Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4699 853353 810700 2026-04-14T12:08:49Z ~2026-23033-73 103943 853353 wikitext text/x-wiki [[File:Change in Average Temperature With Fahrenheit.svg|thumb|250px|right|Дэлхийн гадаргуугийн дундаж температур сүүлийн 50 жилд өөрчлөгдсөн байдал ([[2011]]-аас [[2021 он|2021]] оны дундажийг [[1956]]–[[1976]] оны дундажтай харьцуулав.]] [[Зураг:Global Temperature Anomaly.svg|thumb|250px|right|[[Дэлхий|Дэлхийн]] (газрын гадаргуугийн) дундаж [[температур]], [[1850]]-аас [[2020 он|2020]] [[он]] хүртэлх ([[1961]]–[[1990]] оны дундажтай харьцуулав).]] '''Уур амьсгалын өөрчлөлт''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Climate Change'') гэдэг нь орчин цагийн хүний үйл ажиллагаанаас үүдэн '''дэлхийн Наранбаяр гомо дулаарал''' болж, дэлхийн уур амьсгалын тогтолцоонд гарч буй өөрчлөлтийг хэлнэ. Агаарын дундаж температур сүүлийн олон арван жилд тасралтгүй нэмэгдэж байгаа бөгөөд цаашид ч мөн үргэлжилнэ гэж судлаачид үзэж байгаа. Сүүлийн 100 жилийн хугацаанд [[Дэлхий]]н дундаж [[температур]] 0.74 ± 0.18&nbsp;°C -аар нэмэгдсэн бөгөөд "Засгийн Газар хоорондын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн хороо" (Intergovernmental Panel on Climate Change - IPCC буюу ИПСС), "''20-р зууны дундаас эхэлсэн, агаарын дундаж температурын ихсэлт нь, агаар мандал дахь антропоген [[хүлэмжийн хий]]н агууламж нэмэгдсэнтэй холбоотой байх бүрэн боломжтой юм''" гэжээ <ref name=grida7>{{cite web | url=http://www.ipcc.ch/SPM2feb07.pdf | format=[[Portable Document Format|PDF]] | title=Summary for Policymakers | work=Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | accessdate=2007-02-02 | date=[[2007-02-05]] | publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]] | archive-date=2007-02-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070203164304/http://www.ipcc.ch/SPM2feb07.pdf | url-status=dead }}</ref>. Байгалийн бусад хүчин зүйлүүд, тухайлбал нарны энергийн өөрчлөлт (нарны идэвхижилт), [[галт уул|галт уулын дэлбэрэлт]] нь аж үйлдвэржилтийн өмнөх үеэс одоог хүртэлх хугацаанд маш бага хэмжээний нөлөө үзүүлж байсан байна <ref>{{cite web | url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter9.pdf | format=[[Portable Document Format|PDF]] | title=Understanding and Attributing Climate Change | work=Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | accessdate=2007-05-20 | date=[[2007-05-07]] | publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change | last=Hegerl | first=Gabriele C. | coauthors=''et al.'' | pages=690 | quote=Recent estimates (Figure 9.9) indicate a relatively small combined effect of natural forcings on the global mean temperature evolution of the seconds half of the 20th century, with a small net cooling from the combined effects of solar and volcanic forcings | archive-date=2018-05-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180508152907/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter9.pdf | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal | last=Ammann | first = Caspar | coauthors =''et al.'' | date=[[2007-04-06]] | title=Solar influence on climate during the past millennium: Results from ransient simulations with the NCAR Climate Simulation Model | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=104 | issue=10 | pages=3713–3718 | url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/104/10/3713 | quote=However, because of a lack of interactive ozone, the model cannot fully simulate features discussed in (44)." "While the NH temperatures of the high-scaled experiment are often colder than the lower bound from proxy data, the modeled decadal-scale NH surface temperature for the medium-scaled case falls within the uncertainty range of the available temperature reconstructions. The medium-scaled simulation also broadly reproduces the main features seen in the proxy records." "Without anthropogenic forcing, the 20th century warming is small. The simulations with only natural forcing components included yield an early 20th century peak warming of ≈0.2&nbsp;°C (≈1950 AD), which is reduced to about half by the end of the century because of increased volcanism.}} </ref>. ИПСС-гийн энэхүү дүгнэлтийг Их 8 болон Дэлхийн өндөр хөгжилтэй 30 гаруй орны Шинжлэх ухааны академи, хүрээлэнгүүд хүлээн зөвшөөрдөг болно. ИПСС-гийн уур амьсгалийн загварчлал, 1990 - 2100 оны хооронд агаарын дундаж температур 1.1 - 6.4&nbsp;°C нэмэгдэж болзошгүйг харуулж байгаа <ref name=grida7/> бөгөөд ирээдүйд агаар мандалд ялгарах хүлэмжийн хийг хэр багасгахаас хамааран температурын өсөлтийн дээд доод хязгаар нь тодорхойлогдож байгаа болно. Хэдийгээр ихэнхи судалгаа, 2100 он хүртэл өөрчлөлтийг голчлон анхаарч байгаа боловч, ирэх мянган жилд, [[агаар мандал]] дахь [[хүлэмжийн хий]]н агуулга одооныхоос нэмэгдэхгүй тогтвортой байхад, дэлхийн дулаарал, далайн усны төвшин ихэссээр байна гэж таамаглаж байна<ref name=grida7/>. Энэ нь далайн усны дулаан багтаамжтай холбоотой юм. Дэлхийн дулаарлын улмаас далайн усны түвшин, цаг агаарын аюултай үзэгдэлүүд ихсэж<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,295272,00.html NASA: Global Warming to Cause More Severe Tornadoes, Storms], Fox News, August 31, 2007.</ref>, хур тунадасны хэмжээ өөрчлөгдөнө. Мөн түүнчлэн хөдөө аж ахуй, мөсөн гол, мөнх цасны хэмжээ, [[амьтан]], [[ургамал|ургамлын]] төрөл, зүйл зэрэг олон зүйлд сөргөөр нөлөөлөх болно. Энэхүү дулаарлыг яаж бууруулах, түүний тулд ямар арга хэмжээ авах вэ гэдэг талаар олон улсын хэмжээнд улс төрийн болон олон нийтийн хэлэлцүүлэг, төрөл бүрийн үйл ажиллагаа явагдаж байна. Хүлэмжийн хийг (ялгаруулалтыг) багасгах зорилготой [[Киотогийн протокол]]д дэлхийн [[Киотогийн протокольд нэгдсэн улсууд|ихэнхи улс нэгдсэн]] болно. [[Хүлэмжийн хий|Хүлэмжийн хийн ялгаралыг]] бууруулах энгийн арга бол бид бүгд цахилгаанаа хэмнэж, хогоо ангилаж, дахин боловсруулах боломжгүй эд зүйлс худалдан авахгүй байх зэргээс шууд хамааралтай. == Нэр томъёо == Шинжлэх ухааны томъёоллоор уур амьсгалын өөрчлөлт, дэлхийн дулаарал гэсэн ойлголтууд нь ялгаатай. Дэлхийн дулаарал гэдэг нь зөвхөн дэлхийн хуурай газар, далайн гадаргуу орчмын агаарын дундаж температур ихсэх үзэгдлийг илэрхийлдэг байхад Уур амьсгалын өөрчлөлт гэдэг нь хүлэмжийн хийнээс үүдэж дэлхийн уур амьсгалын тогтолцоонд гарч буй нийт өөрчлөлтийг хэлдэг<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html|title=What's in a Name? Global Warming vs. Climate Change|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809221926/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html|archivedate=2010-08-09|author=Erik Conway/Global Climate Change|accessdate=2022-10-09|publisher=NASA}}</ref>. == Хүлэмжийн нөлөө ба дэлхийн дулаарал == [[Зураг:Mauna Loa CO2 monthly mean concentration.svg|thumb|250px|right|[[Дэлхий|Агаар мандал]] дахь [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|нүүрстөрөгчийн давхар ислийн]] (CO₂) агуулгын ихсэлт .</br> CO₂-ын агуулга нь улирлаас хамааран хэлбэлзэх ба [[Дэлхий|Дэлхийн]] бөмбөрцөгийн хойд хагаст [[хавар]] ихсэж, [[намар]] багасана ([[Ургамал|Ургамлын]] [[фотосинтез|фототсинтезийн]] үр дүнд [[Дэлхий|агаар]] дахь CO₂-ын агуулга буурна).]] Байгалийн буюу хүний үйл ажиллагаанаас гаралтай нүүртөрөгчийн хий, метан, озон, азотын давхар исэл, гидрофторт нүүрстөрөгчүүд, перфторт нүүрстөрөгчүүд, гексафторт хүхэр гэх мэт хийг [[хүлэмжийн хий]] гэнэ. Байгалийн хүлэмжийн үзэгдэл байхгүй байсан бол дэлхийн гадаргын температур ус хөлдөх цэгээс доош байх байсан, энэ утгаараа хүлэмжийн үзэгдэл нь дэлхий дээр амьдрал буй болох боломжийг бүрдүүлдэг. Гэвч хүний үйл ажиллагаа, малтмал түлш, шатах тослох материалын шаталт, ойн бүрхэвчийг устгах зэргээс үүдэн агаар мандал дахь хүлэмжийн хийн агууламж нэмэгдэж, дэлхийн дулаарлыг улам эрчимжүүлж, улмаар уур амьсгал өөрчлөгдөхөд хүргэж байна. Хүлэмжийн хийн үйлчлэлийг тооцвол: * [[Нар]]ны хэт ягаан туяа богино долгионы урттай тул [[Дэлхий|дэлхийн]] агаар мандлыг нэвтэрч чаддаг. Энэ туяаг агаарын найрлага дахь нүүрсхүчлийн хий шингээхгүй тул туяа дэлхийн гадаргууг мөргөнө. * Дэлхийн гадаргуу хэт ягаан туяаг шингээж хална. Дэлхийн гадаргуу дулааны энергиэ нил улаан туяа хэлбэрээр алддаг. Энэ туяа нь долгионы урт ихтэй тул нүүрстөрөгчийн диоксидтой мөргөлдөн шингээгддэг. * Дулааны зарим хэсэг нь дэлхий рүү буцан гэрлийн энерги хэлбэрээр шилжих ба үлдсэн хэсэг нь агаар мандлаас гадагшаа нэвтэрдэг байна.<br /> == Цахим холбоос == * [http://green.nationalgeographic.com/environment/global-warming/gw-overview.html What Is Global Warming?] Simulation from National Geographic * [https://web.archive.org/web/20150323033013/http://edgcm.columbia.edu/ The EdGCM (Educational Global Climate Modelling) Project] free research-quality simulation for students, educators, and scientists alike, with a user-friendly interface that runs on desktop computers * [https://web.archive.org/web/20070527070947/http://pm-esip.msfc.nasa.gov/amsutemps/ Daily global temperatures and trends from satellites] Interactive graphics from NASA * [http://www.pewclimate.org/ The Pew Center on global climate change] == Цаашид үзэх == * [[Хүлэмжийн хий]] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Уур амьсгал судлал]] [[Ангилал:Уур амьсгалын өөрчлөлт|Уур амьсгалын өөрчлөлт]] [[Ангилал:Уур амьсгалын үр дагаварын судалгаа]] [[Ангилал:Байгаль орчин]] [[Ангилал:Тогтвортой байдал]] [[Ангилал:Дулааралтын үзэгдэл]] 07ny7pcf0xuey2niidy3p15p10wfkow 853354 853353 2026-04-14T12:10:23Z ~2026-23165-05 103944 853354 wikitext text/x-wiki [[File:Change in Average Temperature With Fahrenheit.svg|thumb|250px|right|Дэлхийн гадаргуугийн дундаж температур сүүлийн 50 жилд өөрчлөгдсөн байдал ([[2011]]-аас [[2021 он|2021]] оны дундажийг [[1956]]–[[1976]] оны дундажтай харьцуулав.]] [[Зураг:Global Temperature Anomaly.svg|thumb|250px|right|[[Дэлхий|Дэлхийн]] (газрын гадаргуугийн) дундаж [[температур]], [[1850]]-аас [[2020 он|2020]] [[он]] хүртэлх ([[1961]]–[[1990]] оны дундажтай харьцуулав).]] '''Уур амьсгалын өөрчлөлт''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Climate Change'') гэдэг нь орчин цагийн хүний үйл ажиллагаанаас үүдэн '''дэлхийн дулаарал''' болж, дэлхийн уур амьсгалын тогтолцоонд гарч буй өөрчлөлтийг хэлнэ. Агаарын дундаж температур сүүлийн олон арван жилд тасралтгүй нэмэгдэж байгаа бөгөөд цаашид ч мөн үргэлжилнэ гэж судлаачид үзэж байгаа. Сүүлийн 100 жилийн хугацаанд [[Дэлхий]]н дундаж [[температур]] 0.74 ± 0.18&nbsp;°C -аар нэмэгдсэн бөгөөд "Засгийн Газар хоорондын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн хороо" (Intergovernmental Panel on Climate Change - IPCC буюу ИПСС), "''20-р зууны дундаас эхэлсэн, агаарын дундаж температурын ихсэлт нь, агаар мандал дахь антропоген [[хүлэмжийн хий]]н агууламж нэмэгдсэнтэй холбоотой байх бүрэн боломжтой юм''" гэжээ <ref name=grida7>{{cite web | url=http://www.ipcc.ch/SPM2feb07.pdf | format=[[Portable Document Format|PDF]] | title=Summary for Policymakers | work=Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | accessdate=2007-02-02 | date=[[2007-02-05]] | publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]] | archive-date=2007-02-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070203164304/http://www.ipcc.ch/SPM2feb07.pdf | url-status=dead }}</ref>. Байгалийн бусад хүчин зүйлүүд, тухайлбал нарны энергийн өөрчлөлт (нарны идэвхижилт), [[галт уул|галт уулын дэлбэрэлт]] нь аж үйлдвэржилтийн өмнөх үеэс одоог хүртэлх хугацаанд маш бага хэмжээний нөлөө үзүүлж байсан байна <ref>{{cite web | url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter9.pdf | format=[[Portable Document Format|PDF]] | title=Understanding and Attributing Climate Change | work=Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | accessdate=2007-05-20 | date=[[2007-05-07]] | publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change | last=Hegerl | first=Gabriele C. | coauthors=''et al.'' | pages=690 | quote=Recent estimates (Figure 9.9) indicate a relatively small combined effect of natural forcings on the global mean temperature evolution of the seconds half of the 20th century, with a small net cooling from the combined effects of solar and volcanic forcings | archive-date=2018-05-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180508152907/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter9.pdf | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal | last=Ammann | first = Caspar | coauthors =''et al.'' | date=[[2007-04-06]] | title=Solar influence on climate during the past millennium: Results from ransient simulations with the NCAR Climate Simulation Model | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=104 | issue=10 | pages=3713–3718 | url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/104/10/3713 | quote=However, because of a lack of interactive ozone, the model cannot fully simulate features discussed in (44)." "While the NH temperatures of the high-scaled experiment are often colder than the lower bound from proxy data, the modeled decadal-scale NH surface temperature for the medium-scaled case falls within the uncertainty range of the available temperature reconstructions. The medium-scaled simulation also broadly reproduces the main features seen in the proxy records." "Without anthropogenic forcing, the 20th century warming is small. The simulations with only natural forcing components included yield an early 20th century peak warming of ≈0.2&nbsp;°C (≈1950 AD), which is reduced to about half by the end of the century because of increased volcanism.}} </ref>. ИПСС-гийн энэхүү дүгнэлтийг Их 8 болон Дэлхийн өндөр хөгжилтэй 30 гаруй орны Шинжлэх ухааны академи, хүрээлэнгүүд хүлээн зөвшөөрдөг болно. ИПСС-гийн уур амьсгалийн загварчлал, 1990 - 2100 оны хооронд агаарын дундаж температур 1.1 - 6.4&nbsp;°C нэмэгдэж болзошгүйг харуулж байгаа <ref name=grida7/> бөгөөд ирээдүйд агаар мандалд ялгарах хүлэмжийн хийг хэр багасгахаас хамааран температурын өсөлтийн дээд доод хязгаар нь тодорхойлогдож байгаа болно. Хэдийгээр ихэнхи судалгаа, 2100 он хүртэл өөрчлөлтийг голчлон анхаарч байгаа боловч, ирэх мянган жилд, [[агаар мандал]] дахь [[хүлэмжийн хий]]н агуулга одооныхоос нэмэгдэхгүй тогтвортой байхад, дэлхийн дулаарал, далайн усны төвшин ихэссээр байна гэж таамаглаж байна<ref name=grida7/>. Энэ нь далайн усны дулаан багтаамжтай холбоотой юм. Дэлхийн дулаарлын улмаас далайн усны түвшин, цаг агаарын аюултай үзэгдэлүүд ихсэж<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,295272,00.html NASA: Global Warming to Cause More Severe Tornadoes, Storms], Fox News, August 31, 2007.</ref>, хур тунадасны хэмжээ өөрчлөгдөнө. Мөн түүнчлэн хөдөө аж ахуй, мөсөн гол, мөнх цасны хэмжээ, [[амьтан]], [[ургамал|ургамлын]] төрөл, зүйл зэрэг олон зүйлд сөргөөр нөлөөлөх болно. Энэхүү дулаарлыг яаж бууруулах, түүний тулд ямар арга хэмжээ авах вэ гэдэг талаар олон улсын хэмжээнд улс төрийн болон олон нийтийн хэлэлцүүлэг, төрөл бүрийн үйл ажиллагаа явагдаж байна. Хүлэмжийн хийг (ялгаруулалтыг) багасгах зорилготой [[Киотогийн протокол]]д дэлхийн [[Киотогийн протокольд нэгдсэн улсууд|ихэнхи улс нэгдсэн]] болно. [[Хүлэмжийн хий|Хүлэмжийн хийн ялгаралыг]] бууруулах энгийн арга бол бид бүгд цахилгаанаа хэмнэж, хогоо ангилаж, дахин боловсруулах боломжгүй эд зүйлс худалдан авахгүй байх зэргээс шууд хамааралтай. == Нэр томъёо == Шинжлэх ухааны томъёоллоор уур амьсгалын өөрчлөлт, дэлхийн дулаарал гэсэн ойлголтууд нь ялгаатай. Дэлхийн дулаарал гэдэг нь зөвхөн дэлхийн хуурай газар, далайн гадаргуу орчмын агаарын дундаж температур ихсэх үзэгдлийг илэрхийлдэг байхад Уур амьсгалын өөрчлөлт гэдэг нь хүлэмжийн хийнээс үүдэж дэлхийн уур амьсгалын тогтолцоонд гарч буй нийт өөрчлөлтийг хэлдэг<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html|title=What's in a Name? Global Warming vs. Climate Change|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809221926/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html|archivedate=2010-08-09|author=Erik Conway/Global Climate Change|accessdate=2022-10-09|publisher=NASA}}</ref>. == Хүлэмжийн нөлөө ба дэлхийн дулаарал == [[Зураг:Mauna Loa CO2 monthly mean concentration.svg|thumb|250px|right|[[Дэлхий|Агаар мандал]] дахь [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|нүүрстөрөгчийн давхар ислийн]] (CO₂) агуулгын ихсэлт .</br> CO₂-ын агуулга нь улирлаас хамааран хэлбэлзэх ба [[Дэлхий|Дэлхийн]] бөмбөрцөгийн хойд хагаст [[хавар]] ихсэж, [[намар]] багасана ([[Ургамал|Ургамлын]] [[фотосинтез|фототсинтезийн]] үр дүнд [[Дэлхий|агаар]] дахь CO₂-ын агуулга буурна).]] Байгалийн буюу хүний үйл ажиллагаанаас гаралтай нүүртөрөгчийн хий, метан, озон, азотын давхар исэл, гидрофторт нүүрстөрөгчүүд, перфторт нүүрстөрөгчүүд, гексафторт хүхэр гэх мэт хийг [[хүлэмжийн хий]] гэнэ. Байгалийн хүлэмжийн үзэгдэл байхгүй байсан бол дэлхийн гадаргын температур ус хөлдөх цэгээс доош байх байсан, энэ утгаараа хүлэмжийн үзэгдэл нь дэлхий дээр амьдрал буй болох боломжийг бүрдүүлдэг. Гэвч хүний үйл ажиллагаа, малтмал түлш, шатах тослох материалын шаталт, ойн бүрхэвчийг устгах зэргээс үүдэн агаар мандал дахь хүлэмжийн хийн агууламж нэмэгдэж, дэлхийн дулаарлыг улам эрчимжүүлж, улмаар уур амьсгал өөрчлөгдөхөд хүргэж байна. Хүлэмжийн хийн үйлчлэлийг тооцвол: * [[Нар]]ны хэт ягаан туяа богино долгионы урттай тул [[Дэлхий|дэлхийн]] агаар мандлыг нэвтэрч чаддаг. Энэ туяаг агаарын найрлага дахь нүүрсхүчлийн хий шингээхгүй тул туяа дэлхийн гадаргууг мөргөнө. * Дэлхийн гадаргуу хэт ягаан туяаг шингээж хална. Дэлхийн гадаргуу дулааны энергиэ нил улаан туяа хэлбэрээр алддаг. Энэ туяа нь долгионы урт ихтэй тул нүүрстөрөгчийн диоксидтой мөргөлдөн шингээгддэг. * Дулааны зарим хэсэг нь дэлхий рүү буцан гэрлийн энерги хэлбэрээр шилжих ба үлдсэн хэсэг нь агаар мандлаас гадагшаа нэвтэрдэг байна.<br /> == Цахим холбоос == * [http://green.nationalgeographic.com/environment/global-warming/gw-overview.html What Is Global Warming?] Simulation from National Geographic * [https://web.archive.org/web/20150323033013/http://edgcm.columbia.edu/ The EdGCM (Educational Global Climate Modelling) Project] free research-quality simulation for students, educators, and scientists alike, with a user-friendly interface that runs on desktop computers * [https://web.archive.org/web/20070527070947/http://pm-esip.msfc.nasa.gov/amsutemps/ Daily global temperatures and trends from satellites] Interactive graphics from NASA * [http://www.pewclimate.org/ The Pew Center on global climate change] == Цаашид үзэх == * [[Хүлэмжийн хий]] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Уур амьсгал судлал]] [[Ангилал:Уур амьсгалын өөрчлөлт|Уур амьсгалын өөрчлөлт]] [[Ангилал:Уур амьсгалын үр дагаварын судалгаа]] [[Ангилал:Байгаль орчин]] [[Ангилал:Тогтвортой байдал]] [[Ангилал:Дулааралтын үзэгдэл]] 94zwy8i3lvc1mn0in036ybblk2bkf6q 853355 853354 2026-04-14T12:12:03Z ~2026-22899-60 103945 ишххж 853355 wikitext text/x-wiki [[File:Change in Average Temperature With Fahrenheit.svg|thumb|250px|right|Дэлхийн гадаргуугийн дундаж температур сүүлийн 50 жилд өөрчлөгдсөн байдал ([[2011]]-аас [[2021 он|2021]] оны дундажийг [[1956]]–[[1976]] оны дундажтай харьцуулав.]] [[Зураг:Global Temperature Anomaly.svg|thumb|250px|right|[[Дэлхий|Дэлхийн]] (газрын гадаргуугийн) дундаж [[температур]], [[1850]]-аас [[2020 он|2020]] [[он]] хүртэлх ([[1961]]–[[1990]] оны дундажтай харьцуулав).]] '''Уур амьсгалын өөрчлөлт''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Climate Change'') гэдэг нь орчин цагийн хүний үйл ажиллагаанаас үүдэн '''дэлхийн дулаарал''' болж, дэлхийн уур амьсгалын тогтолцоонд гарч буй өөрчлөлтийг хэлнэ. Агаарын дундаж температур сүүлийн олон арван жилд тасралтгүй нэмэгдэж байгаа бөгөөд цаашид ч мөн үргэлжилнэ гэж судлаачид үзэж байгаа. Сүүлийн 100 жилийн хугацаанд [[Дэлхий]]н дундаж [[температур]] 0.74 ± 0.18&nbsp;°C -аар нэмэгдсэн бөгөөд "Засгийн Газар хоорондын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн хороо" (Intergovernmental Panel on Climate Change - IPCC буюу ИПСС), "''20-р зууны дундаас эхэлсэн, агаарын дундаж температурын ихсэлт нь, агаар мандал дахь антропоген [[хүлэмжийн хий]]н агууламж нэмэгдсэнтэй холбоотой байх бүрэн боломжтой юм''" гэжээ <ref name=grida7>{{cite web | url=http://www.ipcc.ch/SPM2feb07.pdf | format=[[Portable Document Format|PDF]] | title=Summary for Policymakers | work=Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | accessdate=2007-02-02 | date=[[2007-02-05]] | publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]] | archive-date=2007-02-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070203164304/http://www.ipcc.ch/SPM2feb07.pdf | url-status=dead }}</ref>. Байгалийн бусад хүчин зүйлүүд, тухайлбал нарны энергийн өөрчлөлт (нарны идэвхижилт), [[галт уул|галт уулын дэлбэрэлт]] нь аж үйлдвэржилтийн өмнөх үеэс одоог хүртэлх хугацаанд маш бага хэмжээний нөлөө үзүүлж байсан байна <ref>{{cite web | url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter9.pdf | format=[[Portable Document Format|PDF]] | title=Understanding and Attributing Climate Change | work=Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | accessdate=2007-05-20 | date=[[2007-05-07]] | publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change | last=Hegerl | first=Gabriele C. | coauthors=''et al.'' | pages=690 | quote=Recent estimates (Figure 9.9) indicate a relatively small combined effect of natural forcings on the global mean temperature evolution of the seconds half of the 20th century, with a small net cooling from the combined effects of solar and volcanic forcings | archive-date=2018-05-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180508152907/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter9.pdf | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal | last=Ammann | first = Caspar | coauthors =''et al.'' | date=[[2007-04-06]] | title=Solar influence on climate during the past millennium: Results from ransient simulations with the NCAR Climate Simulation Model | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=104 | issue=10 | pages=3713–3718 | url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/104/10/3713 | quote=However, because of a lack of interactive ozone, the model cannot fully simulate features discussed in (44)." "While the NH temperatures of the high-scaled experiment are often colder than the lower bound from proxy data, the modeled decadal-scale NH surface temperature for the medium-scaled case falls within the uncertainty range of the available temperature reconstructions. The medium-scaled simulation also broadly reproduces the main features seen in the proxy records." "Without anthropogenic forcing, the 20th century warming is small. The simulations with only natural forcing components included yield an early 20th century peak warming of ≈0.2&nbsp;°C (≈1950 AD), which is reduced to about half by the end of the century because of increased volcanism.}} </ref>. ИПСС-гийн энэхүү дүгнэлтийг Их 8 болон Дэлхийн өндөр хөгжилтэй 30 гаруй орны Шинжлэх ухааны академи, хүрээлэнгүүд хүлээн зөвшөөрдөг болно. ИПСС-гийн уур амьсгалийн загварчлал, 1990 - 2100 оны хооронд агаарын дундаж температур 1.1 - 6.4&nbsp;°C нэмэгдэж болзошгүйг харуулж байгаа <ref name=grida7/> бөгөөд ирээдүйд агаар мандалд ялгарах хүлэмжийн хийг хэр багасгахаас хамааран температурын өсөлтийн дээд доод хязгаар нь тодорхойлогдож байгаа болно. Хэдийгээр ихэнхи судалгаа, 2100 он хүртэл өөрчлөлтийг голчлон анхаарч байгаа боловч, ирэх мянган жилд, [[агаар мандал]] дахь [[хүлэмжийн хий]]н агуулга одооныхоос нэмэгдэхгүй тогтвортой байхад, дэлхийн дулаарал, далайн усны төвшин ихэссээр байна гэж таамаглаж байна<ref name=grida7/>. Энэ нь далайн усны дулаан багтаамжтай холбоотой юм. Дэлхийн дулаарлын улмаас далайн усны түвшин, цаг агаарын аюултай үзэгдэлүүд ихсэж<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,295272,00.html NASA: Global Warming to Cause More Severe Tornadoes, Storms], Fox News, August 31, 2007.</ref>, хур тунадасны хэмжээ өөрчлөгдөнө. Мөн түүнчлэн хөдөө аж ахуй, мөсөн гол, мөнх цасны хэмжээ, [[амьтан]], [[ургамал|ургамлын]] төрөл, зүйл зэрэг олон зүйлд сөргөөр нөлөөлөх болно. Энэхүү дулаарлыг яаж бууруулах, түүний тулд ямар арга хэмжээ авах вэ гэдэг талаар олон улсын хэмжээнд улс төрийн болон олон нийтийн хэлэлцүүлэг, төрөл бүрийн үйл ажиллагаа явагдаж байна. Хүлэмжийн хийг (ялгаруулалтыг) багасгах зорилготой [[Киотогийн протокол]]д дэлхийн [[Киотогийн протокольд нэгдсэн улсууд|ихэнхи улс нэгдсэн]] болно. [[Хүлэмжийн хий|Хүлэмжийн хийн ялгаралыг]] бууруулах энгийн арга бол бид бүгд цахилгаанаа хэмнэж, хогоо ангилаж, дахин боловсруулах боломжгүй эд зүйлс худалдан авахгүй байх зэргээс шууд хамааралтай байдаг. == Нэр томъёо == Шинжлэх ухааны томъёоллоор уур амьсгалын өөрчлөлт, дэлхийн дулаарал гэсэн ойлголтууд нь ялгаатай. Дэлхийн дулаарал гэдэг нь зөвхөн дэлхийн хуурай газар, далайн гадаргуу орчмын агаарын дундаж температур ихсэх үзэгдлийг илэрхийлдэг байхад Уур амьсгалын өөрчлөлт гэдэг нь хүлэмжийн хийнээс үүдэж дэлхийн уур амьсгалын тогтолцоонд гарч буй нийт өөрчлөлтийг хэлдэг<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html|title=What's in a Name? Global Warming vs. Climate Change|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809221926/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html|archivedate=2010-08-09|author=Erik Conway/Global Climate Change|accessdate=2022-10-09|publisher=NASA}}</ref>. == Хүлэмжийн нөлөө ба дэлхийн дулаарал == [[Зураг:Mauna Loa CO2 monthly mean concentration.svg|thumb|250px|right|[[Дэлхий|Агаар мандал]] дахь [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|нүүрстөрөгчийн давхар ислийн]] (CO₂) агуулгын ихсэлт .</br> CO₂-ын агуулга нь улирлаас хамааран хэлбэлзэх ба [[Дэлхий|Дэлхийн]] бөмбөрцөгийн хойд хагаст [[хавар]] ихсэж, [[намар]] багасана ([[Ургамал|Ургамлын]] [[фотосинтез|фототсинтезийн]] үр дүнд [[Дэлхий|агаар]] дахь CO₂-ын агуулга буурна).]] Байгалийн буюу хүний үйл ажиллагаанаас гаралтай нүүртөрөгчийн хий, метан, озон, азотын давхар исэл, гидрофторт нүүрстөрөгчүүд, перфторт нүүрстөрөгчүүд, гексафторт хүхэр гэх мэт хийг [[хүлэмжийн хий]] гэнэ. Байгалийн хүлэмжийн үзэгдэл байхгүй байсан бол дэлхийн гадаргын температур ус хөлдөх цэгээс доош байх байсан, энэ утгаараа хүлэмжийн үзэгдэл нь дэлхий дээр амьдрал буй болох боломжийг бүрдүүлдэг. Гэвч хүний үйл ажиллагаа, малтмал түлш, шатах тослох материалын шаталт, ойн бүрхэвчийг устгах зэргээс үүдэн агаар мандал дахь хүлэмжийн хийн агууламж нэмэгдэж, дэлхийн дулаарлыг улам эрчимжүүлж, улмаар уур амьсгал өөрчлөгдөхөд хүргэж байна. Хүлэмжийн хийн үйлчлэлийг тооцвол: * [[Нар]]ны хэт ягаан туяа богино долгионы урттай тул [[Дэлхий|дэлхийн]] агаар мандлыг нэвтэрч чаддаг. Энэ туяаг агаарын найрлага дахь нүүрсхүчлийн хий шингээхгүй тул туяа дэлхийн гадаргууг мөргөнө. * Дэлхийн гадаргуу хэт ягаан туяаг шингээж хална. Дэлхийн гадаргуу дулааны энергиэ нил улаан туяа хэлбэрээр алддаг. Энэ туяа нь долгионы урт ихтэй тул нүүрстөрөгчийн диоксидтой мөргөлдөн шингээгддэг. * Дулааны зарим хэсэг нь дэлхий рүү буцан гэрлийн энерги хэлбэрээр шилжих ба үлдсэн хэсэг нь агаар мандлаас гадагшаа нэвтэрдэг байна.<br /> == Цахим холбоос == * [http://green.nationalgeographic.com/environment/global-warming/gw-overview.html What Is Global Warming?] Simulation from National Geographic * [https://web.archive.org/web/20150323033013/http://edgcm.columbia.edu/ The EdGCM (Educational Global Climate Modelling) Project] free research-quality simulation for students, educators, and scientists alike, with a user-friendly interface that runs on desktop computers * [https://web.archive.org/web/20070527070947/http://pm-esip.msfc.nasa.gov/amsutemps/ Daily global temperatures and trends from satellites] Interactive graphics from NASA * [http://www.pewclimate.org/ The Pew Center on global climate change] == Цаашид үзэх == * [[Хүлэмжийн хий]] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Уур амьсгал судлал]] [[Ангилал:Уур амьсгалын өөрчлөлт|Уур амьсгалын өөрчлөлт]] [[Ангилал:Уур амьсгалын үр дагаварын судалгаа]] [[Ангилал:Байгаль орчин]] [[Ангилал:Тогтвортой байдал]] [[Ангилал:Дулааралтын үзэгдэл]] dvfb7t9f0y6molt3y04e07g6eu95de4 0 7963 853376 847445 2026-04-15T09:33:14Z Megzer 20491 853376 wikitext text/x-wiki {{For|Хүний|Богд хаан}} {{Инфобокс уул | name = Богд Хан уул | photo = Bogd Khan Uul Mount view from Ulan Bator, Mongolia.JPG | photo_caption = [[Улаанбаатар]]аас харагдах Богд хан уул | photo_size = | elevation_m = 2261 | elevation_ref = | prominence_m = | prominence_ref = | map = Mongolia | map_caption = Монгол дахь байршил | map_size = 250 | label_position = right | listing = | location = [[Монгол]] | range = [[Хэнтийн нуруу]] | coordinates = {{coord|47|48|14|N|106|59|11|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = }} [[Зураг:Bogd Khan Uul 2001.jpg|thumb|300px|Сансраас авсан зургийн төвд Богд хан уул оршино. Баруун хойд буланд нь [[Улаанбаатар]] хот харагдах бөгөөд [[Туул гол]] хот, уул хоёрын хооронд урсана. Өмнө талд нь [[Зуунмод]], зүүн талд нь [[Налайх]], баруун талд нь [[Чингис хаан олон улсын нисэх онгоцны буудал]] байрладаг]] [[Файл:Mountain_spring_20220903_165710.webm|thumb|right|300px|Богд хан уулын горхи]] [[Зураг:Spring in forest mongolia logs.jpg|thumb|right|300px|Богд хан уулын байгаль]] [[Зураг:River mongolia.jpg|thumb|right|300px|Богд хан уулын байгаль]] '''Богд Хан Уул''' бол [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] болон [[Улаанбаатар]] хотын нутаг дэвсэрт орших, [[Хэнтийн нуруу]]ны ай савд багтдаг [[Монгол]]ын түүхэн тахилгат, Монголын төдийгүй дэлхийн анхны дархан цаазат газруудын нэг юм. Оргил нь 2268 метр болох Цэцээ гүний оргил юм. == Түүх == 1294 онд гаргасан Монголын [[Юань Улс|Юань улсын]] хууль цаазын 398 дугаар бүлэгт “Богд хан уул болон Отгонтэнгэр, Хан Хэнтий, Алтайн нүсэр даваа” зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газруудыг дархан цаазтай болгож байжээ.{{Citation needed}} XII-XIII зууны үед Ван хан [[Тоорил хан|Тоорил]] дархлан тахиж Хан уул хэмээн нэрлэсэн домог байдаг.{{Citation needed}} 1778 онд Монголын сэхээтнүүдийн нэг сайд [[Юндэндорж|Юндэндоржийн]] санаачилгаар Богд хан уулыг дархан цаазтай болгож, 1957, 1974 онуудад дахин бататган дархалж, сүүлд 1995 оны УИХ-ын 26 дугаар тогтоолоор дахин баталгаажуулж хуульчилсан байна. 1809 оноос Богдхан уулын 28 амыг цагдаатай болгож, нутаг дэвсгэрт нь орох зөвшөөрлийг [[Жавзандамба хутагт|Богд Жавзандамба хутагт]] гардан олгодог журамтай байжээ. Богд хан уул нь зүүнээс баруун тийш чиглэсэн гол нуруу, түүний салбар уулсаас тогтоно. == Газар зүй == Газар зүйн нөхцөл, газрын гадаргын хувьд бол Богд Хан Уул зүүнээс баруун тийш чиглэсэн их нуруу болон түүний салбар уулсаас бүрднэ. Богд Хан Уулын хамгийн өндөр оргил нь далайн түвшнээс дээш 2268 метр өндөрт өргөгдсөн [[Цэцээ Гүн]], 2256 метр өндөрт орших [[Түшээ гүн]] хэмээх оргилууд болно. Ер нь Богд Хан Ууланд 2000 метрээс дээш өргөгдсөн эртний тэгшрэлийн гадарга голлоно. Тэгшрэлийн гадаргын үнэмлэхүй өндөр 1800, 2000, 2200 метрийн түвшинд гурван үндсэн шатлал үүсгэсэн байна. Ойн хилээс дээш гарсан Цэцээ Гүн, Түшээ Гүн болон бусад өндөрлөгт хүйтний өгөршлийн нөлөөгөөр тагт чулуун нуранги үүссэн газар олонтой. Газрын хэмжээнд [[Чулуун нүүрсний галавын үе]]д (350-205 сая жилийн тэртээ) хуримтлагдсан [[тунамал чулуулаг]], [[Мезозойн эрин]]ий [[Триасын галав]]ын сүүлч, [[Юрийн галав]] (T3-J1) ын эхээр (130 сая жилийн өмнө) үүсэж бүрэлдсэн боржин чулуу, мөн уулын бэл, хормой, гуу жалга орчимд сэвсгэр хурдас тархаж байдаг. Тогтцын хувьд Богд Хан Уул Хангай, Хэнтийн атираат бүсийн Хэнтийн хэсгийн баруун өмнөд талд оршдог. Богд Хан Уул нь [[Хэнтийн нуруу]]ны ай савд багтах боловч гол нуруудаас саланги орших бөгөөд өндрийн болоод уулархаг хотгор гүдгэрийн нөлөөгөөр тэнд ой, тайгын ландшафт голлох байр эзлэж, Монгол орны ойн тархалтын хамгийн өмнөд зах нь болно. Чухамдаа Монгол орны ойт хээр, хуурай хээрийн бүсийн зааг дээр орших босоо бүсшил бүхий уулсын тогтоцтой ажээ. Богд Хан Ууланд [[таг]], [[уулын тайга]], [[уулын ой]], [[уулын хээр]], [[уулын хуурай хээр]] зэрэг бүслүүрлэг хэв шинжээс гадна бүслэг шинжтэй умардын хуурай хээр, бүсийн бус татмын нуга тус тус тархжээ. Энэ ууланд мөстлөгийн буюу мөсөн галавын ул мөр ховор, зөвхөн хамгийн өндөрлөг хэсэгтээ бага зэрэг мөстөж байжээ. ===Богд хан уулын амууд=== Богд хан ууланд урт, богино 40 шахам ам байдаг ба Богд хан уулын амуудыг нар зөв тойруулан нэрлэвэл: # [[Их Тэнгэрийн ам|Их тэнгэрийн ам]] # Бага тэнгэрийн ам # Залаатын ам # Залаатын богинийн ам # Хүрхрээгийн ам # Их хүрэл тогоотын ам # Бага хүрэл тогоотын ам # Чулуутын ам # Бумбатын ам # Харганатын ам # Төр хурахын ам # Шажин хурахын ам # Ширдэгтийн ам # Ширдэгтийн богинийн ам # Баянбулагийн ам # Өгөөмөрийн ам # Зүүн дэлгэрийн ам # Зүүн зуун модын ам буюу [[Манзуширын хийд|Манзушир ламын хийд]] # Баруун зуун модын ам # Баруун дэлгэрийн ам # Бөхөг-Түргэний ам (орчин үед Кувейтын ам гэж нэрлэх болсон) # Зайсангийн өвгөнт өвөрийн ам # Ар Яргайтын ам # Тайны ам # Ноёны ам # Жаргалантын ам # Ташгайн ам # Ихбулганы ам # Өвөр сайханы ам # Нүхтийн ам # Арцатын ам # Хүүшийн ам # Гурван зандмааны ам # Зандмааны богиноны ам # Ар зайсангийн ам == Уур амьсгал == Хүйтэн өвөлтэй, сэрүүвтэр зунтай, эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай бүс нутагт хамаарна. Жилд дунджаар 2800 цаг нартай байдаг бол 12-14 өдөр л наргүй өдөр тохиож байдаг байна. Агаарын жилийн дундаж температур -1.5 - 3.1 хэм, нэгдүгээр сарын дундаж хүйтэн -19-24 хэм, 7-р сарын дундаж халуун нь +14-17.6 хэм хүрнэ. Уулын байрлал хотгор гүдгэрийн онцлог байрлалаас болоод газрын гадаргын орчмын салхины горим ихээхэн өөр өөр байдаг. Салхины жилийн дундаж хурд 0.9-2.3 м/сек, дундаж их хурд 5 сард 1.2-4.0 м/сек, хамгийн намуун үедээ 12-1 сард 0.7-1.4 м/сек дундажтай байна. Агаарын чийгшлийн горим нилээд өвөрмөц, агаарын чийгшил нь халуун хүйтэндээ урвуу хамааралтай байдаг. Ууланд унах хур тунадас дулааны улиралд 89.6-93.4 хувьтай. Анхны цас 9-р сарын 15 орчимд орж, сүүлчийн цас 5-р сарын 20 орчимд ажиглагдана. == Ус зүй == Богд Хан Уул нь ус зүйн хувьд [[Умард мөсөн далай]]н ай савын [[Туул гол]]ын ай савд багтах бөгөөд олон жилийн дундаж урсац нь 100м-ээс илүү бүс нутагт хамаарна. Уулын эргэн тойрны 20 орчим амнаас гол горхи эх авч зарим нь Туул голд, үлдсэн хэсэг нь уулын хаяа, хормой хотгор гүдгэрт хүрч сэвсгэр хурдсанд шурган орно. Уулаас эх авсан голоос 36.2 км урт Түргэний гол, 33.3 км урт Баруун, Зүүн Зуун Модын гол, 32.6 км Хүрхрээ голуудыг нэрлэж болно. Мөн хэд хэдэн эмчилгээний ач холбогдолтой рашаан булаг байдаг. [[Зураг:Panaromic_view_river_flower_mongolia.jpg|thumb|]] [[Зураг:Panaromic view in the forest with river mongolia.jpg|thumb|Богд хан уулын олон аманд жижиг горхи урсдаг]] == Хөрсний мужлал == Хангайн уур амьсгалын их мужийн хагас чийглэг өндөршлийн бүсчлэл болох Хэнтийн өмнөд тойрогт багтана. Эн хад асга бүхий уулын тэгш оройд [[уулын нугын хөрс]], түүнээс доош [[ой тайгын хөрс]], ой модгүй ар өвөр хажуу болон өргөн амуудад нь [[хээрийн хөрс]] тархана. Тайгын хөрс ихэнх талбайг нь эзлэнэ. Хэдийгээр Хэнтийн гол нуруунаас тасран тусгаар орших боловч өндрийн болон уулархаг хотгор, гүдгэрийн нөлөөгөөр [[өндөр уулын нугын]], [[уулын цэвдэгт]] болон [[ширгэт тайгын]], [[ойн бараан]], [[хар шороон]], [[хар хүрэн]], [[ам хөндийн хар хүрэн]], [[нугын хөрс]] голлож тархжээ. == Амьтан, ургамлын аймаг == [[Зураг:Bogd Khan Mountain.jpg|thumb|left|[[Манзуширын хийд]]ийн орчимд.]] Хэнтийн нурууны голлох амьтны аймгийг бүрдүүлэгч хөхтөн амьтдын нутагшлын хамгийн урд хил нь Богд Хан Уул болно. [[Тарвага]], [[зурам]], [[зараа]], [[булга]], [[буга]], бор гөрөөс, [[янгир]] тэргүүтэн 56 зүйлийн [[хөхтөн]] амьтан бүртгэгдсэн. Жигүүртэн шувуудаас [[бөднө]], [[болжмор]], [[хараацай]], [[хайруулдай]], [[тогоруу]], [[өрөвтас]], [[харцага]], [[шонхор]], [[бүргэд]] зэрэг 194 зүйлийн шувуу бүртгэгджээ. Ургамлын аймгийн хувьд нийт талбайн 55.8 хувийг [[шинэс]], [[гацуур]], [[хуш]], [[нарс]], [[хус]], бут сөөгнөөс бүрдсэн ой мод эзлэнэ. Уулын оройн хэсэг, баруун, баруун хойд талын зарим газарт хушин ой зонхилох бол, баруун урд ба өмнөд хэсгээр гацуурын ой, баруун урд хэсгээр нарсан ой, хойд ба зүүн хэсгээр шинэсэн ой зонхилон тархсан байна. Энд 70 овгийн, 256 төрлийн, 587 зүйлийн олон ургамал ургадаг. == Түүхэн товчоон == Богд хан уул нь Монголын төдийгүй дэлхийн анхны дархан цаазат газруудын нэг юм. 1294 онд гаргасан Монгол Их Юань улсын хууль цаазын 398 дугаар бүлэгт “Богд хан уул, Отгонтэнгэр, Хан Хэнтий, Алтайн нүсэр даваа” зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газруудыг дархан цаазтай болгож байжээ.{{Citation needed}} Их Тэнгэрийн аманд байгаа хадны сүг зураг тэргүүтнийг үзэхэд лавтайяа аль [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсгийн үеэс]] хүн суурьшиж байсан ул мөр байдаг. Богд Хан Уул эртнээс бөө мөргөлийн шүтээн, тайлга тахилгын газар байсан бөгөөд 13-р зууны үеэс [[Хэрэйд]]ийн [[Ван Хан]] Туулын Хар шугуйд нутаглаж байхдаа Хан Ууланд ан гөрөө хийх, гал хөс түлэхийг хориглодог байжээ. [[Манж]]ийн хаан [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсний]] 43-р он буюу нийтийн тооллын 1778 онд [[Их Хүрээ]]ний сайд ван Юндэндорж, харьяа түшмэл Санжаадорж нарын айлтгал бичгээр Богд Хан Уулыг зарлигаар тахиж байх болсон гэсэн түүхэн мэдээ байдаг. Дээрх Юндэндорж ван болон Санжаадорж түшмэл нарын саналаар Богд Жавзандамба хутагтын цолыг Хан Ууланд өргөснөөр Богд Хан Уул гэх болсон гэдэг. Энэ уулын хоёр ноён оргилд Цэцээ гүн, Түшээ гүн гэсэн цол олгож, жил бүр улсын сангаас цалин пүнлүү олгодог байсан байна. Мөн энэ үеэс Богд Хан ууланд "Өмнийг Тэтгэгч Цагаан Лавай Дүнжингарав" гэдэг нэрийг өгсөн гэдэг. Богд уулын бараа харагдах газар хүн цаазаар авдаггүй байсан гэдэг. [[Тэнгэр тэтгэгч]] хааны зарлиг гарсны дараанаас 1779 оны шарагчин гахай жил Халх дөрвөн аймаг, шавь таваараа нийлэн тахиснаас хойш зарлигаар жилд хоёр удаа зун, намарт тахидаг болсон гэдэг. Хувьсгалын жилүүдэд Хан Уулын тахилга тасалдсан байсан ч 1995 он Улаанбаатар хот үүсгэн байгуулагдсаны 365 жилийн ойгоор Цэцээ гүний оргилыг тайж, 1995 онд Монгол Улсын ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]] Богд Хан Уулыг тайх санаачилгыг дэмжсэн зарлиг гарган<ref>{{cite web| url=http://www.touristinfocenter.mn/cate6.aspx?CateID=6| title=ТӨРИЙН ТАХИЛГАТ УУЛ| publisher=www.touristinfocenter.mn| access-date=2013-12-07| archive-date=2013-11-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20131113103000/http://www.touristinfocenter.mn/cate6.aspx?CateID=6| url-status=dead}}</ref>, 2004 оноос [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн зарлигаар төрийн тахилгатай уулсын нэг болгож 5 жилд нэг удаа төрийн тахилга үйлдэх болсон. == Ашигласан материал == * Ц.Адьяасүрэн, ''Богд Хан Уулын Экосистем'', Монгол Улсын БОЯ. 1997, Улаанбаатар * С.Дулам, ''Хүрээ дөрвөн уулын тахилга, бэлгэдэл'', Улаанбаатар, 2004 * Ч.Арьяасүрэн, Монгол ёс заншилын их толь, Улаанбаатар, 2001 {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20050310210823/http://www.rem.sfu.ca/pdf/sadoway.pdf Searching for Antidotes to Globalization: Local Institutions at Mongolia's Sacred Bogd Khan Mountain] * [https://web.archive.org/web/20080403064405/http://huhtolbot.blog.banjig.net/post.php?post_id=42409 Богд Хан Уул мину] [[Ангилал:Азийн уул]] [[Ангилал:Азийн байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Азийн шим мандлын нөөц]] [[Ангилал:Монголын уул]] [[Ангилал:Монголын байгалийн цогцолборт газар]] [[Ангилал:Монголын тусгай хамгаалалттай газар нутаг]] [[Ангилал:Монголын шим мандлын нөөц]] [[Ангилал:Хэнтийн нуруу]] [[Ангилал:Төрийн тахилгат уулс]] [[Ангилал:Улаанбаатарын газар зүй]] [[Ангилал:Төв аймгийн газар зүй]] tv8a9fsk8uj7c7s54897a446ysr2zxz 0 15849 853398 853306 2026-04-15T11:56:07Z HorseBro the hemionus 100126 853398 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж, Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд Галдмаа баатарыг Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.|left]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа Цяньлун хаан: ''"Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй."'' гэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=89}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== [[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он !Тайлбар |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэбаатар хунтайж |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү |Тодорхойгүй |1634-1654 |1654 | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн хунтайж |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү |Тодорхойгүй |1654-1671 |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |Бошогт хаан |Эрдэнэбаатар хунтайжийн хүү |1644 |1671-1697 |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт хунтайж |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү |1665 |1690-1727 |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |Хунтайж |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |Тодорхойгүй |1727-1745 |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |Хунтайж |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1731 |1745-1749 |1749 | |- |7 |[[Лхамдаржаа]] |Хунтайж |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726 |1749-1753 |1753 | |- |8 |[[Даваач]] |Хунтайж |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1753-1755 |1759 | |- |9 |[[Амарсанаа]] |Хаан |[[Хошууд|Хошуудын]] [[Лхазан хаан|Лхазан хааны]] хүү Галданданзан тайжийн хүү. Хойдын Үйзэн хошуучийн дагавар хүү |1718 |1755-1757 |1757 | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> ==Мөн үзэх== *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Лавлагаа === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 0r12owm7kgh5iqofzk5m8v9ocv694lk 10 17708 853364 853345 2026-04-14T22:20:31Z Enkhsaihan2005 64429 853364 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | child = {{{embed|}}} | bodyclass = ib-islands vcard | templatestyles = Загвар:Инфобокс арал/styles.css | titleclass = fn org | title = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes|{{#if:{{{name|}}}|<div class="ib-islands-title-embed">{{{name|}}}</div>|}}|{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}} | above = {{#ifeq:{{{disputed|}}}|yes|{{#if:{{{type|}}}|[[Газар нутгийн маргаан|Маргаантай {{{type}}}]]|[[Газар нутгийн маргаан|Маргаантай арал]]}}{{#ifeq:{{{plural}}}|yes|s<br>|<br>}}}}<!-- -->{{#if:{{{local_name|}}}<!-- -->|<div class="nickname">{{{local_name}}}</div><!-- -->|{{#if:{{{native_name|}}}<!-- -->|<div class="ib-islands-native">{{#if:{{{native_name_link|}}}|[[{{{native_name_link|}}}|Төрөлх хэл]]|Төрөлх хэл}}: <div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang|}}}}}">{{{native_name|}}}</div></div><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{nickname|}}}{{{sobriquet|}}}|<div class="ib-islands-nick">Хоч: {{if empty|{{{nickname|}}}|{{{sobriquet|}}}}}</div>}} | autoheaders = y | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image|}}}|{{{image_name|}}}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright=1.16|alt={{{image_alt|}}}}} | caption = {{{image_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image_map|}}}|{{{map_image|}}}}}|size={{if empty|{{{image_map_size|}}}|{{{map_size|}}}}}|sizedefault=frameless|upright=1.16|alt={{if empty|{{{image_map_alt|}}}|{{{map_alt|}}}}}}} | caption2 = {{if empty|{{{image_map_caption|}}}|{{{map_image_caption|}}}|{{{map_caption|}}}}} | image3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{map|}}}| {{Location map|{{if empty|{{{pushpin_map|}}}|{{{map|}}}}} | float = center | border = infobox | alt = {{if empty|{{{pushpin_map_alt|}}}| {{#if:{{{image_map|}}}{{{map_image|}}}||{{{map_alt|}}}}} }} | width = {{if empty|{{{pushpin_map_width|}}}|{{{map_width|}}}}} | default_width = 260 | caption = {{if empty|{{{pushpin_map_caption|}}}| {{#if:{{{image_map|}}}{{{map_image|}}}||{{{map_caption|}}}}} }} | mark = {{if empty|{{{pushpin_mark|}}}|{{{pushpin_map_mark|}}}|{{{map_mark|}}}}} | marksize = {{if empty|{{{pushpin_mark_width|}}}|{{{pushpin_map_mark_width|}}}|{{{map_mark_width|}}}}} | relief = {{if empty|{{{pushpin_relief|}}}|{{{pushpin_map_relief|}}}|{{{map_relief|}}}}} | label = {{if empty|{{if empty|{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_map_label|}}}|{{{label|}}}}}|{{{name|}}}}} | position = {{if empty|{{{pushpin_label_position|}}}|{{{pushpin_map_label_position|}}}|{{{label_position|}}}}} | coordinates = {{{coordinates|}}} }}}} | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{map|}}}{{{image_map|}}}{{{map_image|}}}|no|yes}} | mapframe-zoom = 7 | mapframe-marker-color = #a8bdec | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-caption = Интерактив газрын зураг: {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} | label1 = Бусад нэр | data1 = {{{other_names|}}} | label2 = Нэрийн гарал | data2 = {{{etymology|}}} | header3 = {{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||Газар зүй}} | label4 = Байршил | data4 = {{{location|}}} | label5 = Солбицол | data5 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:isle}}}} | label6 = [[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]] | data6 = {{#if:{{{grid_reference|}}}| {{gbmappingsmall|{{{grid_reference|}}}|25|{{{grid_reference|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} }} | label7 = [[Арал#Арлуудын_төрөл|Төрөл]] | data7 = {{{island_type|}}} | label8 = Олтриг | class8 = note | data8 = {{{archipelago|}}} | label9 = {{nowrap|Зэргэлдээ}} | data9 = {{{waterbody|}}} | label10 = Нийт арлын тоо | data10 = {{{total_islands|}}} | label11 = Томоохон арлууд | data11 = {{{major_islands|}}} | label7 = Талбай | data12 = {{Инфобокс арал/талбай| km2 = {{{area_km2|}}} | sqmi = {{{area_sqmi|}}} | m2 = {{{area_m2|}}} | sqft = {{{area_sqft|}}} | ha = {{{area_ha|}}} | acre = {{{area_acre|}}} }}{{{area_footnotes|}}} | label13 = [[Арлууд талбайн хэмжээгээр|Байр]] | data13 = {{{rank|}}} | label14 = Урт | data14 = {{Инфобокс арал/урт | km = {{{length_km|}}} | mi = {{{length_mi|}}} | m = {{{length_m|}}} | ft = {{{length_ft|}}} }}{{{length_footnotes|}}} | label15 = Өргөн | data15 = {{#if:{{both|{{{width_min_km|}}}|{{{width_max_km|}}}}}<!-- -->{{both|{{{width_min_mi|}}}|{{{width_max_mi|}}}}}<!-- -->{{both|{{{width_min_m|}}}|{{{width_max_m|}}}}}<!-- -->{{both|{{{width_min_ft|}}}|{{{width_max_ft|}}}}}<!-- -->|{{convert<!-- -->|{{if empty|{{{width_min_km|}}}|{{{width_min_mi|}}}|{{{width_min_m|}}}|{{{width_min_ft|}}}}}<!-- -->|-<!-- -->|{{if empty|{{{width_max_km|}}}|{{{width_max_mi|}}}|{{{width_max_m|}}}|{{{width_max_ft|}}}}}<!-- -->|{{#if:{{both|{{{width_min_km|}}}|{{{width_max_km|}}}}}<!-- -->|km<!-- -->|{{#if:{{both|{{{width_min_mi|}}}|{{{width_max_mi|}}}}}<!-- -->|mi<!-- -->|{{#if:{{both|{{{width_min_m|}}}|{{{width_max_m|}}}}}<!-- -->|m<!-- -->|{{#if:{{both|{{{width_min_ft|}}}|{{{width_max_ft|}}}}}<!-- -->|ft}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|abbr=on}}<!-- -->|{{Инфобокс арал/урт | km = {{{width_km|}}} | mi = {{{width_mi|}}} | m = {{{width_m|}}} | ft = {{{width_ft|}}} }}<!-- -->}}{{{width_footnotes|}}} | label16 = Эргийн урт | data16 = {{Инфобокс арал/урт | km = {{{coastline_km|}}} | mi = {{{coastline_mi|}}} | m = {{{coastline_m|}}} | ft = {{{coastline_ft|}}} }}{{{coastline_footnotes|}}} | label17 = Хамгийн өндөр цэгийн өндөр | data17 = {{Инфобокс арал/урт | m = {{{elevation_m|}}} | ft = {{{elevation_ft|}}} }}{{{elevation_footnotes|}}} | label18 = Хамгийн өндөр цэг | data18 = {{{highest_mount|}}} <!-- end geography --> | header22 = Захиргаа | data23 = {{#switch:{{{country|}}}|= |None|none={{#if:{{{treaty_system|}}}||<div>'''{{{country}}}'''</div>}} |#default=<div>'''{{{country}}}'''</div> }} | data24 = {{#if:{{{treaty_system|}}}|Administered under the {{{treaty_system|}}}}} | header25 = _BLANK_ | label26 = {{{country_admin_divisions_title|}}} | data26 = {{{country_admin_divisions|}}} | label27 = {{{country_admin_divisions_title_1|}}} | data27 = {{{country_admin_divisions_1|}}} | label28 = {{{country_admin_divisions_title_2|}}} | data28 = {{{country_admin_divisions_2|}}} | label29 = {{{country_admin_divisions_title_3|}}} | data29 = {{{country_admin_divisions_3|}}} | label30 = {{{country_admin_divisions_title_4|}}} | data30 = {{{country_admin_divisions_4|}}} | label31 = Нийслэл хот | data31 = {{#if: {{{country_capital_and_largest_city|}}}||{{{country_capital|}}}}} | label32 = Хамгийн том {{if empty|{{{country_largest_city_type|}}}|{{{country largest city type|}}}|хот}} | data32 = {{#if: {{{country_capital_and_largest_city|}}}||{{#if: {{{country_largest_city|}}}|{{{country_largest_city|}}}{{#if: {{{country_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country_largest_city_population|}}} хүн)}}}}}} | label33 = Нийслэл ба хамгийн том {{if empty|{{{country_largest_city_type|}}}|{{{country largest city type|}}}|{{{country_capital_type|}}}|{{{country capital type|}}}|хот}} | data33 = {{#if: {{{country_capital_and_largest_city|}}}|{{{country_capital_and_largest_city|}}}{{#if: {{{country_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country_largest_city_population|}}} хүн)}}}} | label34 = {{{country_leader_title|}}} | data34 = {{{country_leader_name|}}} | label35 = Хамрах хүрээ | data35 = {{Инфобокс арал/талбай| km2 = {{{country_area_km2|}}} | sqmi = {{{country_area_sqmi|}}} | m2 = {{{country_area_m2|}}} | sqft = {{{country_area_sqft|}}} | ha = {{{country_area_ha|}}} | acre = {{{country_area_acre|}}} | pct = {{#ifexpr: {{both|{{{country_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} }} | {{pct | {{{country_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} }} | {{pct | {{{country_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} }} | {{pct | {{{country_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} }} | {{pct | {{{country_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} }} | {{pct | {{{country_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} }} | {{pct | {{{country_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} | 1 |%=}} | }} }} }} }} }} }} }}{{{country_area|}}} | header36 = {{#ifeq:{{{disputed|}}}|yes|Нэхэмжилсэн}} | data37 = {{#if:{{{country1|}}}|{{#ifeq:{{{disputed|}}}|yes|<div class="ib-islands-country2">|<div class="ib-islands-country">}}{{{country1|}}}</div>}} | label38 = {{{country1_admin_divisions_title|}}} | data38 = {{{country1_admin_divisions|}}} | label39 = {{{country1_admin_divisions_title_1|}}} | data39 = {{{country1_admin_divisions_1|}}} | label40 = {{{country1_admin_divisions_title_2|}}} | data40 = {{{country1_admin_divisions_2|}}} | label41 = Нийслэл {{#ifeq: {{if empty|{{{country1_capital_type|}}}|{{{country 1 capital type|}}}|city}}|хот|хот}} | data41 = {{#if: {{{country1_capital_and_largest_city|}}}||{{{country1_capital|}}}}} | label42 = Хамгийн том {{if empty|{{{country1_largest_city_type|}}}|{{{country 1 largest city type|}}}|хот}} | data42 = {{#if: {{{country1_capital_and_largest_city|}}}||{{#if: {{{country1_largest_city|}}}|{{{country1_largest_city|}}}{{#if: {{{country1_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country1_largest_city_population|}}} хүн)}}}}}} | label43 = Нийслэл ба хамгийн том {{if empty|{{{country1_largest_city_type|}}}|{{{country 1 largest city type|}}}|{{{country1_capital_type|}}}|{{{country 1 capital type|}}}|хот}} | data43 = {{#if: {{{country1_capital_and_largest_city|}}}|{{{country1_capital_and_largest_city|}}}{{#if: {{{country1_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country1_largest_city_population|}}} хүн)}}}} | label44 = {{{country1_leader_title|}}} | data44 = {{{country1_leader_name|}}} | label45 = Хамрах хүрээ | data45 = {{Инфобокс арал/талбай| km2 = {{{country1_area_km2|}}} | sqmi = {{{country1_area_sqmi|}}} | m2 = {{{country1_area_m2|}}} | sqft = {{{country1_area_sqft|}}} | ha = {{{country1_area_ha|}}} | acre = {{{country1_area_acre|}}} | pct = {{#ifexpr: {{both|{{{country1_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} }} | {{pct | {{{country1_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country1_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} }} | {{pct | {{{country1_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country1_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} }} | {{pct | {{{country1_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country1_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} }} | {{pct | {{{country1_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country1_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} }} | {{pct | {{{country1_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country1_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} }} | {{pct | {{{country1_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} | 1 |%=}} | }} }} }} }} }} }} }}{{{country1_area|}}} | data54 = {{#if:{{{country2|}}}|<div class="ib-islands-country">{{{country2|}}}</div>}} | label55 = {{{country2_admin_divisions_title|}}} | data55 = {{{country2_admin_divisions|}}} | label56 = {{{country2_admin_divisions_title_1|}}} | data56 = {{{country2_admin_divisions_1|}}} | label57 = Нийслэл {{#ifeq: {{if empty|{{{country2_capital_type|}}}|{{{country 2 capital type|}}}|city}}|хот|хот}} | data57 = {{#if: {{{country2_capital_and_largest_city|}}}||{{{country2_capital|}}}}} | label58 = Хамгийн том {{if empty|{{{country2_largest_city_type|}}}|{{{country 2 largest city type|}}}|хот}} | data58 = {{#if: {{{country2_capital_and_largest_city|}}}||{{#if: {{{country2_largest_city|}}}|{{{country2_largest_city|}}}{{#if: {{{country2_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country2_largest_city_population|}}} хүн)}}}}}} | label59 = Нийслэл ба хамгийн том {{if empty|{{{country2_largest_city_type|}}}|{{{country 2 largest city type|}}}|{{{country2_capital_type|}}}|{{{country 2 capital type|}}}|хот}} | data59 = {{#if: {{{country2_capital_and_largest_city|}}}|{{{country2_capital_and_largest_city|}}}{{#if: {{{country2_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country2_largest_city_population|}}} хүн)}}}} | label60 = {{{country2_leader_title|}}} | data60 = {{{country2_leader_name|}}} | label61 = Хамрах хүрээ | data61 = {{Инфобокс арал/талбай| km2 = {{{country2_area_km2|}}} | sqmi = {{{country2_area_sqmi|}}} | m2 = {{{country2_area_m2|}}} | sqft = {{{country2_area_sqft|}}} | ha = {{{country2_area_ha|}}} | acre = {{{country2_area_acre|}}} | pct = {{#ifexpr: {{both|{{{country2_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} }} | {{pct | {{{country2_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country2_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} }} | {{pct | {{{country2_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country2_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} }} | {{pct | {{{country2_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country2_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} }} | {{pct | {{{country2_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country2_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} }} | {{pct | {{{country2_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country2_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} }} | {{pct | {{{country2_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} | 1 |%=}} | }} }} }} }} }} }} }}{{{country2_area|}}} | data62 = {{#if:{{{country3|}}}|<div class="ib-islands-country">{{{country3|}}}</div>}} | label63 = {{{country3_admin_divisions_title|}}} | data63 = {{{country3_admin_divisions|}}} | label64 = {{{country3_admin_divisions_title_1|}}} | data64 = {{{country3_admin_divisions_1|}}} | label65 = Нийслэл {{#ifeq: {{if empty|{{{country3_capital_type|}}}|{{{country 3 capital type|}}}|city}}|хот|хот}} | data65 = {{#if: {{{country3_capital_and_largest_city|}}}||{{{country3_capital|}}}}} | label66 = Хамгийн том {{if empty|{{{country3_largest_city_type|}}}|{{{country 3 largest city type|}}}|хот}} | data66 = {{#if: {{{country3_capital_and_largest_city|}}}||{{#if: {{{country3_largest_city|}}}|{{{country3_largest_city|}}}{{#if: {{{country3_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country3_largest_city_population|}}} хүн)}}}}}} | label67 = Нийслэл ба хамгийн том {{if empty|{{{country3_largest_city_type|}}}|{{{country 3 largest city type|}}}|{{{country3_capital_type|}}}|{{{country 3 capital type|}}}|хот}} | data67 = {{#if: {{{country3_capital_and_largest_city|}}}|{{{country3_capital_and_largest_city|}}}{{#if: {{{country3_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country3_largest_city_population|}}} хүн)}}}} | label68 = {{{country3_leader_title|}}} | data68 = {{{country3_leader_name|}}} | label69 = Хамрах хүрээ | data69 = {{Инфобокс арал/талбай| km2 = {{{country3_area_km2|}}} | sqmi = {{{country3_area_sqmi|}}} | m2 = {{{country3_area_m2|}}} | sqft = {{{country3_area_sqft|}}} | ha = {{{country3_area_ha|}}} | acre = {{{country3_area_acre|}}} | pct = {{#ifexpr: {{both|{{{country3_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} }} | {{pct | {{{country3_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country3_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} }} | {{pct | {{{country3_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country3_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} }} | {{pct | {{{country3_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country3_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} }} | {{pct | {{{country3_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country3_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} }} | {{pct | {{{country3_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country3_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} }} | {{pct | {{{country3_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} | 1 |%=}} | }} }} }} }} }} }} }}{{{country3_area|}}} | data70 = {{#if:{{{country4|}}}|<div class="ib-islands-country">{{{country4|}}}</div>}} | label71 = {{{country4_admin_divisions_title|}}} | data71 = {{{country4_admin_divisions|}}} | label72 = {{{country4_admin_divisions_title_1|}}} | data72 = {{{country4_admin_divisions_1|}}} | label73 = Нийслэл {{#ifeq: {{if empty|{{{country4_capital_type|}}}|{{{country 4 capital type|}}}|city}}|хот|хот}} | data73 = {{#if: {{{country4_capital_and_largest_city|}}}||{{{country4_capital|}}}}} | label74 = Хамгийн том {{if empty|{{{country4_largest_city_type|}}}|{{{country 4 largest city type|}}}|хот}} | data74 = {{#if: {{{country4_capital_and_largest_city|}}}||{{#if: {{{country4_largest_city|}}}|{{{country4_largest_city|}}}{{#if: {{{country4_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country4_largest_city_population|}}} хүн)}}}}}} | label75 = Нийслэл ба хамгийн том {{if empty|{{{country4_largest_city_type|}}}|{{{country 4 largest city type|}}}|{{{country4_capital_type|}}}|{{{country 4 capital type|}}}|хот}} | data75 = {{#if: {{{country4_capital_and_largest_city|}}}|{{{country4_capital_and_largest_city|}}}{{#if: {{{country4_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country4_largest_city_population|}}} хүн)}}}} | label76 = {{{country4_leader_title|}}} | data76 = {{{country4_leader_name|}}} | label77 = Хамрах хүрээ | data77 = {{Инфобокс арал/талбай| km2 = {{{country4_area_km2|}}} | sqmi = {{{country4_area_sqmi|}}} | m2 = {{{country4_area_m2|}}} | sqft = {{{country4_area_sqft|}}} | ha = {{{country4_area_ha|}}} | acre = {{{country4_area_acre|}}} | pct = {{#ifexpr: {{both|{{{country4_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} }} | {{pct | {{{country4_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country4_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} }} | {{pct | {{{country4_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country4_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} }} | {{pct | {{{country4_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country4_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} }} | {{pct | {{{country4_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country4_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} }} | {{pct | {{{country4_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country4_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} }} | {{pct | {{{country4_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} | 1 |%=}} | }} }} }} }} }} }} }}{{{country4_area|}}} | data78 = {{#if:{{{country5|}}}|<div class="ib-islands-country">{{{country5|}}}</div>}} | label79 = {{{country5_admin_divisions_title|}}} | data79 = {{{country5_admin_divisions|}}} | label80 = {{{country5_admin_divisions_title_1|}}} | data80 = {{{country5_admin_divisions_1|}}} | label81 = Нийслэл {{#ifeq: {{if empty|{{{country5_capital_type|}}}|{{{country 5 capital type|}}}|city}}|хот|хот}} | data81 = {{#if: {{{country5_capital_and_largest_city|}}}||{{{country5_capital|}}}}} | label82 = Хамгийн том {{if empty|{{{country5_largest_city_type|}}}|{{{country 5 largest city type|}}}|хот}} | data82 = {{#if: {{{country5_capital_and_largest_city|}}}||{{#if: {{{country5_largest_city|}}}|{{{country5_largest_city|}}}{{#if: {{{country5_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country5_largest_city_population|}}} хүн)}}}}}} | label83 = Нийслэл ба хамгийн том {{if empty|{{{country5_largest_city_type|}}}|{{{country 5 largest city type|}}}|{{{country5_capital_type|}}}|{{{country 5 capital type|}}}|хот}} | data83 = {{#if: {{{country5_capital_and_largest_city|}}}|{{{country5_capital_and_largest_city|}}}{{#if: {{{country5_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country5_largest_city_population|}}} хүн)}}}} | label84 = {{{country5_leader_title|}}} | data84 = {{{country5_leader_name|}}} | label85 = Хамрах хүрээ | data85 = {{Инфобокс арал/талбай| km2 = {{{country5_area_km2|}}} | sqmi = {{{country5_area_sqmi|}}} | m2 = {{{country5_area_m2|}}} | sqft = {{{country5_area_sqft|}}} | ha = {{{country5_area_ha|}}} | acre = {{{country5_area_acre|}}} | pct = {{#ifexpr: {{both|{{{country5_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} }} | {{pct | {{{country5_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country5_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} }} | {{pct | {{{country5_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country5_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} }} | {{pct | {{{country5_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country5_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} }} | {{pct | {{{country5_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country5_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} }} | {{pct | {{{country5_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country5_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} }} | {{pct | {{{country5_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} | 1 |%=}} | }} }} }} }} }} }} }}{{{country5_area|}}} | data86 = {{#if:{{{country6|}}}|<div class="ib-islands-country">{{{country6|}}}</div>}} | label87 = {{{country6_admin_divisions_title|}}} | data87 = {{{country6_admin_divisions|}}} | label88 = {{{country6_admin_divisions_title_1|}}} | data88 = {{{country6_admin_divisions_1|}}} | label89 = Нийслэл {{#ifeq: {{if empty|{{{country6_capital_type|}}}|{{{country 6 capital type|}}}|city}}|хот|хот}} | data89 = {{#if: {{{country6_capital_and_largest_city|}}}||{{{country6_capital|}}}}} | label90 = Хамгийн том {{if empty|{{{country6_largest_city_type|}}}|{{{country 6 largest city type|}}}|хот}} | data90 = {{#if: {{{country6_capital_and_largest_city|}}}||{{#if: {{{country6_largest_city|}}}|{{{country6_largest_city|}}}{{#if: {{{country6_largest_city_population|}}}|&#32;(pop.&#160;{{{country6_largest_city_population|}}})}}}}}} | label91 = Нийслэл ба хамгийн том {{if empty|{{{country6_largest_city_type|}}}|{{{country 6 largest city type|}}}|{{{country6_capital_type|}}}|{{{country 6 capital type|}}}|хот}} | data91 = {{#if: {{{country6_capital_and_largest_city|}}}|{{{country6_capital_and_largest_city|}}}{{#if: {{{country6_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country6_largest_city_population|}}} хүн)}}}} | label92 = {{{country6_leader_title|}}} | data92 = {{{country6_leader_name|}}} | label93 = Хамрах хүрээ | data93 = {{Инфобокс арал/талбай| km2 = {{{country6_area_km2|}}} | sqmi = {{{country6_area_sqmi|}}} | m2 = {{{country6_area_m2|}}} | sqft = {{{country6_area_sqft|}}} | ha = {{{country6_area_ha|}}} | acre = {{{country6_area_acre|}}} | pct = {{#ifexpr: {{both|{{{country6_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} }} | {{pct | {{{country6_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country6_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} }} | {{pct | {{{country6_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country6_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} }} | {{pct | {{{country6_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country6_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} }} | {{pct | {{{country6_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country6_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} }} | {{pct | {{{country6_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country6_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} }} | {{pct | {{{country6_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} | 1 |%=}} | }} }} }} }} }} }} }}{{{country6_area|}}} | data94 = {{#if:{{{country7|}}}|<div class="ib-islands-country">{{{country7|}}}</div>}} | label95 = {{{country7_admin_divisions_title|}}} | data95 = {{{country7_admin_divisions|}}} | label96 = {{{country7_admin_divisions_title_1|}}} | data96 = {{{country7_admin_divisions_1|}}} | label97 = Нийслэл {{#ifeq: {{if empty|{{{country7_capital_type|}}}|{{{country 7 capital type|}}}|city}}|хот|хот}} | data97 = {{#if: {{{country7_capital_and_largest_city|}}}||{{{country7_capital|}}}}} | label98 = Хамгийн том {{if empty|{{{country7_largest_city_type|}}}|{{{country 7 largest city type|}}}|хот}} | data98 = {{#if: {{{country7_capital_and_largest_city|}}}||{{#if: {{{country7_largest_city|}}}|{{{country7_largest_city|}}}{{#if: {{{country7_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country7_largest_city_population|}}} хүн)}}}}}} | label99 = Нийслэл ба хамгийн том {{if empty|{{{country7_largest_city_type|}}}|{{{country 7 largest city type|}}}|{{{country7_capital_type|}}}|{{{country 7 capital type|}}}|хот}} | data99 = {{#if: {{{country7_capital_and_largest_city|}}}|{{{country7_capital_and_largest_city|}}}{{#if: {{{country7_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country7_largest_city_population|}}} хүн)}}}} | label100 = {{{country7_leader_title|}}} | data100 = {{{country7_leader_name|}}} | label101 = Хамрах хүрээ | data101 = {{Инфобокс арал/талбай| km2 = {{{country7_area_km2|}}} | sqmi = {{{country7_area_sqmi|}}} | m2 = {{{country7_area_m2|}}} | sqft = {{{country7_area_sqft|}}} | ha = {{{country7_area_ha|}}} | acre = {{{country7_area_acre|}}} | pct = {{#ifexpr: {{both|{{{country7_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} }} | {{pct | {{{country7_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country7_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} }} | {{pct | {{{country7_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country7_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} }} | {{pct | {{{country7_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country7_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} }} | {{pct | {{{country7_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country7_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} }} | {{pct | {{{country7_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country7_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} }} | {{pct | {{{country7_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} | 1 |%=}} | }} }} }} }} }} }} }}{{{country7_area|}}} | data102 = {{#if:{{{country8|}}}|<div class="ib-islands-country">{{{country8|}}}</div>}} | label103 = {{{country8_admin_divisions_title|}}} | data103 = {{{country8_admin_divisions|}}} | label104 = {{{country8_admin_divisions_title_1|}}} | data104 = {{{country8_admin_divisions_1|}}} | label105 = Нийслэл {{#ifeq: {{if empty|{{{country8_capital_type|}}}|{{{country 8 capital type|}}}|city}}|хот|хот}} | data105 = {{#if: {{{country8_capital_and_largest_city|}}}||{{{country8_capital|}}}}} | label106 = Хамгийн том {{if empty|{{{country8_largest_city_type|}}}|{{{country 8 largest city type|}}}|хот}} | data106 = {{#if: {{{country8_capital_and_largest_city|}}}||{{#if: {{{country8_largest_city|}}}|{{{country8_largest_city|}}}{{#if: {{{country8_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country8_largest_city_population|}}} хүн)}}}}}} | label107 = Нийслэл ба хамгийн том {{if empty|{{{country8_largest_city_type|}}}|{{{country 8 largest city type|}}}|{{{country8_capital_type|}}}|{{{country 8 capital type|}}}|хот}} | data107 = {{#if: {{{country8_capital_and_largest_city|}}}|{{{country8_capital_and_largest_city|}}}{{#if: {{{country8_largest_city_population|}}}|&#32;({{{country8_largest_city_population|}}} хүн)}}}} | label108 = {{{country8_leader_title|}}} | data108 = {{{country8_leader_name|}}} | label109 = Хамрах хүрээ | data109 = {{Инфобокс арал/талбай| km2 = {{{country8_area_km2|}}} | sqmi = {{{country8_area_sqmi|}}} | m2 = {{{country8_area_m2|}}} | sqft = {{{country8_area_sqft|}}} | ha = {{{country8_area_ha|}}} | acre = {{{country8_area_acre|}}} | pct = {{#ifexpr: {{both|{{{country8_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} }} | {{pct | {{{country8_area_km2|}}} | {{{area_km2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country8_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} }} | {{pct | {{{country8_area_sqmi|}}} | {{{area_sqmi|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country8_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} }} | {{pct | {{{country8_area_m2|}}} | {{{area_m2|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country8_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} }} | {{pct | {{{country8_area_sqft|}}} | {{{area_sqft|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country8_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} }} | {{pct | {{{country8_area_ha|}}} | {{{area_ha|}}} | 1 |%=}} | {{#ifexpr: {{both|{{{country8_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} }} | {{pct | {{{country8_area_acre|}}} | {{{area_acre|}}} | 1 |%=}} | }} }} }} }} }} }} }}{{{country8_area|}}} <!-- end administration --> | header110 = Хүн ам зүй | label111 = Оршин суугчид | data111 = {{{demonym|}}} | label112 = Хүн ам | data112 = {{{population|}}} {{#if:{{{population_as_of|}}}|({{{population_as_of|}}})}}{{{population_footnotes|}}} | label113 = [[Арлын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Байр]] | data113 = {{#if:{{{population_rank|}}}|{{{population_rank|}}} {{#if:{{{population_rank_max|}}}|out of {{{population_rank_max|}}} }} }} | label114 = Нягтшил | data114 = {{Инфобокс арал/нягтшил| km2 = {{{density_km2|}}}| sqmi = {{{density_sqmi|}}} }}{{{density_footnotes|}}} | label115 = [[List of islands by population density|Pop. density rank]] | data115 = {{{density_rank|}}} | label116 = Хэл | data116 = {{{languages|}}} | label117 = Угсаатны бүлэг | data117 = {{{ethnic_groups|}}} <!-- end demographics --> | header118 = Нэмэлт мэдээлэл <!-- ***Time Zones*** --> | label119 = {{#if:{{both|{{if empty|{{{timezone1|}}}|{{{timezone|}}}}}|{{{timezone2|}}}}}|[[Цагийн бүс]]|[[Цагийн бүс]]}} | data119 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}| {{unbulleted list | 1= {{if empty|{{{timezone1|}}}|{{{timezone}}}}} {{#if:{{{utc_offset1|}}}{{{utc_offset|}}}|([[UTC{{if empty|{{{utc_offset1|}}}|{{{utc_offset}}}}}]])}} | 2= {{#if:{{{timezone2|}}}|{{{timezone2}}} {{#if:{{{utc_offset2|}}}|([[UTC{{{utc_offset2}}}]])}} }} }}}} | label120 = <span class="nowrap">&nbsp;•&nbsp;Зуны ([[Зуны цаг|DST]])</span> | data120 = {{#if:{{{timezone1|}}}{{{timezone|}}}| {{unbulleted list | 1= {{#if:{{{timezone1_DST|}}}{{{timezone_DST|}}}|{{if empty|{{{timezone1_DST|}}}|{{{timezone_DST|}}}}} ([[UTC{{if empty|{{{utc_offset1_DST|}}}|{{{utc_offset_DST|}}}}}]])}} | 2= {{#if:{{{timezone1_DST|}}}{{{timezone_DST|}}}|{{#if:{{{timezone2_DST|}}}|{{{timezone2_DST}}} ([[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]])}} }} }}}} <!-- ***Area codes*** --> | label121 = {{if empty|{{{postal_code_type|}}}|Шуудангийн код}} | data121 = {{{postal_code|}}} | label122 = {{if empty|{{{area_code_type|}}}|[[Утасны дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн код]]}} | data122 = {{{area_code|}}} | label123 = [[Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | data123 = {{{registration_plate|}}} | label124 = {{if empty|{{{iso_code_type|}}}|[[ISO 3166-2|ISO код]]}} | data124 = {{{iso_code|}}} | label125 = Албан ёсны вэбсайт | data125 = {{{website|}}} | data126 = {{{additional_info|}}} | header127 = <nowiki /> | data128 = {{{misc|}}} {{{module|}}} | below = {{{footnotes|}}} }}{{Main other|{{#ifeq:{{ucfirst:{{{country_admin_divisions_title|}}}}}|Country|[[Category:Pages using infobox islands with unknown parameters|χ{{PAGENAME}}]] }}{{#if:{{{additional_info|}}}|[[Category:Articles using infobox islands with additional info|{{#ifexpr:{{str find|{{{additional_info|}}}|Source}} >= 0 |σ}}{{#ifexpr:{{str find|{{{additional_info|}}}|anguage}} >= 0 |ψ}}{{#ifexpr:{{str find|{{{additional_info|}}}|National Geospatial}} >= 0 |ν}}{{#ifexpr:{{str find|{{{additional_info|}}}|Administered}} >= 0 |α}}{{#ifexpr:{{str find|{{{additional_info|}}}|ISO}} >= 0 |ι}}{{#ifexpr:{{str find|{{{additional_info|}}}|Literacy}} >= 0 |λ}}{{#ifexpr:{{str find|{{{additional_info|}}}|temperature}} >= 0 |τ}}{{PAGENAME}}]] }} }}{{#if:{{{embed|}}}|[[Category:Pages using infobox islands with the embed parameter]]}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox islands with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox islands]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y| additional_info | archipelago | area_acre | area_code | area_code_type | area_footnotes | area_ha | area_km2 | area_m2 | area_sqft | area_sqmi | coastline_footnotes | coastline_ft | coastline_km | coastline_m | coastline_mi | coordinates | country | country 1 capital type | country 1 largest city type | country 2 capital type | country 2 largest city type | country 3 capital type | country 3 largest city type | country 4 capital type | country 4 largest city type | country 5 capital type | country 5 largest city type | country 6 capital type | country 6 largest city type | country 7 capital type | country 7 largest city type | country 8 capital type | country 8 largest city type | country capital type | country largest city type | country_admin_divisions | country_admin_divisions_1 | country_admin_divisions_2 | country_admin_divisions_3 | country_admin_divisions_4 | country_admin_divisions_title | country_admin_divisions_title_1 | country_admin_divisions_title_2 | country_admin_divisions_title_3 | country_admin_divisions_title_4 | country_area | country_area_acre | country_area_ha | country_area_km2 | country_area_m2 | country_area_sqft | country_area_sqmi | country_capital | country_capital_and_largest_city | country_capital_type | country_largest_city | country_largest_city_population | country_largest_city_type | country_leader_name | country_leader_title | country1 | country1_admin_divisions | country1_admin_divisions_title | country1_area | country1_area_acre | country1_area_ha | country1_area_sqft | country1_area_sqmi | country1_capital | country1_capital_and_largest_city | country1_capital_type | country1_largest_city | country1_largest_city_population | country1_largest_city_type | country1_leader_name | country1_leader_title | country2 | country2_admin_divisions | country2_admin_divisions_title | country2_area | country2_area_acre | country2_area_ha | country2_area_sqft | country2_area_sqmi | country2_capital | country2_capital_and_largest_city | country2_capital_type | country2_largest_city | country2_largest_city_population | country2_largest_city_type | country2_leader_name | country2_leader_title | country3 | country3_admin_divisions | country3_admin_divisions_title | country3_area | country3_area_acre | country3_area_ha | country3_area_sqft | country3_area_sqmi | country3_capital | country3_capital_and_largest_city | country3_capital_type | country3_largest_city | country3_largest_city_population | country3_largest_city_type | country3_leader_name | country3_leader_title | country4 | country4_admin_divisions | country4_admin_divisions_title | country4_area | country4_area_acre | country4_area_ha | country4_area_sqft | country4_area_sqmi | country4_capital | country4_capital_and_largest_city | country4_capital_type | country4_largest_city | country4_largest_city_population | country4_largest_city_type | country4_leader_name | country4_leader_title | country5 | country5_admin_divisions | country5_admin_divisions_title | country5_area | country5_area_acre | country5_area_ha | country5_area_sqft | country5_area_sqmi | country5_capital | country5_capital_and_largest_city | country5_capital_type | country5_largest_city | country5_largest_city_population | country5_largest_city_type | country5_leader_name | country5_leader_title | country6 | country6_admin_divisions | country6_admin_divisions_title | country6_area | country6_area_acre | country6_area_ha | country6_area_sqft | country6_area_sqmi | country6_capital | country6_capital_and_largest_city | country6_capital_type | country6_largest_city | country6_largest_city_population | country6_largest_city_type | country6_leader_name | country6_leader_title | country7 | country7_admin_divisions | country7_admin_divisions_title | country7_area | country7_area_acre | country7_area_ha | country7_area_sqft | country7_area_sqmi | country7_capital | country7_capital_and_largest_city | country7_capital_type | country7_largest_city | country7_largest_city_population | country7_largest_city_type | country7_leader_name | country7_leader_title | country8 | country8_admin_divisions | country8_admin_divisions_title | country8_area | country8_area_acre | country8_area_ha | country8_area_sqft | country8_area_sqmi | country8_capital | country8_capital_and_largest_city | country8_capital_type | country8_largest_city | country8_largest_city_population | country8_largest_city_type | country8_leader_name | country8_leader_title | country1_admin_divisions_1 | country1_admin_divisions_2 | country1_admin_divisions_title_1 | country1_admin_divisions_title_2 | country1_area_km2 | country1_area_m2 | country2_admin_divisions_1 | country2_admin_divisions_title_1 | country2_area_km2 | country2_area_m2 | country3_admin_divisions_1 | country3_admin_divisions_title_1 | country3_area_km2 | country3_area_m2 | country4_admin_divisions_1 | country4_admin_divisions_title_1 | country4_area_km2 | country4_area_m2 | country5_admin_divisions_1 | country5_admin_divisions_title_1 | country5_area_km2 | country5_area_m2 | country6_admin_divisions_1 | country6_admin_divisions_title_1 | country6_area_km2 | country6_area_m2 | country7_admin_divisions_1 | country7_admin_divisions_title_1 | country7_area_km2 | country7_area_m2 | country8_admin_divisions_1 | country8_admin_divisions_title_1 | country8_area_km2 | country8_area_m2 | demonym | density_footnotes | density_km2 | density_rank | density_sqmi | disputed | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_m | embed | ethnic_groups | etymology | footnotes | grid_reference | highest_mount | image | image_alt | image_caption | image_map | image_map_alt | image_map_caption | image_map_size | image_name | image_size | island_type | iso_code | iso_code_type | label | label_position | languages | length_footnotes | length_ft | length_km | length_m | length_mi | local_name | location | major_islands | map | map_alt | map_caption | map_image | map_image_caption | map_mark | map_mark_width | map_relief | map_size | map_width | misc | module | name | native_name | native_name_lang | native_name_link | nickname | other_names | plural | population | population_as_of | population_footnotes | population_rank | population_rank_max | postal_code | postal_code_type | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_label | pushpin_map_label_position | pushpin_map_mark | pushpin_map_mark_width | pushpin_map_relief | pushpin_map_width | pushpin_mark | pushpin_mark_width | pushpin_relief | rank | registration_plate | sobriquet | timezone | timezone_DST | timezone1 | timezone1_DST | timezone2 | timezone2_DST | total_islands | treaty_system | type | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | waterbody | website | width_footnotes | width_ft | width_km | width_m | width_max_ft | width_max_km | width_max_m | width_max_mi | width_mi | width_min_ft | width_min_km | width_min_m | width_min_mi }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = Infobox islands | cat = {{main other|Category:Pages using infobox islands with conflicting parameters}} |local_name; native_name |nickname; sobriquet |image; image_name |image_map; map_image |image_map_caption; map_image_caption; map_caption |pushpin_map; map |pushpin_map_alt; map_alt |pushpin_map_width; map_width |pushpin_mark; pushpin_map_mark; map_mark |pushpin_mark_width; pushpin_map_mark_width; map_mark_width |pushpin_relief; pushpin_map_relief; map_relief |pushpin_label; pushpin_map_label; label |pushpin_label_position; pushpin_map_label_position; label_position |country_capital_type; country capital type |country_largest_city_type; country largest city type |country1_capital_type; country 1 capital type |country2_capital_type; country 2 capital type |country3_capital_type; country 3 capital type |country4_capital_type; country 4 capital type |country5_capital_type; country 5 capital type |country6_capital_type; country 6 capital type |country7_capital_type; country 7 capital type |country8_capital_type; country 8 capital type |width_min_km; width_min_mi; width_min_m; width_min_ft |width_max_km; width_max_mi; width_max_m; width_max_ft |timezone1; timezone |utc_offset1; utc_offset |timezone1_DST; timezone_DST |utc_offset1_DST; utc_offset_DST<!-- |area_km2; area_sqmi; area_m2; area_sqft; area_ha; area_acre |width_km; width_mi; width_m; width_ft |length_km; length_mi; length_m; length_ft |coastline_km; coastline_mi; coastline_m; coastline_ft |elevation_m; elevation_ft |country_area_km2; country_area_sqmi; country_area_m2; country_area_sqft; country_area_ha; country_area_acre |country1_area_km2; country1_area_sqmi; country1_area_m2; country1_area_sqft; country1_area_ha; country1_area_acre |country2_area_km2; country2_area_sqmi; country2_area_m2; country2_area_sqft; country2_area_ha; country2_area_acre |country3_area_km2; country3_area_sqmi; country3_area_m2; country3_area_sqft; country3_area_ha; country3_area_acre |country4_area_km2; country4_area_sqmi; country4_area_m2; country4_area_sqft; country4_area_ha; country4_area_acre |country5_area_km2; country5_area_sqmi; country5_area_m2; country5_area_sqft; country5_area_ha; country5_area_acre |country6_area_km2; country6_area_sqmi; country6_area_m2; country6_area_sqft; country6_area_ha; country6_area_acre |country7_area_km2; country7_area_sqmi; country7_area_m2; country7_area_sqft; country7_area_ha; country7_area_acre |country8_area_km2; country8_area_sqmi; country8_area_m2; country8_area_sqft; country8_area_ha; country8_area_acre |density_km2; density_sqmi--> }}{{main other|{{#if:{{both|{{{pushpin_map|}}}{{{map|}}}|{{{image_map|}}}{{{map_image|}}}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}||{{#if:{{{map_caption|}}}|[[Category:Pages using infobox islands with an ambiguous map caption]]|}}}}| }}{{#if:{{both|{{{pushpin_map|}}}{{{map|}}}|{{{image_map|}}}{{{map_image|}}}}}|{{#if:{{{pushpin_map_alt|}}}||{{#if:{{{map_alt|}}}|[[Category:Pages using infobox islands with an ambiguous map alt]]|}}}}| }}}}<noinclude> {{documentation}} <!-- categories links go in /doc, not here --> </noinclude> smo3z45vbnz7m89pylx6gtmihzzts2j 0 17983 853362 628494 2026-04-14T21:47:43Z Fróis 93135 853362 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Michitarō Komatsubara.jpg|180px|right|thumb|Комацүбара Мичитаро]] '''Комацүбара Мичитаро''' ({{lang-ja|小松原 道太郎}}, 1886 оны 7 сарын 20 – 1940 оны 10 сарын 6) нь [[Халхын гол]] дахь [[Япон]]ы Эзэн хааны армийн байлдааны ажиллагааг ([[Халх голын дайн]]) удирдагч. ==Намтар== [[Ёкохама]]д далайн цэргийн инженерийн гэр бүлийн таван хүүхдийн том нь болж төржээ. [[Токио]]д бага дунд сургуулиа дүүргэсэн. 1905 оны 11 сард Эзэн хааны армийн Цэргийн академийг төгссөн (18 дахь төгсөлт). 1906 оны 6 сараас 34-р явган цэргийн хороонд бага дэслэгчээр алба хааж эхэлсэн. 1909-1910 онуудад Орос дахь цэргийн атташегийн туслахын алба хаасан, оросоор чөлөөтэй ярьдаг. Японд эргэж ирээд Японы эзэнт гүрний армийн жанжин штабт цэргийн дээд зөвлөлд ажилласан. 1914 онд Дэлхийн 1-р дайны үед Чиндаогийн бүслэлтэнд Японы туршуулийн хүчийг удирдан оролцсон. 1915 онд эргэн ирж Эзэн хааны армийн Цэргийн дээд академийг төгсөөд (27 дахь төгсөлт) 34-р явган цэргийн хорооны захирагчаар томилогджээ. 1919 онд Армийн жанжин штабын 2-р товчооны Зөвлөлтийг хариуцсан 4-р салбарт (Европ Америк дахь цэргийн тагнуул) ажиллаж байв. 1926-1927 онд Эзэн хааны цэргийн коллежид Улаан армийн талаарх мэргэжилтэн зааварлагчаар ажиллаж байв. 1927-1929 онд Москвад цэргийн атташегаар ажиллаж байсан. Японд эргэн ирсний дараа 1930 онд явган цэргийн 57-р хороог захирсан. 1932 онд хурандаа Комацүбара Манж-Го дахь Харбины сөрөг тагнуулын удирдлагыг (Японы цэргийн ажиллагаа) толгойлох болсон. 1934 оны найман сард түүнд хошууч генерал цол олгожээ. 1934 онд Японд буцаж Явган цэргийн 8-р бригадыг командалсан. 1936-1937 онд Эзэн хааны гвардийн 1-р бригадыг командалсан. 1937 оны 11 сард дэслэгч генерал хүртэл дэвшсэн. 1937-1938 онд 2-р тусгай гарнизоны захирагчаар ажиллаж байсан. 1938 оны 7 сарын 7-ноос 1939 оны 11 сарын 6 хүртэл Манж-Гогийн Хайлаарын ойролцоо Квантуны армийн 23-р явган цэргийн дивизийн командлагч байсан. Халхын голын цэргийн ажиллагааг бүхэлд нь удирдсан. Гутамшигтай ялагдлын дараа тэрээр 1939 оны 11 сард дивизээс чөлөөлөгдөн Квантуны армийн штабаар дамжин Жанжин штабд ирсэн. 1940 оны 1 сард Халхын голд ялагдсан хариуцлага хүлээн чөлөөнд халагдсан. 1940 оны 10 сарын 6-нд ходоодны хорт хавдараар өнгөрсөн. [[Ангилал:Японы генерал]] [[Ангилал:Ёкохамагийн хүн]] [[Ангилал:Япончууд]] [[Ангилал:1886 онд төрсөн]] [[Ангилал:1940 онд өнгөрсөн]] 79jltcu41zk68q419052uvg08lczuyr 0 18314 853366 807078 2026-04-15T01:55:43Z ~2026-23307-85 103959 853366 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Сономбалжирын Буяннэмэх {{MongolUnicode|ᠰᠣᠨᠣᠮᠪᠠᠯᠵᠢᠷ ᠤᠨ<br>ᠪᠤᠶᠠᠨᠨᠡᠮᠡᠬᠦ}} | зураг = Buyannemekh.jpg | хэмжээ = 200px | зургийн тайлбар =1934 он | нууц нэр =Цэцэнбилэгт | төрсөн огноо = 1902 он | төрсөн газар = Дундговь аймаг, Дэлгэрхангай сум | нас барсан огноо = 1937 | нас барсан газар = Улаанбаатар | мэргэжил = Зохиолч, яруу найрагч,сэтгүүлч, хувьсгалын нэрт зүтгэлтэн | гарал үүсэл = Монгол | яс үндэс = Халх | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = | төрөл = Хувьсгалт зохиол, Уран зохиол, Сэтгүүл зүй, жүжгийн зохиол, хүүхдийн зохиол, шүлэг, тууж, нийтлэл, өгүүллэг | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = Монгол Улсын Алдарт Гавьяат Уран Зохиолч | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Сономбалжирын Буяннэмэх ('''1902 оны 9-р сарын 15-нд Түшээт хан аймгийн Говь түшээ гүний хошуу одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын Бор хурууны бууц гэдэг газар төрсөн -1937 оны 9-р сарын 25-нд нас барсан) - Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг юм. Алдарт Гавъяат Уран зохиолч, Хувьсгалт хэвлэл, утга зохиол, судлал шүүмжлэл, урлагийн нэрт зүтгэлтэн. ==Намтар== === Бага нас === С.Буяннэмэх нь 1902 онд эцэг Сономбалжир, эх Думаагийн ууган хүү болон мэндэлсэн байна. Эцэг Сономбалжир нь амьдрал тусгай байсан учир эх, өвөг эцэгтэйгээ амьдардаг байжээ. Гэтэл 5 настай байхад нь эх нь насан эцэслэв. Өнчирч хоцорсон С.Буяннэмэхийг нагац эгч Чимид нь өөрийн гар дээрээ авсан боловч амьдрал ядуу учраас өөрийн нөхөр Лувсангийн танил болох Өвөрмонголын эрх чөлөөний гарамгай тэнцэгч Жирмийн чуулганы Тогтох тайжид үрчлүүлжээ. Тогтох тайжийнх тухайн үедээ соёлтой, баян чинээлэг айл байсан учраас багш нарыг урин авчирч хүүхдүүддээ гэрээр ном заалгадаг байв. Буяннэмэх гэрээр монгол, хятад, манж хэл заалгаж, гэрийн боловсролтой болсны дараа бага сургуульд орж үндэсний бичиг үсгээс гадна орос, хятад хэлийг үзэж, манж, хятад хэлээр Дорно дахины сонгодог уран зохиол уншдаг болжээ. Тогтох тайжийнх үдэш болгон үлгэр туульч нарыг цуглуулж, явган үлгэр яриулан хуучир хөгжмийн эгшгэнд тууль хайлдаг байсныг залуу хүү С.Буяннэмэх сурсан нь хожим өөрийнхөө бичсэн шүлгүүдийг хуучир хөгжимд аялгуулан хэлж сурахад суурь болжээ. === Идэр нас === 1920 онд 18 настайдаа Хиагтад очиж хувьсгалчидтай уулзан, тэдний идэвхтэй гишүүн болох Дамбадоржтой танилцаж, түүгээр дамжуулан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]], [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]], [[Солийн Данзан|С.Данзан]] нартай уулзжээ. Тийнхүү 1921 оны хоёрдугаар сарын 27-нд Монгол Ардын намд батлан даагчгүй жинхэнэ гишүүнээр элсэв. Түүний шүлгүүд нь намын суртал ухуулгын чухал зэвсэг болж байлаа. “Таван мөнгө хүрэхгүйгээр түмэн ардыг худалдсан халхын ноёд”, “Ардын намын тухай анхны шүлэглэл”, “Түмэнд тунхаглан зарлах бичиг”, “Чигч шударгыг шүүмжилсэн шүлэглэлийн оршил”, “Өчүүхэн дурсамж” зэрэг шүлэг, зохиолуудыг  20 хүрээгүй байхдаа бичжээ. '''1921''' онд [[Эрхүү]] хот дахь коминтерний Дорнод хэлтсийн нарийн бичгийн дарга нарын газарт Монголын төлөөлөгчөөр 8 сар ажиллахдаа Монголын анхны хувьсгалт хэвлэл [[“Монголын үнэн” сонин]]<nowiki/>ыг хилийн чанадад гаргахад идэвхтэй оролцож, Эрхүү хотноо [[Борис Шумяцкий|Б.Шумяцкий]]<nowiki/>н хамт тус сонины эхний 6 дугаарыг гаргаж, Хувьсгалчдын ухуулах хуудас хэвлэх, “Монголын ардын намаас түмэнд тунхаглан зарлах бичиг” зэрэг намын анхны баримт бичгийг боловсруулалцаж байв. 1922 онд хуралдсан анхдугаар их хурлаас Эвлэлийн Төв Хорооны даргаар сонгогдож, мөн ондоо Зөвлөлтийн Москва хотод болсон "Дорно дахины орнуудын хөдөлмөрчдийн анхдугаар их хурал"-д оролцож, [[Владимир Ленин|В.Ленин]]<nowiki/>тэй уулзсан байна. Их зохиолч С.Буяннэмэх ард түмний санаа бодлыг татах, хувьсгалт ажлын эгнээг өргөтгөх  зорилгоор Монгол хэл дээрх анхны ший жүжиг “Сандо амбан буюу Ойрхи цагийн товч түүх”-ийг бичин толилуулсан юм. Энэ нь Монгол түмний идэвхийг сэргээн, талархлыг хүлээж, залуучуудаас эвлэлд элсэх хүсэл эрмэлзлийг өрнүүлсэн чухал үйл явдал болсон юм. 1922 онд С.Буяннэмэхийн үг, аяыг зохиосон '''''“Монгол интернационал'''''” дуу 1950 он хүртэл [[Монгол улсын төрийн дуулал]] болон эгшиглэсээр ирсэн билээ. 1923 онд болсон Монгол Ардын Намын II их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдон, Намын Төв Хорооны улс төрийн илтгэлийг тавьсан байна. Мөн их хуралд Монголын зохиолчдыг төлөөлөн баяр хүргэн үг хэлжээ. 1924 оны 8-р сард Монгол Ардын Намын III их хуралд МАН-ын Төв хорооны гишүүн, МЗЭ-ийн Төв Хорооны даргын хувьд оролцсон байна. 1924 онд Өвөр Монголд очиж, Өвөр Монголын намын анхдугаар хурлыг бэлтгэлцэн, уг хурлаас намын Төв Хорооны тэргүүлэгчээр сонгогджээ. Мөн “Дотоод Монголын ардын сэтгүүл”-ийг эрхлэн гаргаж байжээ. 1924-1926 онд Өвөрмонголд, 1926-1927 онд Буриад Монголд уригдан Багшийн сургуулийн Монгол хэл бичгийн багшаар ажиллаж, Эрдмийн хүрээлэнгийн гишүн болж, хэл утга зохиолыг хөгжүүлэхэд тусалж байв. Тэрээр уран зохиол бичих ажлаа үргэлжлүүлэн “Алсыг зорьсон алтан загас”, “Аюулт байлдааны чимээ”, хүүхдийн арав гаруй өгүүллэг бичиж, Буриад Монголын “Уран үгсийн чимэг” эмхтгэлд хэвлүүлсэн байна. С.Буяннэмэх 1927 оны 10-р сарын 11-ний МАХН-ын Төв Хорооны 34-р тогтоолоор Улаанбаатар хотын намын хороон даргаар батлагдав. 1928 онд байгуулагдсан зохиолчдын дугуйланд идэвхтэй оролцож, “Уран үгсийн чуулган” хэмээх анхны эмхтгэл гаргахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Энэ нь Монголын зохиолчдын байгууллагын үндэс суурийг тавьсан гэж үздэг. 1922 онд Д.Сүхбаатарын нэрэмжит клуб нээгдэхэд “Ойрх цагийн товч түүх буюу Сандо амбан” хэмээх өөрийн жүжгийг анх тоглуулж байжээ. Тэрбээр 1928 оноос эхлэн Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв Хороо, Хотын Намын хорооны дарга, Д.Сүхбаатарын нэрэмжит клуб, Цэнгэлдэх хүрээлэнгийн дарга, Уран зохиолчдын дугуйлан, Уран зохиолчдын товчооны дарга болон “Ардын үндэсний эрх”, “Үнэн” сонинд нарийн бичгийн даргаар ажиллаж, “Монгол ардын үндэсний соёлын зам”, “Шинэ толь”, “Улаан туяа” зэрэг сэтгүүлүүдийг эрхлэн гаргалцаж байжээ. 1930 оны намын VII бүгд хурлаас түүнийг Данзангийн хэрэгт оролцож явсан хэмээн Хотын намын хороон даргаас өөрчилж, намын гишүүнээс хассан байна. Зүүнтний ноёрхолын жилүүдэд янз бүрийн ажил хийж байв. Тэрээр хотын захиргаанд газар хэмжигч, намын түүх зохиох газар, музейн дарга зэрэг ажил хийхийн зэрэгцээ ший буюу урлагийн сургуульд хичээл заадаг байжээ. 1932 онд Дотоодыг хамгаалах газар баригдан, шоронд 6 сар сууж байгаад суллагдан, “Үндэсний эрх” сонины хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, уран сайхны зөвлөлийн даргаар дэвшин ажиллажээ. Буяннэмэх нь тухайн үед нам төрөөс даалгасан ажлыг биелүүлэхийн тулд авъяас билэг хүч чадлаа дайчлан ажилладаг хүн байжээ. 1933 онд Москва хотод болсон 22 орны 26 театрынхан оролцож, дэлхийн хувьсгалт театрын анхдугаар их наадам зохион явуулахад С.Буяннэмэхийн “Харанхуй засаг” жүжгийг Монголын театрынхан тоглож, тэргүүн байр эзэлж, өндөр үнэлэлт авчээ. 1934 онд Ардыг гэгээрүүлэх яамны сайдын 87-р тушаалаар уран сайхны зөвлөлийн дарга С.Буяннэмэхийг “Монгол ардын үндэсний соёлын зам” сэтгүүлийн эрхлэгчээр, мөн багш нарын клуб ба соёлын ордныг шинээр нээж, жинхэнэ даргад чадах тэнцэхийг харгалзан тус тус хавсруулан гүйцэтгүүлэхээр шийдвэрлэжээ. Улсын бага хурлын тэргүүлэгчид ба Ардын сайд нарын зөвлөлийн гишүүдийн '''1935 оны 9-р сарын 25-ны''' өдрийн хамтарсан хурлын шийдвэрээр Монгол улсын үндэсний уран сайхныг анх үүсгэн буй болгох явдалдьоройлон оролцож явсан төдийгүй одоо хүртэл үндэсний уран зохиол, найруулга ший жүжгийн ажилд онцоор идэвхийлэн оролцож, өдий төдий уран сайхны бүтээлүүдийг үйлдэн гүйцэтгэж буй тул '''“Улсын Алдартай Гавъяат уран зохиолч”''' хэмээх цол олгож, “Уран сайхны ажлын онц гавъяаны үнэмлэх олгосугай” гэж тэмдэглэсэн байна. === Сэтгүүл зүйн бичлэгийн төрөл зүйлийн үндэслэгч болох нь === С.Буяннэмэх Оросын хувьсгалын удирдагч В.И.Ленинтэй биеэр уулзсан зохиолч, сэтгүүлчийн хувьд манай тогтмол хэвлэлд хамгийн түрүүнд В.И.Лениний дүрийг бүтээж, “Ленин” (1927), “Биеэр Ленин багш лүгээ учирсан байдлаас” (1930), “Гайхамшигт учрал” (1935) зэрэг нийтлэл, тэмдэглэл, найрууллыг бичжээ. С.Буяннэмэх нь гучаад оны үед Монголын тогтмол хэвлэлд нийтлэл, өгүүлэл, тэмдэглэл, сурвалжилсан тэмдэглэл зэрэг бичлэгийн төрөл, зүйл үүсэж төлөвшихөд томоохон хувь нэмэр оруулж, найруулал (“Гайхамшигт учрал”), сурвалжилсан тэмдэглэл (“Шив шинэхэн цуурай”) зэрэг зүйлийг анхлан бичиж байжээ. Тэрбээр сонин хэвлэлд өөрөө үлгэрлэн бичихийн зэрэгцээ идэвхтэн бичигчдэд захиалга, зөвлөгөө өгч, материал бичүүлэн, тэдэнд гарын авлага болох зөвлөмж бичиж нийтлүүлдэг байв. Мөн Монголын хувьсгалт хэвлэлийн нийтлэлд утга зохиол, урлагийн шүүмж судлалын өгүүллийг төлөвшүүлэхэд томоохон хувь нэмэр оруулжээ. Түүний уран бүтээл олон талтай, баялаг агуулгатай байсан бөгөөд яруу найраг, үргэлжилсэн зохиол, жүжиг, уран зохиолын болон теарын шүүмж, судлал, сэтгүүл зүйн салбарт өгүүлэл, найруулал, тэмдэглэл, сурвалжилсан тэмдэглэл зэрэг олон төрөл, зүйлийг хамран бичдэг авьяаслаг зохиолч, сэтгүүлч байв. Түүний бүтээлүүд “Монголын шинэ уран зохиол, хувьсгалт хэвлэлийн үүсэл хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулж, ард түмнийг хувьсгалт үзэл санаагаар ухуулан сэнхрүүлэхэд ихээхэн ач тусаа үзүүлсэн” (62.355) байна. С.Буяннэмэх арваад дуу, 100-гаад шүлэг, олон арван өгүүллэг, найруулал тэмдэглэл, нийтлэл,хүүхдийн зохиол, 20 гаруй жүжгийн зохиол, утга зохиолын онол, шүүмж судлалын олон нийтлэл бичиж, ирээдүй хойч бидэнд үлдээжээ. С.Буяннэмэх яруу найрагч, үргэлжилсэн үгийн болон жүжгийн зохиолч төдийгүй утга зохиолын онолч, шүүмжлэгч юм. Залуу авъяастан нарт утга зохиол бичих арга зүйн талаар хичээл зааж, сонин хэвлэлд утга зохиолын судалгаа, шинжилгээний олон өгүүлэл нийтлүүлжээ. '''1935''' онд '''“Утга зохиолын үүд”''' хэмээх онолын 2 дэвтэр ном бичсэн нь Монголын утга зохиолын онолын сэтгэлгээнд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Гэндэнд элсэгдсэн эсэргүү бүлгэмийн идэвхтэй гишүүн гэдгээр Дотоод Явдлын Яамны дэргэдэх Онцгой бүрэн эрхт комиссын '''1937 оны 10-р сарын 25-ны''' өдрийн I тогтоолоор цаазлах ял оногдуулжээ. Үүнээс 25 жилийн дараа буюу '''1962 оны 11 дүгээр сарын 26-ны''' БНМАУ-ын Дээд Шүүхийн 017 дугаар тогтоолоор хэрэгт холбогдолгүй болгож цагаатгасан байна. == Уран бүтээл == С.Буяннэмэх нь Цэцэнбилэгт, Хадын хүү гэх нууц нэрээр бичиж байсан. === Үлгэр, тууж === * Алсыг зорьсон алтан загас * Малчин Товуудай === Өгүүллэг, нийтлэл === * Гайхамшигт байдал * Бор бор болжмор * Багачуудын баясгалант бичиг * Цэцэн эгч Цэцэг дүү үлгэр * Чухам юуны төлөө буй * Дайснаа дарсан Сүхбаатар * Моторын тэрэгний хэрүүл * Шив шинэхэн цуурай * Гайхамшигт учрал * Гурван дугуйтын зовлон * Аюулт байлдаан * Бүтэлгүй Гомбын маргааш * Жинчин Пүрэвийн жигтэй явдал * Их тэнгэрийн дүлий * Ээ, утасны хүүхэн үү * Том жижиг тугалган үсгийн уран хошин яриа * Аргат уран бялзуухай === Жүжиг === * [[Сандо амбан]] * Ойрхи цагийн товч түүх * Монголыг хүрээлсэн эзэрхэг улсуудын хоорондын байдлыг товчлон үзүүлсэн түүх * Баатар хөвүүн Тэмүүжин * Марал шарын жүжиг * Ардыг мэхлэгч шар хуялч хэмээх жүжиг * Шөнийн буг * Харанхуй засаг * Эрдэнэт соёмбын эзэн эрэлхэг жанжин Сүхбаатар * Үнэн {{DEFAULTSORT:Буяннэмэх, Сономбалжирын}} [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1902 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] cldjvb3ufo8oowox4ntya1a601m4c1d 853367 853366 2026-04-15T01:56:09Z ~2026-23307-85 103959 853367 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Сономбалжирын Буяннэмэх {{MongolUnicode|ᠰᠣᠨᠣᠮᠪᠠᠯᠵᠢᠷ ᠤᠨ<br>ᠪᠤᠶᠠᠨᠨᠡᠮᠡᠬᠦ}} | зураг = Buyannemekh.jpg | хэмжээ = 200px | зургийн тайлбар =1934 он | нууц нэр =Цэцэнбилэгт | төрсөн огноо = 1902 он | төрсөн газар = Дундговь аймаг, Дэлгэрхангай сум | нас барсан огноо = 1937 | нас барсан газар = Улаанбаатар | мэргэжил = Зохиолч, яруу найрагч,сэтгүүлч, хувьсгалын нэрт зүтгэлтэн | гарал үүсэл = Монгол | яс үндэс = Халх | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = | төрөл = Хувьсгалт зохиол, Уран зохиол, Сэтгүүл зүй, жүжгийн зохиол, хүүхдийн зохиол, шүлэг, тууж, нийтлэл, өгүүллэг | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = Монгол Улсын Алдарт Гавьяат Уран Зохиолч | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Сономбалжирын Буяннэмэх захиралын өвөө гэсэн ('''1902 оны 9-р сарын 15-нд Түшээт хан аймгийн Говь түшээ гүний хошуу одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын Бор хурууны бууц гэдэг газар төрсөн -1937 оны 9-р сарын 25-нд нас барсан) - Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг юм. Алдарт Гавъяат Уран зохиолч, Хувьсгалт хэвлэл, утга зохиол, судлал шүүмжлэл, урлагийн нэрт зүтгэлтэн. ==Намтар== === Бага нас === С.Буяннэмэх нь 1902 онд эцэг Сономбалжир, эх Думаагийн ууган хүү болон мэндэлсэн байна. Эцэг Сономбалжир нь амьдрал тусгай байсан учир эх, өвөг эцэгтэйгээ амьдардаг байжээ. Гэтэл 5 настай байхад нь эх нь насан эцэслэв. Өнчирч хоцорсон С.Буяннэмэхийг нагац эгч Чимид нь өөрийн гар дээрээ авсан боловч амьдрал ядуу учраас өөрийн нөхөр Лувсангийн танил болох Өвөрмонголын эрх чөлөөний гарамгай тэнцэгч Жирмийн чуулганы Тогтох тайжид үрчлүүлжээ. Тогтох тайжийнх тухайн үедээ соёлтой, баян чинээлэг айл байсан учраас багш нарыг урин авчирч хүүхдүүддээ гэрээр ном заалгадаг байв. Буяннэмэх гэрээр монгол, хятад, манж хэл заалгаж, гэрийн боловсролтой болсны дараа бага сургуульд орж үндэсний бичиг үсгээс гадна орос, хятад хэлийг үзэж, манж, хятад хэлээр Дорно дахины сонгодог уран зохиол уншдаг болжээ. Тогтох тайжийнх үдэш болгон үлгэр туульч нарыг цуглуулж, явган үлгэр яриулан хуучир хөгжмийн эгшгэнд тууль хайлдаг байсныг залуу хүү С.Буяннэмэх сурсан нь хожим өөрийнхөө бичсэн шүлгүүдийг хуучир хөгжимд аялгуулан хэлж сурахад суурь болжээ. === Идэр нас === 1920 онд 18 настайдаа Хиагтад очиж хувьсгалчидтай уулзан, тэдний идэвхтэй гишүүн болох Дамбадоржтой танилцаж, түүгээр дамжуулан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]], [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]], [[Солийн Данзан|С.Данзан]] нартай уулзжээ. Тийнхүү 1921 оны хоёрдугаар сарын 27-нд Монгол Ардын намд батлан даагчгүй жинхэнэ гишүүнээр элсэв. Түүний шүлгүүд нь намын суртал ухуулгын чухал зэвсэг болж байлаа. “Таван мөнгө хүрэхгүйгээр түмэн ардыг худалдсан халхын ноёд”, “Ардын намын тухай анхны шүлэглэл”, “Түмэнд тунхаглан зарлах бичиг”, “Чигч шударгыг шүүмжилсэн шүлэглэлийн оршил”, “Өчүүхэн дурсамж” зэрэг шүлэг, зохиолуудыг  20 хүрээгүй байхдаа бичжээ. '''1921''' онд [[Эрхүү]] хот дахь коминтерний Дорнод хэлтсийн нарийн бичгийн дарга нарын газарт Монголын төлөөлөгчөөр 8 сар ажиллахдаа Монголын анхны хувьсгалт хэвлэл [[“Монголын үнэн” сонин]]<nowiki/>ыг хилийн чанадад гаргахад идэвхтэй оролцож, Эрхүү хотноо [[Борис Шумяцкий|Б.Шумяцкий]]<nowiki/>н хамт тус сонины эхний 6 дугаарыг гаргаж, Хувьсгалчдын ухуулах хуудас хэвлэх, “Монголын ардын намаас түмэнд тунхаглан зарлах бичиг” зэрэг намын анхны баримт бичгийг боловсруулалцаж байв. 1922 онд хуралдсан анхдугаар их хурлаас Эвлэлийн Төв Хорооны даргаар сонгогдож, мөн ондоо Зөвлөлтийн Москва хотод болсон "Дорно дахины орнуудын хөдөлмөрчдийн анхдугаар их хурал"-д оролцож, [[Владимир Ленин|В.Ленин]]<nowiki/>тэй уулзсан байна. Их зохиолч С.Буяннэмэх ард түмний санаа бодлыг татах, хувьсгалт ажлын эгнээг өргөтгөх  зорилгоор Монгол хэл дээрх анхны ший жүжиг “Сандо амбан буюу Ойрхи цагийн товч түүх”-ийг бичин толилуулсан юм. Энэ нь Монгол түмний идэвхийг сэргээн, талархлыг хүлээж, залуучуудаас эвлэлд элсэх хүсэл эрмэлзлийг өрнүүлсэн чухал үйл явдал болсон юм. 1922 онд С.Буяннэмэхийн үг, аяыг зохиосон '''''“Монгол интернационал'''''” дуу 1950 он хүртэл [[Монгол улсын төрийн дуулал]] болон эгшиглэсээр ирсэн билээ. 1923 онд болсон Монгол Ардын Намын II их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдон, Намын Төв Хорооны улс төрийн илтгэлийг тавьсан байна. Мөн их хуралд Монголын зохиолчдыг төлөөлөн баяр хүргэн үг хэлжээ. 1924 оны 8-р сард Монгол Ардын Намын III их хуралд МАН-ын Төв хорооны гишүүн, МЗЭ-ийн Төв Хорооны даргын хувьд оролцсон байна. 1924 онд Өвөр Монголд очиж, Өвөр Монголын намын анхдугаар хурлыг бэлтгэлцэн, уг хурлаас намын Төв Хорооны тэргүүлэгчээр сонгогджээ. Мөн “Дотоод Монголын ардын сэтгүүл”-ийг эрхлэн гаргаж байжээ. 1924-1926 онд Өвөрмонголд, 1926-1927 онд Буриад Монголд уригдан Багшийн сургуулийн Монгол хэл бичгийн багшаар ажиллаж, Эрдмийн хүрээлэнгийн гишүн болж, хэл утга зохиолыг хөгжүүлэхэд тусалж байв. Тэрээр уран зохиол бичих ажлаа үргэлжлүүлэн “Алсыг зорьсон алтан загас”, “Аюулт байлдааны чимээ”, хүүхдийн арав гаруй өгүүллэг бичиж, Буриад Монголын “Уран үгсийн чимэг” эмхтгэлд хэвлүүлсэн байна. С.Буяннэмэх 1927 оны 10-р сарын 11-ний МАХН-ын Төв Хорооны 34-р тогтоолоор Улаанбаатар хотын намын хороон даргаар батлагдав. 1928 онд байгуулагдсан зохиолчдын дугуйланд идэвхтэй оролцож, “Уран үгсийн чуулган” хэмээх анхны эмхтгэл гаргахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Энэ нь Монголын зохиолчдын байгууллагын үндэс суурийг тавьсан гэж үздэг. 1922 онд Д.Сүхбаатарын нэрэмжит клуб нээгдэхэд “Ойрх цагийн товч түүх буюу Сандо амбан” хэмээх өөрийн жүжгийг анх тоглуулж байжээ. Тэрбээр 1928 оноос эхлэн Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв Хороо, Хотын Намын хорооны дарга, Д.Сүхбаатарын нэрэмжит клуб, Цэнгэлдэх хүрээлэнгийн дарга, Уран зохиолчдын дугуйлан, Уран зохиолчдын товчооны дарга болон “Ардын үндэсний эрх”, “Үнэн” сонинд нарийн бичгийн даргаар ажиллаж, “Монгол ардын үндэсний соёлын зам”, “Шинэ толь”, “Улаан туяа” зэрэг сэтгүүлүүдийг эрхлэн гаргалцаж байжээ. 1930 оны намын VII бүгд хурлаас түүнийг Данзангийн хэрэгт оролцож явсан хэмээн Хотын намын хороон даргаас өөрчилж, намын гишүүнээс хассан байна. Зүүнтний ноёрхолын жилүүдэд янз бүрийн ажил хийж байв. Тэрээр хотын захиргаанд газар хэмжигч, намын түүх зохиох газар, музейн дарга зэрэг ажил хийхийн зэрэгцээ ший буюу урлагийн сургуульд хичээл заадаг байжээ. 1932 онд Дотоодыг хамгаалах газар баригдан, шоронд 6 сар сууж байгаад суллагдан, “Үндэсний эрх” сонины хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, уран сайхны зөвлөлийн даргаар дэвшин ажиллажээ. Буяннэмэх нь тухайн үед нам төрөөс даалгасан ажлыг биелүүлэхийн тулд авъяас билэг хүч чадлаа дайчлан ажилладаг хүн байжээ. 1933 онд Москва хотод болсон 22 орны 26 театрынхан оролцож, дэлхийн хувьсгалт театрын анхдугаар их наадам зохион явуулахад С.Буяннэмэхийн “Харанхуй засаг” жүжгийг Монголын театрынхан тоглож, тэргүүн байр эзэлж, өндөр үнэлэлт авчээ. 1934 онд Ардыг гэгээрүүлэх яамны сайдын 87-р тушаалаар уран сайхны зөвлөлийн дарга С.Буяннэмэхийг “Монгол ардын үндэсний соёлын зам” сэтгүүлийн эрхлэгчээр, мөн багш нарын клуб ба соёлын ордныг шинээр нээж, жинхэнэ даргад чадах тэнцэхийг харгалзан тус тус хавсруулан гүйцэтгүүлэхээр шийдвэрлэжээ. Улсын бага хурлын тэргүүлэгчид ба Ардын сайд нарын зөвлөлийн гишүүдийн '''1935 оны 9-р сарын 25-ны''' өдрийн хамтарсан хурлын шийдвэрээр Монгол улсын үндэсний уран сайхныг анх үүсгэн буй болгох явдалдьоройлон оролцож явсан төдийгүй одоо хүртэл үндэсний уран зохиол, найруулга ший жүжгийн ажилд онцоор идэвхийлэн оролцож, өдий төдий уран сайхны бүтээлүүдийг үйлдэн гүйцэтгэж буй тул '''“Улсын Алдартай Гавъяат уран зохиолч”''' хэмээх цол олгож, “Уран сайхны ажлын онц гавъяаны үнэмлэх олгосугай” гэж тэмдэглэсэн байна. === Сэтгүүл зүйн бичлэгийн төрөл зүйлийн үндэслэгч болох нь === С.Буяннэмэх Оросын хувьсгалын удирдагч В.И.Ленинтэй биеэр уулзсан зохиолч, сэтгүүлчийн хувьд манай тогтмол хэвлэлд хамгийн түрүүнд В.И.Лениний дүрийг бүтээж, “Ленин” (1927), “Биеэр Ленин багш лүгээ учирсан байдлаас” (1930), “Гайхамшигт учрал” (1935) зэрэг нийтлэл, тэмдэглэл, найрууллыг бичжээ. С.Буяннэмэх нь гучаад оны үед Монголын тогтмол хэвлэлд нийтлэл, өгүүлэл, тэмдэглэл, сурвалжилсан тэмдэглэл зэрэг бичлэгийн төрөл, зүйл үүсэж төлөвшихөд томоохон хувь нэмэр оруулж, найруулал (“Гайхамшигт учрал”), сурвалжилсан тэмдэглэл (“Шив шинэхэн цуурай”) зэрэг зүйлийг анхлан бичиж байжээ. Тэрбээр сонин хэвлэлд өөрөө үлгэрлэн бичихийн зэрэгцээ идэвхтэн бичигчдэд захиалга, зөвлөгөө өгч, материал бичүүлэн, тэдэнд гарын авлага болох зөвлөмж бичиж нийтлүүлдэг байв. Мөн Монголын хувьсгалт хэвлэлийн нийтлэлд утга зохиол, урлагийн шүүмж судлалын өгүүллийг төлөвшүүлэхэд томоохон хувь нэмэр оруулжээ. Түүний уран бүтээл олон талтай, баялаг агуулгатай байсан бөгөөд яруу найраг, үргэлжилсэн зохиол, жүжиг, уран зохиолын болон теарын шүүмж, судлал, сэтгүүл зүйн салбарт өгүүлэл, найруулал, тэмдэглэл, сурвалжилсан тэмдэглэл зэрэг олон төрөл, зүйлийг хамран бичдэг авьяаслаг зохиолч, сэтгүүлч байв. Түүний бүтээлүүд “Монголын шинэ уран зохиол, хувьсгалт хэвлэлийн үүсэл хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулж, ард түмнийг хувьсгалт үзэл санаагаар ухуулан сэнхрүүлэхэд ихээхэн ач тусаа үзүүлсэн” (62.355) байна. С.Буяннэмэх арваад дуу, 100-гаад шүлэг, олон арван өгүүллэг, найруулал тэмдэглэл, нийтлэл,хүүхдийн зохиол, 20 гаруй жүжгийн зохиол, утга зохиолын онол, шүүмж судлалын олон нийтлэл бичиж, ирээдүй хойч бидэнд үлдээжээ. С.Буяннэмэх яруу найрагч, үргэлжилсэн үгийн болон жүжгийн зохиолч төдийгүй утга зохиолын онолч, шүүмжлэгч юм. Залуу авъяастан нарт утга зохиол бичих арга зүйн талаар хичээл зааж, сонин хэвлэлд утга зохиолын судалгаа, шинжилгээний олон өгүүлэл нийтлүүлжээ. '''1935''' онд '''“Утга зохиолын үүд”''' хэмээх онолын 2 дэвтэр ном бичсэн нь Монголын утга зохиолын онолын сэтгэлгээнд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Гэндэнд элсэгдсэн эсэргүү бүлгэмийн идэвхтэй гишүүн гэдгээр Дотоод Явдлын Яамны дэргэдэх Онцгой бүрэн эрхт комиссын '''1937 оны 10-р сарын 25-ны''' өдрийн I тогтоолоор цаазлах ял оногдуулжээ. Үүнээс 25 жилийн дараа буюу '''1962 оны 11 дүгээр сарын 26-ны''' БНМАУ-ын Дээд Шүүхийн 017 дугаар тогтоолоор хэрэгт холбогдолгүй болгож цагаатгасан байна. == Уран бүтээл == С.Буяннэмэх нь Цэцэнбилэгт, Хадын хүү гэх нууц нэрээр бичиж байсан. === Үлгэр, тууж === * Алсыг зорьсон алтан загас * Малчин Товуудай === Өгүүллэг, нийтлэл === * Гайхамшигт байдал * Бор бор болжмор * Багачуудын баясгалант бичиг * Цэцэн эгч Цэцэг дүү үлгэр * Чухам юуны төлөө буй * Дайснаа дарсан Сүхбаатар * Моторын тэрэгний хэрүүл * Шив шинэхэн цуурай * Гайхамшигт учрал * Гурван дугуйтын зовлон * Аюулт байлдаан * Бүтэлгүй Гомбын маргааш * Жинчин Пүрэвийн жигтэй явдал * Их тэнгэрийн дүлий * Ээ, утасны хүүхэн үү * Том жижиг тугалган үсгийн уран хошин яриа * Аргат уран бялзуухай === Жүжиг === * [[Сандо амбан]] * Ойрхи цагийн товч түүх * Монголыг хүрээлсэн эзэрхэг улсуудын хоорондын байдлыг товчлон үзүүлсэн түүх * Баатар хөвүүн Тэмүүжин * Марал шарын жүжиг * Ардыг мэхлэгч шар хуялч хэмээх жүжиг * Шөнийн буг * Харанхуй засаг * Эрдэнэт соёмбын эзэн эрэлхэг жанжин Сүхбаатар * Үнэн {{DEFAULTSORT:Буяннэмэх, Сономбалжирын}} [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1902 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] 3wjaz5p6ibpj6fp6beli40jw2otgg3c 853368 853367 2026-04-15T01:56:42Z ~2026-23307-85 103959 853368 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Сономбалжирын Буяннэмэх {{MongolUnicode|ᠰᠣᠨᠣᠮᠪᠠᠯᠵᠢᠷ ᠤᠨ<br>ᠪᠤᠶᠠᠨᠨᠡᠮᠡᠬᠦ}} | зураг = Buyannemekh.jpg | хэмжээ = 200px | зургийн тайлбар =1934 он | нууц нэр =Цэцэнбилэгт | төрсөн огноо = 1902 он | төрсөн газар = Дундговь аймаг, Дэлгэрхангай сум | нас барсан огноо = 1937 | нас барсан газар = Улаанбаатар | мэргэжил = Зохиолч, яруу найрагч,сэтгүүлч, хувьсгалын нэрт зүтгэлтэн | гарал үүсэл = Монгол | яс үндэс = Халх | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = | төрөл = Хувьсгалт зохиол, Уран зохиол, Сэтгүүл зүй, жүжгийн зохиол, хүүхдийн зохиол, шүлэг, тууж, нийтлэл, өгүүллэг | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = Монгол Улсын Алдарт Гавьяат Уран Зохиолч | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Сономбалжирын Буяннэмэх (Амартуяа захиралын өвөө гэсэн) ('''1902 оны 9-р сарын 15-нд Түшээт хан аймгийн Говь түшээ гүний хошуу одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын Бор хурууны бууц гэдэг газар төрсөн -1937 оны 9-р сарын 25-нд нас барсан) - Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг юм. Алдарт Гавъяат Уран зохиолч, Хувьсгалт хэвлэл, утга зохиол, судлал шүүмжлэл, урлагийн нэрт зүтгэлтэн. ==Намтар== === Бага нас === С.Буяннэмэх нь 1902 онд эцэг Сономбалжир, эх Думаагийн ууган хүү болон мэндэлсэн байна. Эцэг Сономбалжир нь амьдрал тусгай байсан учир эх, өвөг эцэгтэйгээ амьдардаг байжээ. Гэтэл 5 настай байхад нь эх нь насан эцэслэв. Өнчирч хоцорсон С.Буяннэмэхийг нагац эгч Чимид нь өөрийн гар дээрээ авсан боловч амьдрал ядуу учраас өөрийн нөхөр Лувсангийн танил болох Өвөрмонголын эрх чөлөөний гарамгай тэнцэгч Жирмийн чуулганы Тогтох тайжид үрчлүүлжээ. Тогтох тайжийнх тухайн үедээ соёлтой, баян чинээлэг айл байсан учраас багш нарыг урин авчирч хүүхдүүддээ гэрээр ном заалгадаг байв. Буяннэмэх гэрээр монгол, хятад, манж хэл заалгаж, гэрийн боловсролтой болсны дараа бага сургуульд орж үндэсний бичиг үсгээс гадна орос, хятад хэлийг үзэж, манж, хятад хэлээр Дорно дахины сонгодог уран зохиол уншдаг болжээ. Тогтох тайжийнх үдэш болгон үлгэр туульч нарыг цуглуулж, явган үлгэр яриулан хуучир хөгжмийн эгшгэнд тууль хайлдаг байсныг залуу хүү С.Буяннэмэх сурсан нь хожим өөрийнхөө бичсэн шүлгүүдийг хуучир хөгжимд аялгуулан хэлж сурахад суурь болжээ. === Идэр нас === 1920 онд 18 настайдаа Хиагтад очиж хувьсгалчидтай уулзан, тэдний идэвхтэй гишүүн болох Дамбадоржтой танилцаж, түүгээр дамжуулан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]], [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]], [[Солийн Данзан|С.Данзан]] нартай уулзжээ. Тийнхүү 1921 оны хоёрдугаар сарын 27-нд Монгол Ардын намд батлан даагчгүй жинхэнэ гишүүнээр элсэв. Түүний шүлгүүд нь намын суртал ухуулгын чухал зэвсэг болж байлаа. “Таван мөнгө хүрэхгүйгээр түмэн ардыг худалдсан халхын ноёд”, “Ардын намын тухай анхны шүлэглэл”, “Түмэнд тунхаглан зарлах бичиг”, “Чигч шударгыг шүүмжилсэн шүлэглэлийн оршил”, “Өчүүхэн дурсамж” зэрэг шүлэг, зохиолуудыг  20 хүрээгүй байхдаа бичжээ. '''1921''' онд [[Эрхүү]] хот дахь коминтерний Дорнод хэлтсийн нарийн бичгийн дарга нарын газарт Монголын төлөөлөгчөөр 8 сар ажиллахдаа Монголын анхны хувьсгалт хэвлэл [[“Монголын үнэн” сонин]]<nowiki/>ыг хилийн чанадад гаргахад идэвхтэй оролцож, Эрхүү хотноо [[Борис Шумяцкий|Б.Шумяцкий]]<nowiki/>н хамт тус сонины эхний 6 дугаарыг гаргаж, Хувьсгалчдын ухуулах хуудас хэвлэх, “Монголын ардын намаас түмэнд тунхаглан зарлах бичиг” зэрэг намын анхны баримт бичгийг боловсруулалцаж байв. 1922 онд хуралдсан анхдугаар их хурлаас Эвлэлийн Төв Хорооны даргаар сонгогдож, мөн ондоо Зөвлөлтийн Москва хотод болсон "Дорно дахины орнуудын хөдөлмөрчдийн анхдугаар их хурал"-д оролцож, [[Владимир Ленин|В.Ленин]]<nowiki/>тэй уулзсан байна. Их зохиолч С.Буяннэмэх ард түмний санаа бодлыг татах, хувьсгалт ажлын эгнээг өргөтгөх  зорилгоор Монгол хэл дээрх анхны ший жүжиг “Сандо амбан буюу Ойрхи цагийн товч түүх”-ийг бичин толилуулсан юм. Энэ нь Монгол түмний идэвхийг сэргээн, талархлыг хүлээж, залуучуудаас эвлэлд элсэх хүсэл эрмэлзлийг өрнүүлсэн чухал үйл явдал болсон юм. 1922 онд С.Буяннэмэхийн үг, аяыг зохиосон '''''“Монгол интернационал'''''” дуу 1950 он хүртэл [[Монгол улсын төрийн дуулал]] болон эгшиглэсээр ирсэн билээ. 1923 онд болсон Монгол Ардын Намын II их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдон, Намын Төв Хорооны улс төрийн илтгэлийг тавьсан байна. Мөн их хуралд Монголын зохиолчдыг төлөөлөн баяр хүргэн үг хэлжээ. 1924 оны 8-р сард Монгол Ардын Намын III их хуралд МАН-ын Төв хорооны гишүүн, МЗЭ-ийн Төв Хорооны даргын хувьд оролцсон байна. 1924 онд Өвөр Монголд очиж, Өвөр Монголын намын анхдугаар хурлыг бэлтгэлцэн, уг хурлаас намын Төв Хорооны тэргүүлэгчээр сонгогджээ. Мөн “Дотоод Монголын ардын сэтгүүл”-ийг эрхлэн гаргаж байжээ. 1924-1926 онд Өвөрмонголд, 1926-1927 онд Буриад Монголд уригдан Багшийн сургуулийн Монгол хэл бичгийн багшаар ажиллаж, Эрдмийн хүрээлэнгийн гишүн болж, хэл утга зохиолыг хөгжүүлэхэд тусалж байв. Тэрээр уран зохиол бичих ажлаа үргэлжлүүлэн “Алсыг зорьсон алтан загас”, “Аюулт байлдааны чимээ”, хүүхдийн арав гаруй өгүүллэг бичиж, Буриад Монголын “Уран үгсийн чимэг” эмхтгэлд хэвлүүлсэн байна. С.Буяннэмэх 1927 оны 10-р сарын 11-ний МАХН-ын Төв Хорооны 34-р тогтоолоор Улаанбаатар хотын намын хороон даргаар батлагдав. 1928 онд байгуулагдсан зохиолчдын дугуйланд идэвхтэй оролцож, “Уран үгсийн чуулган” хэмээх анхны эмхтгэл гаргахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Энэ нь Монголын зохиолчдын байгууллагын үндэс суурийг тавьсан гэж үздэг. 1922 онд Д.Сүхбаатарын нэрэмжит клуб нээгдэхэд “Ойрх цагийн товч түүх буюу Сандо амбан” хэмээх өөрийн жүжгийг анх тоглуулж байжээ. Тэрбээр 1928 оноос эхлэн Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв Хороо, Хотын Намын хорооны дарга, Д.Сүхбаатарын нэрэмжит клуб, Цэнгэлдэх хүрээлэнгийн дарга, Уран зохиолчдын дугуйлан, Уран зохиолчдын товчооны дарга болон “Ардын үндэсний эрх”, “Үнэн” сонинд нарийн бичгийн даргаар ажиллаж, “Монгол ардын үндэсний соёлын зам”, “Шинэ толь”, “Улаан туяа” зэрэг сэтгүүлүүдийг эрхлэн гаргалцаж байжээ. 1930 оны намын VII бүгд хурлаас түүнийг Данзангийн хэрэгт оролцож явсан хэмээн Хотын намын хороон даргаас өөрчилж, намын гишүүнээс хассан байна. Зүүнтний ноёрхолын жилүүдэд янз бүрийн ажил хийж байв. Тэрээр хотын захиргаанд газар хэмжигч, намын түүх зохиох газар, музейн дарга зэрэг ажил хийхийн зэрэгцээ ший буюу урлагийн сургуульд хичээл заадаг байжээ. 1932 онд Дотоодыг хамгаалах газар баригдан, шоронд 6 сар сууж байгаад суллагдан, “Үндэсний эрх” сонины хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, уран сайхны зөвлөлийн даргаар дэвшин ажиллажээ. Буяннэмэх нь тухайн үед нам төрөөс даалгасан ажлыг биелүүлэхийн тулд авъяас билэг хүч чадлаа дайчлан ажилладаг хүн байжээ. 1933 онд Москва хотод болсон 22 орны 26 театрынхан оролцож, дэлхийн хувьсгалт театрын анхдугаар их наадам зохион явуулахад С.Буяннэмэхийн “Харанхуй засаг” жүжгийг Монголын театрынхан тоглож, тэргүүн байр эзэлж, өндөр үнэлэлт авчээ. 1934 онд Ардыг гэгээрүүлэх яамны сайдын 87-р тушаалаар уран сайхны зөвлөлийн дарга С.Буяннэмэхийг “Монгол ардын үндэсний соёлын зам” сэтгүүлийн эрхлэгчээр, мөн багш нарын клуб ба соёлын ордныг шинээр нээж, жинхэнэ даргад чадах тэнцэхийг харгалзан тус тус хавсруулан гүйцэтгүүлэхээр шийдвэрлэжээ. Улсын бага хурлын тэргүүлэгчид ба Ардын сайд нарын зөвлөлийн гишүүдийн '''1935 оны 9-р сарын 25-ны''' өдрийн хамтарсан хурлын шийдвэрээр Монгол улсын үндэсний уран сайхныг анх үүсгэн буй болгох явдалдьоройлон оролцож явсан төдийгүй одоо хүртэл үндэсний уран зохиол, найруулга ший жүжгийн ажилд онцоор идэвхийлэн оролцож, өдий төдий уран сайхны бүтээлүүдийг үйлдэн гүйцэтгэж буй тул '''“Улсын Алдартай Гавъяат уран зохиолч”''' хэмээх цол олгож, “Уран сайхны ажлын онц гавъяаны үнэмлэх олгосугай” гэж тэмдэглэсэн байна. === Сэтгүүл зүйн бичлэгийн төрөл зүйлийн үндэслэгч болох нь === С.Буяннэмэх Оросын хувьсгалын удирдагч В.И.Ленинтэй биеэр уулзсан зохиолч, сэтгүүлчийн хувьд манай тогтмол хэвлэлд хамгийн түрүүнд В.И.Лениний дүрийг бүтээж, “Ленин” (1927), “Биеэр Ленин багш лүгээ учирсан байдлаас” (1930), “Гайхамшигт учрал” (1935) зэрэг нийтлэл, тэмдэглэл, найрууллыг бичжээ. С.Буяннэмэх нь гучаад оны үед Монголын тогтмол хэвлэлд нийтлэл, өгүүлэл, тэмдэглэл, сурвалжилсан тэмдэглэл зэрэг бичлэгийн төрөл, зүйл үүсэж төлөвшихөд томоохон хувь нэмэр оруулж, найруулал (“Гайхамшигт учрал”), сурвалжилсан тэмдэглэл (“Шив шинэхэн цуурай”) зэрэг зүйлийг анхлан бичиж байжээ. Тэрбээр сонин хэвлэлд өөрөө үлгэрлэн бичихийн зэрэгцээ идэвхтэн бичигчдэд захиалга, зөвлөгөө өгч, материал бичүүлэн, тэдэнд гарын авлага болох зөвлөмж бичиж нийтлүүлдэг байв. Мөн Монголын хувьсгалт хэвлэлийн нийтлэлд утга зохиол, урлагийн шүүмж судлалын өгүүллийг төлөвшүүлэхэд томоохон хувь нэмэр оруулжээ. Түүний уран бүтээл олон талтай, баялаг агуулгатай байсан бөгөөд яруу найраг, үргэлжилсэн зохиол, жүжиг, уран зохиолын болон теарын шүүмж, судлал, сэтгүүл зүйн салбарт өгүүлэл, найруулал, тэмдэглэл, сурвалжилсан тэмдэглэл зэрэг олон төрөл, зүйлийг хамран бичдэг авьяаслаг зохиолч, сэтгүүлч байв. Түүний бүтээлүүд “Монголын шинэ уран зохиол, хувьсгалт хэвлэлийн үүсэл хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулж, ард түмнийг хувьсгалт үзэл санаагаар ухуулан сэнхрүүлэхэд ихээхэн ач тусаа үзүүлсэн” (62.355) байна. С.Буяннэмэх арваад дуу, 100-гаад шүлэг, олон арван өгүүллэг, найруулал тэмдэглэл, нийтлэл,хүүхдийн зохиол, 20 гаруй жүжгийн зохиол, утга зохиолын онол, шүүмж судлалын олон нийтлэл бичиж, ирээдүй хойч бидэнд үлдээжээ. С.Буяннэмэх яруу найрагч, үргэлжилсэн үгийн болон жүжгийн зохиолч төдийгүй утга зохиолын онолч, шүүмжлэгч юм. Залуу авъяастан нарт утга зохиол бичих арга зүйн талаар хичээл зааж, сонин хэвлэлд утга зохиолын судалгаа, шинжилгээний олон өгүүлэл нийтлүүлжээ. '''1935''' онд '''“Утга зохиолын үүд”''' хэмээх онолын 2 дэвтэр ном бичсэн нь Монголын утга зохиолын онолын сэтгэлгээнд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Гэндэнд элсэгдсэн эсэргүү бүлгэмийн идэвхтэй гишүүн гэдгээр Дотоод Явдлын Яамны дэргэдэх Онцгой бүрэн эрхт комиссын '''1937 оны 10-р сарын 25-ны''' өдрийн I тогтоолоор цаазлах ял оногдуулжээ. Үүнээс 25 жилийн дараа буюу '''1962 оны 11 дүгээр сарын 26-ны''' БНМАУ-ын Дээд Шүүхийн 017 дугаар тогтоолоор хэрэгт холбогдолгүй болгож цагаатгасан байна. == Уран бүтээл == С.Буяннэмэх нь Цэцэнбилэгт, Хадын хүү гэх нууц нэрээр бичиж байсан. === Үлгэр, тууж === * Алсыг зорьсон алтан загас * Малчин Товуудай === Өгүүллэг, нийтлэл === * Гайхамшигт байдал * Бор бор болжмор * Багачуудын баясгалант бичиг * Цэцэн эгч Цэцэг дүү үлгэр * Чухам юуны төлөө буй * Дайснаа дарсан Сүхбаатар * Моторын тэрэгний хэрүүл * Шив шинэхэн цуурай * Гайхамшигт учрал * Гурван дугуйтын зовлон * Аюулт байлдаан * Бүтэлгүй Гомбын маргааш * Жинчин Пүрэвийн жигтэй явдал * Их тэнгэрийн дүлий * Ээ, утасны хүүхэн үү * Том жижиг тугалган үсгийн уран хошин яриа * Аргат уран бялзуухай === Жүжиг === * [[Сандо амбан]] * Ойрхи цагийн товч түүх * Монголыг хүрээлсэн эзэрхэг улсуудын хоорондын байдлыг товчлон үзүүлсэн түүх * Баатар хөвүүн Тэмүүжин * Марал шарын жүжиг * Ардыг мэхлэгч шар хуялч хэмээх жүжиг * Шөнийн буг * Харанхуй засаг * Эрдэнэт соёмбын эзэн эрэлхэг жанжин Сүхбаатар * Үнэн {{DEFAULTSORT:Буяннэмэх, Сономбалжирын}} [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1902 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] aluq7l15pmwoxst0fizctf6vthj9fcq 853369 853368 2026-04-15T01:57:25Z ~2026-23307-85 103959 853369 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Сономбалжирын Буяннэмэх {{MongolUnicode|ᠰᠣᠨᠣᠮᠪᠠᠯᠵᠢᠷ ᠤᠨ<br>ᠪᠤᠶᠠᠨᠨᠡᠮᠡᠬᠦ}} | зураг = Buyannemekh.jpg | хэмжээ = 200px | зургийн тайлбар =1934 он | нууц нэр =Цэцэнбилэгт | төрсөн огноо = 1902 он | төрсөн газар = Дундговь аймаг, Дэлгэрхангай сум | нас барсан огноо = 1937 | нас барсан газар = Улаанбаатар | мэргэжил = Зохиолч, яруу найрагч,сэтгүүлч, хувьсгалын нэрт зүтгэлтэн | гарал үүсэл = Монгол | яс үндэс = Халх | иргэний харъяалал = Монгол улс | боловсрол = | төрөл = Хувьсгалт зохиол, Уран зохиол, Сэтгүүл зүй, жүжгийн зохиол, хүүхдийн зохиол, шүлэг, тууж, нийтлэл, өгүүллэг | субъект = | урсгал = | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = Монгол Улсын Алдарт Гавьяат Уран Зохиолч | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Сономбалжирын Буяннэмэх ('''1902 оны 9-р сарын 15-нд Түшээт хан аймгийн Говь түшээ гүний хошуу одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын Бор хурууны бууц гэдэг газар төрсөн -1937 оны 9-р сарын 25-нд нас барсан) - Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг юм. Алдарт Гавъяат Уран зохиолч, Хувьсгалт хэвлэл, утга зохиол, судлал шүүмжлэл, урлагийн нэрт зүтгэлтэн. ==Намтар== === Бага нас === С.Буяннэмэх нь 1902 онд эцэг Сономбалжир, эх Думаагийн ууган хүү болон мэндэлсэн байна. Эцэг Сономбалжир нь амьдрал тусгай байсан учир эх, өвөг эцэгтэйгээ амьдардаг байжээ. Гэтэл 5 настай байхад нь эх нь насан эцэслэв. Өнчирч хоцорсон С.Буяннэмэхийг нагац эгч Чимид нь өөрийн гар дээрээ авсан боловч амьдрал ядуу учраас өөрийн нөхөр Лувсангийн танил болох Өвөрмонголын эрх чөлөөний гарамгай тэнцэгч Жирмийн чуулганы Тогтох тайжид үрчлүүлжээ. Тогтох тайжийнх тухайн үедээ соёлтой, баян чинээлэг айл байсан учраас багш нарыг урин авчирч хүүхдүүддээ гэрээр ном заалгадаг байв. Буяннэмэх гэрээр монгол, хятад, манж хэл заалгаж, гэрийн боловсролтой болсны дараа бага сургуульд орж үндэсний бичиг үсгээс гадна орос, хятад хэлийг үзэж, манж, хятад хэлээр Дорно дахины сонгодог уран зохиол уншдаг болжээ. Тогтох тайжийнх үдэш болгон үлгэр туульч нарыг цуглуулж, явган үлгэр яриулан хуучир хөгжмийн эгшгэнд тууль хайлдаг байсныг залуу хүү С.Буяннэмэх сурсан нь хожим өөрийнхөө бичсэн шүлгүүдийг хуучир хөгжимд аялгуулан хэлж сурахад суурь болжээ. === Идэр нас === 1920 онд 18 настайдаа Хиагтад очиж хувьсгалчидтай уулзан, тэдний идэвхтэй гишүүн болох Дамбадоржтой танилцаж, түүгээр дамжуулан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]], [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]], [[Солийн Данзан|С.Данзан]] нартай уулзжээ. Тийнхүү 1921 оны хоёрдугаар сарын 27-нд Монгол Ардын намд батлан даагчгүй жинхэнэ гишүүнээр элсэв. Түүний шүлгүүд нь намын суртал ухуулгын чухал зэвсэг болж байлаа. “Таван мөнгө хүрэхгүйгээр түмэн ардыг худалдсан халхын ноёд”, “Ардын намын тухай анхны шүлэглэл”, “Түмэнд тунхаглан зарлах бичиг”, “Чигч шударгыг шүүмжилсэн шүлэглэлийн оршил”, “Өчүүхэн дурсамж” зэрэг шүлэг, зохиолуудыг  20 хүрээгүй байхдаа бичжээ. '''1921''' онд [[Эрхүү]] хот дахь коминтерний Дорнод хэлтсийн нарийн бичгийн дарга нарын газарт Монголын төлөөлөгчөөр 8 сар ажиллахдаа Монголын анхны хувьсгалт хэвлэл [[“Монголын үнэн” сонин]]<nowiki/>ыг хилийн чанадад гаргахад идэвхтэй оролцож, Эрхүү хотноо [[Борис Шумяцкий|Б.Шумяцкий]]<nowiki/>н хамт тус сонины эхний 6 дугаарыг гаргаж, Хувьсгалчдын ухуулах хуудас хэвлэх, “Монголын ардын намаас түмэнд тунхаглан зарлах бичиг” зэрэг намын анхны баримт бичгийг боловсруулалцаж байв. 1922 онд хуралдсан анхдугаар их хурлаас Эвлэлийн Төв Хорооны даргаар сонгогдож, мөн ондоо Зөвлөлтийн Москва хотод болсон "Дорно дахины орнуудын хөдөлмөрчдийн анхдугаар их хурал"-д оролцож, [[Владимир Ленин|В.Ленин]]<nowiki/>тэй уулзсан байна. Их зохиолч С.Буяннэмэх ард түмний санаа бодлыг татах, хувьсгалт ажлын эгнээг өргөтгөх  зорилгоор Монгол хэл дээрх анхны ший жүжиг “Сандо амбан буюу Ойрхи цагийн товч түүх”-ийг бичин толилуулсан юм. Энэ нь Монгол түмний идэвхийг сэргээн, талархлыг хүлээж, залуучуудаас эвлэлд элсэх хүсэл эрмэлзлийг өрнүүлсэн чухал үйл явдал болсон юм. 1922 онд С.Буяннэмэхийн үг, аяыг зохиосон '''''“Монгол интернационал'''''” дуу 1950 он хүртэл [[Монгол улсын төрийн дуулал]] болон эгшиглэсээр ирсэн билээ. 1923 онд болсон Монгол Ардын Намын II их хуралд төлөөлөгчөөр сонгогдон, Намын Төв Хорооны улс төрийн илтгэлийг тавьсан байна. Мөн их хуралд Монголын зохиолчдыг төлөөлөн баяр хүргэн үг хэлжээ. 1924 оны 8-р сард Монгол Ардын Намын III их хуралд МАН-ын Төв хорооны гишүүн, МЗЭ-ийн Төв Хорооны даргын хувьд оролцсон байна. 1924 онд Өвөр Монголд очиж, Өвөр Монголын намын анхдугаар хурлыг бэлтгэлцэн, уг хурлаас намын Төв Хорооны тэргүүлэгчээр сонгогджээ. Мөн “Дотоод Монголын ардын сэтгүүл”-ийг эрхлэн гаргаж байжээ. 1924-1926 онд Өвөрмонголд, 1926-1927 онд Буриад Монголд уригдан Багшийн сургуулийн Монгол хэл бичгийн багшаар ажиллаж, Эрдмийн хүрээлэнгийн гишүн болж, хэл утга зохиолыг хөгжүүлэхэд тусалж байв. Тэрээр уран зохиол бичих ажлаа үргэлжлүүлэн “Алсыг зорьсон алтан загас”, “Аюулт байлдааны чимээ”, хүүхдийн арав гаруй өгүүллэг бичиж, Буриад Монголын “Уран үгсийн чимэг” эмхтгэлд хэвлүүлсэн байна. С.Буяннэмэх 1927 оны 10-р сарын 11-ний МАХН-ын Төв Хорооны 34-р тогтоолоор Улаанбаатар хотын намын хороон даргаар батлагдав. 1928 онд байгуулагдсан зохиолчдын дугуйланд идэвхтэй оролцож, “Уран үгсийн чуулган” хэмээх анхны эмхтгэл гаргахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Энэ нь Монголын зохиолчдын байгууллагын үндэс суурийг тавьсан гэж үздэг. 1922 онд Д.Сүхбаатарын нэрэмжит клуб нээгдэхэд “Ойрх цагийн товч түүх буюу Сандо амбан” хэмээх өөрийн жүжгийг анх тоглуулж байжээ. Тэрбээр 1928 оноос эхлэн Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв Хороо, Хотын Намын хорооны дарга, Д.Сүхбаатарын нэрэмжит клуб, Цэнгэлдэх хүрээлэнгийн дарга, Уран зохиолчдын дугуйлан, Уран зохиолчдын товчооны дарга болон “Ардын үндэсний эрх”, “Үнэн” сонинд нарийн бичгийн даргаар ажиллаж, “Монгол ардын үндэсний соёлын зам”, “Шинэ толь”, “Улаан туяа” зэрэг сэтгүүлүүдийг эрхлэн гаргалцаж байжээ. 1930 оны намын VII бүгд хурлаас түүнийг Данзангийн хэрэгт оролцож явсан хэмээн Хотын намын хороон даргаас өөрчилж, намын гишүүнээс хассан байна. Зүүнтний ноёрхолын жилүүдэд янз бүрийн ажил хийж байв. Тэрээр хотын захиргаанд газар хэмжигч, намын түүх зохиох газар, музейн дарга зэрэг ажил хийхийн зэрэгцээ ший буюу урлагийн сургуульд хичээл заадаг байжээ. 1932 онд Дотоодыг хамгаалах газар баригдан, шоронд 6 сар сууж байгаад суллагдан, “Үндэсний эрх” сонины хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, уран сайхны зөвлөлийн даргаар дэвшин ажиллажээ. Буяннэмэх нь тухайн үед нам төрөөс даалгасан ажлыг биелүүлэхийн тулд авъяас билэг хүч чадлаа дайчлан ажилладаг хүн байжээ. 1933 онд Москва хотод болсон 22 орны 26 театрынхан оролцож, дэлхийн хувьсгалт театрын анхдугаар их наадам зохион явуулахад С.Буяннэмэхийн “Харанхуй засаг” жүжгийг Монголын театрынхан тоглож, тэргүүн байр эзэлж, өндөр үнэлэлт авчээ. 1934 онд Ардыг гэгээрүүлэх яамны сайдын 87-р тушаалаар уран сайхны зөвлөлийн дарга С.Буяннэмэхийг “Монгол ардын үндэсний соёлын зам” сэтгүүлийн эрхлэгчээр, мөн багш нарын клуб ба соёлын ордныг шинээр нээж, жинхэнэ даргад чадах тэнцэхийг харгалзан тус тус хавсруулан гүйцэтгүүлэхээр шийдвэрлэжээ. Улсын бага хурлын тэргүүлэгчид ба Ардын сайд нарын зөвлөлийн гишүүдийн '''1935 оны 9-р сарын 25-ны''' өдрийн хамтарсан хурлын шийдвэрээр Монгол улсын үндэсний уран сайхныг анх үүсгэн буй болгох явдалдьоройлон оролцож явсан төдийгүй одоо хүртэл үндэсний уран зохиол, найруулга ший жүжгийн ажилд онцоор идэвхийлэн оролцож, өдий төдий уран сайхны бүтээлүүдийг үйлдэн гүйцэтгэж буй тул '''“Улсын Алдартай Гавъяат уран зохиолч”''' хэмээх цол олгож, “Уран сайхны ажлын онц гавъяаны үнэмлэх олгосугай” гэж тэмдэглэсэн байна. === Сэтгүүл зүйн бичлэгийн төрөл зүйлийн үндэслэгч болох нь === С.Буяннэмэх Оросын хувьсгалын удирдагч В.И.Ленинтэй биеэр уулзсан зохиолч, сэтгүүлчийн хувьд манай тогтмол хэвлэлд хамгийн түрүүнд В.И.Лениний дүрийг бүтээж, “Ленин” (1927), “Биеэр Ленин багш лүгээ учирсан байдлаас” (1930), “Гайхамшигт учрал” (1935) зэрэг нийтлэл, тэмдэглэл, найрууллыг бичжээ. С.Буяннэмэх нь гучаад оны үед Монголын тогтмол хэвлэлд нийтлэл, өгүүлэл, тэмдэглэл, сурвалжилсан тэмдэглэл зэрэг бичлэгийн төрөл, зүйл үүсэж төлөвшихөд томоохон хувь нэмэр оруулж, найруулал (“Гайхамшигт учрал”), сурвалжилсан тэмдэглэл (“Шив шинэхэн цуурай”) зэрэг зүйлийг анхлан бичиж байжээ. Тэрбээр сонин хэвлэлд өөрөө үлгэрлэн бичихийн зэрэгцээ идэвхтэн бичигчдэд захиалга, зөвлөгөө өгч, материал бичүүлэн, тэдэнд гарын авлага болох зөвлөмж бичиж нийтлүүлдэг байв. Мөн Монголын хувьсгалт хэвлэлийн нийтлэлд утга зохиол, урлагийн шүүмж судлалын өгүүллийг төлөвшүүлэхэд томоохон хувь нэмэр оруулжээ. Түүний уран бүтээл олон талтай, баялаг агуулгатай байсан бөгөөд яруу найраг, үргэлжилсэн зохиол, жүжиг, уран зохиолын болон теарын шүүмж, судлал, сэтгүүл зүйн салбарт өгүүлэл, найруулал, тэмдэглэл, сурвалжилсан тэмдэглэл зэрэг олон төрөл, зүйлийг хамран бичдэг авьяаслаг зохиолч, сэтгүүлч байв. Түүний бүтээлүүд “Монголын шинэ уран зохиол, хувьсгалт хэвлэлийн үүсэл хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулж, ард түмнийг хувьсгалт үзэл санаагаар ухуулан сэнхрүүлэхэд ихээхэн ач тусаа үзүүлсэн” (62.355) байна. С.Буяннэмэх арваад дуу, 100-гаад шүлэг, олон арван өгүүллэг, найруулал тэмдэглэл, нийтлэл,хүүхдийн зохиол, 20 гаруй жүжгийн зохиол, утга зохиолын онол, шүүмж судлалын олон нийтлэл бичиж, ирээдүй хойч бидэнд үлдээжээ. С.Буяннэмэх яруу найрагч, үргэлжилсэн үгийн болон жүжгийн зохиолч төдийгүй утга зохиолын онолч, шүүмжлэгч юм. Залуу авъяастан нарт утга зохиол бичих арга зүйн талаар хичээл зааж, сонин хэвлэлд утга зохиолын судалгаа, шинжилгээний олон өгүүлэл нийтлүүлжээ. '''1935''' онд '''“Утга зохиолын үүд”''' хэмээх онолын 2 дэвтэр ном бичсэн нь Монголын утга зохиолын онолын сэтгэлгээнд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Гэндэнд элсэгдсэн эсэргүү бүлгэмийн идэвхтэй гишүүн гэдгээр Дотоод Явдлын Яамны дэргэдэх Онцгой бүрэн эрхт комиссын '''1937 оны 10-р сарын 25-ны''' өдрийн I тогтоолоор цаазлах ял оногдуулжээ. Үүнээс 25 жилийн дараа буюу '''1962 оны 11 дүгээр сарын 26-ны''' БНМАУ-ын Дээд Шүүхийн 017 дугаар тогтоолоор хэрэгт холбогдолгүй болгож цагаатгасан байна. == Уран бүтээл == С.Буяннэмэх нь Цэцэнбилэгт, Хадын хүү гэх нууц нэрээр бичиж байсан. === Үлгэр, тууж === * Алсыг зорьсон алтан загас * Малчин Товуудай === Өгүүллэг, нийтлэл === * Гайхамшигт байдал * Бор бор болжмор * Багачуудын баясгалант бичиг * Цэцэн эгч Цэцэг дүү үлгэр * Чухам юуны төлөө буй * Дайснаа дарсан Сүхбаатар * Моторын тэрэгний хэрүүл * Шив шинэхэн цуурай * Гайхамшигт учрал * Гурван дугуйтын зовлон * Аюулт байлдаан * Бүтэлгүй Гомбын маргааш * Жинчин Пүрэвийн жигтэй явдал * Их тэнгэрийн дүлий * Ээ, утасны хүүхэн үү * Том жижиг тугалган үсгийн уран хошин яриа * Аргат уран бялзуухай === Жүжиг === * [[Сандо амбан]] * Ойрхи цагийн товч түүх * Монголыг хүрээлсэн эзэрхэг улсуудын хоорондын байдлыг товчлон үзүүлсэн түүх * Баатар хөвүүн Тэмүүжин * Марал шарын жүжиг * Ардыг мэхлэгч шар хуялч хэмээх жүжиг * Шөнийн буг * Харанхуй засаг * Эрдэнэт соёмбын эзэн эрэлхэг жанжин Сүхбаатар * Үнэн {{DEFAULTSORT:Буяннэмэх, Сономбалжирын}} [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1902 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] cldjvb3ufo8oowox4ntya1a601m4c1d 0 18649 853375 814402 2026-04-15T08:52:43Z ~2026-23173-00 103964 Зарим алдаатай тоо баримт болон агуулгуудыг зассан 853375 wikitext text/x-wiki '''[[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] Оюутны Холбоо, Оюутан Конгресс''' (МУИСОХ, ОК) нь [[Монгол улс]]ын оюутны өөрөө удирдах ууган байгууллага бөгөөд МУИС-ийн эрхэм зорилгыг дээдэлж, 20000 гаран оюутны эрх, нийтлэг ашиг сонирхлыг Монгол улсын болон олон улсын хэмжээнд төлөөлөн хамгаалах, оюутнуудынхаа сурч боловсрох, соён гэгээрэх, өөрийгөө хөгжүүлэх таатай орчныг бүрдүүлэх зорилготойгоор 1943 онд байгуулагдсан, ашгийн бус төрийн бус байгууллага юм. МУИС-ийн 9 бүрэлдэхүүн сургууль, 3 салбар сургуульд нийт 20000 гаруй оюутан суралцдаг. Жил бүр Монгол улсын өнцөг булан бүрээс 3600 орчим, гадны орнуудаас 200 орчим оюутан элсэн орж тэр хэмжээгээр чадварлаг боловсон хүчин болж төгсөн гардаг. МУИСОХ нь 9 бүрэлдэхүүн сургууль, 3 салбар сургууль, Нэгдсэн дотуур байрны Оюутны зөвлөлүүд болон МУИС-ийн оюутнууд байгуулан төрөл бүрийн салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг клубүүдээс бүрддэг Клубүүдийн зөвлөл зэргээр дамжуулан бүх их дээд сургуулиудын оюутан, багш нар болон албан байгууллага, хувь хүмүүсийг хамарсан төсөвтэй болон төсөвгүй маш олон ажлыг зохион байгуулдаг. Жилд сургуулиас тодорхой хэмжээний төсөв авч өөрийн үйл ажиллагаанд эрх барих дээд байгууллага Оюутан Конгрессоор дамжуулан зарцуулдаг. Мөн өөрийн төсвөөс гадна бусад эх үүсвэрээс санхүүжилт хайдаг. 20 000 оюутны эрх ашиг, чөлөөт цаг, сургалтын орчин нөхцөл, дотуур байр зэрэг олон асуудлыг хөндсөн үйл ажиллагаа явуулдаг. Холбоо барих: 77407740-1199 Цахим шуудан: num.sc@stud.num.edu.mn [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургууль]] hv4utbxswi3494ewnlc5owijfvypzov 0 29443 853363 795796 2026-04-14T22:18:51Z Enkhsaihan2005 64429 853363 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Тайванийн хот}} {{Инфобокс улс төрийн хуваалт | name = Гаошюн хот | official_name = | native_name = {{lang|zh-hant-TW|高雄市}} | other_name = Такао, Таков, Такау | settlement_type = [[Онцгой хотын захиргаа (Тайвань)|Онцгой хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/3/2 | image1 = Kaohsiung Skyline 2020 (cropped).jpg | image2 = WorkdGame2009 Stadium completed.jpg | image3 = Kaohsiung Museum of History face 20070106 (cropped).jpg | image4 = Dragon and Tiger Pagodas on Lotus Lake (cropped).jpg | image5 = Wei-Wu-Ying Center for the Arts 01.jpg | image6 = Kaohsiung Music Center and Great Tiger Bridge during 2022 Taiwan Lantern Festival.jpg }} | imagesize = 300px | image_flag = Flag of Kaohsiung City.svg | image_seal = Emblem of Kaohsiung City.svg | seal_type = Лого | nickname = Боомт хот (Ганду), Далайн нийслэл, Усан эрэг дээрх хот | image_map = {{Infobox mapframe|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=7|frame-lat=22.97|frame-long=120.66}} | image_map2 = Taiwan ROC political division map Kaohsiung City (2010).svg | coordinates = {{Coord|22|36|54|N|120|17|51|E|region:TW-KHH_type:city|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROC-TW}} | iso_code = TW-KHH | established_title = Фоншань тойрог | established_date = 1683 | established_title1 = [[Такао муж]] | established_date1 = 1920 оны 9 сар | established_title2 = Гаошюн хот | established_date2 = 10 сарын 25, 1945 | established_title3 = [[Гаошюн тойрог]] | established_date3 = 12 сарын 6, 1945 | established_title4 = Юанийн хяналтад байдаг хотын захиргаа | established_date4 = 7 сарын 1, 1979 | established_title5 = Гаошюн тойрогтой нэгдсэн | established_date5 = 12 сарын 25, 2010 | capital_type = Захиргааны төв | capital = [[Линьгя дүүрэг]] {{nowrap|(хотын даргын алба)}}<br/>[[Фоншань дүүрэг]] {{nowrap|(Хотын Зөвлөл)}} | largest_settlement = [[Саньминь дүүрэг]] | largest_settlement_type = дүүрэг | admin_center_type = [[Дүүрэг (Тайвань)|Дүүрэг]] | admin_center = 38 | legislature = [[Гаошюн хотын зөвлөл]] | leader_party = | leader_title1 = [[Гаошюний хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name1 = [[Чэнь Чимай]] ([[Ардчилсан Дэвшилт Нам|АДН]]) | leader_title2 = Deputy Mayors | leader_name2 = | area_footnotes = <ref>{{cite web |script-title=zh:《中華民國統計資訊網》縣市重要統計指標查詢系統網 |url=http://statdb.dgbas.gov.tw/pxweb/Dialog/statfile9.asp |website=Statdb.dgbas.gov.tw |access-date=11 June 2016 |language=zh-hant |archive-url=https://web.archive.org/web/20160612002357/http://statdb.dgbas.gov.tw/pxweb/Dialog/statfile9.asp |archive-date=12 June 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="auto">{{cite web |title=Demographia World Urban Areas PDF |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |publisher=Demographia |access-date=1 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |archive-date=3 May 2018 |url-status=live}}</ref> | national_representation = Үндэсний төлөөлөл | national_representation_type1 = [[Хууль Тогтоох Юань]] | national_representation1 = 8 тойрог | area_km2 = 2951.85 | area_urban_km2 = 363 | area_rank = 4-р байр | elevation_m = 9 | population_estimate = 2,737,660 ([[List of administrative divisions of Taiwan|3rd]])<hr> 2,565,000 (urban)<ref>{{cite web |url=http://dbaskmg.kcg.gov.tw/ |script-title=zh:高雄市政府主計處全球資訊網 – 首頁 |website=dbaskmg.kcg.gov.tw |access-date=9 September 2018 |language=zh-TW |archive-url=https://web.archive.org/web/20160511065203/http://dbaskmg.kcg.gov.tw/ |archive-date=11 May 2016 |url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_density_km2 = | population_estimate_rank = 3-т | GDP_PPP = $45,285 | GDP_PPP_year = 2016 | GDP_PPP_rank = 12-р байр | GDP_nominal = NT$684,260 | GDP_nominal_year = 2016 | GDP_nominal_rank = 12-р байр | GDP_nominal_per_capita = | GDP_nominal_per_capita_rank = | GDP_nominal_rank_link = | timezone = [[Тайвань дахь цаг|Үндэсний Стандарт Цаг]] | utc_offset = +8 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 800–852 | calling_code = 07 | website = {{official url}} {{in lang|en}} }} {{Инфобокс Хятад хэл | title=Гаошюн хот | pic=Kaohsiung Chinese Characters.png | picupright=0.5 | c={{linktext|lang=zh|高雄|市}} | bpmf=ㄍㄠ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄒㄩㄥˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄕˋ | w=Kao¹-hsiung² Shih⁴ | p=Gāoxióng Shì | tp=Gaosyóng Shìh | mps=Gāushiúng Shr̀ | gr=Gaushyong Shyh | myr=Gāusyúng Shr̀ | mi={{IPAc-cmn|g|ao|1|.|x|ong|2|-|shi|4}} | poj=Ko-hiông-chhī | tl=Ko-hiông-tshī | phfs=Kô-hiùng-sṳ | j=Gou1hung4 Si5 | showflag=wppojphfs | l= | kanji=高雄市 | kana=たかおし | romaji=Takao-shi }} '''Гаошюн''' ({{lang-zh|高雄}} - ''Gāoxióng''; {{lang-en|Kaohsiung}}) —- [[Тайвань|Тайванийн]] өрнө өмнөд бие, [[Тайванийн хоолой]]н эрэгт байрладаг, улсынхаа хоёрдугаар том [[хот]]. '''Гаошюн хот''' гэх, уг байдлаараа хот хөдөө аль аль газар багтаасан, 2,946.2 км² энэ нутагт 2.9 сая хүн сууж байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.kcg.gov.tw/english/investment/key.php |title=Welcome to Kaohsiung City - Statistics |access-date=2013-01-01 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202120724/http://www.kcg.gov.tw/english/investment/key.php |url-status=dead }}</ref> Дотроо 38 [[Дүүрэг (Тайвань)|дүүрэг]] (區 ''qū'')-тэй. Нийслэл [[Тайбэй]]тэй хурдны төмөр замаар холбогдсон. Далайн боомтод нь улсын хамаг их тээш ачигдана, бас бууна. ==Зургийн сан== <gallery> File:Population density map of Kaohsiung (Dec 2009).svg|Хүн амын нягт эсвэл сийргийг дүүргээр ялгасан зураг </gallery> == Эшлэл == {{reflist}} ==Мөн үзэх== * [[Тайванийн хотын жагсаалт]] [[Ангилал:Гаошюн| ]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятадын төрд шууд захирагдах хот]] [[Ангилал:Тайвань арлын суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] {{Бүгд Найрамдах Хятад Улс улсад хамаарах}} 7akmkyn5ddimxmi8kzioin2f2113ut4 0 30175 853357 819334 2026-04-14T14:33:03Z ~2026-22952-85 103951 space between 2 words 853357 wikitext text/x-wiki '''Митоз''' ({{lang-grc|[[wikt:en:μίτος#Ancient_Greek|μίτος]]}} «утас») бол эсийн үржлийн хамгийн өргөн тохиолддог хэлбэрийн хуваагдал юм. Митозын үед эсийн бүх бүрэлдэхүүн хэсэг, ялангуяа бөөм болон хромосомын бүтэц байршилд гүнзгий өөрчлөлт гарч, хромосомын утаслаг байгууламж тодрохоос гадна, ахроматины утаслагаас бүрдсэн ээрүүл хэлбэрт биеийн утаснууд үүсэж бөөм дотор олон утас харагддаг. Иймээс митоз буюу утас үүсгэгч хуваагдал гэнэ. Амьд биеийн өсөлт , үржлийн үндэс нь эсийн хуваагдал юм. Митоз хууваагдал /П.М.А.Т//Профаз.Метафаз.Анафаз.Телофаз/ Митоз буюу кариокинез (Грекээр: карион-бөөм, кинезис-хөдөлгөөн буюу өөрчлөлт) хуваагдлыг анх ургамлын эсээс И.Д.Чистиков 1874 онд, амьтны эсээс П.И.Перемежкю 1878 онд тус тус илрүүлжээ. Интерфазын- бэлтгэх үе шат # Эс хуваагдаж үржих бэлтгэлээ хангадаг # Хромосомын ДНХ хоёр дахин нэмэгдэх # Цитоплазм доторх органоидуудын тоо олшрох # Эсийн хуваагдлын үед зарцуулагдах эрчим хүчний эх үүсвэр болдог АТФ нийлэгжих # Эсийн төв (центриоль) хромосомтой холбогдож улмаар хуваагдалд оролцдог ахроматины (үл будагч) утаслаг уургууд нийлэгжих зэрэг бэлтгэл хийгдэнэ. Үүний дараа 1-р үе шат болох Профазын шат эхэлнэ. Энэ шатанд бөөмийн эзэлхүүн ихсэж хөөж томордог. Бөөм дотор нарийхан утаслаг биес тодрон харагдаж эхэлдэг. Энэ бол хромосом юм. Хромосомууд мушгирч эрчилдэг байна. 2 дахь үе шатыг Метафаз гэдэг. Энэ шатанд эсийн төвүүд эсийн 2 туйлд хүрч хоорондоо ээрүүлэн утаслагаар холбогдоно. Хромсомын эрчлэн дээд цэгтээ хүрч центромер харагдахуйц болно. Хромосомууд ээрүүлэн утаслагт бэхлэгдэж эсийн экваторт эгнэн жагсана. 3 дахь үе шатыг нь анафаз гэдэг Митозын хамгийн богино үе шат юм. Центромер болгон хоёр салж ээрүүлийн утаслагуудаа даган эсийн хоёр туйл руу хөдөлж эхэлнэ. Одоо хромосом гэж тооцох нь зүйтэй, 4 дахь үе шатыг нь телофаз гэдэг Хромосомууд эсийн туйлд хүрч, эрчлэлт нь суларч уртсан нарийссанаар харагдахгүй шахам болж интерфазын шатанд орно. Ээрүүлийн утаслагууд задарч центроил эргэн хувьсана. Эсийн хоёр туйлд хромосомын эргэн тойронд бөөмийн бүрхүүл үүсч, бөөмхөн эргэн бий болно[[Ангилал:Биологийн процесс]] [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Үржил]] [[Ангилал:Хөгжлийн биологи]] [[Ангилал:Эсийн биологи]] [[Ангилал:Эсийн мөчлөг]] {{Biochem-stub}} {{Molecular-biology-stub}} {{Microbiology-stub}} {{Repro-stub}} n5weay0fmcouovkfdaauoez72ya3uj2 0 52116 853365 640358 2026-04-14T22:23:23Z Enkhsaihan2005 64429 853365 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Хятадын тэнгис дэх маргаантай арал}} {{Инфобокс арал | disputed = yes | name = Тайпин арал | type = арал | other_names = Иту-Аба ''(Малай)''<br>Tàipíng Dǎo (太平島/太平岛) ''(Умард Хятад)''<br>Лигао арал ''(Филиппин Англи)''<br>Pulo ng Ligaw ''(Филиппин)''<br>Đảo Ba Bình ''(Вьетнам)''<br>Huángshānmǎ Jiāo (黃山馬礁/黄山马礁) ''(Умард Хятад)''<br>Huángshānmǎ Zhì (黃山馬峙/黄山马峙) ''(Умард Хятад''<br>Nagashima (長島) ''(Япон)'' | image_name = Itu Aba Island.png | image_size = 250px | image_caption = Тайпин арал | pushpin_map = Спратлийн арлууд | image_map = {{Location map+ | Өмнөд Хятадын тэнгис |width=300 |float=right |caption= [[Пратас арал]], Тайпин арлын байршил<br/> Legend： [[File:Red_pog.svg|8px]] {{color|red|[[Пратас арал]]}} [[File:Blue_pog.svg|8px]] {{color|blue|Тайпин арал}} [[File:Green_pog.svg|8px]] {{color|green|[[Гаошюн]]}} |places= {{Location map~ | Өмнөд Хятадын тэнгис |lat=20.703572 |long=116.727538 |label= [[Пратас арал]] | mark= Red pog.svg |marksize=6 |position=left }} {{Location map~ | Өмнөд Хятадын тэнгис |lat=10.377220 |long=114.366390 |label= Тайпин арал | mark= Blue pog.svg |marksize=6 |position=left }} {{Location map~ | Өмнөд Хятадын тэнгис |lat=22.633333 |long=120.266667 |label= [[Гаошюн]] | mark= Green pog.svg |marksize=6 |position=left }} }} | location = [[Өмнөд Хятадын тэнгис]] | coordinates = {{Coord|10|22|37|N|114|21|57|E|display=inline,title}} | archipelago = [[Спратлийн арлууд]] | area_ha = 51 | area_footnotes = <ref>{{cite web |url = http://taiwantoday.tw/ct.asp?xItem=241651&ctNode=2316 |title = 外交部と農業委員会、「太平島陸地生態環境調査団」説明会を開催 |access-date=2016-02-02 |date=2016-01-25 |language=ja |archive-url = https://web.archive.org/web/20160308014953/http://taiwantoday.tw/ct.asp?xItem=241651&ctNode=2316 |archive-date=2016-03-08 |url-status=dead }}</ref> | length_m = 1430 | width_m = 402 | country = {{ROC-TW}} | country_admin_divisions_title = [[Онцгой хотын захиргаа (Бүгд Найрамдах Хятад Улс)|Хотын захиргаа]]<br /> [[Дүүрэг (Тайвань)|Дүүрэг]] | country_admin_divisions = [[Гаошюн]]<br />[[Цижинь дүүрэг, Гаошюн|Цижинь]] | country1 = {{CHN}} | country1_admin_divisions_title = [[Тойргийн энтэй хот|Хот]] | country1_admin_divisions = [[Саньша]], [[Хайнань]] | country2 = {{PHL}} | country2_admin_divisions_title = [[Филиппиний хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | country2_admin_divisions = [[Калаяан, Палаван|Калаяан]], [[Палаван]] | country3 = {{ROC-TW}} | country3_admin_divisions_title = [[Онцгой хотын захиргаа (Бүгд Найрамдах Хятад Улс)|Хотын захиргаа]]<br /> [[Дүүрэг (Тайвань)|Дүүрэг]] | country3_admin_divisions = [[Гаошюн]]<br />[[Цижинь дүүрэг, Гаошюн|Цижинь]] | country4 = {{VNM}} | country4_admin_divisions_title = [[Вьетнамын тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | country4_admin_divisions = [[Чуонг Са тойрог|Чуонг Са]], [[Кхань Хоа муж|Кхань Хоа]] | population = 220 цэргийн албан хаагч, эргийн харуул болон туслах ажилтан; дөрвөн энгийн иргэн<ref name="yahoo">[https://tw.news.yahoo.com/%E8%AD%B7%E7%90%86%E5%B8%AB%E8%A8%AD%E7%B1%8D%E5%8D%97%E6%B2%99-%E5%89%B5%E5%A4%AA%E5%B9%B3%E5%B3%B6%E9%A6%96%E4%BE%8B-024837275.html 護理師設籍南沙　創太平島首例]</ref> }} '''Тайпин''' буюу '''Иту-Аба''' — [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]ийн [[Спратлийн арлууд]]ад хамаарах '''[[арал]]'''. 0.46 км² талбайтай. 1400 м урт, 400 м өргөн. [[Тайвань]] эзэмшиж буй. [[Гаошюн]] хотын харьяа. Гэвч [[Хятад]], [[Вьетнам]], [[Филиппин]] өөрийн гэсэн нүдээр харж байдаг. == Нисэх буудал == Арлын голоор 1200 м гүйлтийн зам бүхий нисэх буудал байна. Тайванийн цэргийн нисэх хүчин ашигладаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Taiping Island}} [[Ангилал:Азийн арал]] [[Ангилал:Өмнөд Хятадын тэнгисийн арал]] [[Ангилал:Тайванийн арал]] [[Ангилал:Гаошюны газар зүй]] [[Ангилал:Маргаантай нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Хятадын улс төр]] bi11cqq0y038i8zr88py0meqeij9y8r 0 53088 853373 685120 2026-04-15T06:16:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 853373 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mercedes-Benz U.S. International Plant located in Tuscaloosa County, Alabama LCCN2010639352.tif|thumb]] '''Автомашины аж үйлдвэрлэл''' нь аж үйлдвэрийн нэгэн салбар бөгөөд [[автомашин]] болон тээврийн хэрэгслийг олноор үйлдвэрлэх үндсэн зорилготой салбар юм. Энэ салбар нь анх [[Карл Бенц]]ийн 1885 онд зохион бүтээсэн автомашинаас гаралтайгаар 19-р зууны сүүлээр бий болсон. == Түүх == Автомашины үйлдвэрлэл нь механик инженерчлэлийн нэг салбар болох 1880, 1890-ээд онд Франц, Германд, 19-р зууны сүүл, 20-р зууны эхэн үед Англи, Австри-Унгар, Итали, АНУ, Бельги, Канад, Швейцарь, Швед, Оросын эзэнт гүрэнд үүсч эхэлсэн. Энэхүү хөгжил нь тээврийн хэрэгцээ, амьтан, хүний ​​булчингийн хүчийг нүүлгэн шилжүүлэхээс үүдэлтэй юм. 20-р зууны дунд үеэс автомашины үйлдвэрлэлийг монопольчлолын өндөр түвшинтэй боловсорсон салбар гэж үздэг болсон. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхий хоёрдугаар дайны]] дараа 1950-60-аад онд автомашины үйлдвэрлэл Япон улсад эрчимтэй хөгжиж, Бразил, Мексик, Аргентин, Испанид мөн хөгжиж Энэтхэг, БНХАУ-д суурь нь тавигдаж эхэлсэн байна. 1950-аад онд японы "[[Тоёота|Toyota]]" фирм уяан хатан үйлдвэрлэлийн Кайзен системийн арга барилд тулгуурлаж чанарыг дээшлүүлсэн байна. Үүнийг үр ашигтай үйлдвэрлэл буюу «Тоёота-гийн арга» гэж нэрэлдэг. 1970-аад оны дундуур автомашин угсралтад "робот" ихээр ашиглаж 80-аад оны эхээр [[Япон]] улс автомашины үйлдвэрлэлээрээ АНУ-ын урд гарч дэлхийд тэргүүлэгчийн байр суурийг эзэлсэн. 1980-аад оны дундуур [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгост]] автомашины үйлдвэрлэл эрчимтэй хөгжиж эхэлсэн. 1990-2000-аад онд Баруун Европын тэргүүлэх автомашин үйлдвэрлэгчдийн тусламжтайгаар Европын зарим пост-социалист орнуудад (Герман, Чех, Румын) автомашины үйлдвэрлэл (Skoda, Dacia), Азийн бүс нутгийн зарим орнуудын нэгэн адил шинэчлэгдсэн. Хятадад 2009 онд автомашины үйлдвэрлэл, автомашины хэрэглээгээрээ дэлхийд тэргүүлэгч болсон. Үүний зэрэгцээ 1980-аад оноос хойш Европын олон улс (Германаас бусад) дэлхийн автомашины үйлдвэрлэл дэх байр сууриа мэдэгдэхүйц сулруулсан байна. Дэлхийн автомашины үйлдвэрлэл 21-р зуун эхэлсэнээр машины хөдөлгүүрийн экологийн болон хэмнэлтийн үзүүлэлтэд илүү анхаарч эхэлсэн бөгөөд холимог систем (дотоод шаталтын хөдөлгүүр+цахилгаан мотор+аккумулятор), аюулгүй байдлыг сайжруулж автомашиныг бүхэлд нь «ухаантай» болгож эхэлсэн. 2010 оноос холимог болон бүтэн цахилгаан автотээврийн хэрэгсэл үйлдвэрлэж эхлээд байна. Ялангуяа [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] (Tesla) , БНХАУ-д -'''[[BYD]] Co Ltd''' (англ. ''Build Your Dreams'' («''мөрөөдлөө биелүүл''»). 2000-2010 онд Бразилд автомашины үйлдвэрлэл 1.7 сая ширхэгээс илүү гарч 3.6 сая ширхэг хүртэл өссөн бол Мексик дэлхийн зах зээлд гарсны дараагаар бага зэрэг үсрэлт хийж, автомашины бүтээгдэхүүний экспорт нэмэгдсэн байна. 2011 онд Хятадын автомашины үйлдвэрлэл 10-15%-иар өсч, дэлхийн автомашины үйлдвэрлэлийн түүхэнд анх удаа аль ч улс 20 сая автомашины үйлдвэрлэлийн хэмжээг давах боломжтой болж байна. == Үйлдвэрлэл == 2017 онд дэлхий даяар 73.5 сая суудлын автомашин, 23.9 сая ачааны машин үйлдвэрлэсэн байна. 2020 он гэхэд Хятадын засгийн газар жилд 3 сая сэргээгдэх эрчим хүчний тээврийн хэрэгслийн үйлдвэрлэлтэд хүрэхээр төлөвлөж байсан бөгөөд нийт үйлдвэрлэл 30 сая тээврийн хэрэгсэл болж өсөхөөр төлөвлөн ажиилласан байна. 2025 он гэхэд Хятад улс дэлхийн тэргүүлэгч автомашины зах зээл болох том зорилт тавьж байна. 2025 онд борлуулсан тээврийн хэрэгслийн тоогоороо хамгийн том компаниуд нь [[Тоёота|Toyota Motor Corporation]] (11.32 сая), [[Фолксваген|Volkswagen]] (8.98 сая), [[Hyundai Motor Group]] (7.27 сая), General Motors (6.18 сая) байв. 2025 онд орлогын хэмжээгээрээ хамгийн том автомашин үйлдвэрлэгчид нь Volkswagen, Toyota, General Motors, Ford, Mercedes Benz, BMW, Honda, Hyundai, [[BYD]], болон [[Stellantis]] байв. . {{stub}} [[Ангилал:Аж үйлдвэрийн салбар]] [[Ангилал:Автомашины аж үйлдвэр| ]] 3y63vjcffgwz6doi12d9cd67c6ejl80 0 77171 853377 708701 2026-04-15T09:41:57Z Megzer 20491 853377 wikitext text/x-wiki '''Юндэндорж''' бол [[Халх]]ын зүүн гарын Түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодоржийн]] хөвгүүн [[Шидишири|Шидишир]] баатар бэйлийн гуч Санжайдоржийн хүү. XVIII зууны сүүл XIX зууны эхэн үед Манж Чин улсын засаг захиргааг Халхад Монголд бэхжүүлэхэд голчлон оролцсон Манж Чин улсын дунд үеийн [[Монгол улс|Монгол]]ын улс төр, цэргийн зүтгэлтэн. == Намтар == Юндэндорж хамгийн удаан буюу 44 жил [[Их Хүрээ|Хүрээнд]] сууж хэрэг шийтгэгч сайдын албан тушаалыг хашсан байна. 1783 онд Юндэндорж Хүрээнд сууж сурч хэрэг шийтгэгч сайдын оронд тоонд томилогдсоноор тэр төрд алба хааж эхэлжээ. 1784 онд [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан|Тэнгэрийн тэтгэсэн]] хааны зарлигаар Юндэндоржийг Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайдын албан тушаалд томилжээ. Юндэндорж 40 гаруй жил Хүрээний сайдын өндөр албан тушаалыг гүйцэтгэсэн бөгөөд Тэнгэрийн тэтгэсэн, [[Сайшаалт ерөөлт]], [[Төр гэрэлт]] хэмээх Чин улсын гурван хаанд зүтгэсэн нэр хүндтэй, туршлагатай сайд байв. Манжийн төрийн засаг захиргааны дор Юндэндорж Халхын ноёд язгууртнууд, хутагт хувилгаад, лам, хар ардын эрх ашгийг хамгаалсан бодлого урт удаан хугацаанд хэрэгжүүлж байв. 1799 онд тэр харуулд зүтгэсэн тайж, ардад цалин шагнуулахаар айлтгаад зэмлэгдэж байв. 1802 онд Юндэндорж хошуу шавийн нутагт хольцолдон сууж, тариа тарих хятад иргэдийн дур зоригоор газар хагалан тариа тарих, монгол эхнэр авах явдлыг хориглож, хятад иргэдийг тоолж бүртгэн, түр оршин суух зөвшөөрөл олгож байхаар Манжийн хаанд айлтгаж зөвшөөрүүлжээ. Ингэснээр хятад иргэд монгол газарт оршин суух, монголчуудтай харилцах харилцааг зохицуулсан хууль батлагдаж, [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам|Гадаад монголын төрийг засах явдлын яамны]] хууль зүйлийн бичигт нэмэгджээ. 1802 онд Юндэндорж Хүрээний сайдын тушаалд хэрэглэх тамга олгох шаардлагатайг айлтгаж, сайдын газрын орон тоо, санхүү, хэрэглэлийг төлөвлөн тогтоож, манжийн төрөөр зөвшөөрүүлж чаджээ. 1805 онд Бээжинд хүрч Манжийн хаанд бараалхах даалгавартай Москвагаас мордсон Оросын элч, сенатор гүн Головкин Хүрээнд ирэхэд сөгдөж мөргөхийг шаарджээ. Сенатор, гүн [[Юрий Головкин]] татгалзсан учраас нутагт нь буцаасан байна. 1810 онд Эрхүүгийн губернатор А.С.Трескин Юндэндорж ванг, хөвгүүний хамт Троицкосавскт урьж, Головкины алдааг тайлбарлан хэлэлцжээ. 1819 онд Юндэндорж Хэнтий хан уулыг дархан цаазтай болгож, Хан уул, Хэнтий хан ууланд ан гөрөө хийх, мод огтлохыг хориглох хууль тогтоож Манжийн хаанаар зөвшөөрүүлсэн байна. Мөн өөрийн хувиас хөрөнгө гаргаж Хан уулын орой дахь Цэцээ гүн оргилын овоог засуулжээ. 1819 оны намар Манжийн хаан Юндэндорж Халхын дөрвөн аймгийн хэргийг хамтатган захирахыг оролдож байгаа нь зүйд нийцэхгүй хэмээн буруутгаж, цалин хассан байна. 1827 оны намар Юндэндорж нас барахад Манжийн хаан гашуудлын ёсоор түүний ар гэрт мөнгө шагнаж, цогцосыг нь Бээжинд хүргүүлэн оршуулжээ. [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Манжийн амбан]] [[Ангилал:1827 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:18-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]] 0i6pm50am3in3l5xxueh3gb17f6hctu 0 123024 853378 840883 2026-04-15T09:44:49Z Megzer 20491 853378 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Шидишири | title = Баатар хунтайж, Төрийн бэйл | image = | caption = | full name = Боржигин Гомбодоржийн Шидишири | predecessor = | successor = [[Данзандорж]] | queen = | issue = Цэмбэлдорж, [[Данзандорж]], Сандагдорж | father = | mother = | religion = | birth_date = | birth_place = | death_date = 1706 | death_place = | succession = | reign1 = | dynasty = | house = [[Боржигин]] }} '''Шидишири баатар хунтайж''' бол [[Халхын голын байлдаан|Халхын]] Очирбат Түшээт хаан [[Гомбодорж Түшээт хан|Гомбодоржийн]] хоёрдугаар хөвгүүн. 1688 онд Оросын эсрэг дайнд цэрэг удирдаж явсан цэргийн зүтгэлтэн. == 1688 оны Сэлэнгийн шивээг довтолсон нь == Оросын хаант улсын 1628 онд Петр Бекетовагийн козак цэргийн отряд Ангар мөрний орчмын буриадуудтай таарчээ. Ингэж Байгал нуур хавийн нутагт үзэгдэх болж, уугуул иргэдийг Орос улсад дагаар оруулахыг тулган шаардаж, эзлэн түрэмгийлж эхэлсэн. Тухайн үед Байгал нуурын баруун талаар Булгад, Эхирэд, Агийн буриад, зүүн эргээр Хори буриад, Табунгууд зэрэг монгол овог аймгууд нутаглаж байсан. Оросууд 1648 онд [[Баргужингийн шивээ]], 1652 онд [[Баунтовскийн шивээ]], 1653 онд [[Иргенскийн шивээ]], 1658 онд [[Нерчинскийн шивээ]], 1662 онд [[Кучидский шивээ]], 1665 онд [[Сэлэнгийн шивээ]], 1666 онд [[Үдийн шивээ]], 1674 онд [[Түнхийн шивээ]], 1679 онд Сэлэнгэ мөрний баруун цутгал Итанцы голыг түшиглэж [[Итанцын шивээ|Итанцын шивээг]] тус тус байгуулж, орос иргэдийг олноор нүүлгэн, Халхын [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]] аймгуудын хаад ноёдод захирагдаж байсан буриад, хариад, булгад, эхирэд, хамниган нарыг хүчээр эзлэн авч улмаар Халхын хаад ноёдыг Оросын эзэн хаанд дагаар оруулах олон удаагийн элч илгээж байсан нь Халхын хаад ноёдын эсэргүүцэлтэй олон удаа тулгарч байв. Халхын ноёдоос Оросуудын түрэмгий бодлогоо зогсоож, харьяат овог аймгуудийг нь буцааж өгөх, шивээ тосгодоо гаргахыг олон удаа шаардаж, орос руу оргон гарсан зарим ноёд өрхүүдийг нэхэмжлэн буцааж өгөхийг шаардсан захидал илгээж байсан ч, тусыг олоогүй. 1648-1681 он хүртлэх олон удаагийн элч солилцсон харилцаа нь бүтэлгүйтснээр Халхын хаад ноёд цэргийн хүчээр оросуудыг хөөн зайлуулах бодлогодоо шилжсэн. Шидишири баатар хунтайж ах [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хамтаар Орос улстай олон удаагийн элчин харилцаатай байж, Орост автсан албат харьяатын асуудлыг шийдвэрлэхээр хичээсэн ч, амжилтгүй болсон тул Халхын гурван хаад нийлж, 1687-1688 онд гурван чиглэлээр Оросыг довтлохоор болжээ. Баруун чиглэл нь "...1687 оны эцсээр [[Хотгойд|Хотогойдын]] [[Гэндэн дайчин|Гэндэн дайчингийн]] хүү Гэлэг ноён хутагтын удирдсан цэргүүд [[Таван Мундаргын уулс|Таван Мундаргын уулсыг]] даван, [[Түнхэний шивээ|Түнхэний шивээг]] довтолсон боловч цас их унасны улмаас давж чадалгүй буцжээ..."<ref>Угсаатан судлал. УБ., 2011. Tomus XX. Fasciculus 1-23. Тавнангуудын тухай өгүүлэх нь. т.101</ref> Харин төв хэсгээр 1688 оны эхээр Шидишир баатар хунтайж нь Түшээт хан аймгийн Даш хунтайж, Сэцэн хан аймгийн Цэвдэн эрх тайжийн харьяат [[Тавнан овог|тавнангууд]] отгийн нийлсэн 5000 цэргүүдийг удирдан Сэлэнгийн шивээг бүслэн [[Хар мөрөн]] рүү явж байсан Оросын элч [[Ф.А.Головин]], хамгаалж явсан цэргийн замыг таслав. 1688 оны 1 сарын 26 нд Федор Скрипицыний удирдсан бууч цэргийн 300 хүнтэй хороо Сэлэнгийн шивээг довтлоход Шидишир баатарын удирдсан монгол цэрэгтэй тулалдаж, "241 хүнээ шархдуулж, 17 хүнээ алуулж",<ref name=":0">Угсаатан судлал. УБ., 2011. Tomus XX. Fasciculus 1-23. Тавнангуудын тухай өгүүлэх нь.т.102</ref> Үдийн шивээ рүү зугтан оржээ. Монголын талаас 300 гаруй хүний хохиролтойгоор ялсан. Ингээд 2 сарын 29 нд цөөн тооны үхэр буу, галт зэвсэг, галт сумаар Сэлэнгийн шивээг довтолсон ч, бүтэлгүйтэв. Олон удаагийн дайралт нь амжилттай болоогүй тул өлсгөлөнгөөр эзлэн авахаар бүслэн суужээ. Гэтэл Зүүнгарын хаан Галдан бошигт 2 түмэн цэргээр Халхын нутагт цөмрөн довтолсон нь Шидишир баатар хунтайжийг цэргээ авч Олгой нуур луу ухрахад нөлөөлсөн. Оросын эх сурвалжаас үзвэл 1688 оны энэ дайнд Монголын талаас Шидишир баатар хунтайж, Цэвдэн эрх тайж<ref>Шолой сэцэн ханы 8-р хүү Бадмадаш далай хунтайжийн ууган хүү Дамбын хүү</ref>, Баран тайж<ref>[[Эрээхий мэргэн хан|Эрэхий мэргэн ханы]] хүү Лабдар дархан ноёны хүү</ref>, Шибтуй хатанбаатар<ref>Абтай сайн ханы хүү Шибагудай өлзийт хунтайжийн ач хүү</ref>, Мэргэн дайчин тайш, Очир эрх хунтайж<ref>[[Абтай сайн хан|Абтай сайн ханы]] хүү Шибагудай өлзийт хунтайжийн ач хүү Даш хунтайжийн хүү</ref>, Дэбсэрэл чин хунтайж<ref>Гомбодорж түшээт ханы хүү Дорж дүүргэгч ноёны хүү</ref>, Цэрэнбал тайж<ref>Чахундорж ханы хүү</ref>, Сэцэн ханы Далай хунтайжийн Дайн зайсан нар оролцжээ.<ref name=":0" /> == Манж Дай Чин гүрэнд дагаар орсон нь == {{Гол|Долоннуурын чуулган}} [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошогт хаанд]] ялагдсны дараагаар Халхын ноёд Чин улсад нутагт орж сууж байгаад, дагаар орж 1691 оны [[Долоннуурын чуулган|Долоннуурын чуулганаар]] засаг, төрийн бэйл өргөмжлөгдөв. Галдан бошогтийг дарах дайнд оролцсны дараа 1706 онд нас барав. == Үр хүүхэд == Шидишири баатар хунтайж нь Цэмбэлдорж, Данзандорж, Сандагдорж гэх гурван хүүтэй байсан. Түшээт хан аймгийн [[Зоригт вангийн хошуу]], [[Сүжигт гүнгийн хошуу|Сүжигт гүнгийн хошууны]] (Одоогийн [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант]], [[Лүн сум|Лүн]], [[Алтанбулаг сум (Төв)|Алтанбулаг]], [[Баян-Өнжүүл сум|Баян-Өнжүүл]], [[Өндөрширээт сум|Өндөрширээт]], [[Дэлгэрхаан сум (Төв)|Дэлгэрхаан]], [[Бүрэн сум|Бүрэн сумд]], [[Булган аймаг|Булган аймгийн]] [[Рашаант сум (Булган)|Рашаант]], [[Дашинчилэн сум|Дашинчилэн]], [[Баяннуур сум (Булган)|Баяннуур]] сумдын нутгууд) засаг ноёдын өвөг дээдэс болсон. Ууган хүү Цэмбэлдорж нь '''Сүжигт гүнгийн хошуу'''ны, дунд хүү Данзандорж нь '''Зоригт вангийн хошуу'''ны засаг ноёдын өвөг дээдэс болсон юм. Данзандоржийн хүү Доржсэвдэн нь [[Энх амгалан|Энх Амгалан хааны]] хүү И чин ван Иньсяний охин [[Хэхуй хошой гүнж]] (1714-1731)-тэй гэрлэж, [[хошой эфү]] болов. Доржсэвдэнгийн манж хатнаас төрсөн [[Санжайдорж]] болон ач хүү [[Юндэндорж]] нар нь [[Хүрээний хэрэг шийтгэгч сайдын газар|Хүрээний амбангийн]] тушаалыг үе улиран хашиж байв. == Холбоотой хуудас == * [[Сэлэнгийн шивээ]] * [[Үдийн шивээ]] * [[Чахундорж хан]] == Эшлэл == <references responsive="" /> [[Ангилал:1706 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Түшээт хан аймгийн хүн]] 5aeubq87112623y2kfm48yg8mes367f 0 140197 853372 820943 2026-04-15T05:55:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 853372 wikitext text/x-wiki [[Файл:BYD Company, Ltd. - Logo.svg|thumb|BYD-ийн лого]] '''BYD Co Ltd''' ([[Англи хэл|англи хэлний]]. ''Build Your Dreams'' үгний товчлол юм, орч. «Мөрөөдлөө бүтээ») —автомашин үйлдвэрлэгч "BYD Auto", батерей болон, электроник үйлдвэрлэгч "BYD Electronic" зэрэг Хятадын олон төрлийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг том компани юм. Төв байр нь Хятадын [[Шэньжэнь|Шэньжень]] хотод байрладаг. Forbes Global 2000 оны 2022 оны дэлхийн хамгийн том хувьцаат компаниудын жагсаалтад BYD 580 дугаарт жагссан байна. Тус компанийг Хятадын тэрбумтан [[Ван Чуанфу]] эзэмшдэг байна. BYD нь Хятадын [[Шэньжэнь]], [[Шиань]], [[Жөнжоу|Жэнжоу]], [[Шанхай]], [[Бээжин]] болон [[Узбекистан]], [[Бразил]], [[Тайланд]], [[Унгар]], [[Турк]] зэрэг улсуудад үйлдвэрлэлийн төвтэй юм. == Түүх == Тус компанийг [[Ван Чуанфу]] 1995 оны 2-р сард өөрийн үеэл Лү Сяньянгийн (''Lv Xiangyang'') санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр байгуулж, анх батерей үйлдвэрлэж эхэлжээ. Тус компани тухайн үед электроникийн салбар эрчимтэй хөгжиж байсан Шэньжэнь хотыг төвөө болгон сонгосон байна. 2002 он гэхэд BYD нь [[Хонконгийн хөрөнгийн бирж]] дээр хувьцаагаа гаргахад үед тэд Хятадын хамгийн том батерей үйлдвэрлэгч болсон байжээ. 2003 онд Шаньси мужийн Чинчуан автомашины үйлдвэрийг төрийн өмчит Норинко конгломератаас худалдан авч, BYD Automobile-ийн охин компани болгон өөрчилсөн. Тус компани Flyer загварыг уг үйлдвэрээс өвлөн авсан байна. Үүний зэрэгцээ Бээжинд хэв зутгах үйлдвэрийг худалдан авч, Шанхайд дизайны товчоо байгуулжээ. Өөрийн анхны загвар нь Toyota Corolla дээр суурилсан F3 байв. Дараагийн хэдэн жилийн хугацаанд өөр хэд хэдэн загвар гарсан бөгөөд тэдгээрийн ихэнх нь Toyota-гийн загвартай байв. 2010 он гэхэд борлуулалт жилд 500 мянган автомашин болсон байна. 2023 оны 3-р сард Тайландын Районг мужид BYD автомашины үйлдвэрийн барилгын ажил эхэлсэн. 2023 оны 8-р сард BYD Electronics нь Wuxi болон Chengdu дахь Jabil-ийн электроникийн үйлдвэрүүдийг 2.2 тэрбум доллараар худалдаж авах гэрээнд гарын үсэг зуржээ. 2023 оны 4-р улиралд BYD цахилгаан автомашины борлуулалтын хэмжээгээр Tesla-г гүйцэж, дэлхийд нэгдүгээрт орсон (BYD борлуулалт 526,409 ширхэг, Теслагийн борлуулалт 484,507 ширхэг байсан) байна. BYD-ийн 2023 онд автомашины борлуулалтын нийт хэмжээ 3.02 сая ширхэгт хүрч, өнгөрсөн 2022 оны мөн үетэй харьцуулахад 62.3%-иар өсч, үүнээс цахилгаан автомашины борлуулалт 1.57 сая ширхэг болжээ. 2024 оны 1-р сард BYD [[Узбекистан]]<nowiki/>д цахилгаан машин угсрах ажлыг эхлүүлсэн юм. 2024 оны 3-р сард BYD нь [[Бразил|Бразилийн]] Сальвадор хотод жилд 150,000 автомашин үйлдвэрлэх хүчин чадалтай угсрах үйлдвэрээ нээсэн. 2024 оны намар BYD улирлын орлогоороо анх удаа Tesla-г гүйцэж түрүүлэв: 3-р улиралд компанийн орлого 201.1 тэрбум юань (ойролцоогоор 28.2 тэрбум доллар) болсон нь өнгөрсөн оны мөн үеийнхээс 24%-иар өссөн байна. Мөн хугацаанд Теслагийн орлого 25.18 тэрбум доллар болжээ. == Эзэмшигчид болон удирдлага == Ван Чуанфу (1966 оны 4-р сарын 8-нд төрсөн) нь компанийн үүсгэн байгуулагч, ТУЗ-ийн дарга, ерөнхийлөгч юм. Тэрээр BYD компанийн 17.64 % эзэмшдэг байна. Лв Сян-ян (1962 онд төрсөн) нь тус компанийн үүсгэн байгуулагч, дэд дарга юм. Тэрээр 1995 онд компаниа байгуулахаасаа өмнө Хятадын Ардын банкны Чаоху дахь салбарт ажиллаж байсан. Тэрээр BYD компанийн 13.55 % эзэмшдэг ажээ. huf85muxeuqrpc71fopn940i9hhdyg7 0 143448 853371 836814 2026-04-15T02:56:52Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Ямагата муж]] 853371 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Ямагата муж]] rv9fpke60ookfynkddj33on05biq8l3 0 143449 853370 836818 2026-04-15T02:56:42Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Чиба муж]] 853370 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Чиба муж]] s6n815q7ldxa057nnw09rj2fvsxa1wp 828 145946 853356 2026-04-14T12:30:45Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Спратлийн арлууд', top = 13.5, bottom = 3.0, left = 108.0, right = 120.0, image= 'Spratly Islands location map.svg' }" 853356 Scribunto text/plain return { name = 'Спратлийн арлууд', top = 13.5, bottom = 3.0, left = 108.0, right = 120.0, image= 'Spratly Islands location map.svg' } fba3wfddnkjh5xjpntf5zjehhq124sq 0 145947 853358 2026-04-14T15:24:08Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Хуучид зүүн гарын хошуу''' нь [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 онд Хуучид зүүн гарын, [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын]] болон [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]]д нэгдэж [[Зүүн холбоот хошуу]]г байгуулжээ. 1956 онд Зүүн холб..." 853358 wikitext text/x-wiki '''Хуучид зүүн гарын хошуу''' нь [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 онд Хуучид зүүн гарын, [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын]] болон [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]]д нэгдэж [[Зүүн холбоот хошуу]]г байгуулжээ. 1956 онд Зүүн холбоот хошуунуудыг татан буулгасан. Энэ газар нутаг нь одоо [[Зүүн үзэмчин хошуу|Зүүн үзэмчин]] болон [[Баруун Үзэмчин хошуу]]ны харьяаллын нэг хэсэг юм. ==Түүх== Хуучид зүүн гарын хошууг 1646 онд байгуулж, [[Шилийн Голын чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=59-60 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Болод || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1646-1654 || 1646 оноос төрийн Эрдэнэ бэйл, 1650 оноос төрийн Эрдэнэ жүн ван |- | Arayičung || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1654-1686 || |- | Darmagiridi || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1686-1710 || |- | Akanisda || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1710-1731 || |- | Цэрэнравдан || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1731-1737 || |- | Цэвдэнбалжир || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1737-1766 || |- | Цэсрэндорж || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1766-1791 || |- | Дэндэвдорж || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1791-1817 || |- | Ринчинноров || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1817-1834 || |- | Чойжинжав || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1834-1859 || |- | Раднаабазар || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1859-1892 || |- | Диндогсэнгэ || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1892-1902 || |- | [[Сэлнэнтожил]] || Засаг, хошой Эрдэнэ чин ван || 1902-1932 || 1902 оноос төрийн Эрдэнэ жүн ван. 1915 онд тэрээр Монгол руу зугтсан бөгөөд үүний дараа Хятадууд түүнийг албан тушаалаас нь буулгасан. Гэсэн хэдий ч Монголын эрх баригчид түүнийг хууль ёсны засаг ноён гэж хүлээн зөвшөөрсөөр байв. Богд хаан түүнд чин вангийн цол олгож, дагалдагчидаа [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] нүүдэлчин бүс нутагт суурьшуулжээ ([[Хуучид засгийн хошуу]]). Түүнийг 1932 онд албан тушаалаас нь халж, 1938 онд тагнуул хийсэн хэргээр цаазаар авчээ. |- | Сүнжинванчиг || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1916-1948 || Хятадын албан тушаалтнуудын томилсон засаг ноён. |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] iyjvlg65bsi45yij08273r97mxi3hzy 853359 853358 2026-04-14T15:27:41Z 唐吉訶德的侍從 5036 853359 wikitext text/x-wiki '''Хуучид зүүн гарын хошуу''' нь [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 онд Хуучид зүүн гарын, [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын]] болон [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]]д нэгдэж [[Зүүн холбоот хошуу]]г байгуулжээ. 1956 онд Зүүн холбоот хошуунуудыг татан буулгасан. Энэ газар нутаг нь одоо [[Зүүн үзэмчин хошуу|Зүүн үзэмчин]] болон [[Баруун Үзэмчин хошуу]]ны харьяаллын нэг хэсэг юм. ==Түүх== Хуучид зүүн гарын хошууг 1646 онд байгуулж, [[Шилийн Голын чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=59-60 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Болод || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1646-1654 || 1646 оноос төрийн Эрдэнэ бэйл, 1650 оноос төрийн Эрдэнэ жүн ван |- | Arayičung || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1654-1686 || |- | Darmagiridi || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1686-1710 || |- | Akanisda || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1710-1731 || |- | Цэрэнравдан || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1731-1737 || |- | Цэвдэнбалжир || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1737-1766 || |- | Цэсрэндорж || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1766-1791 || |- | Дэндэвдорж || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1791-1817 || |- | Ринчинноров || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1817-1834 || |- | Чойжинжав || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1834-1859 || |- | Раднаабазар || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1859-1892 || |- | Диндогсэнгэ || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1892-1902 || |- | [[Сэлнэнтожил]] || Засаг, хошой Эрдэнэ чин ван || 1902-1932 || 1902 оноос төрийн Эрдэнэ жүн ван. 1915 онд тэрээр Монгол руу зугтсан бөгөөд үүний дараа Хятадууд түүнийг албан тушаалаас нь буулгасан. Гэсэн хэдий ч Монголын эрх баригчид түүнийг хууль ёсны засаг ноён гэж хүлээн зөвшөөрсөөр байв. Богд хаан түүнд чин вангийн цол олгож, дагалдагчидаа [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан аймгийн]] нүүдэлчин бүс нутагт суурьшуулжээ ([[Хуучид засгийн хошуу]]). Түүнийг 1932 онд албан тушаалаас нь халж, 1938 онд тагнуул хийсэн хэргээр цаазаар авчээ.<ref>{{cite web |title= СЭЛНЭНТОЖИЛ Дондогсэнгийн |url= https://mongoltoli.mn/history/h/206 |website= Монголын түүх }}</ref> |- | Сүнжинванчиг || Засаг, төрийн Эрдэнэ жүн ван || 1916-1948 || Хятадын албан тушаалтнуудын томилсон засаг ноён. |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] khjrfowsnuwb8bx66lq20nmbxi9rrpj 0 145948 853360 2026-04-14T16:34:27Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Хуучид баруун гарын хошуу''' нь [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 онд Хуучид баруун гарын, [[Авга зүүн гарын хошуу|Авга зүүн гарын]] болон [[Авга нар зүүн гарын хошуу]]д нэгдэж [[Дундад холбоот хошуу]]г байгуулжээ. 1956 онд Дундад холбоот хошуунууды..." 853360 wikitext text/x-wiki '''Хуучид баруун гарын хошуу''' нь [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 онд Хуучид баруун гарын, [[Авга зүүн гарын хошуу|Авга зүүн гарын]] болон [[Авга нар зүүн гарын хошуу]]д нэгдэж [[Дундад холбоот хошуу]]г байгуулжээ. 1956 онд Дундад холбоот хошуунуудыг татан буулгасан. Энэ газар нутаг нь одоо [[Зүүн үзэмчин хошуу|Зүүн үзэмчин]] болон [[Баруун Үзэмчин хошуу]]ны харьяаллын нэг хэсэг юм. ==Түүх== Хуучид баруун гарын хошууг 1653 онд байгуулж, [[Шилийн Голын чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=60-61 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Гармаа Цэвээн || Засаг, төрийн жүн ван || 1653-1664 || |- | Равдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1664-1672 || |- | Цэвдэн || Засаг, төрийн жүн ван || 1672-1687 || |- | Базар || Засаг, төрийн жүн ван || 1687-1690 || |- | Ямпил || Засаг, төрийн жүн ван || 1690-1732 || |- | Бадамцэрэн || Засаг, төрийн жүн ван || 1732-1738 || |- | Данзан || Засаг, төрийн жүн ван || 1738-1756 || |- | Дашравдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1756-1777 || |- | Минжүүрдорж || Засаг, төрийн жүн ван || 1777-1804 || |- | Гончигдондов || Засаг, төрийн жүн ван || 1804-1829 || |- | Yüngrüngjürmed || Засаг, төрийн жүн ван || 1829-1852 || |- | Jigtengavijan || Засаг, төрийн жүн ван || 1852-1876 || |- | Гунгааванжил || Засаг, төрийн жүн ван || 1876-1884 || |- | Сандагдорж || Засаг, төрийн жүн ван || 1884-1912 || |- | Сүнжинванчиг || Засаг, төрийн жүн ван || 1912-1916 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] 1k26fuwj9oylwufzyw7wneodggs5xjc 828 145949 853361 2026-04-14T18:02:34Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Өмнөд Хятадын тэнгис', top = 25.5, bottom = 0.0, left = 98.5, right = 122.5, image = 'South China Sea location map.svg', image1 = 'Relief Map of South China Sea.png' }" 853361 Scribunto text/plain return { name = 'Өмнөд Хятадын тэнгис', top = 25.5, bottom = 0.0, left = 98.5, right = 122.5, image = 'South China Sea location map.svg', image1 = 'Relief Map of South China Sea.png' } 49597o1la30u6tingwkclbeewgarbra 0 145950 853374 2026-04-15T06:38:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Stellantis.svg|thumb]] '''Stellantis''', '''«Стеллантис»''' — 2021 онд итали-америкийн автомашин үйлдвэрлэгч Fiat Chrysler Automobiles (FCA) францын Groupe PSA компанитай нэгдсэний үндсэн дээр 2021 онд байгуулагдсан автомашин үйлдвэрлэлийн нидерландын үндэстэн дамнасан корпорац. Abarth, Alfa..." 853374 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stellantis.svg|thumb]] '''Stellantis''', '''«Стеллантис»''' — 2021 онд итали-америкийн автомашин үйлдвэрлэгч Fiat Chrysler Automobiles (FCA) францын Groupe PSA компанитай нэгдсэний үндсэн дээр 2021 онд байгуулагдсан автомашин үйлдвэрлэлийн нидерландын үндэстэн дамнасан корпорац. Abarth, Alfa Romeo, Chrysler, Citroën, Dodge, DS, Fiat, Jeep, Lancia, Maserati, Opel, Peugeot, Ram Trucks болон Vauxhall зэрэг 14 брэнд эзэмшигч. "Stellantis" нэрийг зөвхөн корпорацийн брэнд болгон ашигладаг бөгөөд машины брэндүүдийн нэр, лого өөрчлөгдөөгүй хэвээр байна. "Stellantis" гэдэг үг нь "одоор гялбуулах" гэсэн утгатай латин "stellāre" үйл үгнээс гаралтай. Тус компани 258,000 хүнийг ажиллуулдаг бөгөөд 130 гаруй оронд төлөөлөлтэй бөгөөд 30 улсад автомашины үйлдвэрлэлийн байгууламжтай. 2023 онд тус компани 6.393 сая тээврийн хэрэгсэл борлуулсан байна. 2025 оны байдлаарх компанийн хэлтэсүүд: * '''Хойд Америк''' (Stellantis North America) — Jeep, Ram, Dodge, Chrysler, FIAT, Alfa Romeo брэндийн автомашины үйлдвэрлэл, борлуулалт; АНУ, Канад, Мексикт үйлдвэрүүд; нийт борлуулалт 1.466 сая тээврийн хэрэгсэл, зах зээлийн эзлэх хувь 7.3% (6-р байр). Орлого: 61 тэрбум евро. * '''Европ''' — Citroën, FIAT, Opel, Peugeot, Vauxhall, Alfa Romeo, DS, Lancia брэндийн автомашины үйлдвэрлэл, борлуулалт, мөн Leapmotor брэндийн цахилгаан тээврийн хэрэгслийн борлуулалт; Франц, Итали, Испани, Герман, Их Британи, Польш, Португал, Серби, Словак дахь үйлдвэрүүд; нийт борлуулалт 2.454 сая тээврийн хэрэгсэл, зах зээлийн эзлэх хувь 15.1% (2-р байр). Орлого: 57.8 тэрбум евро. * '''Ойрхи Дорнод ба Африк''' – Peugeot, Citroën, Opel, FIAT, Jeep брэндийн автомашины үйлдвэрлэл, борлуулалт, мөн Leapmotor брэндийн цахилгаан автомашины борлуулалт; гол зах зээл нь Турк, Египет, Марокко бөгөөд үйлдвэрүүд нь Турк (хамтарсан үйлдвэр Tofas-Turk Otomobil Fabrikasi A.S.), Алжир, Мароккод байрладаг; нийт борлуулалт 541,000 тээврийн хэрэгсэл бөгөөд зах зээлийн эзлэх хувь 12.2% (2-р байр) байна. Орлого: 9.7 тэрбум евро. * '''Өмнөд Америк''' — FIAT, Jeep, Ram, Peugeot, Citroën брэндийн автомашины үйлдвэрлэл, борлуулалт, мөн Leapmotor брэндийн цахилгаан автомашины борлуулалт; Бразил, Аргентин дахь үйлдвэрүүд; борлуулалт 994,000 тээврийн хэрэгсэлд хүрсэн бөгөөд зах зээлийн эзлэх хувь 22.6% (1-р байр). Орлого — 16.2 тэрбум евро. * '''Хятад, Энэтхэг, Ази, Номхон далайн бүс нутаг''' — Jeep, [[Пежо|Peugeot]], [[Ситроэн|Citroën]], FIAT, DS, Alfa Romeo брэндийн автомашины үйлдвэрлэл, борлуулалт; гол зах зээл нь Хятад, Япон, Энэтхэг, Австрали, Бүгд Найрамдах Солонгос, Малайз дахь үйлдвэрүүд болон хамтарсан үйлдвэрүүд (JVs) юм. GAC Fiat Chrysler Automobiles Co, Dongfeng Peugeot Citroën Automobiles — Хятад (2022 онд Stellantis Хятад дахь JV-ээ дампуурлаа зарласан; Хятадаас бүрэн гарах талаар авч үзэж байна), Fiat India Automobiles Private Limited (Энэтхэг); Нийт 102,000 тээврийн хэрэгслийн борлуулалт хийгдсэн бөгөөд зах зээлийн эзлэх хувь бага байна. Орлого: 1.9 тэрбум евро. * '''Maserati''' — Итали дахь үйлдвэртээ энэ брэндийн дор автомашин үйлдвэрлэдэг; нийт 11,000 тээврийн хэрэгслийн борлуулалт хийгдсэн бөгөөд гол зах зээл нь АНУ, Хятад, Баруун Европ байв. Орлого: 726 сая евро. 2026 оны эхээр уг хэлтсийг татан буулгаж, Maserati-ийн борлуулалтыг бусад брэндүүдийн нэгэн адил бүс нутгуудад тэгш хуваарилсан байна. * Бусад үйл ажиллагаанд хуучин автомашины борлуулалт, Free2move болон Share Now автомашин хуваалцах үйлчилгээ, агаарын такси хөгжүүлэгч Archer Aviation-ийн хувьцаа, дилерийн санхүүжилт багтдаг. Орлого: 6.9 тэрбум евро. == Удирдлага == * Жон Филипп Элканн (''John Philipp Elkann'')- ТУЗ-ийн дарга, гүйцэтгэх захирал; мөн Exor компанийн гүйцэтгэх захирал; 2010 оноос хойш Fiat S.p.A. компанийн гүйцэтгэх захирал асан. * Антонио Филоса (''Antonio Filosa,'' 1973 оны 6-р сарын 26-нд төрсөн) - 2025 оны 6-р сараас хойш гүйцэтгэх захирал; 1999 онд Fiat компанид элссэн. * Робер Пежо (''Robert Peugeot'')- Peugeot Family Investment Company-ийн дэд дарга, тэргүүн. * Энри де Кастриес (''Henri de Castries'')- Бие даасан захирал; 2009-2016 онд AXA Insurance компанийн гүйцэтгэх захирал асан. * Фиона Клэр Чиккони (''Fiona Clare Cicconi'') - 2021 оны 1-р сараас хойш Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүн, Ажилтны төлөөлөгч; 2014-2020 онд AstraZeneca компанийн Хүний нөөцийн захирал, 2021 оноос хойш Google компанийн Хүний нөөцийн захирал байсан. * Николя Дуфурк (''Nicolas Dufourcq'') - Захирлуудын зөвлөлийн гишүүн, 2013 оноос хойш Bpifrance-ийн дарга. * Анн Франсес Годбехер (''Ann Frances Godbehere'') - Захирлуудын зөвлөлийн гишүүн, мөн Shell болон HSBC-ийн захирлуудын зөвлөлд ажилладаг. * Клаудиа Парзани (''Claudia Parzani'')- 2024 оны 4-р сараас хойш Захирлуудын зөвлөлийн гишүүн; өмнө нь Linklaters хуулийн фирмийн түнш, Италийн хөрөнгийн биржийн дарга байсан тэрээр Гурвалсан Комиссын Италийн бүлгийн гишүүн юм. * Дэниел Рамот (''Daniel Ramot'') - 2025 оны 4-р сараас хойш Захирлуудын зөвлөлийн гишүүн, Via Transportation-ийн хамтран үүсгэн байгуулагч (2012 онд), гүйцэтгэх захирал; Тэрээр 1996-2002 онуудад Израилийн Агаарын цэргийн хүчинд алба хааж байжээ. * 2023 оны 4-р сараас хойш захирлуудын зөвлөлийн гишүүн Бенуа Рибадо-Дюма (''Benoît Ribadeau-Dumas'') 2017-2020 онуудад Францын Ерөнхий сайд Эдуард Филиппийн Тамгын газрын даргаар ажиллаж байжээ. * Алис Дэйви Шрёдер -2025 оны 4-р сараас хойш захирлуудын зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байгаа бөгөөд Морган Стэнлигийн шинжээч асан бөгөөд [[Уоррен Баффет|Уоррен Баффетийн]] намтар бичигч гэдгээрээ алдартай. e9xvr25v8uq30c6x51m1j334rjvqs67 0 145951 853379 2026-04-15T09:59:15Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== {|..." 853379 wikitext text/x-wiki Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Date ! width="30%" |Conflict ! width="20%" |Combatant 1 ! width="20%" |Combatant 2 ! width="20%" |Result |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *|[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Түмэд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1620-аад онууд |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} lvjaxc7ge9fga7awh7riipaqcozmgrp 853380 853379 2026-04-15T09:59:39Z HorseBro the hemionus 100126 853380 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Date ! width="30%" |Conflict ! width="20%" |Combatant 1 ! width="20%" |Combatant 2 ! width="20%" |Result |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *|[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Түмэд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1620-аад онууд |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} p8e1qo6wo8mq51t8gezitcd09yzff9k 853381 853380 2026-04-15T10:07:23Z HorseBro the hemionus 100126 853381 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Date ! width="30%" |Conflict ! width="20%" |Combatant 1 ! width="20%" |Combatant 2 ! width="20%" |Result |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Түмэд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- |1620-аад онууд |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} ns487tm82zpftqw3etiw1fr8hx4s4jf 853382 853381 2026-04-15T10:08:02Z HorseBro the hemionus 100126 853382 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Date ! width="30%" |Conflict ! width="20%" |Combatant 1 ! width="20%" |Combatant 2 ! width="20%" |Result |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Түмэд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- |1620-аад онууд |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} ntlfm55c8tpn0bbq6k52fbcxcswbi7p 853383 853382 2026-04-15T10:10:24Z HorseBro the hemionus 100126 853383 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Date ! width="30%" |Conflict ! width="20%" |Combatant 1 ! width="20%" |Combatant 2 ! width="20%" |Result |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Түмэд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого. |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1620-аад онууд |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} ly6vq1dhhtp58dlc892pjtkcyvawge7 853384 853383 2026-04-15T10:16:45Z HorseBro the hemionus 100126 853384 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Date ! width="30%" |Conflict ! width="20%" |Combatant 1 ! width="20%" |Combatant 2 ! width="20%" |Result |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Түмэд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1620-аад онууд |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} iowvsdwmz44vab5jm65bsvco3higmlq 853385 853384 2026-04-15T10:26:22Z HorseBro the hemionus 100126 853385 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Date ! width="30%" |Conflict ! width="20%" |Combatant 1 ! width="20%" |Combatant 2 ! width="20%" |Result |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Түмэд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} np3249ia4mbz2ibb409f126nahm5w11 853386 853385 2026-04-15T10:35:01Z HorseBro the hemionus 100126 853386 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Date ! width="30%" |Conflict ! width="20%" |Combatant 1 ! width="20%" |Combatant 2 ! width="20%" |Result |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Түмэд]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#AF9" |Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} njg4j8mvlz5egq8jppfrbzicaiupy1a 853388 853386 2026-04-15T11:25:14Z HorseBro the hemionus 100126 853388 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== Энэ хэсэгт [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоотой]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Түмэд]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт-Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698–1700 | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1708–1712 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1732 | Ахмад Жузын бослого | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1735 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1739–1741 | Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] *[[Чин улс–Казахын анхны дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} gaquvwbffoc70e8z190yvca6p97t8b1 853389 853388 2026-04-15T11:26:38Z HorseBro the hemionus 100126 853389 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== Энэ хэсэгт [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоотой]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Түмэд]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт-Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698–1700 | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1708–1712 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1716 | [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1732 | Ахмад Жузын бослого | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1735 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1739–1741 | Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] *[[Чин улс–Казахын анхны дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} 2jmvt3hf99iemac5asnivsuug9c5y1p 853390 853389 2026-04-15T11:27:10Z HorseBro the hemionus 100126 853390 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== Энэ хэсэгт [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоотой]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Түмэд]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт-Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698–1700 | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1708–1712 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1716 | [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1734 | Ахмад Жузын бослого | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1735 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1739–1741 | Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] *[[Чин улс–Казахын анхны дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} m5qkj0hz3ek6bvjoehou5rhj9edrlb5 853391 853390 2026-04-15T11:35:51Z HorseBro the hemionus 100126 853391 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== Энэ хэсэгт [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоотой]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Түмэд]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт-Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} |- | 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1716 | [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} |- | 1717 | [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}} |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> |- | 1734 | Ахмад Жузын бослого<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} |- | 1739–1741 | Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] *[[Чин улс–Казахын анхны дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} 9lh4ykb0t9dw0ywrg4nx8hhmnoxm6g6 853392 853391 2026-04-15T11:37:08Z HorseBro the hemionus 100126 853392 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== Энэ хэсэгт [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоотой]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Түмэд]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт-Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} |- | 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1716 | [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} |- | 1717 | [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}} |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> |- | 1734 | Ахмад Жузын бослого<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} |- | 1739–1741 | Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] *[[Чин улс–Казахын анхны дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} m8pan6ds320l325i9rz1g3o7c51rwl6 853393 853392 2026-04-15T11:38:05Z HorseBro the hemionus 100126 853393 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== Энэ хэсэгт [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоотой]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Түмэд]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт-Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} |- | 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1716 | [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} |- | 1717 | [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}} |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}} |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> |- | 1734 | Ахмад Жузын бослого<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} |- | 1739–1741 | Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] *[[Чин улс–Казахын анхны дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} irxmlgw1whhxejedb3fw48p8avm1et2 853394 853393 2026-04-15T11:39:06Z HorseBro the hemionus 100126 853394 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== Энэ хэсэгт [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоотой]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Түмэд]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт-Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} |- | 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1716 | [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} |- | 1717 | [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}} |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}} |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> |- | 1734 | Ахмад Жузын бослого<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} |- | 1739–1741 | Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] *[[Чин улс–Казахын анхны дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} q4nkbsmlewru0z996zveko3elh73sea 853395 853394 2026-04-15T11:41:44Z HorseBro the hemionus 100126 853395 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== Энэ хэсэгт [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоотой]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Түмэд]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт-Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} |- | 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1716 | [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} |- | 1717 | [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}} |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1727 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданцэрэний ялалт |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}} |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> |- | 1734 | Ахмад Жузын бослого<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} |- | 1739–1741 | Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741) | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] *[[Чин улс–Казахын анхны дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} 2dvo0bohbqr6umxj3n83ib6fridqsco 853396 853395 2026-04-15T11:51:48Z HorseBro the hemionus 100126 853396 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== Энэ хэсэгт [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоотой]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Түмэд]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт-Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} |- | 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1716 | [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} |- | 1717 | [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}} |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1727 | Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданцэрэний ялалт |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}} |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> |- | 1734 | Ахмад Жузын бослого<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} |- | 1739–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1749–1753 | [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#FCE883"|[[Даваач]]–[[Амарсанаагийн]] ялалт |- | 1753–1754 | Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]] | style="background:#FCE883"|[[Даваач|Даваачын]] ялалт |- | 1754 | Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] *[[Чин улс–Казахын анхны дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} qs6b06sdhliw7x6kkng0m589q895wlf 853397 853396 2026-04-15T11:54:34Z HorseBro the hemionus 100126 853397 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Үр дүнгийн өнгө: {{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style="background:#FCE883"|border=1px solid #AAA}} ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== Энэ хэсэгт [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоотой]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Түмэд]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт-Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} |- | 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1716 | [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} |- | 1717 | [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}} |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1727 | Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданцэрэний ялалт |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}} |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> |- | 1734 | Ахмад Жузын бослого<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} |- | 1739–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1749–1753 | [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#FCE883"|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт |- | 1753–1754 | Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]] | style="background:#FCE883"|[[Даваач|Даваачын]] ялалт |- | 1754 | Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] *[[Чин улс–Казахын анхны дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite conference |last1=Karibayev |first1=Bakhytzhanuly |last2=Kazybekova |first2=Kalamkas Seidalykizi |date=2016 |title=Problems of Kazakh Khanate Formation |conference=Unknown |volume=4 |book-title=International Scientific and Practical Conference "World Science"}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} kl70x8g32udcub9vh9wp05tpk4stlck 853399 853397 2026-04-15T11:58:50Z HorseBro the hemionus 100126 853399 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Үр дүнгийн өнгө: {{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style="background:#FCE883"|border=1px solid #AAA}} ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== Энэ хэсэгт [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоотой]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1452–1455{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |Ойрадын [[Сырдарья]] руу хийсэн довтолгоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1457 |Сигнакийн тулалдаан{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Түмэд]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт-Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} |- | 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1716 | [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} |- | 1717 | [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}} |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1727 | Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданцэрэний ялалт |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}} |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> |- | 1734 | Ахмад Жузын бослого<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} |- | 1739–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1749–1753 | [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#FCE883"|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт |- | 1753–1754 | Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]] | style="background:#FCE883"|[[Даваач|Даваачын]] ялалт |- | 1754 | Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] *[[Чин улс–Казахын анхны дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} kjy4t5c33e2sk4dzslbpqyj3v9gjvmq 0 145952 853387 2026-04-15T11:15:52Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "[[#REDIRECT]] [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]" 853387 wikitext text/x-wiki [[#REDIRECT]] [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 29ml5z78ty1ulnnp4ibwonly8xfut9k