэйл || 1778-1783 || |- | Дэчин || Засаг, төрийн бэйл || 1783-1818 || |- | Бумсэрэн || Засаг, төрийн бэйл || 1818-1841 || |- | Сайнжаргал || Засаг, төрийн бэйл || 1841-1867 || |- | Дамиранванжил || Засаг, төрийн бэйл || 1867-1870 || |- | Ринчинноров || Засаг, төрийн бэйл || 1870-1912 || |- | Lavaangbaljid || Засаг, хошой чин ван || 1912-1935 || 1920 оноос засаг хошой чин ван |- |} == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] 0tfugpnxf64six05ele9pqcim1tsc8r 828 145886 853025 2026-04-11T17:11:13Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Төв Вашинтон', top=38.9135, bottom=38.8725, left=-77.0583, right=-77.0032, image = 'Location map Washington, D.C. central 2.svg' }" 853025 Scribunto text/plain return { name = 'Төв Вашинтон', top=38.9135, bottom=38.8725, left=-77.0583, right=-77.0032, image = 'Location map Washington, D.C. central 2.svg' } 7iwqse38z9u28m31c0iqhrzwtuo1e6h 853026 853025 2026-04-11T17:11:21Z Enkhsaihan2005 64429 853026 Scribunto text/plain return { name = 'Төв Вашингтон', top=38.9135, bottom=38.8725, left=-77.0583, right=-77.0032, image = 'Location map Washington, D.C. central 2.svg' } m27whivqz70t3z2opi0r8pgutghh51p 828 145887 853027 2026-04-11T17:12:15Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Вашинтон хот', top = 38.9375, bottom = 38.8591, left = -77.0886, right = -76.9902, image = 'Location map Washington DC Cleveland Park to Southwest Waterfront.png' }" 853027 Scribunto text/plain return { name = 'Вашинтон хот', top = 38.9375, bottom = 38.8591, left = -77.0886, right = -76.9902, image = 'Location map Washington DC Cleveland Park to Southwest Waterfront.png' } rzupa5iwktkgmh6vmwng7h7mnv5pfz3 2 145888 853035 2026-04-11T17:57:45Z Ясамойла 46597 пачатак 853035 wikitext text/x-wiki Жыву ў Эўропе. omibgah2t62ygsbw0ranqvd4jjqhvpf 853036 853035 2026-04-11T17:59:35Z Ясамойла 46597 допіс 853036 wikitext text/x-wiki {{babel|mn-0|ru-3|en-2|be-3|lt-1|lv-1|bg-1}} Жыву ў Эўропе. pb7mxjezpq32y29ah0djzqziuzfewcy 0 145889 853044 2026-04-12T02:22:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Vostok spacecraft.jpg|thumb]] '''"Восток-1" сансрын хөлөг'''- Зөвлөлтийн "Восток" цуврал хүний жолоодлогтой сансрын хөлөг онгоц бөгөөд дэлхийн тойрог замд хүнийг тээвэрлэсэн дэлхийн анхны сансрын хөлөг юм. Файл:Vostok 1 orbit english.png|thumb|Восток-1 хөлөгийн дэлхийг тойрсон з..." 853044 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vostok spacecraft.jpg|thumb]] '''"Восток-1" сансрын хөлөг'''- Зөвлөлтийн "Восток" цуврал хүний жолоодлогтой сансрын хөлөг онгоц бөгөөд дэлхийн тойрог замд хүнийг тээвэрлэсэн дэлхийн анхны сансрын хөлөг юм. [[Файл:Vostok 1 orbit english.png|thumb|Восток-1 хөлөгийн дэлхийг тойрсон замын зураг.]] 1961 оны 4-р сарын 12-нд Зөвлөлтийн сансрын нисгэгч, Агаарын цэргийн хошууч [[Юрий Гагарин|Юрий Алексеевич Гагарин]] Восток сансрын хөлгөөр дэлхийн анхны хүний жолоодлогтой сансрын нислэгийг хийсэн түүхтэй. Сансрын хөлөг Зөвлөлтийн [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконур]] [[Байконур сансрын нислэгийн төв|сансрын нислэгийн төвөөс]] Москвагийн цагаар өглөөний 9:07 цагт хөөрсөн. Сансрын хөлөг дэлхийг тойрог замаар нэг удаа тойрч, өглөөний 10:53 цагт [[Саратов муж|Саратов мужийн]] Смеловка тосгоны ойролцоо газарджээ. Нислэг 106 минут үргэлжилсэн байна. == Түүх == 1959 оны 5-р сард ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга, ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн цэрэг-үйлдвэрлэлийн асуудлаарх комиссын дарга [[Дмитрий Устинов|Дмитрий Устиновын]] санаачилгаар ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөл "Восток" хүний жолоодлогтой цогцолборыг хэрэгжүүлэх шийдвэр гаргажээ. ЗХУ АНУ-тай сансрын уралдаанд оролцсон нь сансрын хөлгийг хөгжүүлэх явцад хэд хэдэн оновчтой бус боловч энгийн бөгөөд хурдан хэрэгжүүлэх боломжтой шийдлүүдийг сонгоход хүргэсэн. Зарим эд ангиуд хугацаандаа дуусаагүй тул зөөлөн буух зэрэг зарим системийг орхигдуулсан юм. Цаашилбал, баригдаж буй сансрын хөлгийн зураг төслөөс илүүдэл тоормосны системийг мөн хассан. == Хөлөгийн бүтэц == * Хөлөгийн жин 4.725 тонн; * Битүүмжилсэн дотоод биеийн диаметр нь 2.2 м; * Урт (антенн оруулаагүй) нь 4.4 м; * Хамгийн өргөн хэсгийн диаметр нь 2.43 м. == Холбоо == Сансрын нислэгт зориулан тусгайлан хэт богино долгионоор ажилладаг "Заря" сансрын холбооны системийг 1959-1961 онд боловсруулсан байна. Сансрын хөлөг "Заря"-г газрын станцуудаас холдох үед алс холын зайны "Весна" богино долгионы холбооны системийг ашигласан. Сансрын нисгэгчийн биеийн байдлын талаарх мэдээллийг дамжуулахын тулд богино долгионы телеметрийн "Сигнал" системийг ашигласан. Сансрын нисгэгчийн биеийн байдлыг "Селигер" сансрын телевизийн системийг ашиглан хянаж байсан бөгөөд газардах үед Зөвлөлтийн улсын радарын сүлжээг ашигласан. == Түүхэн ач холбогдол == Юрий Гагарины энэхүү нислэгийг [[Христофер Колумб|Христофор Колумбын]] Америкийг нээсэн аялал, эсвэл Жон Алкок, Артур Браун нарын Атлантын далайг гаталсан анхны нислэг зэрэг түүхэн үйл явдлуудтай харьцуулдаг байна. Зөвлөлт Холбоот Улсад анхны хүнтэй сансрын нислэгийг амжилттай хэрэгжүүлсэн нь АНУ-ын эсрэг [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] томоохон ялалт гэж тооцогддог байв. 1961 оны 4-р сарын 12-нд Восток сансрын хөлгийг хөөргөсөн нь ЗХУ-ын өндөр техникийн болон шинжлэх ухааны түвшинг баталгаажуулан харуулж, АНУ-ын сансрын хөтөлбөрийн хөгжлийг хурдасгахад хүргэсэн юм. Энэхүү нислэг нь сансарт хүн хэвийн амьдрах боломжийг харуулсан юм. Улмаар Юрий Алексеевич Гагарин дэлхийн хамгийн алдартай хүмүүсийн нэг болжээ. 00l62y88esarbn9n8k4cc8r2uuo3uts 0 145890 853051 2026-04-12T03:37:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Сансрын нисгэгч''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Astronaut,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Космона́вт'') гэдэг нь сансрын нислэгийн үеэр сансрын технологийг туршиж, ажиллуулдаг хүнийг хэлнэ. Мөн сансрын хөлгийн удирдагч буюу багийн гишүүнээр ажиллахын тулд ​​сансрын нислэгийн х..." 853051 wikitext text/x-wiki '''Сансрын нисгэгч''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Astronaut,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Космона́вт'') гэдэг нь сансрын нислэгийн үеэр сансрын технологийг туршиж, ажиллуулдаг хүнийг хэлнэ. Мөн сансрын хөлгийн удирдагч буюу багийн гишүүнээр ажиллахын тулд ​​сансрын нислэгийн хөтөлбөрөөр сургагдсан, тоноглогдсон, илгээгдсэн хүн юм. Ерөнхийдөө мэргэжлийн сансрын аялагчдад зориулагдсан боловч энэ нэр томьёог заримдаа эрдэмтэд, улс төрчид, сэтгүүлчид, сансрын жуулчид зэрэг сансарт ниссэн хүн бүрт хэрэглэдэг байна. "Сансрын нисгэгч" гэдэг нь техникийн хувьд үндэс угсаа харгалзахгүй бүх сансрын нисгэгчдэд хамаатай. Гэсэн хэдий ч Орос эсвэл Зөвлөлт Холбоот Улсаас илгээсэн сансрын нисгэгчдийг ихэвчлэн "Космонавт" гэж нэрлэдэг ([[Орос хэл|Орос]]. "космос" гэдэг нь "сансар огторгуй" гэсэн утгатай бөгөөд Грекийн "κόσμος" гэдэг үгнээс зээлсэн). Хятадын сансрын нислэгийн харьцангуй сүүлийн үеийн хөгжил нь "тайконавт" ([[Хятад хэл|хятад.]] "tàikōng" (太空) гэдэг нь "сансар огторгуй" гэсэн утгатай) гэсэн нэр томьёог бий болгоход хүргэсэн боловч хэрэглээ нь албан бус бөгөөд гарал үүсэл нь тодорхойгүй байна. 1961 оноос хойш 60 жилийн турш 2021 оны байдлаар 600 гаруй сансрын нисгэгч сансарт ниссэн байна. 2002 он хүртэл сансрын нисгэгчдийг зөвхөн засгийн газрууд, цэргийн болон иргэний сансрын агентлагууд ивээн тэтгэж, сургадаг байжээ. 2004 онд хувийн санхүүжилттэй "SpaceShipOne" сансрын нисгэгчийн шинэ ангилал бий болсон нь "арилжааны сансрын нисгэгч" юм. == Түүхэн баримтууд == * 1961 оны 4-р сарын 12 — [[Юрий Гагарин]] (ЗХУ) Восток-1 сансрын хөлгөөр ниссэн сансрын нисгэгчийн түүхэн дэх анхны хүн болжээ. * 1961 оны 5-р сарын 5 — [[Алан Шепард]] анхны Америкийн "Меркури-3" сансрын хөлгөөр ниссэн сансрын нисгэгч болсон. * 1961 оны 8-р сарын 6 — 25 настай [[Герман Титов]] (ЗХУ) Восток- 2 сансрын хөлгөөр ниссэн хамгийн залуу сансрын нисгэгч болжээ. Энэ бол 24 цагаас дээш үргэлжилсэн анхны сансрын нислэг байв. Энэ нь мөн сансрын нисгэгч таталцлын хүчгүй байдалд анх удаа унтсан тохиолдол байв. * 1962 оны 2-р сарын 20 — FAI-ийн мэдээлснээр Жон Гленн "Меркури-6" сансрын хөлгөөр ниссэн анхны Америкийн сансрын нисгэгч болжээ. * 1963 оны 6-р сарын 16 — [[Валентина Терешкова]] (ЗХУ) Восток-6 сансрын хөлгөөр ниссэн анхны эмэгтэй сансрын нисгэгч болжээ. * 1964 оны 10-р сарын 12 — Восход-1 анхны олон суудалтай сансрын хөлөг болсон бөгөөд [[Константин Феоктистов]] дэлхийн анхны цэргийн бус сансрын нисгэгч болжээ. Феоктистов Восход-1 хөлөг онгоцоор нисч, Зөвлөлтийн нам бус цорын ганц сансрын нисгэгч болжээ. * 1965 оны 3-р сарын 18 — [[Алексей Леонов]] сансарт ил гарсан анхны хүн болжээ. Тэрээр "Восход-2" сансрын хөлгөөс гарсан. * 1968 оны 12-р сарын 24 — "Аполло-8" багийн гишүүд болох Фрэнк Борман, Уильям Андерс, Жеймс Ловелл нар сарыг тойрон ниссэн анхны хүмүүс болжээ. * 1969 оны 7-р сарын 20 — "Аполло-11" багийн гишүүд болох [[Нил Армстронг]], [[Эдвин Олдрин]] нар сарны гадаргуу дээр газардсан анхны хүмүүс болжээ. * 1970 оны 4-р сарын 14 — Дэлхийгээс хамгийн хол зайд байсан хүмүүс. Аполло 13 багийнхан 401,056 км зайд хүрсэн. * 1978 оны 3-р сарын 2 — Чехословакийн [[Владимир Ремек]] ЗХУ болон АНУ-ын иргэн биш анхны сансрын нисгэгч болжээ. Ремек Зөвлөлтийн Союз 28 сансрын хөлгөөр сансарт ниссэн. * 1980 оны 7-р сарын 23 — Вьетнамын [[Фам Туан]] Азийн орноос ирсэн анхны сансрын нисгэгч болжээ. Фам Туан Союз 37 хөлгөөр сансарт ниссэн. * 1980 оны 9-р сарын 18 — Кубын Арнальдо Тамайо Мендез Латин Америкийн орноос ирсэн анхны сансрын нисгэгч болжээ. Тамайо Союз 38 хөлгөөр ниссэн. * 1983 оны 8-р сарын 30 — Гуйон Блуфорд анхны Африк гаралтай Америк сансрын нисгэгч болжээ. Блуфорд Челленжер сансрын хөлгөөр сансарт ниссэн. * 1984 оны 7-р сарын 25-нд [[Светлана Савицкая]] сансарт ил гарсан анхны эмэгтэй болжээ. Тэрээр "Салют-7" сансрын станц дээр ажиллахаар Союз Т-12 сансрын хөлгөөс гарсан байна. * 1985 оны 10-р сарын 30 — Сансрын хөлгийн хамгийн том баг буюу найман хүн Challenger сансрын хөлгийн STS-61-A онгоцоор ниссэн. * 1986 оны 1-р сарын 28 — Хэрэв багш Криста МакОлифф нислэгийн 73 секундын дараа Challenger сансрын хөлгийн ослоор нас бараагүй бол анхны Засгийн бус сансрын нисгэгч болох байсан. * 1990 оны 12-р сарын 2 — TBS телевизийн сүлжээний сэтгүүлч [[Тоёохиро Акияма]] анхны төрийн бус сансрын нисгэгч, анхны төлбөртэй сансрын жуулчин, сансарт гарсан анхны Япон хүн болсон. Акияма Союз ТМ-11 сансрын хөлгөөр Мир станц руу нисч, Союз ТМ-10 сансрын хөлгөөр Дэлхий рүү буцаж ирсэн. Токиод төвтэй TBS компани нислэгийн төлбөрт 28 сая доллар төлсөн. * 1994 оны 1-р сарын 8 - 1995 оны 3-р сарын 22 - Сансрын нисгэгч Валерий Поляков сансарт ганц нислэгээр хамгийн удаан хугацаа зарцуулсан. Поляков Союз ТМ-18 сансрын хөлөг болон Мир тойрог замын станцад эмч-сансрын нисгэгч-судлаачаар 437 өдөр, 18 цагийн нислэг хийсэн (эмэгтэйчүүдийн дунд - Кристина Кох, 328 өдөр, 2020 оны 2-р сарын 6). * 1995 оны 6-р сарын 29 - Ганц улсын (Орос) эзэмшдэг сансрын станцын хамгийн том багийн бүрэлдэхүүн болох 10 хүн Мир тойрог замын станцад суурилагдсан. * 1997 оны 11-р сарын 19 - 12-р сарын 5 - Украины иргэн Леонид Каденюк Оросын иргэн биш, хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсаас гаралтай анхны сансрын нисгэгч болжээ. 4i8eq354mpp6sc8o1mjl36we21ruj6j 14 145891 853052 2026-04-12T03:46:55Z Saruul 04 37290 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Монголын засгийн газар]]" 853052 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] 77djruu8w3x1orkotbf295zkk7yxeq0 853057 853052 2026-04-12T04:41:39Z Saruul 04 37290 853057 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] kb0t7vc1lm818hb4iddverjfhjx39wb 0 145892 853053 2026-04-12T04:28:06Z Saruul 04 37290 Хуудас үүсгэв: "{{Short description|Монгол Улсын Засгийн газрын өндөр албан тушаал}} {{Инфобокс албан тушаал | post = Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд | body = | insignia = Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg | insigniasize = 80px | insigniacaption = Засгийн газрын бэлгэдэл | image = Жадамбын..." 853053 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын Засгийн газрын өндөр албан тушаал}} {{Инфобокс албан тушаал | post = Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд | body = | insignia = Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg | insigniasize = 80px | insigniacaption = Засгийн газрын бэлгэдэл | image = Жадамбын Энхбаяр 2025.png | imagesize = 150px | incumbent = [[Жадамбын Энхбаяр]] | incumbentsince = 2026 оны 04 сарын 04 | member_of = [[Монгол Улсын Засгийн газар]] | appointer = [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] | termlength = | constituting_instrument = | precursor = [[БНМАУ]]-ын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга | formation = 1990 оны 09 сарын 26<ref>{{cite book | author=Г.Чулуун | date=2015 | title=Улсын Бага Хурлын товчоон (1990-1992) | location=Улаанбаатар | publisher=Мөнхийн үсэг ХХК | page=125 | isbn=978-99962-3-717-1}}</ref> | first = [[Даваадоржийн Ганболд]] | deputy = Ерөнхий сайдын үүрэг болгосноор Засгийн газрын аль нэг гишүүн | website = {{url|https://med.gov.mn/minister}} }} '''Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд''' нь [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг]] түр эзгүйд түүнийг орлох, үндэсний хөгжлийн бодлого, эдийн засгийн асуудлыг хариуцах чиг үүрэгтэй [[Монгол Улсын Засгийн газар|Монгол Улсын Засгийн газрын]] гишүүн бөгөөд энэ албан тушаалтныг Ерөнхий сайд томилж, чөлөөлнө. Тэргүүн Шадар сайдыг түр эзгүйд түүний үүргийг Ерөнхий сайдын үүрэг болгосон Засгийн газрын аль нэг гишүүн гүйцэтгэнэ.<ref name=хууль>{{cite web| title=Монгол Улсын Засгийн газрын тухай хууль |date=1993-05-06 |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/344 |access-date=2025-03-18}}</ref> Одоо энэ албыг хашиж буй [[Жадамбын Энхбаяр]] нь анх 2025 оны 11 сарын 25-нд томилогдож байсан<ref name=ЖЭ>{{cite web |title=Ж.Энхбаяр, М.Бадамсүрэн сайд нар тангаргаа өргөж байна |url=https://gogo.mn/r/8ljgwg |website=gogo.mn |date=2025-11-25 |access-date=2026-04-12}}</ref> бөгөөд [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын Засгийн газарт]] 2026 оны 04 сарын 04-ний өдөр улиран томилогдсон.<ref>{{cite web |title=Хариуцсан салбараа удирдан манлайлж, авлига, ашиг сонирхлоос ангид ажиллахыг Засгийн газрын гишүүдэд анхааруулав |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/27534 |website=Монгол Улсын Засгийн газар |date=2026-04-04 |access-date=2026-04-12}}</ref> == Хариуцах асуудал == Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд нь [[Эдийн засаг, хөгжлийн яам (Монгол)|Эдийн засаг, хөгжлийн яамыг]] удирдах ба дараах асуудлыг хариуцдаг:<ref name=хууль/> *Хөгжлийн нэгдсэн бодлого, төлөвлөлт; *[[Монголын эдийн засаг|Макро эдийн засгийн]] бодлогын судалгаа, төлөвлөлт; *Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, төлөвлөлт; *Эдийн засгийн гадаад хамтын ажиллагаа, худалдааны нэгдсэн бодлого; *Хөрөнгө оруулалтын нэгдсэн бодлого, төлөвлөлт; *[[Монгол#Аж_үйлдвэр|Аж үйлдвэрийн]] нэгдсэн бодлого, төлөвлөлт; *Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн асуудал; *[[Монголын хүн ам зүй|Хүн амын өсөлтийг]] дэмжих, хүний хөгжлийг хангах нэгдсэн бодлого; *Хүн амын нутагшилт, суурьшлын ерөнхий төлөвлөлт; *Оюуны өмч, патент, зохиогчийн эрхийн асуудал; *[[Чингис хаан Үндэсний баялгийн сан|Үндэсний баялгийн сангийн]] асуудал; *Төрийн үйл ажиллагааны ил тод байдлыг хангах нэгдсэн бодлого; *Төрийн бүтээмж, нээлттэй засаглалын түншлэлийн асуудал; *Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн баримт бичиг, Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хяналт тавих асуудал; *Агаарын бохирдлын эсрэг үйл ажиллагаа хэрэгжүүлэх асуудал. == Түүх == Ерөнхий сайд [[Дашийн Бямбасүрэн]] 1990 оны 09 сарын 24-ний өдөр [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хуралд]] өөрийн Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүний талаар танилцуулахдаа Засгийн газарт олон намын төлөөлөгчдийг оролцуулах, Ерөнхий сайдыг орлох Тэргүүн Шадар сайд, мэргэжлийн асуудал хариуцсан Шадар сайдын албан тушаал бий болгох саналаа илэрхийлжээ. 2 хоногийн дараа Улсын Бага Хурал дээрх албан тушаалуудыг бий болгох шийдвэр гаргаж, [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|Монголын Үндэсний Дэвшлийн Намын]] дарга [[Даваадоржийн Ганболд|Даваадоржийн Ганболдыг]] Тэргүүн Шадар сайдын албан тушаалд томилжээ.<ref>{{cite book | author=Г.Чулуун | date=2015 | title=Улсын Бага Хурлын товчоон (1990-1992) | location=Улаанбаатар | publisher=Мөнхийн үсэг ХХК | page=125, 284 | isbn=978-99962-3-717-1}}</ref> 1992 онд Засгийн газрын бүрэлдэхүүнээс хасагдсан байсан энэ албан тушаалыг [[Санжийн Баяр]], [[Сүхбаатарын Батболд]] нарын тэргүүлсэн хамтарсан Засгийн газрын үед буюу 2008-2012 онд сэргээж, тухайн үеийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намын]] дарга [[Норовын Алтанхуяг|Норовын Алтанхуягийг]] томилов.<ref>{{cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ГИШҮҮДИЙГ ТОМИЛОХ ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=6191 |website=legalinfo.mn |date=2008-09-19 |access-date=2026-04-12}}</ref> 2012 онд Ардчилсан нам Засгийн газраас гарсны дараа хасагдсан байсан<ref>{{cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬД НЭМЭЛТ, ӨӨРЧЛӨЛТ ОРУУЛАХ ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16231007710961&showType=1 |website=legalinfo.mn |date=2012-01-27 |access-date=2026-04-12}}</ref> Тэргүүн Шадар сайдын албыг 2014 онд Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг өөрийн танхимын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг шинэчлэх хүрээнд дахин бий болгох санал гаргасан боловч<ref>{{cite news | author=Э.Оргил | date=2014-10-02 | title=Тэргүүн Шадар сайд ба Шадар сайд гэсэн албан тушаалтай болох санал гаргажээ | url=https://gogo.mn/r/q583m | publisher=gogo.mn | access-date=2026-03-18}}</ref> [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлаас]] дэмжиж шийдвэрлээгүй тул хэрэгжээгүй байна.<ref>{{cite web | title=Монгол Улсын Их Хурлын 2014 оны намрын ээлжит чуулганы 10 дугаар сарын 7-ны өдөр /Мягмар гараг/-ийн нэгдсэн хуралдааны гар тэмдэглэл | url=https://www.parliament.mn/nn/25/ | website=Улсын Их Хурал | date=2014-07-10 | access-date=2026-03-18}}</ref> Уг албан тушаалыг [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулийн]] дараа 2024 оны 07 сарын 10-нд Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд нэрээр дахин сэргээж, Засгийн газарт хамтарсан Ардчилсан намын дарга [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лувсаннямын Гантөмөрийг]] томилсон байна.<ref>{{cite web |title=Монгол Улсын 33 дахь Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ Засгийн газрын гишүүдээ томиллоо |url=https://mongolia.gov.mn/news/view/26998 |website=Монгол Улсын Засгийн газар |date=2024-07-10 |access-date=2026-04-12}}</ref> Засгийн газарт хамтарсан, цөөнх суудалтай намын төлөөлөл томилогдож ирсэн уг албан тушаалд [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн хоёр дахь Засгийн газар]] огцорсноос хойш [[Ням-Осорын Учрал]], Жадамбын Энхбаяр нарын эрх баригч [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] төлөөлөл улс төрчид дараалан томилогдоод байна.<ref>{{cite web |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар танхимын сайд нараа УИХ-д танилцуулж, томиллоо |url=https://itoim.mn/a/2025/06/17/politic/tkf |website=iIoim |date=2025-06-18 |access-date=2026-04-12}}</ref><ref name=ЖЭ /> === Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд нарын жагсаалт === {| class="wikitable" style="line-height:1.4em; text-align:center; border:1px #aaf solid;" |- ! rowspan=2| {{abbr|№|Дугаар}} ! rowspan="2" width="65"| Зураг ! rowspan="2" width="210"| Сайдын нэр<br>{{small|(Төрсөн–нас барсан он)}} ! colspan="3"| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" colspan="2" width="90"| Нам ! rowspan="2"| Засгийн газар ! rowspan="2" colspan="2"| [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]]<br/>{{small|(Бүрэн эрхийн хугацаа)}} |- ! width="85"| {{small|Эхэлсэн}} ! width="85"| {{small|Дууссан{{efn|Хуульд зааснаар шинэ Ерөнхий сайдыг томилсноор өмнөх Засгийн газрын гишүүний бүрэн эрхийн хугацаа дуусгавар болдог.}}}} ! width="85"| {{small|Ажилласан хугацаа}} |- | colspan="11" style="background:#EEEEEE;"| '''[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] Тэргүүн Шадар сайд (1990-1992)'''<br><small>1992 оны 02 сарын 12-ны өдрөөс Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд</small> |- | 1 | [[File:Ganbold Davaadorj Portrait 2.jpg|65px]] | '''[[Даваадоржийн Ганболд]]'''<br/>{{small|(1957 онд төрсөн)}} | class="nowrap"| 1990 оны 09 сарын 26 | class="nowrap"| 1992 оны 07 сарын 21 | style="font-size:95%;"| {{age in years and days|1990|9|26|1992|7|21|sep=and}} | width="1" style="color:inherit;background:{{color box|#144a9e}};"| | [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]] | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};"| | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br/>[[File:Dashiin Byambasüren.png|60px]]<br/>{{small|(1990–1992)}} |- | colspan="11" style="background:#EEEEEE;"| '''[[Монгол Улс|Монгол Улсын]] Тэргүүн Шадар сайд (2008-2012)''' |- | rowspan="2"| 2 | rowspan="2"|[[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|65px]] | rowspan="2"| '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br/>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | rowspan="2"| 2008 оны 09 сарын 19 | rowspan="2"| 2012 оны 01 сарын 20 | rowspan="2" style="font-size:95%;"| {{age in years and days|2008|9|19|2012|1|20|sep=and}} | rowspan="2" width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};"| | rowspan="2"| [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | [[Санжаагийн Баярын хоёр дахь Засгийн газар|Баяр II]] | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};"| | '''[[Санжийн Баяр]]'''<br/>[[File:Sangiyin Bayar.jpg|60px]]<br/>{{small|(2007–2009)}} |- | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]] | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};"| | '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''<br/>[[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|60px]]<br/>{{small|(2009–2012)}} |- | colspan="11" style="background:#EEEEEE;"| '''Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд (2024 оноос)''' |- | 3 | [[File:Luvsannyamyn Gantumur (2024) (cropped).png|65px]] | '''[[Лувсаннямын Гантөмөр]]'''<br/>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | class="nowrap"| 2024 оны 07 сарын 10 | class="nowrap"| 2025 оны 06 сарын 13 | style="font-size:95%;"| {{age in years and days|2024|7|10|2025|6|13|sep=and}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};"| | [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн хоёр дахь Засгийн газар|Оюун-Эрдэнэ II]] | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};"| | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''<br/>[[File:Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg|60px]]<br/>{{small|(2021–2025)}} |- | 4 | [[File:Ням-Осорын Учрал 2025.png|65px]] | '''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br/>{{small|(1987 онд төрсөн)}} | class="nowrap"| 2025 оны 06 сарын 18 | class="nowrap"| 2025 оны 11 сарын 20 | style="font-size:95%;"| {{age in years and days|2025|6|18|2025|11|20|sep=and}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};"| | [[Монгол Ардын Нам|МАН]] | rowspan=2| [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]] | rowspan=2 width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};"| | rowspan=2| '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''<br/>[[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|60px]]<br/>{{small|(2025–2026)}} |- | rowspan=2|5 | rowspan=2|[[File:Жадамбын Энхбаяр 2025.png|65px]] | rowspan=2|'''[[Жадамбын Энхбаяр]]'''<br/>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | class="nowrap"| 2025 оны 11 сарын 25 | class="nowrap"| 2026 оны 03 сарын 30 | style="font-size:95%;"| {{age in years and days|2025|11|25|2026|03|30|sep=and}} | rowspan=2 width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};"| | rowspan=2| [[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- | class="nowrap"| 2026 оны 04 сарын 04 | class="nowrap"| ''Алба хашиж байгаа'' | style="font-size:95%;"| {{age in years and days|2026|04|04|sep=and}} | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]] | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};"| |'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br/>[[File:Ням-Осорын Учрал 2025.png|60px]]<br/>{{small|(2026-одоог хүртэл)}} |} {{notelist}} == Мөн үзэх == *[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] *[[Монгол Улсын Шадар сайд]] *[[Монгол Улсын Засгийн газар]] == Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд| ]] bdxmi3ig0nswb6jenaiz2ctzoz6joat 0 145893 853060 2026-04-12T05:30:53Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Жарууд баруун гарын хошуу''' - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1935 онд [[Жарууд зүүн гарын хошуу|Жарууд зүүн гарын]] болон баруун гарын хошууг нэгтгэж, [[Жарууд хошуу]] нэртэй нэг хошуу болгосон. == Түүх == Жарууд баруун гарын хошууг 1648 онд байгуулж, [..." 853060 wikitext text/x-wiki '''Жарууд баруун гарын хошуу''' - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1935 онд [[Жарууд зүүн гарын хошуу|Жарууд зүүн гарын]] болон баруун гарын хошууг нэгтгэж, [[Жарууд хошуу]] нэртэй нэг хошуу болгосон. == Түүх == Жарууд баруун гарын хошууг 1648 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сангар || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1648-1666 || |- | Bandari || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1666-1668 || |- | Билигт || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1668-1705 || |- | Номун-Лавай || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1705-1708 || |- | Adiša || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1708-1764 || |- | Гүржав || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1764-1770 || |- | Гончигжав || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1770-1773 || |- | Галсан || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1773-1802 || |- | Ганжууржав || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1802-1827 || |- | Sadar || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1827-1854 || |- | Норовринчин || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1854-1869 || |- | Sangba<ref name="sina">{{cite news| url = https://finance.sina.com.cn/jjxw/2025-06-22/doc-infaxhkn1916495.shtml |title = 关于清代扎鲁特右翼旗扎萨克多罗达尔汉贝勒家谱及相关问题|language=zh|date=2025-06-22|publisher=sina.com.cn}}</ref> || Засаг, төрийн Дархан бэйл || 1869-1900 || |- | Dobočai<ref name="sina"/> || Засаг, төрийн Дархан жүн ван || 1902-1912 || 1902 оноос төрийн Дархан бэйл, 1912 оноос төрийн Дархан жүн ван<ref>[[:zh:s:加封卓昭兩盟副盟長銜頭名號令|加封卓昭兩盟副盟長銜頭名號令]]</ref> |- |} == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] f65chqty2ytid72e51s2uc6ikhubssw 10 145894 853074 2026-04-12T08:20:21Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{#switch:{{{denom|}}} <!--CHARISMATIC MOVEMENT--> |[[Charismatic movement]] |[[Charismatic movement|Charismatic]] <!--CHURCH OF ENGLAND (ANGLICANISM)--> |[[Anglican]] |[[Anglican Church of Australia]] |[[Anglican Church of Canada]] |[[Anglican Church in North America]] |[[Anglicanism]] |[[Anglicanism|Anglican]] |[[Church in Wales]] |[[Church of Ireland]] |[[Church of England]] |[[Episcopal Church in the United States of America]] |Episcopal Churc..." 853074 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{{denom|}}} <!--CHARISMATIC MOVEMENT--> |[[Charismatic movement]] |[[Charismatic movement|Charismatic]] <!--CHURCH OF ENGLAND (ANGLICANISM)--> |[[Anglican]] |[[Anglican Church of Australia]] |[[Anglican Church of Canada]] |[[Anglican Church in North America]] |[[Anglicanism]] |[[Anglicanism|Anglican]] |[[Church in Wales]] |[[Church of Ireland]] |[[Church of England]] |[[Episcopal Church in the United States of America]] |[[Episcopal Church in the United States of America|ECUSA]] |[[Episcopal Church in the United States of America|Episcopal]] |[[Episcopal Church (United States)|Episcopal]] |[[Scottish Episcopal Church]] <!--ORTHODOX - ORIENTAL ORTHODOX - COPTIC ORTHODOX--> |[[Coptic]] |[[Coptic Orthodox Church]] |[[Coptic Orthodox Church of Alexandria]] |[[Coptic Orthodox Church of Alexandria|Coptic Orthodox Church]] <!--LUTHERANISM--> |[[Church of Denmark]] |[[Church of Iceland]] |[[Church of Norway]] |[[Church of Sweden]] |[[Church of the Faroe Islands]] |[[Evangelical Lutheran Church in America]] |[[Evangelical Lutheran Church in Lithuania]] |[[Evangelical Lutheran Church of Ingria]] |[[Evangelical Lutheran Church of Finland]] |[[Evangelical Church of the Augsburg Confession in Poland|Lutheran]] |[[Lutheran Church–Missouri Synod]] |[[Lutheran]] |[[Lutheranism]] |[[Lutheranism|Lutheran]] <!--METHODISM--> |[[African Methodist Episcopal]] |[[African Methodist Episcopal Church]] |[[Methodism]] |[[Methodism|Methodist]] |[[Methodist]] |[[Methodist Church of Great Britain]] |[[Primitive Methodism]] |[[Primitive Methodist]] |[[Primitive Methodism|Primitive Methodist]] |[[Primitive Methodist Church]] |[[Primitive Methodist Church|Primitive Methodist]] |[[United Methodist Church]] |[[Wesleyan Church]] |[[Wesleyan Church|Wesleyan Methodist]] <!--PENTECOSTAL--> |[[Pentecostalism|Pentecostal]] |[[Assemblies of God]] |[[Australian Christian Churches]] |[[Elim Pentecostal Church]] |[[Pentecostal]] |[[Pentecostalism]] <!--PRESBYTERIAN and REFORMED--> |[[Bible Presbyterian Church]] |[[Bible-Presbyterian churches (Singapore)]] |[[Church of Scotland]] |[[Conservative Congregational Christian Conference]] |[[ECO (denomination)|ECO: A Covenant Order of Evangelical Presbyterians]] |[[Evangelical Presbyterian Church (United States)]] |[[Presbyterian]] |[[Presbyterian Church in America]] |[[Presbyterian Church in America|Presbyterian]] |[[Presbyterian Church in Canada]] |[[Presbyterian Church in Canada|Presbyterian]] |[[Presbyterian Church (USA)]] |[[Presbyterian Church (USA)|Presbyterian]] |[[Presbyterianism]] |[[Presbyterianism|Presbyterian]] |[[Reformed Christianity|Reformed]] |[[Reformed Church in America]] |[[Reformed Church in the United States]] |[[United Church of Christ]] |[[United Protestant Church of France]] <!--SEVENTH-DAY ADVENTIST CHURCH--> |[[Adventist Church]] |[[Seventh-day Adventist Church]] |[[Seventh-day Adventist Church|Seventh-day Adventist]] = white |#default = black }}</includeonly><noinclude><!--NOTE: Place categories and interwikis in [[Template:Infobox church/font color/doc]].-->{{Documentation}}</noinclude> hj18720o3ksmygthf7t4lq3oeafv0no 10 145895 853075 2026-04-12T08:21:00Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{#switch:{{autolink|{{{denom|}}}}} <!--ANGLICAN/CHURCH OF ENGLAND/EPISCOPAL--> |[[Anglican]] |[[Anglican Church of Australia]] |[[Anglican Church of Canada]] |[[Anglican Church in North America]] |[[Anglicanism]] |[[Anglicanism|Anglican]] |[[Church in Wales]] |[[Church of Ireland]] |[[Church of England]] |[[Episcopal Church in the United States of America]] |[[Episcopal Church in the United States of America|ECUSA]] |Episcopal Church in the Unite..." 853075 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{autolink|{{{denom|}}}}} <!--ANGLICAN/CHURCH OF ENGLAND/EPISCOPAL--> |[[Anglican]] |[[Anglican Church of Australia]] |[[Anglican Church of Canada]] |[[Anglican Church in North America]] |[[Anglicanism]] |[[Anglicanism|Anglican]] |[[Church in Wales]] |[[Church of Ireland]] |[[Church of England]] |[[Episcopal Church in the United States of America]] |[[Episcopal Church in the United States of America|ECUSA]] |[[Episcopal Church in the United States of America|Episcopal]] |[[Episcopal Church (United States)|Episcopal Church]] |[[Episcopal Church (United States)|Episcopal]] |[[Scottish Episcopal Church]] |[[Scottish Episcopal Church|Scottish Episcopal]] = BC50A5 <!--BAPTIST--> |[[American Baptist Churches USA]] |[[American Baptist Churches USA|Baptist]] |[[Baptist]] |[[Baptists|Baptist]] |[[Southern Baptist Convention]] |[[Southern Baptist Convention|Baptist]] = 73C2FB <!--BRETHREN--> |[[Brethren (religious group)|Brethren]] = FF7F00 <!--CATHOLIC--> |[[Armenian Catholic Church]] |[[Catholic]] |[[Catholic Church]] |[[Catholic Church|Catholic]] |[[Catholic Church|Roman Catholic]] |[[Chaldean Catholic Church]] |[[Chaldean Catholic Church|Chaldean Catholic]] |[[Eastern Catholic Churches]] |[[Eastern Catholic Churches|Eastern Catholic]] |[[Latin Rite|Roman Catholic]] |[[Maronite Church]] |[[Maronite Church|Maronite Catholic]] |[[Melkite Greek Catholic Church]] |[[Roman Catholic]] |[[Roman Catholic Church]] |[[Roman Catholic Church|Roman Catholic]] |[[Romanian Church United with Rome, Greek-Catholic|Romanian Greek Catholic]] |[[Ruthenian Greek Catholic Church|Ruthenian Catholic Church]] |[[Syriac Catholic]] |[[Syriac Catholic Church|Syriac Catholic]] |[[Syro-Malabar Catholic Church]] |[[Syro-Malankara Catholic Church]] |[[Ukrainian Greek Catholic Church|Ukrainian Greek Catholic]] = FFCC99 <!--CHARISMATIC--> |[[Charismatic movement]] |[[Charismatic movement|Charismatic]] = FF0000 <!--LUTHERAN--> |[[Church of Denmark]] |[[Church of Iceland]] |[[Church of Norway]] |[[Church of Sweden]] |[[Church of the Faroe Islands]] |[[Evangelical Lutheran Church in America]] |[[Evangelical Lutheran Church in Lithuania]] |[[Evangelical Lutheran Church of Ingria]] |[[Evangelical Lutheran Church of Finland]] |[[Evangelical Church of the Augsburg Confession in Poland|Lutheran]] |[[Lutheran Church–Missouri Synod]] |[[Lutheran]] |[[Lutheranism]] |[[Lutheranism|Lutheran]] = 228B22 <!--METHODIST--> |[[African Methodist Episcopal]] |[[African Methodist Episcopal Church]] |[[Methodism]] |[[Methodism|Methodist]] |[[Methodist]] |[[Methodist Church of Great Britain]] |[[Primitive Methodism]] |[[Primitive Methodist]] |[[Primitive Methodism|Primitive Methodist]] |[[Primitive Methodist Church]] |[[Primitive Methodist Church|Primitive Methodist]] |[[United Methodist Church]] |[[Wesleyan Church]] |[[Wesleyan Church|Wesleyan Methodist]] = CC6666 <!--ORTHODOX - EASTERN ORTHODOX--> |[[Eastern Christianity]] |[[Eastern Christianity|Orthodox]] |[[Eastern Orthodox]] |[[Eastern Orthodox Church]] |[[Eastern Orthodox Church|Eastern Orthodox]] |[[Georgian Orthodox]] |[[Georgian Orthodox Church]] |[[Georgian Orthodox Church|Georgian Orthodox]] |[[Greek Orthodox]] |[[Greek Orthodox Church]] |[[Greek Orthodox Church|Greek Orthodox]] |[[Orthodox Church of Ukraine]] |[[Russian Orthodox]] |[[Russian Orthodox Church]] |[[Russian Orthodox Church|Russian Orthodox]] |[[Serbian Orthodox]] |[[Serbian Orthodox Church]] |[[Serbian Orthodox Church|Serbian Orthodox]] |[[Ukrainian Orthodox Church (Moscow Patriarchate)]] = FFCF00 <!--ORTHODOX - ORIENTAL ORTHODOX--> |[[Armenian Apostolic]] |[[Armenian Apostolic Church]] |[[Armenian Apostolic Church|Armenian Apostolic]] |[[Oriental Orthodox]] |[[Oriental Orthodox Church]] |[[Oriental Orthodox Church|Oriental Orthodox]] |[[Syriac Orthodox]] |[[Syriac Orthodox Church|Syriac Orthodox]] = CCB2FF <!--ORTHODOX - ORIENTAL ORTHODOX - COPTIC ORTHODOX--> |[[Coptic]] |[[Coptic Orthodox Church]] |[[Coptic Orthodox Church of Alexandria]] |[[Coptic Orthodox Church of Alexandria|Coptic Orthodox Church]] = 007BFF <!--PENTECOSTAL--> |[[Assemblies of God]] |[[Australian Christian Churches]] |[[Elim Pentecostal Church]] |[[Pentecostal]] |[[Pentecostalism]] |[[Pentecostalism|Pentecostal]] = C80815 <!--PRE-REFORMATION--> |Pre-Reformation church |[[Protestant Reformation|Pre-Reformation church]] = CA95E4 <!--PRESBYTERIAN/REFORMED--> |[[Bible Presbyterian Church]] |[[Bible-Presbyterian churches (Singapore)]] |[[Church of Scotland]] |[[Conservative Congregational Christian Conference]] |[[ECO (denomination)|ECO: A Covenant Order of Evangelical Presbyterians]] |[[Evangelical Presbyterian Church (United States)]] |[[Presbyterian]] |[[Presbyterian Church in America]] |[[Presbyterian Church in America|Presbyterian]] |[[Presbyterian Church in Canada]] |[[Presbyterian Church in Canada|Presbyterian]] |[[Presbyterian Church (USA)]] |[[Presbyterian Church (USA)|Presbyterian]] |[[Presbyterianism]] |[[Presbyterianism|Presbyterian]] |[[Reformed Christianity|Reformed]] |[[Reformed Church in America]] |[[Reformed Church in the United States]] |[[United Church of Christ]] |[[United Protestant Church of France]]= 0065BD <!--QUAKER (RELIGIOUS SOCIETY OF FRIENDS)--> |[[Quaker]] |[[Religious Society of Friends]] |[[Religious Society of Friends|Quaker]] = EEDC82 <!--SEVENTH-DAY ADVENTIST CHURCH--> |[[Adventist Church]] |[[Seventh-day Adventist Church]] |[[Seventh-day Adventist Church|Seventh-day Adventist]] = 5A864B |#default = CCCC99 }}</includeonly><noinclude><!--NOTE: Place categories in [[Template:Infobox church/denomination/doc]]; interwikis go to Wikidata, thank you!-->{{Documentation}}</noinclude> 844ndmwp2pmgq2qvj84zqhystxhrxpo 853077 853075 2026-04-12T08:23:57Z Enkhsaihan2005 64429 853077 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{autolink|{{{denom|}}}}} <!--ANGLICAN/CHURCH OF ENGLAND/EPISCOPAL--> |[[Anglican]] |[[Anglican Church of Australia]] |[[Anglican Church of Canada]] |[[Anglican Church in North America]] |[[Anglicanism]] |[[Anglicanism|Anglican]] |[[Church in Wales]] |[[Church of Ireland]] |[[Church of England]] |[[Episcopal Church in the United States of America]] |[[Episcopal Church in the United States of America|ECUSA]] |[[Episcopal Church in the United States of America|Episcopal]] |[[Episcopal Church (United States)|Episcopal Church]] |[[Episcopal Church (United States)|Episcopal]] |[[Scottish Episcopal Church]] |[[Scottish Episcopal Church|Scottish Episcopal]] = BC50A5 <!--BAPTIST--> |[[American Baptist Churches USA]] |[[American Baptist Churches USA|Baptist]] |[[Baptist]] |[[Baptists|Baptist]] |[[Southern Baptist Convention]] |[[Southern Baptist Convention|Baptist]] = 73C2FB <!--BRETHREN--> |[[Brethren (religious group)|Brethren]] = FF7F00 <!--CATHOLIC--> |[[Арменийн Католик сүм]] |[[Католик]] |[[Католик сүм]] |[[Католик сүм|Католик]] |[[Католик сүм|Ромын Католик]] |[[Chaldean Catholic Church]] |[[Chaldean Catholic Church|Chaldean Catholic]] |[[Eastern Catholic Churches]] |[[Eastern Catholic Churches|Eastern Catholic]] |[[Latin Rite|Roman Catholic]] |[[Maronite Church]] |[[Maronite Church|Maronite Catholic]] |[[Melkite Greek Catholic Church]] |[[Roman Catholic]] |[[Roman Catholic Church]] |[[Roman Catholic Church|Roman Catholic]] |[[Romanian Church United with Rome, Greek-Catholic|Romanian Greek Catholic]] |[[Ruthenian Greek Catholic Church|Ruthenian Catholic Church]] |[[Syriac Catholic]] |[[Syriac Catholic Church|Syriac Catholic]] |[[Syro-Malabar Catholic Church]] |[[Syro-Malankara Catholic Church]] |[[Ukrainian Greek Catholic Church|Ukrainian Greek Catholic]] = FFCC99 <!--CHARISMATIC--> |[[Charismatic movement]] |[[Charismatic movement|Charismatic]] = FF0000 <!--LUTHERAN--> |[[Church of Denmark]] |[[Church of Iceland]] |[[Church of Norway]] |[[Church of Sweden]] |[[Church of the Faroe Islands]] |[[Evangelical Lutheran Church in America]] |[[Evangelical Lutheran Church in Lithuania]] |[[Evangelical Lutheran Church of Ingria]] |[[Evangelical Lutheran Church of Finland]] |[[Evangelical Church of the Augsburg Confession in Poland|Lutheran]] |[[Lutheran Church–Missouri Synod]] |[[Lutheran]] |[[Lutheranism]] |[[Lutheranism|Lutheran]] = 228B22 <!--METHODIST--> |[[African Methodist Episcopal]] |[[African Methodist Episcopal Church]] |[[Methodism]] |[[Methodism|Methodist]] |[[Methodist]] |[[Methodist Church of Great Britain]] |[[Primitive Methodism]] |[[Primitive Methodist]] |[[Primitive Methodism|Primitive Methodist]] |[[Primitive Methodist Church]] |[[Primitive Methodist Church|Primitive Methodist]] |[[United Methodist Church]] |[[Wesleyan Church]] |[[Wesleyan Church|Wesleyan Methodist]] = CC6666 <!--ORTHODOX - EASTERN ORTHODOX--> |[[Eastern Christianity]] |[[Eastern Christianity|Orthodox]] |[[Eastern Orthodox]] |[[Eastern Orthodox Church]] |[[Eastern Orthodox Church|Eastern Orthodox]] |[[Georgian Orthodox]] |[[Georgian Orthodox Church]] |[[Georgian Orthodox Church|Georgian Orthodox]] |[[Greek Orthodox]] |[[Greek Orthodox Church]] |[[Greek Orthodox Church|Greek Orthodox]] |[[Orthodox Church of Ukraine]] |[[Russian Orthodox]] |[[Russian Orthodox Church]] |[[Russian Orthodox Church|Russian Orthodox]] |[[Serbian Orthodox]] |[[Serbian Orthodox Church]] |[[Serbian Orthodox Church|Serbian Orthodox]] |[[Ukrainian Orthodox Church (Moscow Patriarchate)]] = FFCF00 <!--ORTHODOX - ORIENTAL ORTHODOX--> |[[Armenian Apostolic]] |[[Armenian Apostolic Church]] |[[Armenian Apostolic Church|Armenian Apostolic]] |[[Oriental Orthodox]] |[[Oriental Orthodox Church]] |[[Oriental Orthodox Church|Oriental Orthodox]] |[[Syriac Orthodox]] |[[Syriac Orthodox Church|Syriac Orthodox]] = CCB2FF <!--ORTHODOX - ORIENTAL ORTHODOX - COPTIC ORTHODOX--> |[[Coptic]] |[[Coptic Orthodox Church]] |[[Coptic Orthodox Church of Alexandria]] |[[Coptic Orthodox Church of Alexandria|Coptic Orthodox Church]] = 007BFF <!--PENTECOSTAL--> |[[Assemblies of God]] |[[Australian Christian Churches]] |[[Elim Pentecostal Church]] |[[Pentecostal]] |[[Pentecostalism]] |[[Pentecostalism|Pentecostal]] = C80815 <!--PRE-REFORMATION--> |Pre-Reformation church |[[Protestant Reformation|Pre-Reformation church]] = CA95E4 <!--PRESBYTERIAN/REFORMED--> |[[Bible Presbyterian Church]] |[[Bible-Presbyterian churches (Singapore)]] |[[Church of Scotland]] |[[Conservative Congregational Christian Conference]] |[[ECO (denomination)|ECO: A Covenant Order of Evangelical Presbyterians]] |[[Evangelical Presbyterian Church (United States)]] |[[Presbyterian]] |[[Presbyterian Church in America]] |[[Presbyterian Church in America|Presbyterian]] |[[Presbyterian Church in Canada]] |[[Presbyterian Church in Canada|Presbyterian]] |[[Presbyterian Church (USA)]] |[[Presbyterian Church (USA)|Presbyterian]] |[[Presbyterianism]] |[[Presbyterianism|Presbyterian]] |[[Reformed Christianity|Reformed]] |[[Reformed Church in America]] |[[Reformed Church in the United States]] |[[United Church of Christ]] |[[United Protestant Church of France]]= 0065BD <!--QUAKER (RELIGIOUS SOCIETY OF FRIENDS)--> |[[Quaker]] |[[Religious Society of Friends]] |[[Religious Society of Friends|Quaker]] = EEDC82 <!--SEVENTH-DAY ADVENTIST CHURCH--> |[[Adventist Church]] |[[Seventh-day Adventist Church]] |[[Seventh-day Adventist Church|Seventh-day Adventist]] = 5A864B |#default = CCCC99 }}</includeonly><noinclude><!--NOTE: Place categories in [[Template:Infobox church/denomination/doc]]; interwikis go to Wikidata, thank you!-->{{Documentation}}</noinclude> 57ycc8rk67qmscq79f8m60ebtwu2ugw 10 145896 853076 2026-04-12T08:21:41Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{инфобокс | child = {{lc:{{{embed|}}}}} | bodyclass = vcard | abovestyle = color:{{Инфобокс сүм/font color|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}}; background-color:#{{Инфобокс сүм/denomination|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}} | headerstyle = color:{{Инфобокс сүм/font color|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}}; background..." 853076 wikitext text/x-wiki {{инфобокс | child = {{lc:{{{embed|}}}}} | bodyclass = vcard | abovestyle = color:{{Инфобокс сүм/font color|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}}; background-color:#{{Инфобокс сүм/denomination|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}} | headerstyle = color:{{Инфобокс сүм/font color|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}}; background-color:#{{Инфобокс сүм/denomination|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}} | subheaderstyle = font-weight:bold | autoheaders = yes | above = {{if empty|{{{church name|}}}|{{{building_name|}}}|{{{name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | aboveclass = fn org | subheader1 = {{{fullname|}}} | subheader2 = {{{other name|}}} | subheader3 = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | subheader1class = nickname | subheader2class = nickname | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image|}}}|{{{img|}}}}}|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}|{{{imgsize|}}}}}|upright={{{image_upright|}}}|alt={{if empty|{{{alt|}}}|{{{imagealt|}}}}}}} | caption = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{img capt|}}}|{{{image_caption|}}}}} | imagestyle = {{#if:{{{pushpin map|}}}||border-bottom:1px #aaa solid}} | image2 = {{#if:{{{pushpin map|}}}| {{Location map|{{{pushpin map|}}} |label={{#ifeq: {{lc: {{{pushpin label position|}}} }} | none | | {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} |alt = {{{pushpin map alt|}}} |relief = {{{relief|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |float = center |caption = {{{map caption|}}} |border = infobox |position = {{{pushpin label position|}}} |width = {{if empty|{{{pushpin mapsize|}}}| 250 }} }} }} | image3 = {{#invoke:Infobox mapframe |autoWithCaption |onByDefault={{#if:{{{pushpin map|}}}|no|yes}} |mapframe-type=landmark |mapframe-marker=religious-christian |mapframe-width=250 |mapframe-frame-width=250 |mapframe-wikidata=yes |mapframe-marker-color = #919090 |mapframe-stroke-color = #525252 |mapframe-stroke-width = 3 |mapframe-shape-fill = #dbdbdb |mapframe-caption = {{if empty|{{{church name|}}}|{{{building_name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} | data1 = {{#if:{{{coordinates|}}} |{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:landmark|{{#if:{{{country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{Delink|{{{country}}}}}}}}}}} |}} | label2 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data2 = {{{osgridref|}}} | label3 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data3 = {{#if: {{{osgraw|}}}|{{gbmappingsmall|{{{osgraw}}}|name={{if empty|{{{church_name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}}} | label4 = Location | class4 = label | data4 = {{{location|}}} | label5 = Address | class5 = street-address | data5 = {{{address|}}} | label6 = Country | class6 = category | data6 = {{{country|}}} | label7 = Language{{pluralize from text|{{{language(s)|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class7 = language(s) | data7 = {{{language(s)|}}} | label8 = [[Christian denomination|Denomination]] | class8 = category | data8 = {{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}} | label9 = Previous denomination | data9 = {{{previous denomination|}}} | label10 = [[Sui iuris]] church | data10 = {{{sui iuris church|}}} | label11 = Associations | class11 = category | data11 = {{{associations|}}} | label12 = [[Christian tradition|Tradition]] | class12 = category | data12 = {{{tradition|}}} | label13 = {{#if:{{{religious order|}}}|[[Religious order#Christianity|Religious order]]|[[Religious institute]]}} | class13 = category | data13 = {{if empty|{{{religious order|}}}|{{{religious institute|}}}}} | label14 = [[Churchmanship]] | class14 = category | data14 = {{if empty|{{{churchmanship|}}}|{{{rite|}}}}} | label15 = Membership | data15 = {{{membership|}}} | label16 = Weekly attendance | data16 = {{{attendance|}}} | label17 = Campuses | data17 = {{{campuses|}}} | label18 = Website | data18 = {{{website|}}} <!--HISTORY--> | header20 = History | label21 = Former name{{pluralize from text|{{if empty|{{{former names|}}}|{{{former name|}}}}}|likely=(s)|plural=s}} | class21 = nickname | data21 = {{if empty|{{{former names|}}}|{{{former name|}}}}} | label22 = Authorising [[papal bull]] | data22 = {{if empty|{{{bull date|}}}|{{{bull|}}}}} | label23 = Status | rowclass23 = note | class23 = category | data23 = {{{status|}}} | label24 = Founded | data24 = {{{founded date|}}} | label25 = Founder{{pluralize from text|{{{founder|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data25 = {{{founder|}}} | label26 = [[Dedication of churches|Dedication]] | data26 = {{if empty|{{{dedication|}}}|{{{patron|}}}}} | label27 = Dedicated | data27 = {{{dedicated date|}}} | label28 = Earlier dedication | data28 = {{{earlydedication|}}} | label29 = Other dedication | data29 = {{{otherdedication|}}} | label30 = [[Consecration|Consecrated]] | data30 = {{if empty|{{{consecrated date|}}}|{{{consecration year|}}}|{{{consecration_year|}}}}} | label31 = [[Cult (religious practice)|Cult]]{{pluralize from text|{{{cult|}}}|likely=(s)|plural=s}} present | data31 = {{{cult|}}} | label32 = [[Relic#Christian relics|Relics]] held | data32 = {{{relics|}}} | label33 = Events | data33 = {{{events|}}} | label34 = Past bishop{{pluralize from text|{{{past bishop|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data34 = {{{past bishop|}}} | label35 = Associated people | data35 = {{{people|}}} <!--ARCHITECTURE--> | header40 = Architecture | label41 = Functional status | class41 = category | data41 = {{if empty|{{{functional status|}}}|{{{functional_status|}}}}} | label42 = Heritage designation | class42 = category | data42 = {{{heritage designation|}}} | label43 = Designated | data43 = {{if empty|{{{designated date|}}}|{{{designated|}}}}} | label44 = Previous cathedrals | data44 = {{{previous cathedrals|}}} | label45 = Architect{{pluralize from text|{{{architect|}}}|likely=(s)|plural=s}} | rowclass45 = note | data45 = {{{architect|}}} | label46 = Architectural type | class46 = category | data46 = {{if empty|{{{architectural type|}}}|{{{architectural_type|}}}|{{{architecture_type|}}}}} | label47 = [[Sacred architecture|Style]] | class47 = category | data47 = {{if empty|{{{style|}}}|{{{architecture_style|}}}}} | label48 = Years built | data48 = {{{years built|}}} | label49 = Groundbreaking | data49 = {{{groundbreaking|}}} | label50 = Completed | data50 = {{if empty|{{{completed date|}}}|{{{year completed|}}}|{{{year_completed|}}}}} | label51 = Construction cost | data51 = {{{construction cost|}}} | label52 = Closed | data52 = {{{closed date|}}} | label53 = Demolished | data53 = {{{demolished date|}}} <!--SPECIFICATIONS--> | header60 = Specifications | label61 = Capacity | data61 = {{{capacity|}}} | label62 = Length | data62 = {{{length|}}} | label63 = Nave length | data63 = {{{length nave|}}} | label64 = Choir length | data64 = {{{length choir|}}} | label65 = Width | data65 = {{{width|}}} | label66 = Nave width | data66 = {{{width nave|}}} | label67 = Width across transepts | data67 = {{{width transepts|}}} | label68 = Height | data68 = {{if empty|{{{height|}}}|{{{height max|}}}}} | label69 = Nave height | data69 = {{{height nave|}}} | label70 = Choir height | data70 = {{{height choir|}}} | label71 = Diameter | data71 = {{{diameter|}}} | label72 = Other dimensions | data72 = {{{other dimensions|}}} | label73 = Number of floors | data73 = {{{floor count|}}} | label74 = Floor area | data74 = {{{floor area|}}} | label75 = Number of domes | data75 = {{{dome quantity|}}} | label76 = Dome height (outer) | data76 = {{{dome height outer|}}} | label77 = Dome height (inner) | data77 = {{{dome height inner|}}} | label78 = Dome diameter (outer) | data78 = {{{dome dia outer|}}} | label79 = Dome diameter (inner) | data79 = {{{dome dia inner|}}} | label80 = Number of towers | data80 = {{{tower quantity|}}} | label81 = Tower height | data81 = {{{tower height|}}} | label82 = Number of spires | data82 = {{{spire quantity|}}} | label83 = Spire height | data83 = {{{spire height|}}} | label84 = Materials | data84 = {{{materials|}}} | label85 = Bells | data85 = {{#if: {{{bells|}}}|{{{bells}}} {{#if: {{{bells hung|}}}|({{{bells hung}}}) }} }} | label86 = Tenor bell weight | data86 = {{{bell weight|}}} <!--ADMINISTRATION--> | header90 = Administration | label91 = Division | data91 = {{{division|}}} | label92 = Subdivision | data92 = {{{subdivision|}}} | label93 = District | data93 = {{{district|}}} | label94 = [[Synod]] | data94 = {{{synod|}}} | label95 = [[Presbyterian polity|Presbytery]] | data95 = {{{presbytery|}}} | label96 = [[Episcopal conference]] | data96 = {{{episcopal conference|}}} | label97 = [[Ecclesiastical province|Province]] | data97 = {{{province|}}} | label98 = [[Metropolis (religious jurisdiction)|Metropolis]] | data98 = {{{metropolis|}}} | label99 = [[Diocese|Archdiocese]] | data99 = {{{archdiocese|}}} | label100 = [[Diocese]] | data100 = {{#if:{{{diocese|}}}|{{{diocese}}} {{#if:{{{diocese start|}}}|(since {{{diocese start}}})}} }} | label101 = {{#switch:{{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}|[[United Methodist Church]]|United Methodist Church|Methodist=[[Episcopal area (United Methodist Church)|Episcopal area]]|#default=Episcopal area}} | data101 = {{{episcopalarea|}}} | label102 = [[Archdeacon]]ry | data102 = {{{archdeaconry|}}} | label103 = [[Deanery]] | data103 = {{{deanery|}}} | label104 = Circuit | data104 = {{{circuit|}}} | label105 = [[Benefice]] | data105 = {{{benefice|}}} | label106 = [[Parish]] | rowclass106 = note | data106 = {{{parish|}}} <!--CLERGY--> | header110 = Clergy | label111 = [[Archbishop]] | class111 = agent | data111 = {{{archbishop|}}} | label112 = [[Bishop]]{{pluralize from text|{{{bishop|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class112 = agent | data112 = {{{bishop|}}} | label113 = [[Auxiliary Bishop]]{{pluralize from text|{{{auxiliary bishop|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class113 = agent | data113 = {{{auxiliary bishop|}}} | label114 = [[Cardinal protector]] | class114 = agent | data114 = {{{cardinal protector|}}} | label115 = [[Abbot]] | class115 = agent | data115 = {{{abbot|}}} | label116 = [[Prior (ecclesiastical)|Prior]] | class116 = agent | data116 = {{{prior|}}} | label117 = [[Prior (ecclesiastical)|Subprior]] | class117 = agent | data117 = {{{subprior|}}} | label118 = [[Provost (religion)|Provost]] and [[Rector (ecclesiastical)|rector]] | class118 = agent | data118 = {{{provost-rector|}}} | label119 = [[Exarch]]{{pluralize from text|{{{exarch|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class119 = agent | data119 = {{{exarch|}}} | label120 = [[Provost (religion)|Provost]] | class120 = agent | data120 = {{{provost|}}} | label121 = [[Provost (religion)|Vice-provost]] | class121 = agent | data121 = {{{viceprovost|}}} | label122 = [[Rector (ecclesiastical)|Rector]] | class122 = agent | data122 = {{{rector|}}} | label123 = [[Vicar]]{{pluralize from text|{{{vicar|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class123 = agent | data123 = {{{vicar|}}} | label124 = [[Dean (Christianity)|Dean]] | class124 = agent | data124 = {{{dean|}}} | label125 = Subdean | class125 = agent | data125 = {{{subdean|}}} | label126 = [[Archpriest]] | class126 = agent | data126 = {{{archpriest|}}} | label127 = [[Precentor]] | class127 = agent | data127 = {{{precentor|}}} | label128 = [[Succentor]] | class128 = agent | data128 = {{{succentor|}}} | label129 = [[Chancellor (ecclesiastical)|Chancellor]] | class129 = agent | data129 = {{{chancellor|}}} | label130 = [[Chancellor (ecclesiastical)|Canon Chancellor]] | class130 = agent | data130 = {{{canonchancellor|}}} | label131 = [[Canon (priest)|Canon]]{{pluralize from text|{{{canon|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class131 = agent | data131 = {{{canon|}}} | label132 = [[Canon (priest)|Canon]] [[Pastor]] | class132 = agent | data132 = {{{canonpastor|}}} | label133 = [[Canon (priest)|Canon Missioner]] | class133 = agent | data133 = {{{canonmissioner|}}} | label134 = [[Canon (priest)|Canon Treasurer]] | class134 = agent | data134 = {{{canontreasurer|}}} | label135 = [[Prebendary]] | class135 = agent | data135 = {{{prebendary|}}} | label136 = [[Priest in charge]] | class136 = agent | data136 = {{{priestincharge|}}} | label137 = [[Priest#In Christianity|Priest]]{{pluralize from text|{{{priest|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class137 = agent | data137 = {{{priest|}}} | label138 = [[Priest#In Christianity|{{nowrap|Assistant priest{{pluralize from text|{{{asstpriest|}}}|likely=(s)|plural=s}}}}]] | class138 = agent | data138 = {{{asstpriest|}}} | label139 = [[Title of honor|Honorary]] [[priest#In Christianity|priest]]{{pluralize from text|{{{honpriest|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class139 = agent | data139 = {{{honpriest|}}} | label140 = [[Curate]]{{pluralize from text|{{{curate|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class140 = agent | data140 = {{{curate|}}} | label141 = [[Curate#Anglican Communion|Asst Curate]]{{pluralize from text|{{{asstcurate|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class141 = agent | data141 = {{{asstcurate|}}} | label142 = [[Non-stipendiary minister|NSM]]{{pluralize from text|{{{nonstipendiaryminister|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class142 = agent | data142 = {{{nonstipendiaryminister|}}} | label143 = [[Minister (Christianity)|Minister]]{{pluralize from text|{{{minister|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class143 = agent | data143 = {{{minister|}}} | label144 = Assistant | class144 = agent | data144 = {{{assistant|}}} | label145 = [[Pastor|Senior pastor]]{{pluralize from text|{{{seniorpaster|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class145 = agent | data145 = {{{seniorpastor|}}} | label146 = [[Pastor]]{{pluralize from text|{{{pastor|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class146 = agent | data146 = {{{pastor|}}} | label147 = [[Chaplain]]{{pluralize from text|{{{chaplain|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class147 = agent | data147 = {{{chaplain|}}} | label148 = [[Archdeacon]] | class148 = agent | data148 = {{{archdeacon|}}} | label149 = [[Deacon]]{{pluralize from text|{{{deacon|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class149 = agent | data149 = {{{deacon|}}} | label150 = [[Deaconess]]{{pluralize from text|{{{deaconess|}}}|likely=(es)|plural=es}} | class150 = agent | data150 = {{{deaconess|}}} <!--LAITY--> | header160 = Laity | label161 = [[Reader (liturgy)|Reader]]{{pluralize from text|{{{reader|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class161 = agent | data161 = {{{reader|}}} | label162 = Student intern | class162 = agent | data162 = {{{student intern|}}} | label163 = [[Organist|Organist/Director of music]] | class163 = agent | data163 = {{{organistdom|}}} | label164 = [[Music director|Director of music]] | class164 = agent | data164 = {{{director|}}} | label165 = [[Organist]]{{pluralize from text|{{{organist|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class165 = agent | data165 = {{{organist|}}} | label166 = [[Organ scholar]] | class166 = agent | data166 = {{if empty|{{{organscholar|}}}|{{{organschol|}}}}} | label167 = [[Chapter clerk]] | class167 = agent | data167 = {{{chapterclerk|}}} | label168 = [[Lay member of chapter|Lay member{{pluralize from text|{{{laychapter|}}}|likely=(s)|plural=s}} of chapter]] | data168 = {{{laychapter|}}} | label169 = [[Session clerk]] | class169 = agent | data169 = {{{sessionclerk|}}} | label170 = [[Treasurer]] | class170 = agent | data170 = {{{treasurer|}}} | label171 = [[Churchwarden]]{{pluralize from text|{{{warden|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class171 = agent | data171 = {{{warden|}}} | label172 = [[Verger]] | class172 = agent | data172 = {{{verger|}}} | label173 = [[Business manager]] | data173 = {{{businessmgr|}}} | label174 = [[Liturgy|Liturgy coordinator]] | data174 = {{{liturgycoord|}}} | label175 = Religious education coordinator | data175 = {{{reledu|}}} | label176 = [[Order of Christian Initiation of Adults|OCIA coordinator]] | data176 = {{if empty|{{{rcia|}}}|{{{ocia|}}}}} | label177 = [[Youth ministry|Youth ministry coordinator]] | data177 = {{{youthmin|}}} | label178 = Flower guild | data178 = {{{flowerguild|}}} | label179 = Music group{{pluralize from text|{{{musicgroup|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data179 = {{{musicgroup|}}} | label180 = Parish administrator | data180 = {{{parishadmin|}}} | label181 = Servers' guild | data181 = {{{serversguild|}}} | label182 = Sacristan | data182 = {{{sacristan|}}} <!-- LOGO (no header) --> |header190 = _BLANK_ | data191 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logosize|}}}|sizedefault = 100px | link{{#if:{{{logolink|}}}||_IGNORE}} ={{{logolink|}}} | alt={{{logoalt|}}}}} | data200 = {{if empty|{{{embedded|}}}|{{{module|}}}}} }}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox church with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox church]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| abbot | address | alt | archbishop | archdeacon | archdeaconry | archdiocese | architect | architectural type | architectural_type | architecture_style | architecture_type | archpriest | assistant | associations | asstcurate | asstpriest | attendance | auxiliary bishop | bell weight | bells | bells hung | benefice | bishop | building_name | bull | bull date | businessmgr | campuses | canon | canonchancellor | canonmissioner | canonpastor | canontreasurer | capacity | caption | cardinal protector | chancellor | chaplain | chapterclerk | church name | church_name | churchmanship | circuit | closed date | completed date | consecrated date | consecration year | consecration_year | construction cost | coordinates | country | cult | curate | deacon | deaconess | dean | deanery | dedicated date | dedication | demolished date | denomination | designated | designated date | diameter | diocese | diocese start | director | district | division | dome dia inner | dome dia outer | dome height inner | dome height outer | dome quantity | earlydedication | embed | embedded | episcopal conference | episcopalarea | events | exarch | floor area | floor count | flowerguild | former name | former names | founded date | founder | fullname | functional status | functional_status | groundbreaking | height | height choir | height max | height nave | heritage designation | honpriest | image | image_caption | image_size | image_upright | imagealt | imagesize | img | img capt | imgsize | language(s) | laychapter | length | length choir | length nave | liturgycoord | location | logo | logoalt | logolink | logosize | map caption | materials | membership | metropolis | minister | module | musicgroup | name | native_name | native_name_lang | nonstipendiaryminister | ocia | organist | organistdom | organschol | organscholar | osgraw | osgridref | other dimensions | other name | otherdedication | parish | parishadmin | past bishop | pastor | patron | people | prebendary | precentor | presbytery | previous cathedrals | previous denomination | priest | priestincharge | prior | province | provost | provost-rector | pushpin label position | pushpin map | pushpin map alt | pushpin mapsize | rcia | reader | rector | reledu | relics | relief | religious institute | religious order | religious_affiliation | rite | sacristan | seniorpaster | seniorpastor | serversguild | sessionclerk | spire height | spire quantity | status | student intern | style | subdean | subdivision | subprior | succentor | sui iuris church | synod | tower height | tower quantity | tradition | treasurer | verger | vicar | viceprovost | warden | website | width | width nave | width transepts | year completed | year_completed | years built | youthmin }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox church]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox church with conflicting parameters}} | denomination; religious_affiliation | image; img | image_size; imagesize; imgsize | alt; imagealt | caption; img capt; image_caption | religious order; religious institute | churchmanship; rite | former names; former name | bull date; bull | dedication; patron | consecrated date; consecration year; consecration_year | functional status; functional_status | designated date; designated | architectural type; architectural_type; architecture_type | style; architecture_style | completed date; year completed; year_completed | height; height max | organscholar; organschol | rcia; ocia | embedded; module }}<noinclude> {{documentation}}</noinclude> r0e5992payj8y0qw300tizlofes5a4j 853081 853076 2026-04-12T08:36:35Z Enkhsaihan2005 64429 853081 wikitext text/x-wiki {{инфобокс | child = {{lc:{{{embed|}}}}} | bodyclass = vcard | abovestyle = color:{{Инфобокс сүм/font color|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}}; background-color:#{{Инфобокс сүм/denomination|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}} | headerstyle = color:{{Инфобокс сүм/font color|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}}; background-color:#{{Инфобокс сүм/denomination|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}} | subheaderstyle = font-weight:bold | autoheaders = yes | above = {{if empty|{{{church name|}}}|{{{building_name|}}}|{{{name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | aboveclass = fn org | subheader1 = {{{fullname|}}} | subheader2 = {{{other name|}}} | subheader3 = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | subheader1class = nickname | subheader2class = nickname | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image|}}}|{{{img|}}}}}|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}|{{{imgsize|}}}}}|upright={{{image_upright|}}}|alt={{if empty|{{{alt|}}}|{{{imagealt|}}}}}}} | caption = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{img capt|}}}|{{{image_caption|}}}}} | imagestyle = {{#if:{{{pushpin map|}}}||border-bottom:1px #aaa solid}} | image2 = {{#if:{{{pushpin map|}}}| {{Location map|{{{pushpin map|}}} |label={{#ifeq: {{lc: {{{pushpin label position|}}} }} | none | | {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} |alt = {{{pushpin map alt|}}} |relief = {{{relief|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |float = center |caption = {{{map caption|}}} |border = infobox |position = {{{pushpin label position|}}} |width = {{if empty|{{{pushpin mapsize|}}}| 250 }} }} }} | image3 = {{#invoke:Infobox mapframe |autoWithCaption |onByDefault={{#if:{{{pushpin map|}}}|no|yes}} |mapframe-type=landmark |mapframe-marker=religious-christian |mapframe-width=250 |mapframe-frame-width=250 |mapframe-wikidata=yes |mapframe-marker-color = #919090 |mapframe-stroke-color = #525252 |mapframe-stroke-width = 3 |mapframe-shape-fill = #dbdbdb |mapframe-caption = {{if empty|{{{church name|}}}|{{{building_name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} | data1 = {{#if:{{{coordinates|}}} |{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:landmark|{{#if:{{{country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{Delink|{{{country}}}}}}}}}}} |}} | label2 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data2 = {{{osgridref|}}} | label3 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data3 = {{#if: {{{osgraw|}}}|{{gbmappingsmall|{{{osgraw}}}|name={{if empty|{{{church_name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}}} | label4 = Байршил | class4 = label | data4 = {{{location|}}} | label5 = Хаяг | class5 = street-address | data5 = {{{address|}}} | label6 = Улс | class6 = category | data6 = {{{country|}}} | label7 = Хэл{{pluralize from text|{{{language(s)|}}}|likely=(s)|plural=нүүд}} | class7 = language(s) | data7 = {{{language(s)|}}} | label8 = [[Христийн шашны урсгал|Шашны урсгал]] | class8 = category | data8 = {{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}} | label9 = Өмнөх урсгал | data9 = {{{previous denomination|}}} | label10 = [[Sui iuris|Бие даасан]] сүм | data10 = {{{sui iuris church|}}} | label11 = Холбоод | class11 = category | data11 = {{{associations|}}} | label12 = [[Христийн шашны уламжлал|Уламжлал]] | class12 = category | data12 = {{{tradition|}}} | label13 = {{#if:{{{religious order|}}}|[[Religious order#Christianity|Religious order]]|[[Religious institute]]}} | class13 = category | data13 = {{if empty|{{{religious order|}}}|{{{religious institute|}}}}} | label14 = [[Сүмийн удирдлага]] | class14 = category | data14 = {{if empty|{{{churchmanship|}}}|{{{rite|}}}}} | label15 = Гишүүнчлэл | data15 = {{{membership|}}} | label16 = Долоо хоногийн ирц | data16 = {{{attendance|}}} | label17 = Campuses | data17 = {{{campuses|}}} | label18 = Вэбсайт | data18 = {{{website|}}} <!--HISTORY--> | header20 = Түүх | label21 = Хуучин нэр | class21 = nickname | data21 = {{if empty|{{{former names|}}}|{{{former name|}}}}} | label22 = Authorising [[papal bull]] | data22 = {{if empty|{{{bull date|}}}|{{{bull|}}}}} | label23 = Төлөв | rowclass23 = note | class23 = category | data23 = {{{status|}}} | label24 = Байгуулагдсан | data24 = {{{founded date|}}} | label25 = Үүсгэн байгуулагч{{pluralize from text|{{{founder|}}}|likely=(s)|plural=ид}} | data25 = {{{founder|}}} | label26 = [[Сүмийн адислал|Адислал]] | data26 = {{if empty|{{{dedication|}}}|{{{patron|}}}}} | label27 = Адисласан | data27 = {{{dedicated date|}}} | label28 = Earlier dedication | data28 = {{{earlydedication|}}} | label29 = Other dedication | data29 = {{{otherdedication|}}} | label30 = Ариусласан | data30 = {{if empty|{{{consecrated date|}}}|{{{consecration year|}}}|{{{consecration_year|}}}}} | label31 = [[Cult (religious practice)|Cult]]{{pluralize from text|{{{cult|}}}|likely=(s)|plural=s}} present | data31 = {{{cult|}}} | label32 = [[Relic#Christian relics|Relics]] held | data32 = {{{relics|}}} | label33 = Events | data33 = {{{events|}}} | label34 = Past bishop{{pluralize from text|{{{past bishop|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data34 = {{{past bishop|}}} | label35 = Associated people | data35 = {{{people|}}} <!--ARCHITECTURE--> | header40 = Архитектур | label41 = Functional status | class41 = category | data41 = {{if empty|{{{functional status|}}}|{{{functional_status|}}}}} | label42 = Heritage designation | class42 = category | data42 = {{{heritage designation|}}} | label43 = Designated | data43 = {{if empty|{{{designated date|}}}|{{{designated|}}}}} | label44 = Previous cathedrals | data44 = {{{previous cathedrals|}}} | label45 = Архитектор | rowclass45 = note | data45 = {{{architect|}}} | label46 = Architectural type | class46 = category | data46 = {{if empty|{{{architectural type|}}}|{{{architectural_type|}}}|{{{architecture_type|}}}}} | label47 = [[Ариун архитектур|Хэв маяг]] | class47 = category | data47 = {{if empty|{{{style|}}}|{{{architecture_style|}}}}} | label48 = Years built | data48 = {{{years built|}}} | label49 = Шав тавьсан | data49 = {{{groundbreaking|}}} | label50 = Дууссан | data50 = {{if empty|{{{completed date|}}}|{{{year completed|}}}|{{{year_completed|}}}}} | label51 = Construction cost | data51 = {{{construction cost|}}} | label52 = Closed | data52 = {{{closed date|}}} | label53 = Demolished | data53 = {{{demolished date|}}} <!--SPECIFICATIONS--> | header60 = Үзүүлэлт | label61 = Багтаамж | data61 = {{{capacity|}}} | label62 = Урт | data62 = {{{length|}}} | label63 = Nave length | data63 = {{{length nave|}}} | label64 = Choir length | data64 = {{{length choir|}}} | label65 = Өргөн | data65 = {{{width|}}} | label66 = Nave width | data66 = {{{width nave|}}} | label67 = Width across transepts | data67 = {{{width transepts|}}} | label68 = Өндөр | data68 = {{if empty|{{{height|}}}|{{{height max|}}}}} | label69 = Тулгуур өндөр | data69 = {{{height nave|}}} | label70 = Choir height | data70 = {{{height choir|}}} | label71 = Диаметр | data71 = {{{diameter|}}} | label72 = Other dimensions | data72 = {{{other dimensions|}}} | label73 = Number of floors | data73 = {{{floor count|}}} | label74 = Floor area | data74 = {{{floor area|}}} | label75 = Number of domes | data75 = {{{dome quantity|}}} | label76 = Бөмбөгөр диаметр (гадаад) | data76 = {{{dome height outer|}}} | label77 = Бөмбөгөр диаметр (дотоод) | data77 = {{{dome height inner|}}} | label78 = Dome diameter (outer) | data78 = {{{dome dia outer|}}} | label79 = Dome diameter (inner) | data79 = {{{dome dia inner|}}} | label80 = Number of towers | data80 = {{{tower quantity|}}} | label81 = Tower height | data81 = {{{tower height|}}} | label82 = Number of spires | data82 = {{{spire quantity|}}} | label83 = Spire height | data83 = {{{spire height|}}} | label84 = Materials | data84 = {{{materials|}}} | label85 = Bells | data85 = {{#if: {{{bells|}}}|{{{bells}}} {{#if: {{{bells hung|}}}|({{{bells hung}}}) }} }} | label86 = Tenor bell weight | data86 = {{{bell weight|}}} <!--ADMINISTRATION--> | header90 = Удирдлага | label91 = Division | data91 = {{{division|}}} | label92 = Subdivision | data92 = {{{subdivision|}}} | label93 = District | data93 = {{{district|}}} | label94 = [[Synod]] | data94 = {{{synod|}}} | label95 = [[Presbyterian polity|Presbytery]] | data95 = {{{presbytery|}}} | label96 = [[Episcopal conference]] | data96 = {{{episcopal conference|}}} | label97 = [[Ecclesiastical province|Province]] | data97 = {{{province|}}} | label98 = [[Metropolis (religious jurisdiction)|Metropolis]] | data98 = {{{metropolis|}}} | label99 = [[Diocese|Archdiocese]] | data99 = {{{archdiocese|}}} | label100 = [[Хамбын муж]] | data100 = {{#if:{{{diocese|}}}|{{{diocese}}} {{#if:{{{diocese start|}}}|(since {{{diocese start}}})}} }} | label101 = {{#switch:{{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}|[[United Methodist Church]]|United Methodist Church|Methodist=[[Episcopal area (United Methodist Church)|Episcopal area]]|#default=Episcopal area}} | data101 = {{{episcopalarea|}}} | label102 = [[Archdeacon]]ry | data102 = {{{archdeaconry|}}} | label103 = [[Deanery]] | data103 = {{{deanery|}}} | label104 = Circuit | data104 = {{{circuit|}}} | label105 = [[Benefice]] | data105 = {{{benefice|}}} | label106 = [[Parish]] | rowclass106 = note | data106 = {{{parish|}}} <!--CLERGY--> | header110 = Санваартан | label111 = [[Archbishop]] | class111 = agent | data111 = {{{archbishop|}}} | label112 = [[Bishop]]{{pluralize from text|{{{bishop|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class112 = agent | data112 = {{{bishop|}}} | label113 = [[Auxiliary Bishop]]{{pluralize from text|{{{auxiliary bishop|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class113 = agent | data113 = {{{auxiliary bishop|}}} | label114 = [[Cardinal protector]] | class114 = agent | data114 = {{{cardinal protector|}}} | label115 = [[Abbot]] | class115 = agent | data115 = {{{abbot|}}} | label116 = [[Prior (ecclesiastical)|Prior]] | class116 = agent | data116 = {{{prior|}}} | label117 = [[Prior (ecclesiastical)|Subprior]] | class117 = agent | data117 = {{{subprior|}}} | label118 = [[Provost (religion)|Provost]] and [[Rector (ecclesiastical)|rector]] | class118 = agent | data118 = {{{provost-rector|}}} | label119 = [[Exarch]]{{pluralize from text|{{{exarch|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class119 = agent | data119 = {{{exarch|}}} | label120 = [[Provost (religion)|Provost]] | class120 = agent | data120 = {{{provost|}}} | label121 = [[Provost (religion)|Vice-provost]] | class121 = agent | data121 = {{{viceprovost|}}} | label122 = [[Rector (ecclesiastical)|Rector]] | class122 = agent | data122 = {{{rector|}}} | label123 = [[Vicar]]{{pluralize from text|{{{vicar|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class123 = agent | data123 = {{{vicar|}}} | label124 = [[Dean (Christianity)|Dean]] | class124 = agent | data124 = {{{dean|}}} | label125 = Subdean | class125 = agent | data125 = {{{subdean|}}} | label126 = [[Дээд санваартан]] | class126 = agent | data126 = {{{archpriest|}}} | label127 = [[Precentor]] | class127 = agent | data127 = {{{precentor|}}} | label128 = [[Succentor]] | class128 = agent | data128 = {{{succentor|}}} | label129 = [[Chancellor (ecclesiastical)|Chancellor]] | class129 = agent | data129 = {{{chancellor|}}} | label130 = [[Chancellor (ecclesiastical)|Canon Chancellor]] | class130 = agent | data130 = {{{canonchancellor|}}} | label131 = [[Canon (priest)|Canon]]{{pluralize from text|{{{canon|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class131 = agent | data131 = {{{canon|}}} | label132 = [[Canon (priest)|Canon]] [[Pastor]] | class132 = agent | data132 = {{{canonpastor|}}} | label133 = [[Canon (priest)|Canon Missioner]] | class133 = agent | data133 = {{{canonmissioner|}}} | label134 = [[Canon (priest)|Canon Treasurer]] | class134 = agent | data134 = {{{canontreasurer|}}} | label135 = [[Prebendary]] | class135 = agent | data135 = {{{prebendary|}}} | label136 = [[Priest in charge]] | class136 = agent | data136 = {{{priestincharge|}}} | label137 = [[Priest#In Christianity|Priest]]{{pluralize from text|{{{priest|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class137 = agent | data137 = {{{priest|}}} | label138 = [[Priest#In Christianity|{{nowrap|Assistant priest{{pluralize from text|{{{asstpriest|}}}|likely=(s)|plural=s}}}}]] | class138 = agent | data138 = {{{asstpriest|}}} | label139 = [[Title of honor|Honorary]] [[priest#In Christianity|priest]]{{pluralize from text|{{{honpriest|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class139 = agent | data139 = {{{honpriest|}}} | label140 = [[Curate]]{{pluralize from text|{{{curate|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class140 = agent | data140 = {{{curate|}}} | label141 = [[Curate#Anglican Communion|Asst Curate]]{{pluralize from text|{{{asstcurate|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class141 = agent | data141 = {{{asstcurate|}}} | label142 = [[Non-stipendiary minister|NSM]]{{pluralize from text|{{{nonstipendiaryminister|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class142 = agent | data142 = {{{nonstipendiaryminister|}}} | label143 = [[Minister (Christianity)|Minister]]{{pluralize from text|{{{minister|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class143 = agent | data143 = {{{minister|}}} | label144 = Assistant | class144 = agent | data144 = {{{assistant|}}} | label145 = [[Pastor|Senior pastor]]{{pluralize from text|{{{seniorpaster|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class145 = agent | data145 = {{{seniorpastor|}}} | label146 = [[Pastor]]{{pluralize from text|{{{pastor|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class146 = agent | data146 = {{{pastor|}}} | label147 = [[Chaplain]]{{pluralize from text|{{{chaplain|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class147 = agent | data147 = {{{chaplain|}}} | label148 = [[Archdeacon]] | class148 = agent | data148 = {{{archdeacon|}}} | label149 = [[Deacon]]{{pluralize from text|{{{deacon|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class149 = agent | data149 = {{{deacon|}}} | label150 = [[Deaconess]]{{pluralize from text|{{{deaconess|}}}|likely=(es)|plural=es}} | class150 = agent | data150 = {{{deaconess|}}} <!--LAITY--> | header160 = Laity | label161 = [[Reader (liturgy)|Reader]]{{pluralize from text|{{{reader|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class161 = agent | data161 = {{{reader|}}} | label162 = Student intern | class162 = agent | data162 = {{{student intern|}}} | label163 = [[Organist|Organist/Director of music]] | class163 = agent | data163 = {{{organistdom|}}} | label164 = [[Music director|Director of music]] | class164 = agent | data164 = {{{director|}}} | label165 = [[Organist]]{{pluralize from text|{{{organist|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class165 = agent | data165 = {{{organist|}}} | label166 = [[Organ scholar]] | class166 = agent | data166 = {{if empty|{{{organscholar|}}}|{{{organschol|}}}}} | label167 = [[Chapter clerk]] | class167 = agent | data167 = {{{chapterclerk|}}} | label168 = [[Lay member of chapter|Lay member{{pluralize from text|{{{laychapter|}}}|likely=(s)|plural=s}} of chapter]] | data168 = {{{laychapter|}}} | label169 = [[Session clerk]] | class169 = agent | data169 = {{{sessionclerk|}}} | label170 = [[Treasurer]] | class170 = agent | data170 = {{{treasurer|}}} | label171 = [[Churchwarden]]{{pluralize from text|{{{warden|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class171 = agent | data171 = {{{warden|}}} | label172 = [[Verger]] | class172 = agent | data172 = {{{verger|}}} | label173 = [[Business manager]] | data173 = {{{businessmgr|}}} | label174 = [[Liturgy|Liturgy coordinator]] | data174 = {{{liturgycoord|}}} | label175 = Religious education coordinator | data175 = {{{reledu|}}} | label176 = [[Order of Christian Initiation of Adults|OCIA coordinator]] | data176 = {{if empty|{{{rcia|}}}|{{{ocia|}}}}} | label177 = [[Youth ministry|Youth ministry coordinator]] | data177 = {{{youthmin|}}} | label178 = Flower guild | data178 = {{{flowerguild|}}} | label179 = Music group{{pluralize from text|{{{musicgroup|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data179 = {{{musicgroup|}}} | label180 = Parish administrator | data180 = {{{parishadmin|}}} | label181 = Servers' guild | data181 = {{{serversguild|}}} | label182 = Sacristan | data182 = {{{sacristan|}}} <!-- LOGO (no header) --> |header190 = _BLANK_ | data191 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logosize|}}}|sizedefault = 100px | link{{#if:{{{logolink|}}}||_IGNORE}} ={{{logolink|}}} | alt={{{logoalt|}}}}} | data200 = {{if empty|{{{embedded|}}}|{{{module|}}}}} }}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox church with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox church]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| abbot | address | alt | archbishop | archdeacon | archdeaconry | archdiocese | architect | architectural type | architectural_type | architecture_style | architecture_type | archpriest | assistant | associations | asstcurate | asstpriest | attendance | auxiliary bishop | bell weight | bells | bells hung | benefice | bishop | building_name | bull | bull date | businessmgr | campuses | canon | canonchancellor | canonmissioner | canonpastor | canontreasurer | capacity | caption | cardinal protector | chancellor | chaplain | chapterclerk | church name | church_name | churchmanship | circuit | closed date | completed date | consecrated date | consecration year | consecration_year | construction cost | coordinates | country | cult | curate | deacon | deaconess | dean | deanery | dedicated date | dedication | demolished date | denomination | designated | designated date | diameter | diocese | diocese start | director | district | division | dome dia inner | dome dia outer | dome height inner | dome height outer | dome quantity | earlydedication | embed | embedded | episcopal conference | episcopalarea | events | exarch | floor area | floor count | flowerguild | former name | former names | founded date | founder | fullname | functional status | functional_status | groundbreaking | height | height choir | height max | height nave | heritage designation | honpriest | image | image_caption | image_size | image_upright | imagealt | imagesize | img | img capt | imgsize | language(s) | laychapter | length | length choir | length nave | liturgycoord | location | logo | logoalt | logolink | logosize | map caption | materials | membership | metropolis | minister | module | musicgroup | name | native_name | native_name_lang | nonstipendiaryminister | ocia | organist | organistdom | organschol | organscholar | osgraw | osgridref | other dimensions | other name | otherdedication | parish | parishadmin | past bishop | pastor | patron | people | prebendary | precentor | presbytery | previous cathedrals | previous denomination | priest | priestincharge | prior | province | provost | provost-rector | pushpin label position | pushpin map | pushpin map alt | pushpin mapsize | rcia | reader | rector | reledu | relics | relief | religious institute | religious order | religious_affiliation | rite | sacristan | seniorpaster | seniorpastor | serversguild | sessionclerk | spire height | spire quantity | status | student intern | style | subdean | subdivision | subprior | succentor | sui iuris church | synod | tower height | tower quantity | tradition | treasurer | verger | vicar | viceprovost | warden | website | width | width nave | width transepts | year completed | year_completed | years built | youthmin }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox church]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox church with conflicting parameters}} | denomination; religious_affiliation | image; img | image_size; imagesize; imgsize | alt; imagealt | caption; img capt; image_caption | religious order; religious institute | churchmanship; rite | former names; former name | bull date; bull | dedication; patron | consecrated date; consecration year; consecration_year | functional status; functional_status | designated date; designated | architectural type; architectural_type; architecture_type | style; architecture_style | completed date; year completed; year_completed | height; height max | organscholar; organschol | rcia; ocia | embedded; module }}<noinclude> {{documentation}}</noinclude> k04ugma4ga32dzfqw74bx5tcarxm3ww 853082 853081 2026-04-12T08:37:01Z Enkhsaihan2005 64429 853082 wikitext text/x-wiki {{инфобокс | child = {{lc:{{{embed|}}}}} | bodyclass = vcard | abovestyle = color:{{Инфобокс сүм/font color|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}}; background-color:#{{Инфобокс сүм/denomination|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}} | headerstyle = color:{{Инфобокс сүм/font color|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}}; background-color:#{{Инфобокс сүм/denomination|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}} | subheaderstyle = font-weight:bold | autoheaders = yes | above = {{if empty|{{{church name|}}}|{{{building_name|}}}|{{{name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | aboveclass = fn org | subheader1 = {{{fullname|}}} | subheader2 = {{{other name|}}} | subheader3 = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | subheader1class = nickname | subheader2class = nickname | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image|}}}|{{{img|}}}}}|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}|{{{imgsize|}}}}}|upright={{{image_upright|}}}|alt={{if empty|{{{alt|}}}|{{{imagealt|}}}}}}} | caption = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{img capt|}}}|{{{image_caption|}}}}} | imagestyle = {{#if:{{{pushpin map|}}}||border-bottom:1px #aaa solid}} | image2 = {{#if:{{{pushpin map|}}}| {{Location map|{{{pushpin map|}}} |label={{#ifeq: {{lc: {{{pushpin label position|}}} }} | none | | {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} |alt = {{{pushpin map alt|}}} |relief = {{{relief|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |float = center |caption = {{{map caption|}}} |border = infobox |position = {{{pushpin label position|}}} |width = {{if empty|{{{pushpin mapsize|}}}| 250 }} }} }} | image3 = {{#invoke:Infobox mapframe |autoWithCaption |onByDefault={{#if:{{{pushpin map|}}}|no|yes}} |mapframe-type=landmark |mapframe-marker=religious-christian |mapframe-width=250 |mapframe-frame-width=250 |mapframe-wikidata=yes |mapframe-marker-color = #919090 |mapframe-stroke-color = #525252 |mapframe-stroke-width = 3 |mapframe-shape-fill = #dbdbdb |mapframe-caption = {{if empty|{{{church name|}}}|{{{building_name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} | data1 = {{#if:{{{coordinates|}}} |{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:landmark|{{#if:{{{country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{Delink|{{{country}}}}}}}}}}} |}} | label2 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data2 = {{{osgridref|}}} | label3 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data3 = {{#if: {{{osgraw|}}}|{{gbmappingsmall|{{{osgraw}}}|name={{if empty|{{{church_name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}}} | label4 = Байршил | class4 = label | data4 = {{{location|}}} | label5 = Хаяг | class5 = street-address | data5 = {{{address|}}} | label6 = Улс | class6 = category | data6 = {{{country|}}} | label7 = Хэл{{pluralize from text|{{{language(s)|}}}|likely=(s)|plural=нүүд}} | class7 = language(s) | data7 = {{{language(s)|}}} | label8 = [[Христийн шашны урсгал|Шашны урсгал]] | class8 = category | data8 = {{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}} | label9 = Өмнөх урсгал | data9 = {{{previous denomination|}}} | label10 = [[Sui iuris|Бие даасан]] сүм | data10 = {{{sui iuris church|}}} | label11 = Холбоод | class11 = category | data11 = {{{associations|}}} | label12 = [[Христийн шашны уламжлал|Уламжлал]] | class12 = category | data12 = {{{tradition|}}} | label13 = {{#if:{{{religious order|}}}|[[Religious order#Christianity|Religious order]]|[[Religious institute]]}} | class13 = category | data13 = {{if empty|{{{religious order|}}}|{{{religious institute|}}}}} | label14 = [[Сүмийн удирдлага]] | class14 = category | data14 = {{if empty|{{{churchmanship|}}}|{{{rite|}}}}} | label15 = Гишүүнчлэл | data15 = {{{membership|}}} | label16 = Долоо хоногийн ирц | data16 = {{{attendance|}}} | label17 = Campuses | data17 = {{{campuses|}}} | label18 = Вэбсайт | data18 = {{{website|}}} <!--HISTORY--> | header20 = Түүх | label21 = Хуучин нэр | class21 = nickname | data21 = {{if empty|{{{former names|}}}|{{{former name|}}}}} | label22 = Authorising [[papal bull]] | data22 = {{if empty|{{{bull date|}}}|{{{bull|}}}}} | label23 = Төлөв | rowclass23 = note | class23 = category | data23 = {{{status|}}} | label24 = Байгуулагдсан | data24 = {{{founded date|}}} | label25 = Үүсгэн байгуулагч{{pluralize from text|{{{founder|}}}|likely=(s)|plural=ид}} | data25 = {{{founder|}}} | label26 = [[Сүмийн адислал|Адислал]] | data26 = {{if empty|{{{dedication|}}}|{{{patron|}}}}} | label27 = Адисласан | data27 = {{{dedicated date|}}} | label28 = Earlier dedication | data28 = {{{earlydedication|}}} | label29 = Other dedication | data29 = {{{otherdedication|}}} | label30 = Ариусласан | data30 = {{if empty|{{{consecrated date|}}}|{{{consecration year|}}}|{{{consecration_year|}}}}} | label31 = [[Cult (religious practice)|Cult]]{{pluralize from text|{{{cult|}}}|likely=(s)|plural=s}} present | data31 = {{{cult|}}} | label32 = [[Relic#Christian relics|Relics]] held | data32 = {{{relics|}}} | label33 = Events | data33 = {{{events|}}} | label34 = Past bishop{{pluralize from text|{{{past bishop|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data34 = {{{past bishop|}}} | label35 = Associated people | data35 = {{{people|}}} <!--ARCHITECTURE--> | header40 = Архитектур | label41 = Functional status | class41 = category | data41 = {{if empty|{{{functional status|}}}|{{{functional_status|}}}}} | label42 = Heritage designation | class42 = category | data42 = {{{heritage designation|}}} | label43 = Designated | data43 = {{if empty|{{{designated date|}}}|{{{designated|}}}}} | label44 = Previous cathedrals | data44 = {{{previous cathedrals|}}} | label45 = Архитектор | rowclass45 = note | data45 = {{{architect|}}} | label46 = Architectural type | class46 = category | data46 = {{if empty|{{{architectural type|}}}|{{{architectural_type|}}}|{{{architecture_type|}}}}} | label47 = [[Ариун архитектур|Хэв маяг]] | class47 = category | data47 = {{if empty|{{{style|}}}|{{{architecture_style|}}}}} | label48 = Years built | data48 = {{{years built|}}} | label49 = Шав тавьсан | data49 = {{{groundbreaking|}}} | label50 = Дууссан | data50 = {{if empty|{{{completed date|}}}|{{{year completed|}}}|{{{year_completed|}}}}} | label51 = Construction cost | data51 = {{{construction cost|}}} | label52 = Closed | data52 = {{{closed date|}}} | label53 = Demolished | data53 = {{{demolished date|}}} <!--SPECIFICATIONS--> | header60 = Үзүүлэлт | label61 = Багтаамж | data61 = {{{capacity|}}} | label62 = Урт | data62 = {{{length|}}} | label63 = Nave length | data63 = {{{length nave|}}} | label64 = Choir length | data64 = {{{length choir|}}} | label65 = Өргөн | data65 = {{{width|}}} | label66 = Nave width | data66 = {{{width nave|}}} | label67 = Width across transepts | data67 = {{{width transepts|}}} | label68 = Өндөр | data68 = {{if empty|{{{height|}}}|{{{height max|}}}}} | label69 = Тулгуур өндөр | data69 = {{{height nave|}}} | label70 = Choir height | data70 = {{{height choir|}}} | label71 = Диаметр | data71 = {{{diameter|}}} | label72 = Other dimensions | data72 = {{{other dimensions|}}} | label73 = Number of floors | data73 = {{{floor count|}}} | label74 = Floor area | data74 = {{{floor area|}}} | label75 = Number of domes | data75 = {{{dome quantity|}}} | label76 = Бөмбөгөр диаметр (гадаад) | data76 = {{{dome height outer|}}} | label77 = Бөмбөгөр диаметр (дотоод) | data77 = {{{dome height inner|}}} | label78 = Бөмбөгөр диаметр (гадаад) | data78 = {{{dome dia outer|}}} | label79 = Бөмбөгөр диаметр (дотоод) | data79 = {{{dome dia inner|}}} | label80 = Number of towers | data80 = {{{tower quantity|}}} | label81 = Tower height | data81 = {{{tower height|}}} | label82 = Number of spires | data82 = {{{spire quantity|}}} | label83 = Spire height | data83 = {{{spire height|}}} | label84 = Materials | data84 = {{{materials|}}} | label85 = Bells | data85 = {{#if: {{{bells|}}}|{{{bells}}} {{#if: {{{bells hung|}}}|({{{bells hung}}}) }} }} | label86 = Tenor bell weight | data86 = {{{bell weight|}}} <!--ADMINISTRATION--> | header90 = Удирдлага | label91 = Division | data91 = {{{division|}}} | label92 = Subdivision | data92 = {{{subdivision|}}} | label93 = District | data93 = {{{district|}}} | label94 = [[Synod]] | data94 = {{{synod|}}} | label95 = [[Presbyterian polity|Presbytery]] | data95 = {{{presbytery|}}} | label96 = [[Episcopal conference]] | data96 = {{{episcopal conference|}}} | label97 = [[Ecclesiastical province|Province]] | data97 = {{{province|}}} | label98 = [[Metropolis (religious jurisdiction)|Metropolis]] | data98 = {{{metropolis|}}} | label99 = [[Diocese|Archdiocese]] | data99 = {{{archdiocese|}}} | label100 = [[Хамбын муж]] | data100 = {{#if:{{{diocese|}}}|{{{diocese}}} {{#if:{{{diocese start|}}}|(since {{{diocese start}}})}} }} | label101 = {{#switch:{{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}|[[United Methodist Church]]|United Methodist Church|Methodist=[[Episcopal area (United Methodist Church)|Episcopal area]]|#default=Episcopal area}} | data101 = {{{episcopalarea|}}} | label102 = [[Archdeacon]]ry | data102 = {{{archdeaconry|}}} | label103 = [[Deanery]] | data103 = {{{deanery|}}} | label104 = Circuit | data104 = {{{circuit|}}} | label105 = [[Benefice]] | data105 = {{{benefice|}}} | label106 = [[Parish]] | rowclass106 = note | data106 = {{{parish|}}} <!--CLERGY--> | header110 = Санваартан | label111 = [[Archbishop]] | class111 = agent | data111 = {{{archbishop|}}} | label112 = [[Bishop]]{{pluralize from text|{{{bishop|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class112 = agent | data112 = {{{bishop|}}} | label113 = [[Auxiliary Bishop]]{{pluralize from text|{{{auxiliary bishop|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class113 = agent | data113 = {{{auxiliary bishop|}}} | label114 = [[Cardinal protector]] | class114 = agent | data114 = {{{cardinal protector|}}} | label115 = [[Abbot]] | class115 = agent | data115 = {{{abbot|}}} | label116 = [[Prior (ecclesiastical)|Prior]] | class116 = agent | data116 = {{{prior|}}} | label117 = [[Prior (ecclesiastical)|Subprior]] | class117 = agent | data117 = {{{subprior|}}} | label118 = [[Provost (religion)|Provost]] and [[Rector (ecclesiastical)|rector]] | class118 = agent | data118 = {{{provost-rector|}}} | label119 = [[Exarch]]{{pluralize from text|{{{exarch|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class119 = agent | data119 = {{{exarch|}}} | label120 = [[Provost (religion)|Provost]] | class120 = agent | data120 = {{{provost|}}} | label121 = [[Provost (religion)|Vice-provost]] | class121 = agent | data121 = {{{viceprovost|}}} | label122 = [[Rector (ecclesiastical)|Rector]] | class122 = agent | data122 = {{{rector|}}} | label123 = [[Vicar]]{{pluralize from text|{{{vicar|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class123 = agent | data123 = {{{vicar|}}} | label124 = [[Dean (Christianity)|Dean]] | class124 = agent | data124 = {{{dean|}}} | label125 = Subdean | class125 = agent | data125 = {{{subdean|}}} | label126 = [[Дээд санваартан]] | class126 = agent | data126 = {{{archpriest|}}} | label127 = [[Precentor]] | class127 = agent | data127 = {{{precentor|}}} | label128 = [[Succentor]] | class128 = agent | data128 = {{{succentor|}}} | label129 = [[Chancellor (ecclesiastical)|Chancellor]] | class129 = agent | data129 = {{{chancellor|}}} | label130 = [[Chancellor (ecclesiastical)|Canon Chancellor]] | class130 = agent | data130 = {{{canonchancellor|}}} | label131 = [[Canon (priest)|Canon]]{{pluralize from text|{{{canon|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class131 = agent | data131 = {{{canon|}}} | label132 = [[Canon (priest)|Canon]] [[Pastor]] | class132 = agent | data132 = {{{canonpastor|}}} | label133 = [[Canon (priest)|Canon Missioner]] | class133 = agent | data133 = {{{canonmissioner|}}} | label134 = [[Canon (priest)|Canon Treasurer]] | class134 = agent | data134 = {{{canontreasurer|}}} | label135 = [[Prebendary]] | class135 = agent | data135 = {{{prebendary|}}} | label136 = [[Priest in charge]] | class136 = agent | data136 = {{{priestincharge|}}} | label137 = [[Priest#In Christianity|Priest]]{{pluralize from text|{{{priest|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class137 = agent | data137 = {{{priest|}}} | label138 = [[Priest#In Christianity|{{nowrap|Assistant priest{{pluralize from text|{{{asstpriest|}}}|likely=(s)|plural=s}}}}]] | class138 = agent | data138 = {{{asstpriest|}}} | label139 = [[Title of honor|Honorary]] [[priest#In Christianity|priest]]{{pluralize from text|{{{honpriest|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class139 = agent | data139 = {{{honpriest|}}} | label140 = [[Curate]]{{pluralize from text|{{{curate|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class140 = agent | data140 = {{{curate|}}} | label141 = [[Curate#Anglican Communion|Asst Curate]]{{pluralize from text|{{{asstcurate|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class141 = agent | data141 = {{{asstcurate|}}} | label142 = [[Non-stipendiary minister|NSM]]{{pluralize from text|{{{nonstipendiaryminister|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class142 = agent | data142 = {{{nonstipendiaryminister|}}} | label143 = [[Minister (Christianity)|Minister]]{{pluralize from text|{{{minister|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class143 = agent | data143 = {{{minister|}}} | label144 = Assistant | class144 = agent | data144 = {{{assistant|}}} | label145 = [[Pastor|Senior pastor]]{{pluralize from text|{{{seniorpaster|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class145 = agent | data145 = {{{seniorpastor|}}} | label146 = [[Pastor]]{{pluralize from text|{{{pastor|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class146 = agent | data146 = {{{pastor|}}} | label147 = [[Chaplain]]{{pluralize from text|{{{chaplain|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class147 = agent | data147 = {{{chaplain|}}} | label148 = [[Archdeacon]] | class148 = agent | data148 = {{{archdeacon|}}} | label149 = [[Deacon]]{{pluralize from text|{{{deacon|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class149 = agent | data149 = {{{deacon|}}} | label150 = [[Deaconess]]{{pluralize from text|{{{deaconess|}}}|likely=(es)|plural=es}} | class150 = agent | data150 = {{{deaconess|}}} <!--LAITY--> | header160 = Laity | label161 = [[Reader (liturgy)|Reader]]{{pluralize from text|{{{reader|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class161 = agent | data161 = {{{reader|}}} | label162 = Student intern | class162 = agent | data162 = {{{student intern|}}} | label163 = [[Organist|Organist/Director of music]] | class163 = agent | data163 = {{{organistdom|}}} | label164 = [[Music director|Director of music]] | class164 = agent | data164 = {{{director|}}} | label165 = [[Organist]]{{pluralize from text|{{{organist|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class165 = agent | data165 = {{{organist|}}} | label166 = [[Organ scholar]] | class166 = agent | data166 = {{if empty|{{{organscholar|}}}|{{{organschol|}}}}} | label167 = [[Chapter clerk]] | class167 = agent | data167 = {{{chapterclerk|}}} | label168 = [[Lay member of chapter|Lay member{{pluralize from text|{{{laychapter|}}}|likely=(s)|plural=s}} of chapter]] | data168 = {{{laychapter|}}} | label169 = [[Session clerk]] | class169 = agent | data169 = {{{sessionclerk|}}} | label170 = [[Treasurer]] | class170 = agent | data170 = {{{treasurer|}}} | label171 = [[Churchwarden]]{{pluralize from text|{{{warden|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class171 = agent | data171 = {{{warden|}}} | label172 = [[Verger]] | class172 = agent | data172 = {{{verger|}}} | label173 = [[Business manager]] | data173 = {{{businessmgr|}}} | label174 = [[Liturgy|Liturgy coordinator]] | data174 = {{{liturgycoord|}}} | label175 = Religious education coordinator | data175 = {{{reledu|}}} | label176 = [[Order of Christian Initiation of Adults|OCIA coordinator]] | data176 = {{if empty|{{{rcia|}}}|{{{ocia|}}}}} | label177 = [[Youth ministry|Youth ministry coordinator]] | data177 = {{{youthmin|}}} | label178 = Flower guild | data178 = {{{flowerguild|}}} | label179 = Music group{{pluralize from text|{{{musicgroup|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data179 = {{{musicgroup|}}} | label180 = Parish administrator | data180 = {{{parishadmin|}}} | label181 = Servers' guild | data181 = {{{serversguild|}}} | label182 = Sacristan | data182 = {{{sacristan|}}} <!-- LOGO (no header) --> |header190 = _BLANK_ | data191 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logosize|}}}|sizedefault = 100px | link{{#if:{{{logolink|}}}||_IGNORE}} ={{{logolink|}}} | alt={{{logoalt|}}}}} | data200 = {{if empty|{{{embedded|}}}|{{{module|}}}}} }}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox church with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox church]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| abbot | address | alt | archbishop | archdeacon | archdeaconry | archdiocese | architect | architectural type | architectural_type | architecture_style | architecture_type | archpriest | assistant | associations | asstcurate | asstpriest | attendance | auxiliary bishop | bell weight | bells | bells hung | benefice | bishop | building_name | bull | bull date | businessmgr | campuses | canon | canonchancellor | canonmissioner | canonpastor | canontreasurer | capacity | caption | cardinal protector | chancellor | chaplain | chapterclerk | church name | church_name | churchmanship | circuit | closed date | completed date | consecrated date | consecration year | consecration_year | construction cost | coordinates | country | cult | curate | deacon | deaconess | dean | deanery | dedicated date | dedication | demolished date | denomination | designated | designated date | diameter | diocese | diocese start | director | district | division | dome dia inner | dome dia outer | dome height inner | dome height outer | dome quantity | earlydedication | embed | embedded | episcopal conference | episcopalarea | events | exarch | floor area | floor count | flowerguild | former name | former names | founded date | founder | fullname | functional status | functional_status | groundbreaking | height | height choir | height max | height nave | heritage designation | honpriest | image | image_caption | image_size | image_upright | imagealt | imagesize | img | img capt | imgsize | language(s) | laychapter | length | length choir | length nave | liturgycoord | location | logo | logoalt | logolink | logosize | map caption | materials | membership | metropolis | minister | module | musicgroup | name | native_name | native_name_lang | nonstipendiaryminister | ocia | organist | organistdom | organschol | organscholar | osgraw | osgridref | other dimensions | other name | otherdedication | parish | parishadmin | past bishop | pastor | patron | people | prebendary | precentor | presbytery | previous cathedrals | previous denomination | priest | priestincharge | prior | province | provost | provost-rector | pushpin label position | pushpin map | pushpin map alt | pushpin mapsize | rcia | reader | rector | reledu | relics | relief | religious institute | religious order | religious_affiliation | rite | sacristan | seniorpaster | seniorpastor | serversguild | sessionclerk | spire height | spire quantity | status | student intern | style | subdean | subdivision | subprior | succentor | sui iuris church | synod | tower height | tower quantity | tradition | treasurer | verger | vicar | viceprovost | warden | website | width | width nave | width transepts | year completed | year_completed | years built | youthmin }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox church]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox church with conflicting parameters}} | denomination; religious_affiliation | image; img | image_size; imagesize; imgsize | alt; imagealt | caption; img capt; image_caption | religious order; religious institute | churchmanship; rite | former names; former name | bull date; bull | dedication; patron | consecrated date; consecration year; consecration_year | functional status; functional_status | designated date; designated | architectural type; architectural_type; architecture_type | style; architecture_style | completed date; year completed; year_completed | height; height max | organscholar; organschol | rcia; ocia | embedded; module }}<noinclude> {{documentation}}</noinclude> nlnfwksx7q0c14fmksixq2ts7lnr6h0 853089 853082 2026-04-12T08:59:05Z Enkhsaihan2005 64429 853089 wikitext text/x-wiki {{инфобокс | child = {{lc:{{{embed|}}}}} | bodyclass = vcard | abovestyle = color:{{Инфобокс сүм/font color|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}}; background-color:#{{Инфобокс сүм/denomination|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}} | headerstyle = color:{{Инфобокс сүм/font color|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}}; background-color:#{{Инфобокс сүм/denomination|denom={{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}}} | subheaderstyle = font-weight:bold | autoheaders = yes | above = {{if empty|{{{church name|}}}|{{{building_name|}}}|{{{name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | aboveclass = fn org | subheader1 = {{{fullname|}}} | subheader2 = {{{other name|}}} | subheader3 = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | subheader1class = nickname | subheader2class = nickname | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image|}}}|{{{img|}}}}}|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}|{{{imgsize|}}}}}|upright={{{image_upright|}}}|alt={{if empty|{{{alt|}}}|{{{imagealt|}}}}}}} | caption = {{if empty|{{{caption|}}}|{{{img capt|}}}|{{{image_caption|}}}}} | imagestyle = {{#if:{{{pushpin map|}}}||border-bottom:1px #aaa solid}} | image2 = {{#if:{{{pushpin map|}}}| {{Location map|{{{pushpin map|}}} |label={{#ifeq: {{lc: {{{pushpin label position|}}} }} | none | | {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} |alt = {{{pushpin map alt|}}} |relief = {{{relief|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |float = center |caption = {{{map caption|}}} |border = infobox |position = {{{pushpin label position|}}} |width = {{if empty|{{{pushpin mapsize|}}}| 250 }} }} }} | image3 = {{#invoke:Infobox mapframe |autoWithCaption |onByDefault={{#if:{{{pushpin map|}}}|no|yes}} |mapframe-type=landmark |mapframe-marker=religious-christian |mapframe-width=250 |mapframe-frame-width=250 |mapframe-wikidata=yes |mapframe-marker-color = #919090 |mapframe-stroke-color = #525252 |mapframe-stroke-width = 3 |mapframe-shape-fill = #dbdbdb |mapframe-caption = {{if empty|{{{church name|}}}|{{{building_name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} | data1 = {{#if:{{{coordinates|}}} |{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:landmark|{{#if:{{{country|}}}|region:{{Country abbreviation|{{Delink|{{{country}}}}}}}}}}} |}} | label2 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data2 = {{{osgridref|}}} | label3 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data3 = {{#if: {{{osgraw|}}}|{{gbmappingsmall|{{{osgraw}}}|name={{if empty|{{{church_name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }}}} | label4 = Байршил | class4 = label | data4 = {{{location|}}} | label5 = Хаяг | class5 = street-address | data5 = {{{address|}}} | label6 = Улс | class6 = category | data6 = {{{country|}}} | label7 = Хэл{{pluralize from text|{{{language(s)|}}}|likely=(s)|plural=нүүд}} | class7 = language(s) | data7 = {{{language(s)|}}} | label8 = [[Христийн шашны урсгал|Шашны урсгал]] | class8 = category | data8 = {{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}} | label9 = Өмнөх урсгал | data9 = {{{previous denomination|}}} | label10 = [[Sui iuris|Бие даасан]] сүм | data10 = {{{sui iuris church|}}} | label11 = Холбоод | class11 = category | data11 = {{{associations|}}} | label12 = [[Христийн шашны уламжлал|Уламжлал]] | class12 = category | data12 = {{{tradition|}}} | label13 = {{#if:{{{religious order|}}}|[[Religious order#Christianity|Religious order]]|[[Religious institute]]}} | class13 = category | data13 = {{if empty|{{{religious order|}}}|{{{religious institute|}}}}} | label14 = [[Сүмийн удирдлага]] | class14 = category | data14 = {{if empty|{{{churchmanship|}}}|{{{rite|}}}}} | label15 = Гишүүнчлэл | data15 = {{{membership|}}} | label16 = Долоо хоногийн ирц | data16 = {{{attendance|}}} | label17 = Campuses | data17 = {{{campuses|}}} | label18 = Вэбсайт | data18 = {{{website|}}} <!--HISTORY--> | header20 = Түүх | label21 = Хуучин нэр | class21 = nickname | data21 = {{if empty|{{{former names|}}}|{{{former name|}}}}} | label22 = Authorising [[papal bull]] | data22 = {{if empty|{{{bull date|}}}|{{{bull|}}}}} | label23 = Төлөв | rowclass23 = note | class23 = category | data23 = {{{status|}}} | label24 = Байгуулагдсан | data24 = {{{founded date|}}} | label25 = Үүсгэн байгуулагч{{pluralize from text|{{{founder|}}}|likely=(s)|plural=ид}} | data25 = {{{founder|}}} | label26 = [[Сүмийн адислал|Адислал]] | data26 = {{if empty|{{{dedication|}}}|{{{patron|}}}}} | label27 = Адисласан | data27 = {{{dedicated date|}}} | label28 = Earlier dedication | data28 = {{{earlydedication|}}} | label29 = Other dedication | data29 = {{{otherdedication|}}} | label30 = Ариусгасан | data30 = {{if empty|{{{consecrated date|}}}|{{{consecration year|}}}|{{{consecration_year|}}}}} | label31 = [[Cult (religious practice)|Cult]]{{pluralize from text|{{{cult|}}}|likely=(s)|plural=s}} present | data31 = {{{cult|}}} | label32 = [[Relic#Christian relics|Relics]] held | data32 = {{{relics|}}} | label33 = Events | data33 = {{{events|}}} | label34 = Past bishop{{pluralize from text|{{{past bishop|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data34 = {{{past bishop|}}} | label35 = Associated people | data35 = {{{people|}}} <!--ARCHITECTURE--> | header40 = Архитектур | label41 = Functional status | class41 = category | data41 = {{if empty|{{{functional status|}}}|{{{functional_status|}}}}} | label42 = Heritage designation | class42 = category | data42 = {{{heritage designation|}}} | label43 = Designated | data43 = {{if empty|{{{designated date|}}}|{{{designated|}}}}} | label44 = Previous cathedrals | data44 = {{{previous cathedrals|}}} | label45 = Архитектор | rowclass45 = note | data45 = {{{architect|}}} | label46 = Architectural type | class46 = category | data46 = {{if empty|{{{architectural type|}}}|{{{architectural_type|}}}|{{{architecture_type|}}}}} | label47 = [[Ариун архитектур|Хэв маяг]] | class47 = category | data47 = {{if empty|{{{style|}}}|{{{architecture_style|}}}}} | label48 = Years built | data48 = {{{years built|}}} | label49 = Шав тавьсан | data49 = {{{groundbreaking|}}} | label50 = Дууссан | data50 = {{if empty|{{{completed date|}}}|{{{year completed|}}}|{{{year_completed|}}}}} | label51 = Construction cost | data51 = {{{construction cost|}}} | label52 = Closed | data52 = {{{closed date|}}} | label53 = Demolished | data53 = {{{demolished date|}}} <!--SPECIFICATIONS--> | header60 = Үзүүлэлт | label61 = Багтаамж | data61 = {{{capacity|}}} | label62 = Урт | data62 = {{{length|}}} | label63 = Nave length | data63 = {{{length nave|}}} | label64 = Choir length | data64 = {{{length choir|}}} | label65 = Өргөн | data65 = {{{width|}}} | label66 = Nave width | data66 = {{{width nave|}}} | label67 = Width across transepts | data67 = {{{width transepts|}}} | label68 = Өндөр | data68 = {{if empty|{{{height|}}}|{{{height max|}}}}} | label69 = Тулгуур өндөр | data69 = {{{height nave|}}} | label70 = Choir height | data70 = {{{height choir|}}} | label71 = Диаметр | data71 = {{{diameter|}}} | label72 = Other dimensions | data72 = {{{other dimensions|}}} | label73 = Number of floors | data73 = {{{floor count|}}} | label74 = Floor area | data74 = {{{floor area|}}} | label75 = Number of domes | data75 = {{{dome quantity|}}} | label76 = Бөмбөгөр диаметр (гадаад) | data76 = {{{dome height outer|}}} | label77 = Бөмбөгөр диаметр (дотоод) | data77 = {{{dome height inner|}}} | label78 = Бөмбөгөр диаметр (гадаад) | data78 = {{{dome dia outer|}}} | label79 = Бөмбөгөр диаметр (дотоод) | data79 = {{{dome dia inner|}}} | label80 = Number of towers | data80 = {{{tower quantity|}}} | label81 = Tower height | data81 = {{{tower height|}}} | label82 = Number of spires | data82 = {{{spire quantity|}}} | label83 = Spire height | data83 = {{{spire height|}}} | label84 = Materials | data84 = {{{materials|}}} | label85 = Bells | data85 = {{#if: {{{bells|}}}|{{{bells}}} {{#if: {{{bells hung|}}}|({{{bells hung}}}) }} }} | label86 = Tenor bell weight | data86 = {{{bell weight|}}} <!--ADMINISTRATION--> | header90 = Удирдлага | label91 = Division | data91 = {{{division|}}} | label92 = Subdivision | data92 = {{{subdivision|}}} | label93 = District | data93 = {{{district|}}} | label94 = [[Synod]] | data94 = {{{synod|}}} | label95 = [[Presbyterian polity|Presbytery]] | data95 = {{{presbytery|}}} | label96 = [[Episcopal conference]] | data96 = {{{episcopal conference|}}} | label97 = [[Ecclesiastical province|Province]] | data97 = {{{province|}}} | label98 = [[Metropolis (religious jurisdiction)|Metropolis]] | data98 = {{{metropolis|}}} | label99 = [[Diocese|Archdiocese]] | data99 = {{{archdiocese|}}} | label100 = [[Хамбын муж]] | data100 = {{#if:{{{diocese|}}}|{{{diocese}}} {{#if:{{{diocese start|}}}|(since {{{diocese start}}})}} }} | label101 = {{#switch:{{if empty|{{{denomination|}}}|{{{religious_affiliation|}}}}}|[[United Methodist Church]]|United Methodist Church|Methodist=[[Episcopal area (United Methodist Church)|Episcopal area]]|#default=Episcopal area}} | data101 = {{{episcopalarea|}}} | label102 = [[Archdeacon]]ry | data102 = {{{archdeaconry|}}} | label103 = [[Deanery]] | data103 = {{{deanery|}}} | label104 = Circuit | data104 = {{{circuit|}}} | label105 = [[Benefice]] | data105 = {{{benefice|}}} | label106 = [[Parish]] | rowclass106 = note | data106 = {{{parish|}}} <!--CLERGY--> | header110 = Санваартан | label111 = [[Archbishop]] | class111 = agent | data111 = {{{archbishop|}}} | label112 = [[Bishop]]{{pluralize from text|{{{bishop|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class112 = agent | data112 = {{{bishop|}}} | label113 = [[Auxiliary Bishop]]{{pluralize from text|{{{auxiliary bishop|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class113 = agent | data113 = {{{auxiliary bishop|}}} | label114 = [[Cardinal protector]] | class114 = agent | data114 = {{{cardinal protector|}}} | label115 = [[Abbot]] | class115 = agent | data115 = {{{abbot|}}} | label116 = [[Prior (ecclesiastical)|Prior]] | class116 = agent | data116 = {{{prior|}}} | label117 = [[Prior (ecclesiastical)|Subprior]] | class117 = agent | data117 = {{{subprior|}}} | label118 = [[Provost (religion)|Provost]] and [[Rector (ecclesiastical)|rector]] | class118 = agent | data118 = {{{provost-rector|}}} | label119 = [[Exarch]]{{pluralize from text|{{{exarch|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class119 = agent | data119 = {{{exarch|}}} | label120 = [[Provost (religion)|Provost]] | class120 = agent | data120 = {{{provost|}}} | label121 = [[Provost (religion)|Vice-provost]] | class121 = agent | data121 = {{{viceprovost|}}} | label122 = [[Rector (ecclesiastical)|Rector]] | class122 = agent | data122 = {{{rector|}}} | label123 = [[Vicar]]{{pluralize from text|{{{vicar|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class123 = agent | data123 = {{{vicar|}}} | label124 = [[Dean (Christianity)|Dean]] | class124 = agent | data124 = {{{dean|}}} | label125 = Subdean | class125 = agent | data125 = {{{subdean|}}} | label126 = [[Дээд санваартан]] | class126 = agent | data126 = {{{archpriest|}}} | label127 = [[Precentor]] | class127 = agent | data127 = {{{precentor|}}} | label128 = [[Succentor]] | class128 = agent | data128 = {{{succentor|}}} | label129 = [[Chancellor (ecclesiastical)|Chancellor]] | class129 = agent | data129 = {{{chancellor|}}} | label130 = [[Chancellor (ecclesiastical)|Canon Chancellor]] | class130 = agent | data130 = {{{canonchancellor|}}} | label131 = [[Canon (priest)|Canon]]{{pluralize from text|{{{canon|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class131 = agent | data131 = {{{canon|}}} | label132 = [[Canon (priest)|Canon]] [[Pastor]] | class132 = agent | data132 = {{{canonpastor|}}} | label133 = [[Canon (priest)|Canon Missioner]] | class133 = agent | data133 = {{{canonmissioner|}}} | label134 = [[Canon (priest)|Canon Treasurer]] | class134 = agent | data134 = {{{canontreasurer|}}} | label135 = [[Prebendary]] | class135 = agent | data135 = {{{prebendary|}}} | label136 = [[Priest in charge]] | class136 = agent | data136 = {{{priestincharge|}}} | label137 = [[Priest#In Christianity|Priest]]{{pluralize from text|{{{priest|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class137 = agent | data137 = {{{priest|}}} | label138 = [[Priest#In Christianity|{{nowrap|Assistant priest{{pluralize from text|{{{asstpriest|}}}|likely=(s)|plural=s}}}}]] | class138 = agent | data138 = {{{asstpriest|}}} | label139 = [[Title of honor|Honorary]] [[priest#In Christianity|priest]]{{pluralize from text|{{{honpriest|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class139 = agent | data139 = {{{honpriest|}}} | label140 = [[Curate]]{{pluralize from text|{{{curate|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class140 = agent | data140 = {{{curate|}}} | label141 = [[Curate#Anglican Communion|Asst Curate]]{{pluralize from text|{{{asstcurate|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class141 = agent | data141 = {{{asstcurate|}}} | label142 = [[Non-stipendiary minister|NSM]]{{pluralize from text|{{{nonstipendiaryminister|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class142 = agent | data142 = {{{nonstipendiaryminister|}}} | label143 = [[Minister (Christianity)|Minister]]{{pluralize from text|{{{minister|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class143 = agent | data143 = {{{minister|}}} | label144 = Assistant | class144 = agent | data144 = {{{assistant|}}} | label145 = [[Pastor|Senior pastor]]{{pluralize from text|{{{seniorpaster|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class145 = agent | data145 = {{{seniorpastor|}}} | label146 = [[Pastor]]{{pluralize from text|{{{pastor|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class146 = agent | data146 = {{{pastor|}}} | label147 = [[Chaplain]]{{pluralize from text|{{{chaplain|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class147 = agent | data147 = {{{chaplain|}}} | label148 = [[Archdeacon]] | class148 = agent | data148 = {{{archdeacon|}}} | label149 = [[Deacon]]{{pluralize from text|{{{deacon|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class149 = agent | data149 = {{{deacon|}}} | label150 = [[Deaconess]]{{pluralize from text|{{{deaconess|}}}|likely=(es)|plural=es}} | class150 = agent | data150 = {{{deaconess|}}} <!--LAITY--> | header160 = Laity | label161 = [[Reader (liturgy)|Reader]]{{pluralize from text|{{{reader|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class161 = agent | data161 = {{{reader|}}} | label162 = Student intern | class162 = agent | data162 = {{{student intern|}}} | label163 = [[Organist|Organist/Director of music]] | class163 = agent | data163 = {{{organistdom|}}} | label164 = [[Music director|Director of music]] | class164 = agent | data164 = {{{director|}}} | label165 = [[Organist]]{{pluralize from text|{{{organist|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class165 = agent | data165 = {{{organist|}}} | label166 = [[Organ scholar]] | class166 = agent | data166 = {{if empty|{{{organscholar|}}}|{{{organschol|}}}}} | label167 = [[Chapter clerk]] | class167 = agent | data167 = {{{chapterclerk|}}} | label168 = [[Lay member of chapter|Lay member{{pluralize from text|{{{laychapter|}}}|likely=(s)|plural=s}} of chapter]] | data168 = {{{laychapter|}}} | label169 = [[Session clerk]] | class169 = agent | data169 = {{{sessionclerk|}}} | label170 = [[Treasurer]] | class170 = agent | data170 = {{{treasurer|}}} | label171 = [[Churchwarden]]{{pluralize from text|{{{warden|}}}|likely=(s)|plural=s}} | class171 = agent | data171 = {{{warden|}}} | label172 = [[Verger]] | class172 = agent | data172 = {{{verger|}}} | label173 = [[Business manager]] | data173 = {{{businessmgr|}}} | label174 = [[Liturgy|Liturgy coordinator]] | data174 = {{{liturgycoord|}}} | label175 = Religious education coordinator | data175 = {{{reledu|}}} | label176 = [[Order of Christian Initiation of Adults|OCIA coordinator]] | data176 = {{if empty|{{{rcia|}}}|{{{ocia|}}}}} | label177 = [[Youth ministry|Youth ministry coordinator]] | data177 = {{{youthmin|}}} | label178 = Flower guild | data178 = {{{flowerguild|}}} | label179 = Music group{{pluralize from text|{{{musicgroup|}}}|likely=(s)|plural=s}} | data179 = {{{musicgroup|}}} | label180 = Parish administrator | data180 = {{{parishadmin|}}} | label181 = Servers' guild | data181 = {{{serversguild|}}} | label182 = Sacristan | data182 = {{{sacristan|}}} <!-- LOGO (no header) --> |header190 = _BLANK_ | data191 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logosize|}}}|sizedefault = 100px | link{{#if:{{{logolink|}}}||_IGNORE}} ={{{logolink|}}} | alt={{{logoalt|}}}}} | data200 = {{if empty|{{{embedded|}}}|{{{module|}}}}} }}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox church with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox church]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| abbot | address | alt | archbishop | archdeacon | archdeaconry | archdiocese | architect | architectural type | architectural_type | architecture_style | architecture_type | archpriest | assistant | associations | asstcurate | asstpriest | attendance | auxiliary bishop | bell weight | bells | bells hung | benefice | bishop | building_name | bull | bull date | businessmgr | campuses | canon | canonchancellor | canonmissioner | canonpastor | canontreasurer | capacity | caption | cardinal protector | chancellor | chaplain | chapterclerk | church name | church_name | churchmanship | circuit | closed date | completed date | consecrated date | consecration year | consecration_year | construction cost | coordinates | country | cult | curate | deacon | deaconess | dean | deanery | dedicated date | dedication | demolished date | denomination | designated | designated date | diameter | diocese | diocese start | director | district | division | dome dia inner | dome dia outer | dome height inner | dome height outer | dome quantity | earlydedication | embed | embedded | episcopal conference | episcopalarea | events | exarch | floor area | floor count | flowerguild | former name | former names | founded date | founder | fullname | functional status | functional_status | groundbreaking | height | height choir | height max | height nave | heritage designation | honpriest | image | image_caption | image_size | image_upright | imagealt | imagesize | img | img capt | imgsize | language(s) | laychapter | length | length choir | length nave | liturgycoord | location | logo | logoalt | logolink | logosize | map caption | materials | membership | metropolis | minister | module | musicgroup | name | native_name | native_name_lang | nonstipendiaryminister | ocia | organist | organistdom | organschol | organscholar | osgraw | osgridref | other dimensions | other name | otherdedication | parish | parishadmin | past bishop | pastor | patron | people | prebendary | precentor | presbytery | previous cathedrals | previous denomination | priest | priestincharge | prior | province | provost | provost-rector | pushpin label position | pushpin map | pushpin map alt | pushpin mapsize | rcia | reader | rector | reledu | relics | relief | religious institute | religious order | religious_affiliation | rite | sacristan | seniorpaster | seniorpastor | serversguild | sessionclerk | spire height | spire quantity | status | student intern | style | subdean | subdivision | subprior | succentor | sui iuris church | synod | tower height | tower quantity | tradition | treasurer | verger | vicar | viceprovost | warden | website | width | width nave | width transepts | year completed | year_completed | years built | youthmin }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox church]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox church with conflicting parameters}} | denomination; religious_affiliation | image; img | image_size; imagesize; imgsize | alt; imagealt | caption; img capt; image_caption | religious order; religious institute | churchmanship; rite | former names; former name | bull date; bull | dedication; patron | consecrated date; consecration year; consecration_year | functional status; functional_status | designated date; designated | architectural type; architectural_type; architecture_type | style; architecture_style | completed date; year completed; year_completed | height; height max | organscholar; organschol | rcia; ocia | embedded; module }}<noinclude> {{documentation}}</noinclude> 27y7kgvryx4x6bdht5h3p6bedqf15om 10 145897 853078 2026-04-12T08:25:56Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:ISO 3166 code]] руу чиглүүлэгдлээ 853078 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:ISO 3166 code]] 8l6zosd9b26o5ch8tf3r5pzqrzn5wkp 6 145898 853083 2026-04-12T08:37:29Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "== Summary == {{Non-free use rationale 2|Description=Modern presentation of Oirat Mongolian king Galdan Boshigt (1644–1697), painting by D.Mishig, 1994. Цорос овгийн Эрдэнэ баатар хунтайжийн хүү, Галдан бошигт (1644–1697) хааны хөрөг, зураагч Д.Мишиг 1994 оны 4-р сард бүтээж дуусгажээ. Эдүгэ Ховд аймгийн музэйд хадгалагдаж байн..." 853083 wikitext text/x-wiki == Summary == {{Non-free use rationale 2|Description=Modern presentation of Oirat Mongolian king Galdan Boshigt (1644–1697), painting by D.Mishig, 1994. Цорос овгийн Эрдэнэ баатар хунтайжийн хүү, Галдан бошигт (1644–1697) хааны хөрөг, зураагч Д.Мишиг 1994 оны 4-р сард бүтээж дуусгажээ. Эдүгэ Ховд аймгийн музэйд хадгалагдаж байна.|Source='''Original publication''': Khovd museum, Hovd city, Mongolia, 1994. <br/> '''Immediate source''': Khovd province museum|Date=1994|Author=D.Mishig|Article=Galdan Boshugtu Khan|Purpose=for visual identification of the person in question, at the top of his/her biographical article|Replaceability=The king died in 1697 and no his image available|Minimality=This image of king Galdan shall be used only on the Wiki article dedicated for him, the king Galdan|Commercial=The owner, Khovd province public museum, has no commercial interest in its use|Other information=The subject of the photograph has been deceased since: 1697}} == Licensing == {{Non-free biog-pic|Galdan Boshugtu Khan}} 8rblbuk77n4rq8kfwfqsmfgtmacftc1 853095 853083 2026-04-12T09:11:58Z HorseBro the hemionus 100126 853095 wikitext text/x-wiki == Summary == {{Non-free use rationale 2|Description=Цорос овгийн Сэнгэ хунтайжийн хүү, Их Цэрэндондов жанжины хөрөг, зураагч John Seskaro 2025 онд бүтээжээ.|Source=https://dzungariangates.com/renatus/|Date=2025|Author=John Seskaro|Article=Их Цэрэндондов|Purpose=тухайн хүнийг нүдээр танихын тулд түүний намтартай нийтлэлийн дээд хэсэгт|Replaceability=Их Цэрэндондовын 18-р зуунд нас барсан бөгөөд түүний дүр төрхийг олж чадаагүй байна.|Minimality=Их Цэрэндондовын энэ зургийг зөвхөн түүнд зориулсан нийтлэлд ашиглах болно.|Other information=Зураг дээрх хүн 18-р зуунаас хойш нас барсан.|Publication=https://dzungariangates.com/renatus/|Low_resolution=yes}} == Licensing == {{Non-free biog-pic|Galdan Boshugtu Khan}} 7d8ym1jt0ixw82l0lxqqrbva565r1y1 10 145899 853084 2026-04-12T08:38:44Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "<templatestyles src="Non-free use rationale/styles.css"/> {| class="licensetpl fileinfotpl fileinfotpl-type-fairuse nfur {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|nfur-2}}" |+ <div>{{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}..." 853084 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Non-free use rationale/styles.css"/> {| class="licensetpl fileinfotpl fileinfotpl-type-fairuse nfur {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|nfur-2}}" |+ <div>{{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|Медиа мэдээлэл ба [[Wikipedia:Non-free content|Чөлөөт бус хэрэглээ]] үндэслэл|[[Wikipedia:Non-free content|Чөлөөт бус]] медиа мэдээлэл ба [[Wikipedia:Non-free use rationale guideline|хэрэглэх үндэслэл]] {{{Special_header|}}} <span class="licensetpl_nonfree nfur-nonfree">true</span> {{ ... ! scope="row" | Тайлбар ... ! scope="row" id="fileinfotpl_aut" {{!}} Зохиогч эсвэл<br />зохиогчийн эрх эзэмшигч ... ! scope="row" id="fileinfotpl_src" | {{#if:...|<span title="Википедиагийн гадна нийтлэгдсэн эсвэл нийтэд ил болсон байх ёстой">Эх сурвалж</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#4|WP:NFCC#4]])</small>|[[Template:Non-free use rationale#note-source|Эх сурвалж]]}} ... <span class="nfur-error">Эх сурвалж заагаагүй байна. Энэ файлын тайлбарыг засварлаж [[Wikipedia:Citing sources#Multimedia|эх сурвалж нэмнэ үү]].</span> ... ! scope="row" {{!}} Нийтлэгдсэн газар ... ! scope="row" {{!}} Нийтлэгдсэн огноо ... ! scope="row" | {{#if:...|<span title="Зөвхөн өгүүлэлд, зөвхөн үндсэн нэрийн орчинд ашиглах ёстой">Өгүүлэлд ашиглалт</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#7|WP:NFCC#7]])</small>|[[Template:Non-free use rationale#note-article|Өгүүлэл]]}} ... <span class="nfur-error">Өгүүллийн нэр заагаагүй байна. Энэ файлын тайлбарыг засварлаж ашигласан өгүүллийн нэрийг нэмнэ үү.</span> ... ! scope="row" class="nowrap" {{!}} Ашигласан хэсэг ... ! scope="row" class="nowrap" {{!}} Бага нягтаршилтай юу? ... ! scope="row" {{!}} {{#if:...|<span title="Уншигчийн ойлголтыг мэдэгдэхүйц нэмэгдүүлэх ёстой">Өгүүлэлд ашиглах зорилго</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#8|WP:NFCC#8]])</small>|[[Template:Non-free use rationale#note-purpose|Ашиглах зорилго]]}} ... <span class="nfur-error">Зорилго заагаагүй байна. Энэ зургийн тайлбарыг засварлаж зорилгыг оруулна уу.</span> ... ! scope="row" | {{#if:...|<span title="Яагаад чөлөөт хувилбар байх боломжгүй вэ?">Чөлөөт медиагаар орлуулах боломжгүй шалтгаан</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#1|WP:NFCC#1]])</small>|[[Template:Non-free use rationale#note-replace|Орлуулах боломжтой юу?]]}} ... ! scope="row" {{!}} <span title="Яагаад зөвхөн текстээр хангалттай тайлбарлаж болохгүй вэ?">Текстээр орлуулах боломжгүй шалтгаан</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#1|WP:NFCC#1]])</small> ... ! scope="row" {{!}} <span title="Шаардлагатай хэмжээнээс илүүгүй ашиглах">Хамгийн бага хэрэглээ</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#3|WP:NFCC#3]])</small> ... ! scope="row" {{!}} <span title="Зах зээлийн үнэ цэнийг орлохгүй байх">Арилжааны боломжийг хүндэтгэх</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#2|WP:NFCC#2]])</small> ... ! scope="row" class="nowrap" {{!}} [[Template:Non-free use rationale#note-other|Бусад мэдээлэл]] ... | colspan="2" | <span class="licensetpl_short">Шударга хэрэглээ</span><span class="licensetpl_long">[[Wikipedia:Non-free use rationale guideline|Шударга хэрэглээ]] – [[{{{Article}}}]] өгүүллийн хүрээнд зохиогчийн эрхтэй материалыг ашиглах</span> ... 83564xmac9lotcth9j7vfmu0k38pelp 853086 853084 2026-04-12T08:40:42Z HorseBro the hemionus 100126 853086 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Non-free use rationale/styles.css"/> {| class="licensetpl fileinfotpl fileinfotpl-type-fairuse nfur {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|nfur-2}}" |+ <div>{{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|Media data and [[Wikipedia:Non-free content|Non-free use]] rationale|[[Wikipedia:Non-free content|Non-free]] media information and [[Wikipedia:Non-free use rationale guideline|use rationale]] {{{Special_header|}}} <span class="licensetpl_nonfree nfur-nonfree">true</span> {{ #if:{{{Article|}}} | {{ #ifexist: {{{Article}}} | for [[{{{Article}}}]] {{file other| {{#ifeq:{{#invoke:redirect|isRedirect|{{{Article}}}}}|yes | [[Category:Wikipedia non-free files with redirect backlink]] }} [[Category:Wikipedia non-free files with valid backlink|{{PAGENAME}}]] }} | <span class="nfur-bad-article">– WARNING: <code>{{{Article}}}</code> does not appear to exist!</span><div class="nfur-exact">Check capitalization. Enter only the exact title of a <em>single</em> article with <em>no</em> <nowiki>[[link brackets]]</nowiki> or other formatting. It is also possible the indicated article was deleted.</div>{{file other|[[Category:Wikipedia non-free files with red backlink|{{PAGENAME}}]]|}} }} | <span class="nfur-bad-article">– NEEDS ARTICLE NAME</span>{{file other|[[Category:Wikipedia non-free files lacking article backlink|{{PAGENAME}}]]|}} }}<noinclude><!-- --><div style="font-size:smaller">Please read [[Wikipedia:Non-free use rationale guideline]] before using this template.</div></noinclude>}}</div> |- id="fileinfotpl_desc" ! scope="row" | Description {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}||{{!}} <!--Deliberate line break-->}} {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|{{!}} }}{{{Description|{{{description|<noinclude>{{{Description}}}</noinclude>}}}}}} |- {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}| ! scope="row" id="fileinfotpl_aut" {{!}} Author or<br />copyright owner {{!}} {{{Author|{{{author|}}}}}} {{!}}- }} ! scope="row" id="fileinfotpl_src" | {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|<span title="must have been published or publicly displayed outside Wikipedia">Source</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#4|WP:NFCC#4]])</small>|[[Template:Non-free use rationale#note-source|Source]]}} {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}||{{!}} <!--Deliberate line break-->}} {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|{{!}} }}{{#if:{{{Source|{{{source|<noinclude>{{{Source}}}</noinclude>}}}}}}|{{{Source|{{{source|<noinclude>{{{Source}}}</noinclude>}}}}}}|{{file other|[[Category:Wikipedia files with unknown source|{{PAGENAME}}]]|}} <span class="nfur-error">No source specified. Please edit this file description and [[Wikipedia:Citing sources#Multimedia|provide a source]]. <small>([[Template:Non-free use rationale 2|get help with syntax]])</small></span>}} |- {{#if:{{{Publication|{{{publication|}}}}}}| ! scope="row" {{!}} Publication {{!}} {{{Publication|{{{publication|}}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Date|{{{date|}}}}}}| ! scope="row" {{!}} Date of publication {{!}} {{{Date|{{{date|}}}}}} {{!}}- }} ! scope="row" | {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|<span title="must be used in an article, and only in mainspace">Use in article</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#7|WP:NFCC#7]])</small>|[[Template:Non-free use rationale#note-article|Article]]}} {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}||{{!}} <!--Deliberate line break-->}} {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|{{!}} }}{{#if:{{{Article|{{{article|<noinclude>{{{Article}}}</noinclude>}}}}}} | {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|'''}}[[{{{Article|{{{article|<noinclude>{{{Article}}}</noinclude>}}}}}}]]{{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|'''}} <includeonly>{{ #ifeq:{{NAMESPACE}} | {{ns:file}} | {{ #ifexist:{{{Article|{{{article}}}}}} | {{#ifeq:{{#invoke:redirect|isRedirect|{{{Article|{{{article|}}}}}}}}|yes | [[Category:Wikipedia non-free files with redirect backlink]]}} | [[Category:Wikipedia non-free files with red backlink|{{PAGENAME}}]] }}}}</includeonly> | <includeonly>{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | {{ns:file}} | [[Category:Wikipedia non-free files lacking article backlink|{{PAGENAME}}]] }}</includeonly> <span class="nfur-error">No article specified. Please edit this file description and add the name of the article the file is used in. <small>([[Template:Non-free use rationale 2|get help with syntax]])</small></span>}} |- {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|| ! scope="row" class="nowrap" {{!}} [[Template:Non-free use rationale#note-portion|Portion used]] {{!}} <!--Deliberate line break--> {{{Portion|<noinclude>{{{Portion}}}</noinclude>}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|| ! scope="row" class="nowrap" {{!}} [[Template:Non-free use rationale#note-resolution|Low resolution?]] {{!}} <!--Deliberate line break--> {{{Resolution|{{{Low_resolution|{{{Low resolution|<noinclude>{{{Low resolution}}}</noinclude>}}}}}}}}} {{!}}- }} ! scope="row" {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|{{!}} <span title="must significantly increase readers' understanding of the topic">Purpose of use in article</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#8|WP:NFCC#8]])</small>|class="nowrap" {{!}} [[Template:Non-free use rationale#note-purpose|Purpose of use]]}} {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}||{{!}} <!--Deliberate line break-->}} {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|{{!}} }}{{#if:{{{Purpose|{{{purpose|<noinclude>{{{Purpose}}}</noinclude>}}}}}}|{{{Purpose|{{{purpose|<noinclude>{{{Purpose}}}</noinclude>}}}}}}|<span class="nfur-error">No purpose specified. Please edit this image description and provide a purpose.</span>{{file other|[[Category:Wikipedia files that transclude the Non-free use rationale template with no Purpose specified]]|}}}} |- ! scope="row" | {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|<span title="Why could no free equivalent be found or created that would serve the same encyclopedic purpose?">Not replaceable with<br />free media because</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#1|WP:NFCC#1]])</small>|[[Template:Non-free use rationale#note-replace|Replaceable?]]}} {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}||{{!}} <!--Deliberate line break-->}} {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|{{!}} }}{{{Replaceability|{{{replaceability|<noinclude>{{{Replaceability}}}</noinclude>}}}}}} |- {{#if:{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}| ! scope="row" {{!}} <span title="Why could the topic not be adequately covered by text alone?">Not replaceable with<br />textual coverage because</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#1|WP:NFCC#1]])</small> {{!}} {{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}| ! scope="row" {{!}} <span title="No more non-free items than necessary, no larger portions of a work than necessary, no higher resolution than necessary">Minimal use</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#3|WP:NFCC#3]])</small> {{!}} {{{Minimality|{{{minimality|}}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}| ! scope="row" {{!}} <span title="Must not be used in a manner likely to replace the work's original market role">Respect for <br />commercial opportunities</span> <small>([[Wikipedia:Non-free content criteria#2|WP:NFCC#2]])</small> {{!}} {{{Commercial|{{{commercial|}}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Other information|{{{other information|{{{other_information|{{{Other_information|<noinclude>{{{Other information}}}</noinclude>}}}}}}}}}}}}| ! scope="row" class="nowrap" {{!}} [[Template:Non-free use rationale#note-other|Other information]] {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}||{{!}} <!--Deliberate line break-->}} {{#if:{{{Author|{{{author|}}}}}}{{{Publication|{{{publication|}}}}}}{{{Date|{{{date|}}}}}}{{{Replaceability_text|{{{replaceability_text|{{{replaceability text|}}}}}}}}}{{{Minimality|{{{minimality|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}|{{!}} }}{{{Other information|{{{other information|{{{other_information|{{{Other_information|<noinclude>{{{Other information}}} (optional)</noinclude>}}}}}}}}}}}} }} |- class="nfur-fairuse" | colspan="2" | <span class="licensetpl_short">Fair use</span><span class="licensetpl_long">[[Wikipedia:Non-free use rationale guideline|Fair use]] of copyrighted material in the context of [[{{{Article}}}]]</span><span class="licensetpl_link">{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}}}</span><span class="licensetpl_nonfree nfur-nonfree">true</span> |}{{Non-free media|metadata=no}}{{#ifexpr:{{#invoke:string2|matchAny|source={{lc:{{{Replaceability|{{{replaceability|}}}}}}{{{Commercial|{{{commercial|}}}}}}}}|n.a.|n/a}}|[[Category:Non-free rationale as na]]}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=[[Category:Pages using non-free use rationale with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]|preview=Page using [[Template:Non-free use rationale]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| Article | article | author | Author | commercial | Commercial | date | Date | description | Description | Low resolution | Low_resolution | minimality | Minimality | other information | Other information | Other_information | other_information | Portion | publication | Publication | Purpose | purpose | replaceability | Replaceability | replaceability text | replaceability_text | Replaceability_text | Resolution | source | Source | Special_header }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage; interwikis go to Wikidata, thank you! --> </noinclude> p150e7luzrsn1pvjcc9vhxtjhngpd7k 10 145900 853085 2026-04-12T08:39:38Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "/* {{pp-template|small=yes}} */ .nfur { background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); border-collapse: separate; /* браузерын анхдагч тохиргоог тодорхой зааж өгсөн */ border-spacing: 2px; border: 1px solid #a2a9b1; box-sizing: border-box; font-size: 95%; padding: 5px; width: 100%; /* caption нь өмнө нь th байсан үеийн зайг хадгална */ border-top: 0; padding..." 853085 sanitized-css text/css /* {{pp-template|small=yes}} */ .nfur { background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); border-collapse: separate; /* браузерын анхдагч тохиргоог тодорхой зааж өгсөн */ border-spacing: 2px; border: 1px solid #a2a9b1; box-sizing: border-box; font-size: 95%; padding: 5px; width: 100%; /* caption нь өмнө нь th байсан үеийн зайг хадгална */ border-top: 0; padding-top: 0; } /* Хүснэгтийн гарчгийн нүдийг дуурайлган харуулах (5px padding + 2px border spacing) */ .nfur caption { background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); border: 1px solid #a2a9b1; border-bottom: none; box-sizing: border-box; padding: 7px 7px 0 7px; } jvjynjn2rafwu7qurlkc2lbr5uevian 0 145901 853091 2026-04-12T09:01:08Z 唐吉訶德的侍從 5036 [[Онниуд хошуу]] руу чиглүүлэгдлээ 853091 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Онниуд хошуу]] 8zf3jsz0o95s28j8ktgsz8zfo8uy9a6 828 145902 853094 2026-04-12T09:08:57Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return {}" 853094 Scribunto text/plain return {} sj7usmx9nzzjybpyohfgym86h4tqmdt 0 145903 853112 2026-04-12T10:10:00Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Онниуд баруун гарын хошуу''' - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 онд тус хошууны нутаг нь Өвөр Монголын Зуу Уд аймгийн Улаанхад мужнд багтжээ. Түүний харьяалал нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]ын одоогийн [[Сүншань дүүрэг]]т б..." 853112 wikitext text/x-wiki '''Онниуд баруун гарын хошуу''' - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 онд тус хошууны нутаг нь Өвөр Монголын Зуу Уд аймгийн Улаанхад мужнд багтжээ. Түүний харьяалал нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Улаанхад хот]]ын одоогийн [[Сүншань дүүрэг]]т байрладаг. ==Түүх== Онниуд баруун гарын хошууг 1636 онд байгуулж, [[Зуу Удын чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=41 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Дүн дайчин || Засаг, төрийн Дархан дайчин || 1636-1648 || |- | Kenter || Засаг, төрийн Дархан дайчин || 1648-1654 || |- | Сэүсэ || Засаг, төрийн Дархан дайчин бэйл || 1654-1683 || 1654 оноос засаг төрийн Дархан дайчин бэйс, 1661 оноос засаг төрийн Дархан дайчин бэйл |- | Ринчин || Засаг, төрийн Дархан дайчин бэйл || 1683-1687 || |- | Элдэв-Очир || Засаг, төрийн Дархан дайчин бэйл || 1687-1730 || |- | Пунцаг || Засаг, төрийн Дархан дайчин бэйл || 1730-1766 || |- | Норовжамц || Засаг, төрийн Дархан дайчин бэйл || 1766-1781 || |- | Жигжижав || Засаг, төрийн Дархан дайчин бэйл || 1781-1797 || |- | Дамиранжав || Засаг, төрийн Дархан дайчин бэйл || 1797-1821 || |- | Мөнхжаа || Засаг, төрийн Дархан дайчин бэйл || 1821-1831 || |- | Boubai || Засаг, төрийн Дархан дайчин бэйл || 1831-1875 || |- | Дэмчигсүрэн || Засаг, төрийн Дархан дайчин бэйл || 1875-1894 || |- | Hūwaliyan <!--Manchu name--> || Засаг, төрийн Дархан дайчин бэйл || 1875-1894 || |- | Цэвээнжав || Засаг, хошой чин ван || 1912-1936 || 1912 оноос засаг хошой дүүрэн чин ван. 1937-1941 онд хошуу дарга |- |} ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] mskv7j9v38d0010j7vk0rkaf46lxsxk 0 145904 853135 2026-04-12T10:48:23Z HorseBro the hemionus 100126 [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] руу чиглүүлэгдлээ 853135 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 1tn2pvsd2vk98h98gbib8e9vrkq9eia 0 145905 853138 2026-04-12T10:48:47Z HorseBro the hemionus 100126 [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] руу чиглүүлэгдлээ 853138 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] idxgb0eg2fo40h0fuogzt21r7u4wl5t 10 145906 853151 2026-04-12T11:20:55Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "/* {{pp-template}} */ .ib-islands-title-embed { background-color: #efefef; font-weight: bold; padding: 0.3em 0; } .ib-islands-nick, .ib-islands-native { font-size: 85%; } .ib-islands-native > div { display: inline; } .ib-islands .infobox-header { background-color: #efefef; } .ib-islands-country { border-top: 1px solid black; font-weight: bold; } .ib-islands-country2 { font-weight: bold; } .ib-islands .infobox-below { text-align: left; border-top..." 853151 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .ib-islands-title-embed { background-color: #efefef; font-weight: bold; padding: 0.3em 0; } .ib-islands-nick, .ib-islands-native { font-size: 85%; } .ib-islands-native > div { display: inline; } .ib-islands .infobox-header { background-color: #efefef; } .ib-islands-country { border-top: 1px solid black; font-weight: bold; } .ib-islands-country2 { font-weight: bold; } .ib-islands .infobox-below { text-align: left; border-top: #aaa 1px solid; } 6cgkecs2ieurfhrqbacsa7oqjpp1gbi 828 145907 853159 2026-04-12T11:33:40Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "-- Module:WikitextParser is a general-purpose wikitext parser -- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:WikitextParser -- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382, et al. -- License: CC-BY-SA-4.0 local parser = {} -- Private helper method to escape a string for use in regexes local function escapeString( str ) return string.gsub( str, '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' ) end -- Get the lead section from the given..." 853159 Scribunto text/plain -- Module:WikitextParser is a general-purpose wikitext parser -- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:WikitextParser -- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382, et al. -- License: CC-BY-SA-4.0 local parser = {} -- Private helper method to escape a string for use in regexes local function escapeString( str ) return string.gsub( str, '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' ) end -- Get the lead section from the given wikitext -- The lead section is any content before the first section title. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Wikitext of the lead section. May be empty if the lead section is empty. function parser.getLead( wikitext ) wikitext = '\n' .. wikitext wikitext = string.gsub( wikitext, '\n==.*', '' ) wikitext = mw.text.trim( wikitext ) return wikitext end -- Get the sections from the given wikitext -- This method doesn't get the lead section, use getLead for that -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Map from section title to section content function parser.getSections( wikitext ) local sections = {} wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n==' for title in string.gmatch( wikitext, '\n==+ *([^=]-) *==+' ) do local section = string.match( wikitext, '\n==+ *' .. escapeString( title ) .. ' *==+(.-)\n==' ) section = mw.text.trim( section ) sections[ title ] = section end return sections end -- Get a section from the given wikitext (including any subsections) -- If the given section title appears more than once, only the section of the first instance will be returned -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param title Required. Title of the section -- @return Wikitext of the section, or nil if it isn't found. May be empty if the section is empty or contains only subsections. function parser.getSection( wikitext, title ) title = mw.text.trim( title ) title = escapeString( title ) wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n' local level level, wikitext = string.match( wikitext, '\n(==+) *' .. title .. ' *==.-\n(.*)' ) if wikitext then local nextSection = '\n==' .. string.rep( '=?', #level - 2 ) .. '[^=].*' wikitext = string.gsub( wikitext, nextSection, '' ) -- remove later sections at this level or higher wikitext = mw.text.trim( wikitext ) return wikitext end end -- Get the content of a <section> tag from the given wikitext. -- We can't use getTags because unlike all other tags, both opening and closing <section> tags are self-closing. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param name Required. Name of the <section> tag -- @return Content of the <section> tag, or nil if it isn't found. May be empty if the section tag is empty. function parser.getSectionTag( wikitext, name ) name = mw.text.trim( name ) name = escapeString( name ) local sections = {} for section in string.gmatch( wikitext, '< *section +begin *= *["\']? *' .. name .. ' *["\']? */>(.-)< *section +end= *["\']? *'.. name ..' *["\']? */>' ) do table.insert( sections, section ) end if #sections > 0 then return table.concat( sections ) end end -- Get the lists from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of lists. function parser.getLists( wikitext ) local lists = {} wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n\n' for list in string.gmatch( wikitext, '\n([*#].-)\n[^*#]' ) do table.insert( lists, list ) end return lists end -- Get the paragraphs from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of paragraphs. function parser.getParagraphs( wikitext ) local paragraphs = {} -- Remove non-paragraphs wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n' -- add newlines to simplfy patterns wikitext = string.gsub( wikitext, '%f[^\n]<!%-%-.-%-%->%f[\n]', '' ) -- remove comments wikitext = string.gsub( wikitext, '%f[^\n]%[%b[]%]%f[\n]', '' ) -- remove files and categories wikitext = string.gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove tables and block templates wikitext = string.gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove neighboring tables and block templates wikitext = string.gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *<!%-%-.-%-%-> *%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove neighboring tables and block templates with a comment among them wikitext = string.gsub( wikitext, '%f[^\n][*#].-%f[\n]', '' ) -- remove lists wikitext = string.gsub( wikitext, '%f[^\n]==+[^=]+==+ *%f[\n]', '' ) -- remove section titles wikitext = mw.text.trim( wikitext ) for paragraph in mw.text.gsplit( wikitext, '\n\n+' ) do if mw.text.trim( paragraph ) ~= '' then table.insert( paragraphs, paragraph ) end end return paragraphs end -- Get the templates from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of templates. function parser.getTemplates( wikitext ) local templates = {} for template in string.gmatch( wikitext, '{%b{}}' ) do if string.sub( template, 1, 3 ) ~= '{{#' then -- skip parser functions like #if table.insert( templates, template ) end end return templates end -- Get the requested template from the given wikitext. -- If the template appears more than once, only the first instance will be returned -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param name Name of the template to get -- @return Wikitext of the template, or nil if it wasn't found function parser.getTemplate( wikitext, name ) local templates = parser.getTemplates( wikitext ) local lang = mw.language.getContentLanguage() for _, template in pairs( templates ) do local templateName = parser.getTemplateName( template ) if lang:ucfirst( templateName ) == lang:ucfirst( name ) then return template end end end -- Get name of the template from the given template wikitext. -- @param templateWikitext Required. Wikitext of the template to parse. -- @return Name of the template -- @todo Strip "Template:" namespace? function parser.getTemplateName( templateWikitext ) return string.match( templateWikitext, '^{{ *([^}|\n]+)' ) end -- Get the parameters from the given template wikitext. -- @param templateWikitext Required. Wikitext of the template to parse. -- @return Map from parameter names to parameter values, NOT IN THE ORIGINAL ORDER. -- @return Order in which the parameters were parsed. function parser.getTemplateParameters( templateWikitext ) local parameters = {} local paramOrder = {} local params = string.match( templateWikitext, '{{[^|}]-|(.*)}}' ) if params then -- Temporarily replace pipes in subtemplates and links to avoid chaos for subtemplate in string.gmatch( params, '{%b{}}' ) do params = string.gsub( params, escapeString( subtemplate ), string.gsub( subtemplate, '.', { ['%']='%%', ['|']="@@:@@", ['=']='@@_@@' } ) ) end for link in string.gmatch( params, '%[%b[]%]' ) do params = string.gsub( params, escapeString( link ), string.gsub( link, '.', { ['%']='%%', ['|']='@@:@@', ['=']='@@_@@' } ) ) end local count = 0 local parts, name, value for param in mw.text.gsplit( params, '|' ) do parts = mw.text.split( param, '=' ) name = mw.text.trim( parts[1] ) if tonumber( name ) then name = tonumber( name ) end if #parts == 1 then value = name count = count + 1 name = count else value = table.concat( parts, '=', 2 ); value = mw.text.trim( value ) end value = string.gsub( value, '@@_@@', '=' ) value = string.gsub( value, '@@:@@', '|' ) parameters[ name ] = value table.insert( paramOrder, name ) end end return parameters, paramOrder end -- Get the tags from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of tags. function parser.getTags( wikitext ) local tags = {} local tag, tagName, tagEnd -- Don't match closing tags like </div>, comments like <!--foo-->, comparisons like 1<2 or things like <3 for tagStart, tagOpen in string.gmatch( wikitext, '()(<[^/!%d].->)' ) do tagName = parser.getTagName( tagOpen ) -- If we're in a self-closing tag, like <ref name="foo" />, <references/>, <br/>, <br>, <hr>, etc. if string.match( tagOpen, '<.-/>' ) or tagName == 'br' or tagName == 'hr' then tag = tagOpen -- If we're in a tag that may contain others like it, like <div> or <span> elseif tagName == 'div' or tagName == 'span' then local position = tagStart + #tagOpen - 1 local depth = 1 while depth > 0 do tagEnd = string.match( wikitext, '</ ?' .. tagName .. ' ?>()', position ) if tagEnd then tagEnd = tagEnd - 1 else break -- unclosed tag end position = string.match( wikitext, '()< ?' .. tagName .. '[ >]', position + 1 ) if not position then position = tagEnd + 1 end if position > tagEnd then depth = depth - 1 else depth = depth + 1 end end tag = string.sub( wikitext, tagStart, tagEnd ) -- Else we're probably in tag that shouldn't contain others like it, like <math> or <strong> else tagEnd = string.match( wikitext, '</ ?' .. tagName .. ' ?>()', tagStart ) if tagEnd then tag = string.sub( wikitext, tagStart, tagEnd - 1 ) -- If no end tag is found, assume we matched something that wasn't a tag, like <no. 1> else tag = nil end end table.insert( tags, tag ) end return tags end -- Get the name of the tag in the given wikitext -- @param tag Required. Tag to parse. -- @return Name of the tag or nil if not found function parser.getTagName( tagWikitext ) local tagName = string.match( tagWikitext, '^< *(.-)[ />]' ) if tagName then tagName = string.lower( tagName ) end return tagName end -- Get the value of an attribute in the given tag. -- @param tagWikitext Required. Wikitext of the tag to parse. -- @param attribute Required. Name of the attribute. -- @return Value of the attribute or nil if not found function parser.getTagAttribute( tagWikitext, attribute ) local _, value = string.match( tagWikitext, '^<[^/>]*' .. attribute .. ' *= *(["\']?)([^/>]-)%1[ />]' ) return value end -- Get the content of the given tag. -- @param tagWikitext Required. Wikitext of the tag to parse. -- @return Content of the tag. May be empty if the tag is empty. Will be nil if the tag is self-closing. -- @todo May fail with nested tags function parser.getTagContent( tagWikitext ) return string.match( tagWikitext, '^<.->.-</.->' ) end -- Get the <gallery> tags from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of gallery tags. function parser.getGalleries( wikitext ) local galleries = {} local tags = parser.getTags( wikitext ) for _, tag in pairs( tags ) do local tagName = parser.getTagName( tag ) if tagName == 'gallery' then table.insert( galleries, tag ) end end return galleries end -- Get the <ref> tags from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of ref tags. function parser.getReferences( wikitext ) local references = {} local tags = parser.getTags( wikitext ) for _, tag in pairs( tags ) do local tagName = parser.getTagName( tag ) if tagName == 'ref' then table.insert( references, tag ) end end return references end -- Get the reference with the given name from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param referenceName Required. Name of the reference. -- @return Wikitext of the reference function parser.getReference( wikitext, referenceName ) local references = parser.getReferences( wikitext ) for _, reference in pairs( references ) do local content = parser.getTagContent( reference ) local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' ) if content and name == referenceName then return reference end end end -- Get the tables from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of tables. function parser.getTables( wikitext ) local tables = {} wikitext = '\n' .. wikitext for t in string.gmatch( wikitext, '\n%b{}' ) do if string.sub( t, 1, 3 ) == '\n{|' then t = mw.text.trim( t ) -- exclude the leading newline table.insert( tables, t ) end end return tables end -- Get the id from the given table wikitext -- @param tableWikitext Required. Wikitext of the table to parse. -- @param attribute Required. Name of the attribute. -- @return Value of the attribute or nil if not found function parser.getTableAttribute( tableWikitext, attribute ) local _, value = string.match( tableWikitext, '^{|[^\n]*' .. attribute .. ' *= *(["\']?)([^\n]-)%1[^\n]*\n' ) if not value or value == '' then value = string.match( tableWikitext, '^{|[^\n]*' .. attribute .. ' *= *([^\n ]+)[^\n]*\n' ) end return value end -- Get a table by id from the given wikitext -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param id Required. Id of the table -- @return Wikitext of the table or nil if not found function parser.getTable( wikitext, id ) local tables = parser.getTables( wikitext ) for _, t in pairs( tables ) do if id == parser.getTableAttribute( t, 'id' ) then return t end end end -- Get the data from the given table wikitext -- @param tableWikitext Required. Wikitext of the table to parse. -- @return Table data -- @todo Test and make more robust function parser.getTableData( tableWikitext ) local tableData = {} tableWikitext = mw.text.trim( tableWikitext ); tableWikitext = string.gsub( tableWikitext, '^{|.-\n', '' ) -- remove the header tableWikitext = string.gsub( tableWikitext, '\n|}$', '' ) -- remove the footer tableWikitext = string.gsub( tableWikitext, '^|%+.-\n', '' ) -- remove any caption tableWikitext = string.gsub( tableWikitext, '|%-.-\n', '|-\n' ) -- remove any row attributes tableWikitext = string.gsub( tableWikitext, '^|%-\n', '' ) -- remove any leading empty row tableWikitext = string.gsub( tableWikitext, '\n|%-$', '' ) -- remove any trailing empty row for rowWikitext in mw.text.gsplit( tableWikitext, '|-', true ) do local rowData = {} rowWikitext = string.gsub( rowWikitext, '||', '\n|' ) rowWikitext = string.gsub( rowWikitext, '!!', '\n|' ) rowWikitext = string.gsub( rowWikitext, '\n!', '\n|' ) rowWikitext = string.gsub( rowWikitext, '^!', '\n|' ) rowWikitext = string.gsub( rowWikitext, '^\n|', '' ) for cellWikitext in mw.text.gsplit( rowWikitext, '\n|' ) do cellWikitext = mw.text.trim( cellWikitext ) table.insert( rowData, cellWikitext ) end table.insert( tableData, rowData ) end return tableData end -- Get the internal links from the given wikitext (includes category and file links). -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of internal links. function parser.getLinks( wikitext ) local links = {} for link in string.gmatch( wikitext, '%[%b[]%]' ) do table.insert( links, link ) end return links end -- Get the file links from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of file links. function parser.getFiles( wikitext ) local files = {} local links = parser.getLinks( wikitext ) for _, link in pairs( links ) do local namespace = string.match( link, '^%[%[ *(.-) *:' ) if namespace and mw.site.namespaces[ namespace ] and mw.site.namespaces[ namespace ].canonicalName == 'File' then table.insert( files, link ) end end return files end -- Get name of the file from the given file wikitext. -- @param fileWikitext Required. Wikitext of the file to parse. -- @return Name of the file function parser.getFileName( fileWikitext ) return string.match( fileWikitext, '^%[%[ *.- *: *(.-) *[]|]' ) end -- Get the category links from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of category links. function parser.getCategories( wikitext ) local categories = {} local links = parser.getLinks( wikitext ) for _, link in pairs( links ) do local namespace = string.match( link, '^%[%[ -(.-) -:' ) if namespace and mw.site.namespaces[ namespace ] and mw.site.namespaces[ namespace ].canonicalName == 'Category' then table.insert( categories, link ) end end return categories end -- Get the external links from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of external links. function parser.getExternalLinks( wikitext ) local links = {} for link in string.gmatch( wikitext, '%b[]' ) do if string.match( link, '^%[//' ) or string.match( link, '^%[https?://' ) then table.insert( links, link ) end end return links end return parser m6egne6d445gid50doxwuxuw8b4hok5