Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 4 908 853654 819839 2026-04-17T11:42:48Z HorseBro the hemionus 100126 853654 wikitext text/x-wiki {{Msg:Sandbox}} <!--Энэ мөрийг битгий арилгаарай!--> {{Short description|Series of campaigns by the Oirats to the Syr Darya}} {{Infobox military conflict | conflict = Oirat–Uzbek conflicts | place = [[Syr Darya]], modern-day Kazakhstan, and Uzbekistan | date = 1452, 1455, 1457 | result = Ойрадын ялалт<br> *Узбекийн хаант улсын доройтол | combatant1 = [[Oirat Confederation]] | combatant2 = [[Uzbek Khanate]] | commander1 = [[Amasanji Tayiji]]<br>[[Uch Timur]] | commander2 = [[Abu'l-Khayr Khan]]{{awol}} }} The '''Oirat–Uzbek conflicts''' were a series of Oirat incursions, and campaigns deep into the [[Syr Darya]]. Following the death of the Oirat ruler, [[Esen Taishi]], the Oirat influence in eastern Mongolia declined,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} and the military focus of the [[Oirat Confederation]] shifted westward toward the steppes of [[Dashti-I-Kipchak]], [[East Turkestan]], and [[Central Asia]]. The Oirats only operated raids against their western neighbors, which the Oirats fled back to their territories.{{sfn|Atygaev|2023|p=105}} By the mid-15th century, the Oirats had established control over the [[Chu (river)|Chu River]], and the region of [[Jetisu]]. The Oirats were able to capture territories of [[Moghulistan]], as the Moghul Khan, [[Uwais Khan]] was unable to decisively repel them.{{sfn|Atygaev|2023|p=105}} The Oirats were then able to advance over the territories of Moghulistan, and reach the [[Syr Darya]].{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} The Oirats, under the leadership of Esen Taishi's two sons, Amasanji Tayiji, and Uch Timur had raided the Uzbeks in 1452,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} and later 1455.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} In 1457, the Oirats crossed the Chu River, and defeated the forces of [[Abu'l-Khayr Khan]], on the capital city of [[Sighnaq]]. The battle had forced the Uzbek ruler to flee.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} The Oirats soon plundered the cities on the Syr Darya,{{sfn|Bregel|2003|p=44}} which a map on Bregel's book on Central Asia features Oirat incursions into [[Tashkent]], [[Turkistan]], and [[Shahrukhiya]].{{sfn|Bregel|2003|p=45}} By 1459, the [[Timurid Empire|Timurid ruler}}, [[Abu Sa'id Mirza]] had received an embassy from the Oirats, in Herat,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} via the Dasht-I-Kipchak.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} ==References== {{Reflist}} ===Bibliography=== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{Uzbekistan-hist-stub}} {{Kazakhstan-hist-stub}} {{Mongolia-hist-stub}} [[Category:Oirats]] [[Category:Uzbeks]] [[Category:1450s conflicts]] [[Category:15th-century conflicts]] [[Wars involving Uzbekistan]] [[Category:History of Uzbekistan]] [[Category:15th century in Asia]] [[Category:Khanate of Bukhara]] [[Ангилал:Википедиа:| ]] mpwdqpebpgey25hw9qkh9hl6ya9resq 853655 853654 2026-04-17T11:43:07Z HorseBro the hemionus 100126 853655 wikitext text/x-wiki {{Msg:Sandbox}} <!--Энэ мөрийг битгий арилгаарай!--> {{Short description|Ойрадын Сырдарья руу хийсэн цуврал мөргөлдөөнүүд}}{{Инфобокс дайн | conflict = Ойрад–Узбекийн мөргөлдөөн | place = [[Сырдарья]], орчин үеийн Казахстан | date = 1452, 1455, 1457 | result = Ойрадын ялалт<br> *Узбекийн хаант улсын доройтол | combatant1 = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | combatant2 = Узбекийн хаант улс | commander1 = [[Амасанж тайж]]<br>[[Өч Төмөр]] | commander2 = [[Абулхайр хан]] }} The '''Oirat–Uzbek conflicts''' were a series of Oirat incursions, and campaigns deep into the [[Syr Darya]]. Following the death of the Oirat ruler, [[Esen Taishi]], the Oirat influence in eastern Mongolia declined,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} and the military focus of the [[Oirat Confederation]] shifted westward toward the steppes of [[Dashti-I-Kipchak]], [[East Turkestan]], and [[Central Asia]]. The Oirats only operated raids against their western neighbors, which the Oirats fled back to their territories.{{sfn|Atygaev|2023|p=105}} By the mid-15th century, the Oirats had established control over the [[Chu (river)|Chu River]], and the region of [[Jetisu]]. The Oirats were able to capture territories of [[Moghulistan]], as the Moghul Khan, [[Uwais Khan]] was unable to decisively repel them.{{sfn|Atygaev|2023|p=105}} The Oirats were then able to advance over the territories of Moghulistan, and reach the [[Syr Darya]].{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} The Oirats, under the leadership of Esen Taishi's two sons, Amasanji Tayiji, and Uch Timur had raided the Uzbeks in 1452,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} and later 1455.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} In 1457, the Oirats crossed the Chu River, and defeated the forces of [[Abu'l-Khayr Khan]], on the capital city of [[Sighnaq]]. The battle had forced the Uzbek ruler to flee.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} The Oirats soon plundered the cities on the Syr Darya,{{sfn|Bregel|2003|p=44}} which a map on Bregel's book on Central Asia features Oirat incursions into [[Tashkent]], [[Turkistan]], and [[Shahrukhiya]].{{sfn|Bregel|2003|p=45}} By 1459, the [[Timurid Empire|Timurid ruler}}, [[Abu Sa'id Mirza]] had received an embassy from the Oirats, in Herat,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} via the Dasht-I-Kipchak.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} ==References== {{Reflist}} ===Bibliography=== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} {{Uzbekistan-hist-stub}} {{Kazakhstan-hist-stub}} {{Mongolia-hist-stub}} [[Category:Oirats]] [[Category:Uzbeks]] [[Category:1450s conflicts]] [[Category:15th-century conflicts]] [[Wars involving Uzbekistan]] [[Category:History of Uzbekistan]] [[Category:15th century in Asia]] [[Category:Khanate of Bukhara]] [[Ангилал:Википедиа:| ]] oev5pot6nomd5l6d7tz033u9cufciq0 853656 853655 2026-04-17T11:43:44Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудсыг '{{Msg:Sandbox}} <!--Энэ мөрийг битгий арилгаарай!--> [[Ангилал:Википедиа:| ]]'-р сольж байна. 853656 wikitext text/x-wiki {{Msg:Sandbox}} <!--Энэ мөрийг битгий арилгаарай!--> [[Ангилал:Википедиа:| ]] qeky6nfo0ij7n1ltf5ox25qjtkhk6ed 10 5013 853591 656136 2026-04-16T22:54:47Z Enkhsaihan2005 64429 853591 wikitext text/x-wiki <onlyinclude><div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;">[[File:Commons-logo.svg|x16px|alt=|link=|Commons]]&nbsp;'''<span class="plainlinks">[{{fullurl:Commons:{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}|uselang={{INT:Lang}}}} Commons: {{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}}}]</span>'''{{#switch:{{{3|}}} |X|x= |= &nbsp;– {{#ifeq:{{NAMESPACE:{{{1|{{PAGENAME}}}}}}}|{{ns:14}}| | }} Викимедиа дуу дүрсний сан |#default= &nbsp;– {{{3}}} }}</div></onlyinclude><noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories to the /doc sub-page and interwikis to Wikidata. --> </noinclude> 9bnm9oibgfvf9zp10zk3o7xhw2vu85o 4 5813 853611 779286 2026-04-17T07:13:09Z Yudikaaminus 104012 853611 wikitext text/x-wiki {{parseddf:|autoconsulltar}} Энэхүү '''Өгүүллийн загварын''' талаарх мэдээлэл нь, өгүүллүүдийг ойролцоо, нэг хэлбэрт оруулах зорилготой болно. Учир нь, өгүүллүүд нэг загвараар бичигдсэн тохиолдолд Википедиаг унших, засварлахад хялбар байх болно. Хэдийгээр эдгээр нь ягштал баримтлах ёстой "хууль" биш боловч forgw аль болох үүнийг дагаж, мөрдөхийг хичээгээрэй. Мэдээж бичлэгийн чанар нь өгүүллийн харагдах байдал, загвараасаа илүү чухал. == ÅӨгүүллийн гарчиг == Хэрэв боломжтой бол өгүүллийн гарчгийг эхний өгүүлбэрийн өгүүлэгдэхүүн болгож оруулахыг хичээгээрэй. Жишээлбэл, "Хими" гэсэн гарчигтай өгүүллийн эхний өгүүлбэрийг доорх байдлаар, ''"'''Хими''' нь алив юмсын найрлага, бүтэц, тэдгээрийн харилцан үйлчлэл..."'' гэж бичнэ. Мөн эхний өгүүлбэрт зөвхөн '''Хими''' гэсэн үгийг л тодруулах ба өөр үгийг тодруулах хэрэггүй. ==Дэд гарчиг== ===Үүсгэх=== Дэд гарчгийг <tt>==</tt> тэмдэглэгээг ашиглан үүсгэх ба эдгээр нь "тодруулсан" байдлаар харагдах тул тусгайлан тодруулах шаардлагагүй. ===Үг сонгох=== * Гарчиг, дэд гарчгийн эхний үсгийг томоор бичнэ. Хэрэв гарчгийн хоёр дахь үг нь оноосон нэр бол мөн томоор байна. Бусад тохиолдолд гарчгийн хоёр, гурав дахь үгнүүд бүгд жижиг үсгээр бичигдэх ёстой. Жишээлбэл, "Хөвсгөл Аймаг" биш "Хөвсгөл аймаг" гэх мэтээр. * Гарчигт (/), (+), ({}), ([]), (&) зэрэг янз бүрийн тусгай тэмдэглэгээ битгий ашиглаарай. * Гарчгийг битгий холбоос болгож ашиглаарай. * Гарчиг аль болох богино байвал зүгээр. * Тухайн өгүүллийн гарчигтай адил дэд гарчиг битгий үүсгээрэй. Энэ нь уншигчдыг төөрөгдөлд оруулж болзошгүй. ===Дэд сэдвүүд=== Хэрэв өгүүлэл хэт урт бол, дэд гарчиг бүхий дэд сэдвүүдэд хуваах нь уншигчид хэрэгтэй мэдээллээ олж авахад хялбар байна. * Шаардлагагүй тохиолдолд, өмнө үүсгэсэн дэд гарчгуудыг битгий устгаарай. ==Том үсэг== Хэрэв товчилсон үг биш л бол, том үсгээр бичихээс аль болох зайлсхийгээрэй. Жишээлбэл, "Могой нь гүрвэлтэй АДИЛ БИШ" гэж бичих хэрэггүй. Доорх үгнүүдийн эхний үсэг том байна (томоор бичнэ). *Хүний нэрийг, *Цагалбар (Хуанли), түүнтэй холбоотой үгсийг, **Гаригийг Даваа, Мягмар гэх мэтээр, харин oгноог тоогоор бичвэл зүгээр. Жишээлбэл, 2007 оны 3 сарын 21 гэх мэт, *Амьтан, ургамал, бусад организмын латин нэрийг, жишээлбэл, ''Liriodendron tulipifera'', *Гариг, од эрхсийн нэрийг том үсгээр бичнэ. Нар, Дэлхий, Сар зэрэг нь оноосон нэр учир томоор бичих хэрэгтэй. *Бүс нутаг, улс орны нэрийг, Монгол улс, Ази тив гэх мэтээр, *Байгууллага, түүнтэй холбоотой нэрсийг, Жишээлбэл, Монгол Улсын Их Сургууль гэх мэтээр, == Налуу үгс == Үг налуулах тэмдэглэгээ нь тухайн үг бусдаас онцлог болохыг үзүүлэх зорилготой тул тэр болгон ашиглаад байх хэрэггүй юм. Үгийг налуулахдаа <code><nowiki>''</nowiki></code> энэ тэмдэглэгээг ашиглана. Доорх тохиолдолд үгийг налуулна: *Урлагийн бүтээл, ном, киноны нэрийг, *Үг тайлбарлахад, жишээлбэл, "''Deuce'' гэдэг нь “хоёр” гэсэн утгатай.", ""''Liqueur'' нь ''liquifacere'' гэсэн Латин үгнээс гаралтай.", "Англи хэлэнд хамгийн өргөн хэрэглэгддэг үсэг нь ''e'' юм." гэх мэтээр. *Гадаад нэр томъёог бичих. *Ишлэлийг налуулах '''хэрэггүй'''. ===Анхаарах зүйлс=== Үгийг налуулахдаа анхаарах зүйлс: * Үүнийг яаж ''хийх вэ?'' ::[Энэ буруу. Зөвхөн ''хийх вэ'' гэдэг үг налуу байх ёстой. Асуултын тэмдгийг налуулах хэрэггүй.] Хэрэв налуулсан үгээр холбоос үүсгэж байгаа бол үг налуулахад ашигладаг <nowiki>''</nowiki> тэмдэглэгээ нь, холбоос үүсгэх <nowiki>"[[...]]"</nowiki> тэмдэглэгээний гадна талд байх хэрэгтэй. ==Товчилсон үг, нэр== Хэрэв үг товчлох шаардлагатай бол, тухайн үгийг эхний удаад заавал бүтнээр нь бичиж, хаалтанд товчлолыг нь оруулж өгөх хэрэгтэй. Уншигчид таны товчилсон үг ямар утгатайг мэдэхгүй байх тохиолдол байж болохыг анхаараарай. == Өгүүлэл дунд эшлэл оруулах == Ямар нэгэн өөр эх сурвалжаас авсан хэд хэдэн өгүүлбэр тэр хэвээрээ өгүүлэл дунд орох тохиолдолд <nowiki><blockquote> </blockquote></nowiki> кодыг ашиглаарай. ==Тэмдэг, тэмдэглэгээ, цэг, таслал== Монгол хэлний дүрмийг баримтална. ==Шинжлэх ухааны өгүүллэг== *СИ системийн нэгжүүдийг ашиглана. Шаардлагатай гэж үзвэл хаалтанд бусад нэгжүүдийг хийгээрэй. *Химийн нэр томъёог International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) -ийн стандартаар бичнэ. Харин өгүүллийн гарчигт өргөн хэрэглэгддэг "Уламжлалт нэршлийг" ашиглаж болно. Энэ тохиолдолд өгүүлэл дотроо IUPAC-ийн нэршил, уламжлалт нэршлийг тайлбарлах хэрэгтэй. ==Нэг ба хоёрдугаар бие== Википедиагийн өгүүлэлд ''Би'', ''Чи'', ''Та нар'', ''Бид'' зэрэг үгсийг ашиглахгүй байх хэрэгтэй. ==Нутгийн аялгуу== Википедиагийн өгүүлэлд монгол хэлний дүрмийг баримтална. ==Зураг== :*''Өгүүлэлд зураг оруулахтай холбоотой тусламж [[Тусламж:Хэрхэн зураг оруулах вэ?|энд]] бий.'' Зарим анхаарах зүйлс: *Өгүүллийн эхэнд зураг байрлуулах бол баруун талд байрлуулна. *Нэг өгүүлэлд олон зураг ашиглаж байгаа бол, баруун зүүн талд ээлжлэн байрлуулбал зүгээр. Гэхдээ тухайн өгүүллийн текстээс хамааран бүх зураг баруун талд байрлаж болно. **Ерөнхийдөө, зургийг баруун талд байрлуулах нь зүүн болон голд байрлуулснаас дээр. ===Зургийн тайлбар=== Хэрэв тухайн зураг өөр дээрээ тайлбар байхгүй бол зайлшгүй тайлбар хийх хэрэгтэй. Номын хавтас, киноны постер зэрэгт тайлбар хийхгүй байж болно. Тайлбар нь том үсгээр эхлэх ба налуулах шаардлагагүй. ==Жагсаалт, дугаарлалт== Параграф бүрт жагсаалт, дугаарлалт ашиглахаас зайлсхийгээрэй. ==Зүйрлэл, адилтгал== Өгүүлэлд хар ярианы хэллэг, зүйрлэл, адилтгалыг ашиглахыг хориглоно. ==Дотоод холбоос (Викилинк)== Боломжтой үг бүрт холбоос хийх нь уншигчийн анхаарал төвлөрөлтөнд сөргөөр нөлөөлнө гэдгийг санаарай. Холбоосууд нь тухайн өгүүллийн үндсэн санааг хялбараар ойлгоход туслах зорилготой тул зөвхөн шаардлагатай гэж үзсэн үгнүүддээ л холбоос хийх хэрэгтэй. ==Бусад зүйлс== ===Үсгийн формат=== Танд Википедиагийн стандарт форматыг хэрэглэхийг санал болгож байна. ''Зайлшгүй'' өөр формат хэрэглэх шаардлагатай үед <code>font-size: 8pt</code> кодыг ашиглаж болно. ==== Өнгө ==== Янз бүрийн өнгөтэй үсэг хэрэглэх нь өнгө ялгах чадваргүй, хараа муутай, эсвэл хуучин загварын монитор хэрэглэж буй хүмүүст хүндрэл үүсгэнэ гэдгийг санаарай. Шаардлагатай үед <font color="orange">улбар шар</font>, <font color="violet">үзмэн ягаан</font> буюу <nowiki><font color="orange">улбар шар</font>, <font color="violet">үзмэн ягаан</font></nowiki> зэрэг кодыг ашиглан үсгийн өнгийг өөрчилж болно. ==Гадаад холбоос== Гадаад холбоосуудыг өгүүллийн төгсгөлд байрлуулна. === Холбоосуудын жагсаалт === Жагсаалтыг <code><nowiki>== Гадаад холбоос ==</nowiki></code> гэсэн дэд гарчгийн доор байрлуулах ба тухайн сайтын ерөнхий агуулгыг тайлбарлах хэрэгтэй. Жишээ нь, :<code><nowiki>*[http://www.aidsnews.org/ Дархлалын олдмол хомсдол өвчний эмчилгээний талаарх мэдээ]</nowiki></code> Дээрх кодыг хэрэглэхэд: *[http://www.aidsnews.org/ Дархлалын олдмол хомсдол өвчний эмчилгээний талаарх мэдээ] гэж харагдана. Хэрэв энэ кодыг <code><nowiki><span class="plainlinks"></span></nowiki></code> ашиглавал: *<span class="plainlinks">[http://www.aidsnews.org/ Дархлалын олдмол хомсдол өвчний эмчилгээний талаарх мэдээ]</span> гэж харагдана. === "Шигтгэсэн" гадаад холбоос === "Шигтгэсэн" буюу нэргүй гадаад холбоосыг өгүүллийн текст дунд ашиглана. Жишээлбэл, :<code><nowiki>Жишээ текс [http://www.example.org]</nowiki></code> гэсэн кодыг ашиглавал, :Жишээ текст [http://www.example.org] гэж харагдана. Шигтгэсэн гадаад холбоосыг дэлгэрэнгүй тайлбартайгаар нь тухайн өгүүллэгийн эцэст, "Эшлэл" хэсэгт оруулах хэрэгтэй. ==== Эшлэл, зүүлт ==== Тухайн өгүүллд ашигласан эх сурвалжийн эшлэл, зүүлт зайлшгүй байх ёстой бөгөөд, үүнийг доорх байдлаар хийнэ. :<code><nowiki><ref name="жишээ1">[http://www.example.org/ Веб хуудасны нэрийг энд] Дэлгэрэнгүй мэдээллийг энд бичнэ.</ref></nowiki></code> Дээрх код нь: <ref name="жишээ1">[http://www.example.org/ Веб хуудасны нэрийг энд] Дэлгэрэнгүй мэдээллийг энд бичнэ.</ref> ингэж харагдах ба, өгүүллийн төгсгөлд <nowiki>"Эшлэл" гэсэн дэд гарчигтай</nowiki> хэсэгт: <references /> гэж оруулах хэрэгтэй. Үүний тулд та {{tl|reflist}} загварыг ашиглаарай. Хэрэв ишлэлийг 2 баганад хувааж байрлуулмаар бол <nowiki>{{reflist|2}} </nowiki> кодыг ашиглаж болно. ==Бусад холбоотой сэдвүүд== *[[Help:Агуулга]] t3fhig7j0sx982w5874c2uiobe9z8kp 853631 853611 2026-04-17T08:31:15Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/Yudikaaminus|Yudikaaminus]] ([[User talk:Yudikaaminus|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chinneeb|Chinneeb]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 779285 wikitext text/x-wiki {{Зааварчилгаа}} Энэхүү '''Өгүүллийн загварын''' талаарх мэдээлэл нь, өгүүллүүдийг ойролцоо, нэг хэлбэрт оруулах зорилготой болно. Учир нь, өгүүллүүд нэг загвараар бичигдсэн тохиолдолд Википедиаг унших, засварлахад хялбар байх болно. Хэдийгээр эдгээр нь ягштал баримтлах ёстой "хууль" биш боловч Та аль болох үүнийг дагаж, мөрдөхийг хичээгээрэй. Мэдээж бичлэгийн чанар нь өгүүллийн харагдах байдал, загвараасаа илүү чухал. == Өгүүллийн гарчиг == Хэрэв боломжтой бол өгүүллийн гарчгийг эхний өгүүлбэрийн өгүүлэгдэхүүн болгож оруулахыг хичээгээрэй. Жишээлбэл, "Хими" гэсэн гарчигтай өгүүллийн эхний өгүүлбэрийг доорх байдлаар, ''"'''Хими''' нь алив юмсын найрлага, бүтэц, тэдгээрийн харилцан үйлчлэл..."'' гэж бичнэ. Мөн эхний өгүүлбэрт зөвхөн '''Хими''' гэсэн үгийг л тодруулах ба өөр үгийг тодруулах хэрэггүй. ==Дэд гарчиг== ===Үүсгэх=== Дэд гарчгийг <tt>==</tt> тэмдэглэгээг ашиглан үүсгэх ба эдгээр нь "тодруулсан" байдлаар харагдах тул тусгайлан тодруулах шаардлагагүй. ===Үг сонгох=== * Гарчиг, дэд гарчгийн эхний үсгийг томоор бичнэ. Хэрэв гарчгийн хоёр дахь үг нь оноосон нэр бол мөн томоор байна. Бусад тохиолдолд гарчгийн хоёр, гурав дахь үгнүүд бүгд жижиг үсгээр бичигдэх ёстой. Жишээлбэл, "Хөвсгөл Аймаг" биш "Хөвсгөл аймаг" гэх мэтээр. * Гарчигт (/), (+), ({}), ([]), (&) зэрэг янз бүрийн тусгай тэмдэглэгээ битгий ашиглаарай. * Гарчгийг битгий холбоос болгож ашиглаарай. * Гарчиг аль болох богино байвал зүгээр. * Тухайн өгүүллийн гарчигтай адил дэд гарчиг битгий үүсгээрэй. Энэ нь уншигчдыг төөрөгдөлд оруулж болзошгүй. ===Дэд сэдвүүд=== Хэрэв өгүүлэл хэт урт бол, дэд гарчиг бүхий дэд сэдвүүдэд хуваах нь уншигчид хэрэгтэй мэдээллээ олж авахад хялбар байна. * Шаардлагагүй тохиолдолд, өмнө үүсгэсэн дэд гарчгуудыг битгий устгаарай. ==Том үсэг== Хэрэв товчилсон үг биш л бол, том үсгээр бичихээс аль болох зайлсхийгээрэй. Жишээлбэл, "Могой нь гүрвэлтэй АДИЛ БИШ" гэж бичих хэрэггүй. Доорх үгнүүдийн эхний үсэг том байна (томоор бичнэ). *Хүний нэрийг, *Цагалбар (Хуанли), түүнтэй холбоотой үгсийг, **Гаригийг Даваа, Мягмар гэх мэтээр, харин oгноог тоогоор бичвэл зүгээр. Жишээлбэл, 2007 оны 3 сарын 21 гэх мэт, *Амьтан, ургамал, бусад организмын латин нэрийг, жишээлбэл, ''Liriodendron tulipifera'', *Гариг, од эрхсийн нэрийг том үсгээр бичнэ. Нар, Дэлхий, Сар зэрэг нь оноосон нэр учир томоор бичих хэрэгтэй. *Бүс нутаг, улс орны нэрийг, Монгол улс, Ази тив гэх мэтээр, *Байгууллага, түүнтэй холбоотой нэрсийг, Жишээлбэл, Монгол Улсын Их Сургууль гэх мэтээр, == Налуу үгс == Үг налуулах тэмдэглэгээ нь тухайн үг бусдаас онцлог болохыг үзүүлэх зорилготой тул тэр болгон ашиглаад байх хэрэггүй юм. Үгийг налуулахдаа <code><nowiki>''</nowiki></code> энэ тэмдэглэгээг ашиглана. Доорх тохиолдолд үгийг налуулна: *Урлагийн бүтээл, ном, киноны нэрийг, *Үг тайлбарлахад, жишээлбэл, "''Deuce'' гэдэг нь “хоёр” гэсэн утгатай.", ""''Liqueur'' нь ''liquifacere'' гэсэн Латин үгнээс гаралтай.", "Англи хэлэнд хамгийн өргөн хэрэглэгддэг үсэг нь ''e'' юм." гэх мэтээр. *Гадаад нэр томъёог бичих. *Ишлэлийг налуулах '''хэрэггүй'''. ===Анхаарах зүйлс=== Үгийг налуулахдаа анхаарах зүйлс: * Үүнийг яаж ''хийх вэ?'' ::[Энэ буруу. Зөвхөн ''хийх вэ'' гэдэг үг налуу байх ёстой. Асуултын тэмдгийг налуулах хэрэггүй.] Хэрэв налуулсан үгээр холбоос үүсгэж байгаа бол үг налуулахад ашигладаг <nowiki>''</nowiki> тэмдэглэгээ нь, холбоос үүсгэх <nowiki>"[[...]]"</nowiki> тэмдэглэгээний гадна талд байх хэрэгтэй. ==Товчилсон үг, нэр== Хэрэв үг товчлох шаардлагатай бол, тухайн үгийг эхний удаад заавал бүтнээр нь бичиж, хаалтанд товчлолыг нь оруулж өгөх хэрэгтэй. Уншигчид таны товчилсон үг ямар утгатайг мэдэхгүй байх тохиолдол байж болохыг анхаараарай. == Өгүүлэл дунд эшлэл оруулах == Ямар нэгэн өөр эх сурвалжаас авсан хэд хэдэн өгүүлбэр тэр хэвээрээ өгүүлэл дунд орох тохиолдолд <nowiki><blockquote> </blockquote></nowiki> кодыг ашиглаарай. ==Тэмдэг, тэмдэглэгээ, цэг, таслал== Монгол хэлний дүрмийг баримтална. ==Шинжлэх ухааны өгүүллэг== *СИ системийн нэгжүүдийг ашиглана. Шаардлагатай гэж үзвэл хаалтанд бусад нэгжүүдийг хийгээрэй. *Химийн нэр томъёог International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) -ийн стандартаар бичнэ. Харин өгүүллийн гарчигт өргөн хэрэглэгддэг "Уламжлалт нэршлийг" ашиглаж болно. Энэ тохиолдолд өгүүлэл дотроо IUPAC-ийн нэршил, уламжлалт нэршлийг тайлбарлах хэрэгтэй. ==Нэг ба хоёрдугаар бие== Википедиагийн өгүүлэлд ''Би'', ''Чи'', ''Та нар'', ''Бид'' зэрэг үгсийг ашиглахгүй байх хэрэгтэй. ==Нутгийн аялгуу== Википедиагийн өгүүлэлд монгол хэлний дүрмийг баримтална. ==Зураг== :*''Өгүүлэлд зураг оруулахтай холбоотой тусламж [[Тусламж:Хэрхэн зураг оруулах вэ?|энд]] бий.'' Зарим анхаарах зүйлс: *Өгүүллийн эхэнд зураг байрлуулах бол баруун талд байрлуулна. *Нэг өгүүлэлд олон зураг ашиглаж байгаа бол, баруун зүүн талд ээлжлэн байрлуулбал зүгээр. Гэхдээ тухайн өгүүллийн текстээс хамааран бүх зураг баруун талд байрлаж болно. **Ерөнхийдөө, зургийг баруун талд байрлуулах нь зүүн болон голд байрлуулснаас дээр. ===Зургийн тайлбар=== Хэрэв тухайн зураг өөр дээрээ тайлбар байхгүй бол зайлшгүй тайлбар хийх хэрэгтэй. Номын хавтас, киноны постер зэрэгт тайлбар хийхгүй байж болно. Тайлбар нь том үсгээр эхлэх ба налуулах шаардлагагүй. ==Жагсаалт, дугаарлалт== Параграф бүрт жагсаалт, дугаарлалт ашиглахаас зайлсхийгээрэй. ==Зүйрлэл, адилтгал== Өгүүлэлд хар ярианы хэллэг, зүйрлэл, адилтгалыг ашиглахыг хориглоно. ==Дотоод холбоос (Викилинк)== Боломжтой үг бүрт холбоос хийх нь уншигчийн анхаарал төвлөрөлтөнд сөргөөр нөлөөлнө гэдгийг санаарай. Холбоосууд нь тухайн өгүүллийн үндсэн санааг хялбараар ойлгоход туслах зорилготой тул зөвхөн шаардлагатай гэж үзсэн үгнүүддээ л холбоос хийх хэрэгтэй. ==Бусад зүйлс== ===Үсгийн формат=== Танд Википедиагийн стандарт форматыг хэрэглэхийг санал болгож байна. ''Зайлшгүй'' өөр формат хэрэглэх шаардлагатай үед <code>font-size: 8pt</code> кодыг ашиглаж болно. ==== Өнгө ==== Янз бүрийн өнгөтэй үсэг хэрэглэх нь өнгө ялгах чадваргүй, хараа муутай, эсвэл хуучин загварын монитор хэрэглэж буй хүмүүст хүндрэл үүсгэнэ гэдгийг санаарай. Шаардлагатай үед <font color="orange">улбар шар</font>, <font color="violet">үзмэн ягаан</font> буюу <nowiki><font color="orange">улбар шар</font>, <font color="violet">үзмэн ягаан</font></nowiki> зэрэг кодыг ашиглан үсгийн өнгийг өөрчилж болно. ==Гадаад холбоос== Гадаад холбоосуудыг өгүүллийн төгсгөлд байрлуулна. === Холбоосуудын жагсаалт === Жагсаалтыг <code><nowiki>== Гадаад холбоос ==</nowiki></code> гэсэн дэд гарчгийн доор байрлуулах ба тухайн сайтын ерөнхий агуулгыг тайлбарлах хэрэгтэй. Жишээ нь, :<code><nowiki>*[http://www.aidsnews.org/ Дархлалын олдмол хомсдол өвчний эмчилгээний талаарх мэдээ]</nowiki></code> Дээрх кодыг хэрэглэхэд: *[http://www.aidsnews.org/ Дархлалын олдмол хомсдол өвчний эмчилгээний талаарх мэдээ] гэж харагдана. Хэрэв энэ кодыг <code><nowiki><span class="plainlinks"></span></nowiki></code> ашиглавал: *<span class="plainlinks">[http://www.aidsnews.org/ Дархлалын олдмол хомсдол өвчний эмчилгээний талаарх мэдээ]</span> гэж харагдана. === "Шигтгэсэн" гадаад холбоос === "Шигтгэсэн" буюу нэргүй гадаад холбоосыг өгүүллийн текст дунд ашиглана. Жишээлбэл, :<code><nowiki>Жишээ текс [http://www.example.org]</nowiki></code> гэсэн кодыг ашиглавал, :Жишээ текст [http://www.example.org] гэж харагдана. Шигтгэсэн гадаад холбоосыг дэлгэрэнгүй тайлбартайгаар нь тухайн өгүүллэгийн эцэст, "Эшлэл" хэсэгт оруулах хэрэгтэй. ==== Эшлэл, зүүлт ==== Тухайн өгүүллд ашигласан эх сурвалжийн эшлэл, зүүлт зайлшгүй байх ёстой бөгөөд, үүнийг доорх байдлаар хийнэ. :<code><nowiki><ref name="жишээ1">[http://www.example.org/ Веб хуудасны нэрийг энд] Дэлгэрэнгүй мэдээллийг энд бичнэ.</ref></nowiki></code> Дээрх код нь: <ref name="жишээ1">[http://www.example.org/ Веб хуудасны нэрийг энд] Дэлгэрэнгүй мэдээллийг энд бичнэ.</ref> ингэж харагдах ба, өгүүллийн төгсгөлд <nowiki>"Эшлэл" гэсэн дэд гарчигтай</nowiki> хэсэгт: <references /> гэж оруулах хэрэгтэй. Үүний тулд та {{tl|reflist}} загварыг ашиглаарай. Хэрэв ишлэлийг 2 баганад хувааж байрлуулмаар бол <nowiki>{{reflist|2}} </nowiki> кодыг ашиглаж болно. ==Бусад холбоотой сэдвүүд== *[[Help:Агуулга]] cdo3j9vtwvr1n6af2mgg5cdpdzg5e7a 10 5879 853590 720535 2026-04-16T22:54:17Z Enkhsaihan2005 64429 853590 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = move |image = [[Image:Mergefrom.svg|50px]] |text = ''[[{{NAMESPACE}}:{{{1}}}|{{{1}}}]]'' хуудсыг энэ {{#if:{{NAMESPACE}}|хуудас|өгүүлэл}} буюу хэсэг руу нэгтгэх хэрэгтэй байна. ([[{{{2|:{{NAMESPACE}} talk:{{PAGENAMEE}}}}}|Хэлэлцэх]]) }} <includeonly>{{ #switch:{{NAMESPACE}} |Help|Help talk|Portal|Portal talk|Wikipedia|Wikipedia talk=[[Ангилал:Items to be merged|{{PAGENAME}}]] |Category|Category talk|Image|Image talk|MediaWiki|MediaWiki talk|Template|Template talk|User|User talk= |#default=[[Ангилал:Нэгтгэх хэрэгтэй хуудсууд{{#if: {{{date|}}} | &#32;since {{{date}}} }}|{{PAGENAME}}]]}}</includeonly> <noinclude> {{Documentation|Template:Merge/doc}} [[Ангилал:Хянан тохиолдуулах загварууд|{{PAGENAME}}]] </noinclude> safreyb04wczb133bkf4in2w8dvbroj 0 9205 853632 850170 2026-04-17T08:49:55Z Enkhsaihan2005 64429 853632 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Ази, Зүүн Европт оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Казахстан Улс | common_name = Казахстан | native_name = {{ubl|{{native name|kk|Қазақстан Республикасы|paren=omit}}|{{native name|kk|Qazaqstan Respublikasy}}|{{native name|ru|Республика Казахстан}}}} | image_flag = Flag of Kazakhstan.svg | flag_width = 135 | flag_type = [[Казахстаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | symbol_width = 85 | symbol_type = [[Казахстаны төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br>{{nowrap|{{lang|kk|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік гимні}}<br>Qazaqstan Respublikasynyñ Memlekettık gimnı}}<br>"[[Миний Казахстан|Казахстан улсын төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:Kazakhstan national anthem, played by the U.S. Navy Band.ogg|Kazakhstan national anthem, played by the U.S. Navy Band]]}} | image_map = Kazakhstan (orthographic projection).svg | capital = [[Астана]]<br />{{Coord|51|10|N|71|26|E|type:city}} | largest_city = [[Алматы]]<br />{{Coord|43|16|39|N|76|53|45|E|type:city}} | official_languages = {{plainlist| * {{nowrap|[[Казах хэл|Казах]]}}{{efn |name = language1 |Улсын бүх нутаг дэвсгэр болон олон улсын харилцаанд [[үндэсний хэл]]<ref name="auto">{{cite web |title=Казахстан Улсын Үндсэн хууль, 7-р зүйл |url=https://www.akorda.kz/en/constitution-of-the-republic-of-kazakhstan-50912 |website=Akorda.kz |access-date=2026-04-17}}</ref>}} * {{nowrap|[[Орос хэл|Орос]]}}{{efn|name="language2"}}}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 70.7% [[Казахууд]] | 15.2% [[Казахстан дахь оросууд|Оросууд]] | 3.3% [[Казахстан дахь узбекчүүд|Узбекчүүд]] | 1.9% [[Казахстан дахь украинчууд‎|Украинчууд‎]] | 1.5% [[Казахстан дахь уйгурууд|Уйгурууд]] | 1.1% [[Казахстан дахь германчууд|Герман]] | 1.1% [[Казахстан дахь татарууд|Татар]] | 5.2% [[Казахстаны угсаатны хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|title=Population of the Republic of Kazakhstan by individual ethnic groups and age groups (at the beginning of 2026)|publisher=Казахстаны Засгийн газар|access-date=2026-04-17|archive-date=2025-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008135930/https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/337150/|url-status=live}}</ref> | ethnic_groups_year = 2023 | religion = {{unbulleted list | 69.3% [[Казахстан дахь ислам|Ислам]] | 17.2% [[Казахстан дахь христийн шашин|Христ]] | 2.3% [[Казахстан дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] | 0.2% [[Казахстан дахь шашин шүтлэг|Бусад]] | 11.0% Хариулаагүй }} | religion_ref = <ref name="2021EthnicStatistics">{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825 |script-title=kk:2021 жылғы Қазақстан Республикасы халқының ұлттық санағының қорытындылары |trans-title=Казахстан улсын 2021 оны хүн амын тооллогын дүн |publisher=Казахстан улсын Стратегийн төлөвлөлт, шинэчлэлийн агентлаг Үндэсний статистикийн товчоо |access-date=2026-04-17 |language=kk |archive-date=2022-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825}}</ref><ref name="Viktorova">{{cite web |last1=Викторова |first1=Полина |title=How the Number of Believers Changed in Kazakhstan |url=https://cabar.asia/en/how-the-number-of-believers-changed-in-kazakhstan |website=CABAR.asia |publisher=Дайн ба Энх Тайвныг Илтгэх Хүрээлэн |date=2022-11-30 |access-date=2026-04-17 |archive-date=2023-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003022458/https://cabar.asia/en/how-the-number-of-believers-changed-in-kazakhstan |url-status=live}}</ref><ref name="cia">{{Cite CIA World Factbook|country=Казахстан|section=People and Society|access-date=2026-04-17}}</ref> | religion_year = 2021 | demonym = Казахууд<br/>Казахстанчууд{{efn|"Казахстанчууд" нь үндэс угсаа харгалзахгүйгээр Казахстаны бүх иргэдийг хэлнэ.<ref>{{cite book |last1=Шнайдер |first1=Йоханн Ф. |last2=Ларсен |first2=Кнуд С. |last3=Крумов |first3=Крум|last4=Вазов |first4=Григорий |title=Advances in International Psychology: Research Approaches and Personal Dispositions, Socialization Processes and Organizational Behavior |date=2013 |publisher=Касселийн Их Сургуулийн Хэвлэл |isbn=978-3-86219-454-4 |page=164 |url={{GBurl |id=p_TauaCvBdUC}} |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164424/https://books.google.co.uk/books?id=p_TauaCvBdUC |archive-date=2018-02-27}}</ref>}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлагч намын систем|ноёрхогч-намын]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Казахстаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Касым-Жомарт Токаев]] | leader_title2 = [[Казахстаны Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Олжас Бектенов]] | legislature = [[Казахстаны Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Казахстаны Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Мажилис]] | sovereignty_type = [[Казахстаны түүх|Түүх]] | established_date1 = {{circa|1465}} | established_event1 = [[Казахын ханлиг]] | established_date2 = 1920 оны 8 сарын 26 | established_event2 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Казах Улс|ЗСБНАКазУ]] | established_date3 = 1936 оны 12 сарын 5 | established_event3 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казах Улс|ЗСБНКазУ]] | established_date4 = 1991 оны 12 сарын 16 | established_event4 = [[ЗХУ]]-аас тусгаар тогтнов | established_date5 = 1991 оны 12 сарын 26 | established_event5 = [[ЗХУ-ын задрал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_event7 = [[Казахстаны Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 1995 оны 8 сарын 30 | area_km2 = 2,724,900 | area_rank = 9 | area_sq_mi = 1,052,085 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1.7 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 20,495,975<ref>{{cite web |url=https://astanatimes.com/2026/02/kazakhstans-population-reaches-almost-20-5-million-as-of-january/ |title=Kazakhstan’s Population Reaches Almost 20.5 Million as of January (as of February 3, 2025) |language=en |publisher=astanatimes.com |date=2026-02-03 |access-date=2026-02-05 |archive-date=2025-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250204141004/https://en.inform.kz/news/kazakhstans-population-stands-at-20286084-on-january-1-f8954a/ |url-status=live}}</ref> | population_estimate_rank = 65 | population_estimate_year = 2026 | population_density_km2 = 7.44 | population_density_sq_mi = 18 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 236 | GDP_PPP = {{increase}} $904.500 тэрбум<ref name="IMF">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |publisher=International Monetary Fund |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en |access-date=9 October 2025 |archive-date=28 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428212902/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/April |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 37 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $44,450<ref name="IMF"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 49 | GDP_nominal = {{increase}} $300.540 тэрбум<ref name="IMF"/> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 48 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $14,770<ref name="IMF"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64 | Gini = 27.8 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=WB1>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KZ |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[Дэлхийн Банк]] |website=data.worldbank.org |access-date=2026-04-17 |archive-date=2020-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518140724/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KZ |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.837 | HDI_rank = 60 | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=2025-05-06 |access-date=2026-04-17 |publisher=[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөр]]}}</ref> | currency = [[Тенге]] (₸) | currency_code = KZT | calling_code = [[Казахстан дахь утасны дугаар|+7]] | time_zone = | utc_offset = [[UTC+05:00|+5]] | drives_on = баруун | cctld = {{unbulleted list |[[.kz]] |[[.қаз]]}} }} '''Казахстан ''' эсвэл '''Бүгд Найрамдах Казахстан Улс''' ({{lang-kk|Қазақстан}}, {{lang-ru|Казахстан}}) — [[Дундад Ази]] орчмын ихэнх хэсэг болон [[Зүүн Европ]]ын багахан хэсгийг дамнан оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойд талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], зүүн урд талаараа [[Хятад]], урд талаараа [[Киргиз]], [[Узбекистан]], [[Туркменистан]]тай хиллэж, баруун талаараа [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] эргээр хүрээлүүлсэн, [[далайд гарцгүй орон|далайд гарцгүй]] [[орон]]. Нийслэл нь [[Астана]]. [[Алтайн нуруу]]наас [[Ижил мөрөн]], [[Баруун Сибирийн тэгш тал]]аас [[Кызылкум]], [[Тэнгэр уул]] хүрсэн 2 сая 725 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|9-р том]], далайд гарцгүй хамгийн том улс болно. 2019 онд тооцсоноор нийт хүн ам 18 сая 400 мянга, үүнээс 69,7 хувь нь [[казах үндэстэн]]. Мөн [[орос үндэстэн|орос]], [[узбек үндэстэн|узбек]], [[украинчууд|украин]], уйгур, татар, герман, солонгос зэрэг 130 нэрийн ард түмэн амьдардаг. 70 илүү хувь нь [[ислам]] (суннит), 25 хувь нь [[христийн шашин|христийн]] буюу үнэн алдартны шашин шүтлэгтэй. Урьд цагт Казахстаныг [[скиф]], [[түрэг угсаатан|түрэг]], [[монгол угсаатан|монгол]] угсаатан эзэрхэж явсан. [[Казахын Хант Улс]] 15-р зуунд үүсэж 18-р зуунд [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] ивээлд орж сүүлд [[ЗХУ]]-ын мэдэлд киргизийн автономит БНУ гэж ЗСБНОросУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 1936 оны 12 -р сарын 5-нд уугуул нэрээрээ шинэчлэн зохион байгуулагдаж ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн дотор «Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казахстан Улс» болон өнөөгийн хил хязгаарын ерөнхий дүр зураг тогтжээ. 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] нуран задарч БНКазУ 1991 оны 12-р сарын 16-нд тусгаар тогтнолоо зарлаж 1992 оны 3-р сарын 2-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 168 дахь бүрэн эрхт гишүүн болжээ. Түрэг гаралтай гэдэг бөгөөд үндсэн ард түмний [[казах хэл]] болон хуучин байсан [[орос хэл|орос]] гэсэн хоёр хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг юм. Казахстан бол хөгжиж буй орон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]], [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]], [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]], [[Евразийн эдийн засгийн нийгэмлэг|ЕАЭЗН]] зэрэг олон улсын байгууллагуудын гишүүн юм. [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээгээр (420 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд [[43-т]] жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээгээр (24000$) Дундад Азидаа тэргүүлж байна. [[Каспийн нам доор газар|Каспийн нам доор газраас]] [[газрын тос]] олборлодог. Мөнгөний нэгж тэнгэ. == Нэр == Тус улсыг [[казахууд|казах]] үндэстний [[улс]] болохоор «'''Казах улс'''» гэнэ. Монгол оноосон нэр нь «Казах». Мөн ''[[-стан]]'' (улс, орон гэсэн утгатай) дагавар залгагдаж орос нэрээс «'''''Казахстан'''''», казах хэлнийхээс «''Казакстан''» (Қазақстан) гэж бичих нь бий. Энд к үсэг нь къ гэж хатуу дуудлагаар дуудагдана. [[Түрэг хэлний бүлэг|Түрэг]]—[[монгол хэл|монгол]] хэлний авиа, үсэг сэлгэцээр түрэг үгийн К (Қ) нь монгол бичигт Х/Г болдог. Жишээ нь: ''қазақ'' (''казах, казак'') — казах, ''қара'' — хар, ''аймақ'' — аймаг. Мөн үгийг [[казак]] (''казак, козак'') гэсэн слав гаралтай цэрэг ардын нэртэй андуурч болохгүй. == Газар зүй == [[Зураг:Relief Map of Kazakhstan.png|thumb|left|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Kazakhstan BMNG.jpg|thumb|left|2006 оны 4-р сар. Эгц дээрээс]] [[Зураг:Steppe.jpg|thumb|left|Казахын хээр тал]] [[Зураг:Lakebalkhashbasinmap.png|thumb|right|Балхаш нуурын сав газар {{ref-en}}]] Казах орон 2,724,900 км² нутаг дэвсгэртэй. [[Алжир]]ын урд буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|9-р байрын том]] , [[Монгол]]оос том буюу [[далайд гарцгүй орон|далайд гарцгүй]] хамгийн том [[орон]] юм. === Байрлал === [[Уралын нуруу]], [[Эмбе|Эмбе]] голоор таслагдаж,<ref>[http://bse.sci-lib.com/article036382.html ''Европа''] — статья из Большой советской энциклопедии</ref> үндсэн дийлэнхи хэсэг нь [[Ази]], бага хэсэг нь [[Европ]] тивд хамаардаг. Хойд өргөргийн 40° — 56°, зүүн уртрагийн 46° — 88° дотор багтана. Умардаас нар зөв тойруулвал [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] (хилийн урт 6846 км), [[Хятад]] (1533), [[Киргиз]] (1051 км), [[Узбекистан]] (2203 км), [[Туркменистан]] (379 км) гэсэн таван оронтой 12012 километр зурвасаар хиллэж, 1,894 км газар [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисээр]] хүрээлүүлдэг байна. === Газрын тогтоц === Нутгийн 36% [[цөл]], 18% [[говь]], 35% [[тал]] гэдэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.akorda.kz/www/www_akorda_kz.nsf/sections?OpenForm&id_doc=079D5421E0113E40462572340019E81F&lang=ru&L1=L1&L2=L1-1 |title=Информация о Казахстане на официальном сайте Президента РК |access-date=2013-07-19 |archive-date=2009-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130203744/http://www.akorda.kz/www/www_akorda_kz.nsf/sections?OpenForm&id_doc=079D5421E0113E40462572340019E81F&lang=ru&L1=L1&L2=L1-1 |url-status=dead }}</ref> Нутгийн төв хэсэгт казахуудын [[Сары-Арка]] («шар нуруу») гэж нэрийддэг өндөрлөг, түүнээс хойшлоход намссаар [[Ишим гол]], [[Сибирийн тэгш тал]] гэж байна. [[Дорнод Европын тэгш тал]], [[Каспийн нам доор газар]] орны өрнө хэсгийг төлөөлдөг ба Мугалжар зэрэг [[Уралын нуруу|Уралын нурууны]] бага шиг уулс бий. Нутгийн дорно тал уулархаг, [[Зайсан нуур]]ын ар [[Алтай]], өвөр нь [[Тарвагатайн нуруу]]ных гэдэг. Зүүн өмнөд хилээр бараг долоон мянган метр өндөртэй [[Тэнгэр уул]], түүний ар хормой салбар уулс, түүнээс баруунш [[Сырдарья]], [[Арал тэнгис]] хавийн нам доор, цөлөрхөг говь газар, хээр тал [[Каспийн тэнгис]] хүртэл оршиж байгаа. {{columns |col1 = '''Уул нуруу''' * [[Белуха]] * [[Хантэнгэр]] * [[Алтайн нуруу|Алтай]] * [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатай]] * [[Тэнгэр уул]] * [[Каратау]] * [[Зүүнгарын Алатау]] |col2 = '''Гол мөрөн''' * [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] * [[Ишим]] * [[Урал гол|Урал]] * [[Сырдарья]] * Тобол * [[Или гол|Или]] * [[Чүй гол|Чүй]] |col3 = '''Нуур''' * [[Каспийн тэнгис|Каспи]] * [[Балхаш нуур|Балхаш]] * [[Арал тэнгис|Арал]] * [[Алакөл]] * [[Зайсан нуур|Зайсан]] * [[Тэнгис нуур|Тэнгис]] * [[Чүй нуур|Чүй]] }} [[Зураг:Altynemel_dune.jpg|thumb|left|170px|«Алтан эмээл» манхан]] === Уур амьсгал === Эх газрын уур амьсгалтай. Зундаа 30 °C-ээс дээш халж, өвөлдөө −20 °C-ээс илүү умард хэсэгт -35 °C хүйтэрнэ. === Ургамал амьтан === Казахстаны нутагт 6000 зүйлийн [[ургамал]] ургадаг. Үүнээс 88 зүйл [[мод]] байх ба нутаг дэвсгэрийн 5.9%-ийг [[ой]] бүрхжээ. 590 зүйлийн [[шувуу]], 178 зүйл [[хөхтөн]], 39 зүйл [[хэвлээр явагч]], 12 зүйл [[хоёр нутагтан]], 107 зүйл [[загас]], 30 гаруй [[шавж]] байна. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Шашин шүтлэг <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php Демоскоп Weekly]</ref> |- | [[Ислам]] || 70.2% |- | [[Христийн шашин|Христ]] || 26.2% |- | Бурхангүй || 2.8% |- | Хариулаагүй || 0.5% |} {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php Демоскоп Weekly]</ref> |- | 1926 || 6,198,465 |- | 1959 || 9,309,847 |- | 1989 || 16,464,464 |- | 2015 || 17,476,141 |} Казах улс 2015 онд 17,476,141 хүнтэй ([[улс орнуудын хүн амын тоо|дэлхийд 61-р олон]]) байв. 22 хувь нь 0–14 насны багачууд, 70% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 8 % нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 54 % хотод, 46% хөдөө орон нутагт оршин суудаг. Жилд хүн ам 1.7%-аар өсөж байсан. Хүн амын нягтрал — 6.4 хүн/км², жилийн өсөлт — 1.7 хувь, дундаж наслалт — 67.9 жил, хүйсийн харьцаа — 0.97. === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2012 он)<ref>{{Cite web |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 |title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2014 года |access-date=2015-05-20 |archive-date=2015-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181945/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 |url-status=dead }}</ref> !! Хувь |- | [[Казахууд|Казах үндэстэн]] || 11,244,547 || 65.5% |- | [[Оросууд|Орос үндэстэн]] || 3,685,009 || 21.5% |- | [[Узбекчүүд|Узбек үндэстэн]] || 521,252 || 3.0% |- | [[Украинчууд|Украин үндэстэн]] || 301,346 || 1.8% |- | [[Уйгурууд|Уйгур үндэстэн]] || 246,777 || 1.4% |- | [[Татарууд|Татар үндэстэн]] || 203,108 || 1.2% |- | [[Германчууд|Герман үндэстэн]] || 181,928 || 1.1% |- | [[Солонгосчууд|Солонгос үндэстэн]] || 105,400 || 0.6% |- | бусад ард түмэн || 671,479 || 3.9 % |} [[ЗХУ]]-д байсан улсын жишгээр олон үндэстний улс болсон. Хүн амын 65 % (11 сая) [[казах үндэстэн]]. Удаагаар нь [[орос үндэстэн|орос]] 21 % (3.7 сая), [[узбек үндэстэн|узбек]] 3 % (520 мянга), [[украин үндэстэн|украин]] 1.8%, [[уйгур үндэстэн|уйгур]] 1.4%, [[татар үндэстэн|татар]] 1.2 хувь, [[герман үндэстэн|герман]] 1.1%, [[солонгос үндэстэн|солонгос]] 0.6%, турк, азербайжан, дунган, беларусь гээд 100 гаруй яс үндэс оршин суудаг байна. 1959 оноос, ялангуяа ЗХУ бутарсанаас хойш оросын эзлэх хувь буурч казах үндэстэнүүдийн тоо өсчээ. Казахын өсөлтөд мөн Хятад, Орос, Монгол, Узбек зэрэг улсаас нүүн ирэгсэд (''[[оралман]]'') нөлөөлсөн. Казах үндэстэн [[малчин]] нүүдэлчин, узбек, орос нь [[тариачин]] суурин гэх хоёр соёлтой. Казах, узбек нь адил [[түрэг]] угсаатан, [[ислам]] шашинтан, орос, украин нь адилхан [[слав]] угсаатан, [[христийн шашин|христосын]] [[Үнэн алдартны шашин|Үнэн алдартны шашинтан]]. === Хэл, шашин === Хүн амын 70% [[ислам]] шашинтан ([[түрэг]], [[дунган ястан|дунган]] ард). Суннит дэгийг үндсэндээ барьдаг. 26% [[христийн шашин|христосын]] шашинтан (орос, украин). 3% шашингүй. 1990 оноос хойш шашин чөлөөтэй болж, сүм хийдийн тоо 4170 болж нэмэгджээ. [[Казах хэл]], [[орос хэл|орос]] хоёр хэл албанд хэрэглэгдэнэ. Казах хэл [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг салбарын]] кыпчак бүлэгт хамаарах ба бөгөөд [[хархалпак хэл|хархалпак]], [[Киргиз хэл|киргиз]] хэлтэй ойр төрөл юм. 1940 оноос [[кирилл үсэг|кирилл үсгээр]] бичдэг болсон. Кирилл казах цагаан толгой 42 үсэгтэй (монголынхоос Ә, Ғ, Қ, Ң, Ұ, Һ, І үсгээр илүү). <gallery widths="180px" heights="130px"> Зураг:%D0%94%D0%BE%D0%BB%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC.png|Район бүрд [[казах үндэстэн|казахын]] эзлэх хувь Зураг:Kazakhstan European Rus.png|Район бүрд [[орос үндэстэн|оросын]] эзлэх хувь Зураг:Stamp_of_Kazakhstan_430-432.jpg|Казах, орос, [[украин үндэстэн|украин]] хувцас |[[Нур-Астана]] лалын сүм </gallery> === Хот суурин === {{Гол|Казахстаны хотын жагсаалт}} Казах улсад 86 [[хот]] байна.Улсын ач холбогдолтой 3 (Нурсултан, Алматы, [[Байконур]]), мужийн харьяа 38, районы 46 хот байна. [[Зураг:Almaty_Koktobe_2007.JPG|thumb|left|''Көктөбе'' (хөх дов)-ноос [[Алматы]]]] [[Зураг:Города Казахстана.svg|thumb|400px|Казахын хотуудыг тэмдэглэсэн газрын зураг {{ref-ru}}]] {|class="wikitable" |+ 2009 оны хүн амын тоогоорх эрэмбэ: |- valign="top" | 1. [[Алматы]] (Алма-Ата) <br> 2. [[Астана]] <br> 3. [[Шымкент]] (Чимкент) <br> 4. [[Караганды]] (Караганда) <br> 5. [[Актөбе]] (Актюбинск) <br> 6. [[Тараз]] <br> 7. [[Павлодар]] <br> 8. [[Өскемен]] <br> 9. [[Семей]] (Семепалатинск) || 10. [[Костанай]] <br> 11. [[Орал]] (Уральск) <br> 12. [[Петропавловск]] <br> 13. [[Кызылорда]] <br> 14. [[Атырау]] <br> 15. [[Темиртау]] <br> 16. [[Актау]] <br> 17. [[Түркистан хот|Түркистан]] (Туркестан) <br> 18. [[Кокшетау]] |} == Эш түүх == [[Зураг:Issyk_Golden_Cataphract_Warrior.jpg|thumb|110px|«Алтан хүн»]] [[Зураг:SB_-_Inside_a_Kazakh_yurt.jpg|thumb|1910 оны казах айл]] {{Гол|Казахстаны түүх}} === Эрт үе === Казах оронд [[чулуун зэвсгийн үе|шинэ чулуун зэвсгийн үе]]д хүн амьдарч байсан ул мөр байдаг. Тал хээр зонхилсон энэ газар эртнээс малчин нүүдэлчний өлгий байв. Эрт үед [[скиф]], [[сака]] зэрэг [[иран угсаатан]] суурьшиж байв.<ref>{{cite encyclopedia |title=Scythian |encyclopedia=The New Encyclopædia Britannica, Micropædia |volume=Volume 10 |edition=15th |page=576 |quote=member of a nomadic people originally of [[Eastern Iranian languages|Iranian stock]] who migrated from Central Asia to southern Russia in the 8th and 7th centuries BC}}</ref> Алматы орчмоос «Алтан хүн» хэмээгдсэн сака хүний алтан хувцас олдсон. 6-р зуунаас [[түрэг угсаатан]] тус нутагт зонхилсон. Өмнөд нутгаар [[усунь]], дорнод нутгаар [[хүннү]], өрнөд нутгаар [[угор]] хүмүүс оршин байв. 556 оноос [[Түрэг улс]]ын мэдэлд орсон. Чүй, Талас гол, Сырдарья мөрний эргийн балгадаар [[Торгоны зам]] дайрч худалдаа хөгжив. [[Каспийн тэнгис]] хавиар [[Хазар улс]] (650—969), Долоон уснаар [[Харлуг улс]] (756—940) тогтжээ. Арабын байлдан дагууллаар [[ислам]] шашин, араб үсэг дэлгэрсэн. X зуунаас [[Мавераннахр]] газарт [[Хар ханы улс]], Арал, Каспи хавиар [[огуз]] түрэг байв. XI зуунд [[кипчак]] аймгууд тал нутагт түрэв. [[Их Монгол Улс]] [[Дундад Ази]]йг байлдан дагуулж, 1223 онд [[Зэв]], [[Сүбээдэй]]н цэрэг кипчакуудтай тулалдаж байв. 1237 оноос [[Зүчийн улс]]ын [[Бат хаан|Бат хааны]] мэдэлд Казахын тал нутаг, харин [[Цагаадайн улс]]ын харьяанд Мавераннахр оржээ. 1391 онд [[Доголон Төмөр|Төмөр хаан]] ялагдсанаар Дундад Азид суусан цөөн ноёрхогч [[монгол үндэстэн|монгол]] бүрэн түрэгжив. === Казахын Хант Улс === Зүчийн улсын доор кипчак хэл соёл дэлгэрч [[казах үндэстэн]] бүрэлджээ. онд 1458 онд [[Абулхайр хан]], [[Жанибек хан|Жанибек]], [[Керей хан|Керей]] нар нэгдсэнээр [[Казахын Хант Улс]] (1465—1847) тогтов. 1635 оноос [[ойрад]] [[монголчууд|монгол]], [[Зүүнгар улс]]ынхан довтолсоор 1718 онд казахууд [[их жуз]] (өмнөд нутагт), [[дунд жуз]] (дорнод), [[бага жуз]] (өрнөд) болон гурав хэсэг болж ялгарчээ. 1730 оноос хойш [[Абулхайр хан (Бага жуз)|Абулхайр]], [[Аблай хан|Аблай]] зэрэг түүхэн хан тодорч байв. === Орос, Зөвлөлтийн үе === [[Оросын Хаант Улс|Орос Улс]] Казах орон руу худалдаачин, колоничлогч [[казак]] цэргийг явуулж байв. [[Урал гол|Урал голын]] эрэгт Яик шивээг 1613 онд босгосноос ахиулсаар 1731 казахын бага жузийг мэдэлдээ авсанаас хойш 1818 он гэхэд олон аймаг Оросын ивээлд орсон байлаа. 1846 онд казахын сүүлчийн [[Кенесары]] хан оростой байлдаад дийлээгүй. [[Орос үндэстэн|Оросууд]] [[Оренбург]], [[Алматы]] зэрэг олон суурин үүсгэжээ. Орост тэр үед казахуудыг «киргиз-кайсак» (хиргис казах), [[хиргис үндэстэн|хиргисийг]] «кара-киргиз» (хар хиргис) гэж нэрийдэж байлаа. Оросын иргэний дайны үед [[Алаш ордны улс|«Алаш орд»]] (1917 -1920) автономит улс түр тогтоод няцаагдсан. ЗХУ-ын доор 1920 онд «Хиргис» нэртэй үүссэн автономит улс 1925 онд «Казах» (''казах'') хэмээн нэрээ сольж, 1936 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн 15 улсын нэг [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казах Улс]] (ЗСБНХасУ) болсон нь 1991 он хүртэл оршин тогтнож байв. 1927 онд [[Алма-Ата]] нийслэл болсон. Бүх нийт бичиг үсэг мэддэг болж, 1940 оноос [[казах хэл]]ийг [[кирил үсэг|кирил]] үсгээр бичдэг болсон ба ЗХУ-ын нэгдмэл байдлын орчинд [[орос хэл]] казах хэлийг их даржээ. [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] зарлигаар улс төрийн эсэргүү гэгдэн польш, герман, чечень, солонгос гэх мэт олон ардыг Казахын тал руу цөлж байв. 1930-аад оноос хойш аж үйлдвэр бага зэрэг хөгжсөн. 1949 онд [[Семипалатинскийн цөмийн туршилтын талбай]] нээгдэж, 1955 онд [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконурын сансрын нислэгийн төв]] ашиглалтад орж [[Юрий Гагарин]] 1961 оны 4-р сарын 12-нд сансарт анх ниссэн байна. === Тусгаар Казахстан === Бүгд Найрамдах Казахстан Улс 1991 оны 12-р сарын 15-нд тусгаар тогтнолоо зарлан тунхаглаж, 1992 онд [[НҮБ]]-ын гишүүн [[бүрэн эрхт улс]] болжээ. 1989 оноос Зөвлөлт Казахын тэргүүн болсон [[Нурсултан Назарбаев]] үргэлжлүүлэн тусгаар Казахын ерөнхийлөгчөөр он удаан жил ажиллаж байгаад 2019 оны 3 сард ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа өөрийн саналаар шилжүүлсэн. 1998 онд улсын нийслэлийг [[Алматы|Алматаас]] Акмола руу шилжүүлэн [[Астана]] ([[Монгол хэл|монгол]]. нийслэл) хэмээн нэрийдсэн. Улмаар Н.Назарбаевыг ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас буусны дараа, 2019 оны 3 сард нийслэл хотоо [[Нурсултан]] гэж мөн нэрлэж байгаад 2023 оноос буцаад Астана гэх болсон. == Төр улс == === Төр засаг === [[Зураг:Nursultan_Nazarbayev_27092007.jpg|thumb|150px|[[Нурсултан Назарбаев]]]] Казах улс [[ардчилал|ардчилсан]] дэглэм, [[Ерөнхийлөгч]]ийн давуу эрх мэдэлтэй [[бүгд найрамдах улс|Бүгд найрамдах улсын]] засаглалтай юм. Төр улсын тэргүүн нь Ерөнхийлөгч байна. Тусгаар тогтносноосоо хойш ганцхан ерөнхийлөгчөөр удирдуулж ирсэн бөгөөд одоогоор ерөнхийлөгчөөр [[Касым-Жомарт Токаев]] сонгогдон ажиллаж байна. Ерөнхийлөгч гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн болох [[Ерөнхий сайд]]ыг томилпог байна. 1991 оноос 2019 хүртэл 9 хүн ээлжилсэн бөгөөд 2019 онд [[Аскар Мамин]] ерөнхий сайдаар томилогдсон. Хоёр танхимт [[Казах улсын хурал|Улсын хурал]] (᠌''Парламент'') хууль тогтоон баталдаг. Дээд танхим нь 47 гишүүнтэй ''Сенат'' (чуулган), доод танхим нь 107 суудалтай ''Мажилис'' (хурал) байна. Тус улсад нэг нам зонхилдог. 2012 оны ''Мажилисийн'' сонгуулийн дүн: * «Нур-Отан» (гэрэлт эх орон) ардчилсан нам — 83 суудал * «Ак жол» (цагаан зам) ардчилсан нам — 8 суудал * «Казах ардын коммунист (эв хамт) нам» — 7 суудал === Засаг захиргааны хуваарь === Казах улсын нутаг дэвсгэр их түвшинд 17, дунд шатанд 208, гуравдугаар шатанд 2740 нутаг болж хуваагддаг.<ref name="parlam">[http://www.parlam.kz/Information.aspx?doc=1&lan=ru-RU Географическое положение, природные условия]<blockquote>В республике 14 областей, 86 городов, в том числе 2 города республиканского подчинения (г. Астана, г. Алматы), 168 районов (8 районов в городах), 174 поселка</blockquote></ref> 17 их нутгаа «аймақ» (монгол «аймаг»-тай нэг гарлын боловч газар нутаг гэх утгатай) гэж бичдэг. Түүний 14 нь [[муж]] (''облыс''), 3 нь [[хот]] (улсын ач холбогдолтой хот) байна. Гурван хотоос [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконур сансрын нислэгийн төвийг]] 2050 он хүртэл [[ОХУ]] түрээсэлсэн.<ref>Город Байконур вместе с территорией одноимённого космодрома арендован РФ до 2050 года и, являясь городом федерального значения РФ, одновременно субъектом РФ не является. Система городского управления определяется статьей 5 Соглашения между [[РФ|Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 2005 г. (см. Байконур. Юрисдикция)</ref> Муж дотроо ''[[аудан]]'' (хошуу), [[хот|мужийн хот]] болж хуваагдах бол улсын хот дотроо [[Казахстаны дүүргүүд|дүүрэг]]т хуваагдана. {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !Зэрэг!!colspan=5|Засаг захиргааны нэгж <br><span style="color:gray;">(казах, оросоор)</span> — тоо !! Нутгийн тоо |- ! I | colspan=4 style="background:#FFDAB9;"| [[муж]]<br><span style="color:gray;">(облыс / область)</span> — 14 | style="background:#AFEEEE;"| [[хот|улсын ач холбогдолтой хот]] — 3 <br><span style="color:gray;">(республикалық маңызы бар қала /<br> город республиканского значения)</span> | style="text-align:right;"| 17 |- ! II | colspan=3 style="background:#FFEFD5;"|[[хошуу]] — 160<br><span style="color:gray;">(аудан / сельский район)</span> | rowspan=2 style="background:#F0FFF0;" | (мужийн) [[хот]] — 38<br><span style="color:gray;">(қала / город)</span> | rowspan=2 style="background:#E0FFFF;"| [[Казахстаны дүүргүүд|дүүрэг]] — 10<br><span style="color:gray;">( аудан / городский район)</span> | align=right | 208 |- ! III | style="background:#FFFACD;"| [[баг]] — 2453<br><span style="color:gray;">( ауыл округ / сельский округ)</span> | style="background:#F0FFF0;"| [[суурин]] — 241<br><span style="color:gray;">(кент / посёлок)</span> | style="background:#F0FFF0;" | (хошууны) [[хот]] — 46<br><span style="color:gray;">(қала / город)</span> | align=right | 2740 |- ! Нийлбэр | colspan=6 style="background:#F5F5F5;"| '''Гурван түвшний таваас долоон зүйлийн 2965 нутаг''' |} {| | {| class="wikitable sortable" |- style="background-color:#dddddd" ! Зургийн <br> дугаар ! Муж ! Нутгийн төв ! Талбай <br>(км²) ! Хүн ам <br> <small>(2009)</small> |- | 14|| [[Зураг:Almaty.JPG|20px]] [[Алматы муж|Алматы]] || [[Талдыкорган]] || align="right" | 224,000 || align="right" | 1,642,300 |- | 6 || [[Зураг:Coat of Arms of Aqmola Province.png|20px]] [[Акмола муж|Акмола]] || [[Көкшетау]] || align="right" | 146,000 || align="right" | 744,700 |- | 3 || [[Зураг:Aktobe seal.png|20px]] [[Актөбе муж|Актөбе]] || [[Актөбе]] || align="right" | 300,600 || align="right" | 707,900 |- | 2 || [[Зураг:Coats of arms of None.svg|20px]] [[Атырау муж|Атырау]] || [[Атырау]] || align="right" | 118,600 || align="right" | 496,000 |- | 8 || [[Зураг:Coats of arms of None.svg|20px]] [[Мангыстау]] || Актау || align="right" | 165,600 || align="right" | 416,500 |- | 5 || [[Зураг:North Kazakhstan province seal.png|20px]] [[Умар Казахстан]] || [[Петропавл]] || align="right" | 123,200 || align="right" | 651,100 |- | 11 || [[Зураг:Coats of arms of None.svg|20px]] [[Дорно Казахстан]] || [[Өскемен]] || align="right" | 283,300 || align="right" | 1,417,600 |- | 7 || [[Зураг:Coat of Arms of Pavlodar Province.png|20px]] [[Павлодар муж|Павлодар]] || [[Павлодар]] || align="right" | 124,800 || align="right" | 747,600 |- | 10 || [[Зураг:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|20px|Wappen]] [[Караганды муж|Караганды]] || [[Караганды]] || align="right" | 428,000 || align="right" | 1,344,200 |- | 4 || [[Зураг:Logo kostanay.jpg|20px]] [[Костанай муж|Костанай]] || [[Костанай]] || align="right" | 196,000 || align="right" | 891,800 |- | 9 || [[Зураг:Kyzylorda province seal.svg|20px]] [[Кызылорда муж|Кызылорда]] || [[Кызылорда]] || align="right" | 226,000 || align="right" | 636,900 |- | 13 || [[Зураг:Zhambyl province seal.png|20px]] [[Жамбыл муж|Жамбыл]] || [[Тараз]] || align="right" | 144,200 || align="right" | 1,025,000 |- | 12 || [[Зураг:Turkistan region seal.png|20px]] [[Өмнө Казахстан]] || [[Шымкент]] || align="right" | 117,300 || align="right" | 2,356,500 |- | 1 || [[Зураг:Coats of arms of None.svg|20px]] [[Өрнө Казахстан]] || [[Орал]] || align="right" | 151,300 || align="right" | 617,100 |} | valign="top" | {| class="wikitable sortable" |- style="background-color:#dddddd" ! Зургийн <br> дугаар ! Улсын хот ! Талбай <small>(км²)</small> ! Хүн ам <small>(2009)</small> |- | 17 || [[Зураг:Almaty_seal.png|20px]] [[Алматы]] || align="right" | 325 || align="right" | 1,351,521 |- | 15 || [[Зураг:Emblem of Astana (latin).svg|20px]] [[Астана|Нурсултан]] || align="right" | 720 || align="right" | 653,800 |- | 16 || [[Зураг:Coat of arms Baikonur.svg|15px]] [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконур]]|| align="right" | 57 || align="right" | 59,147 |} {{Imagemap Kasachstan1|Kazakhstan, administrative divisions - Nmbrs.svg|320px}} * Алматы → [[Алматы|Алимт]] * Актөбе → [[Актөбе|Агдов]] * Жамбыл → [[Жамбыл|Жамбал]] * Караганды → [[Харганат]] * Костанай → [[Костанай|Хостанай]] * Шымкент → [[Чимкент]] |} Нэг муж дунджаар 1.03 сая хүн, 194 мянган км² талбай хамардаг бол аудан хамгийн багадаа 10 мянган хүн, 1700 км² талбайтай гэнэ. Мужийн хотуудаас 650 мянган хүнтэй том, 5 мянган хүнтэй жижиг нь ч байх бөгөөд энгийн суурингийн дунд 59,425 оршин суугчтай том байх нь үнэхээр харилцан адилгүй. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Dmitry_Medvedev_in_South_Korea,_March_2012-15.jpeg|thumb|[[Барак Обама|Обама]], Назарбаев, [[Дмитрий Медведев|Медведев]]]] Казахстаны зэвсэгт хүчин хуурай замын, нисэх, агаарын довтолгооноос хамгаалах, тэнгисийн, хүндэт харуулын гэж салбарладаг. Цэргийн албан хаагчийн тоо 31,000. Батлан хамгаалахын зардал ДНБ-ын 1.1%. Зөвлөлт, Орост үйлдвэрлэсэн цэргийн зэвсэг, техниктэй. Жишээлбэл [[Т-72]] танк — 670 ширхэг, БТР-70 хуягт — 190, БМ-21 пуужин харвагч машин — 190, [[МиГ-29]] сөнөөгч онгоц — 39 байна. Тэнгисийн цэргийн боомт нь [[Актау]]. === Гадаад харилцаа === Казахстан улс хөршүүдтэйгээ найрсаг харилцаатай. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]], [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН,]] [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ШХАБ]], [[Евразийн эдийн засгийн нийгэмлэг|ЕАЭЗН]], [[Исламын хамтын ажиллагааны байгууллага|ИХАБ]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн юм. Дэлхийн 130 оронтой, түүнээс [[Монгол Улс]]тай 1992 оны 1-р сарын 22-нд дипломат харилцаа тогтоосон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.monembassykaz.gov.mn/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=12&Itemid=22&lang=mn |wayback=20150910063540 |text=Монгол, Казакстаны харилцааны тухай |archiv-bot=2023-10-06 09:24:38 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> Сансрын буудал бүхий [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконур]] хотыг [[Оросын Холбооны Улс]]ад түрээслүүлсэн. == Аж байдал == === Эдийн засаг === [[Зураг:%D0%9F%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F_%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0(3264-2448).jpg|thumb|200px|right|Көкшетаугийн тариан талбай]] [[Зураг:Petroleum_regions_-_Russia_map-fr.svg|thumb|200px|right|Газрын тос, шатдаг хийн ордууд Каспийн эргээр байдаг.]] 2014 онд [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээ 420 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]] байсан. Нэг хүнд 24000 $ ноогдоно. [[Дундад Ази]]д эдийн засгийн чадавхаар тэргүүлдэг. Жилийн өсөлтийн хувь — 8%. Мөнгөний нэгж — [[Казахстаны тенге|тенге]]. [[Газрын тос]], [[шатдаг хий]]н олборлолтоос их орлого олдог. Мөн [[нүүрс]], [[өнгөт төмөрлөг]], [[төмрийн хүдэр]], [[үр тариа]] экспортолдог. Банкны системийн хөгжил сайн. Банкны нийт хөрөнгийн хэмжээ 50 сая доллар байдгаараа [[Украин]]ы жишигт хүрсэн. Үнийн өсөлт тогтвортой 10%-аас бага. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:21.00 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад улс|Хятад]] (21.0%)" from:0 till:09.90 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Орос улс|Орос]] (9.9%)" from:0 till:09.30 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц]] (9.3%)" from:0 till:06.90 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (6.9%)" from:0 till:05.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Итали]] (5.0%)" from:0 till:47.90 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (47.9%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 86.93 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:31.60 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Орос улс|Орос]] (31.6%)" from:0 till:26.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад улс|Хятад]] (26.6%)" from:0 till:06.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (6.0%)" from:0 till:04.40 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Украин]] (4.4%)" from:0 till:31.40 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (31.4%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2012 он. 42.82 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Зам тээвэр === [[Зураг:Alfarabi3.jpg|thumb|200px|Алматын зам]] Казахстан 189,000 километр авто замтайгийн 108,100 км нь [[цардмал зам]]. Улсын хэмжээнд 3,264,400 тээврийн хэрэгсэл байна. [[Алматы|Алматаас]] эхтэй Узбек, Оросын хил хүрсэн таван чиглэлийн хурдны зам тавигдсан байдаг. [[Төмөр зам]]ын урт 15333 км бөгөөд [[Казахын төмөр зам ТӨХК]] ажилладаг. Бүх таван хөрштэйгээ төмөр замаар холбогдсон. [[Хятад улс]]тай [[Достык]] хилийн боомт, [[Зүүнгарын хаалга]]ар холбогдоно. Цариг сольдог. Алматы, Астана зэрэг хоёр хот [[метро]]той. Иргэний агаарын тээврийн [[Эйр Астана]] компани Алматын олон улсын нисэх буудал, Астанагийн олон улсын нисэх буудал, Атыраугийн нисэх буудлыг ашиглан дотоод, гадаадын нислэг үйлдэнэ. Улсын хэмжээнд 22 томоохон нисэх буудал бий. == Өв соёл == [[Зураг:L.N.Gumilyov_Eurasian_National_University.JPG|thumb|Үүсээд удаагүй ч нэр хүндтэй [[Евразийн улсын их сургууль]]]] === Боловсрол === Казахын насанд хүрэгчдийн 99.5% бичиг үсэгт тайлагдсан. Хүүхдүүд бага (1-4 анги), дунд (5-9 анги), бүрэн дунд (10, 11, 12) боловсрол эзэмшдэг. Дээд боловсрол бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлана. Томоохон их сургууль: * Аль-Фарабийн нэрэмжит [[Казахстан улсын их сургууль]] * [[Лев Гумилёв]]<nowiki/>ын нэрэмжит [[Евразийн улсын их сургууль]] * М. Ауэзовын нэрэмжит [[Өмнө Казахстаны улсын их сургууль]] * Е. Букетовын нэрэмжит [[Карагандын улсын их сургууль]] === Баяр ёслол === Баяр ёслолын өдрүүд: * [[1 сарын 1]] — Шинэ жил — ({{lang-kk|Жаңа жыл}}) * [[1 сарын 7]] — [Үнэн алдартны шашны] Христийн төрсөн өдөр — ({{lang-ru|Рождество Христово}}) * [[3 сарын 8]] — Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр — (''Халықаралық әйелдер күні'') * [[3 сарын 21]]-[[3 сарын 23|23]] — (шинэ жил) [[Наурыз|Наурызын баяр]] — (''Наурыз мейрамы'') * [[5 сарын 1]] — Казахын ард түмний эв нэгдлийн баяр — (Қазақстан халқының бірлігі мерекесі) * [[5 сарын 7]] — Эх орноо хамгаалагсдын өдөр — (''Отан Қорғаушы күні'') * [[5 сарын 9]] — Ялалтын өдөр — (''Жеңіс күні'') * [[7 сарын 6]] — Нийслэлийн өдөр — (''Астана күні'') * [[8 сарын 30]] — Казахстан улсын үндсэн хуулийн өдөр — (''Қазақстан Республикасының Конституциясы күні'') * 10 сарын нэгэн өдөр — [[Курбан айт]] — (''Құрбан айт'') * [[12 сарын 1]] — Анхны ерөнхийлөгчийн өдөр — (''Тұңғыш Президент күні'') * [[12 сарын 16]]-[[12 сарын 17|17]] — Тусгаар тогтнолын өдөр — (''Тәуелсіздік күні'') === Урлаг === [[Зураг:Horsemeat_platter.jpg|thumb|Адууны мах «[[казы]]»]] [[Казах үндэстэн|Казах үндэстний]] урлагт суурилдаг. [[Домбор]], [[кобыз]] хөгжмийн зэмсэг бий. [[Гэр]] урлал, нэхмэл эртнийх. Казах зохиолч, философич: [[Абай Кунанбаев]], Макатаев, Шакарим, Байтурсынов, [[Чокан Валиханов]], [[Олжас Сулейменов]], [[Мухтар Ауэзов]], [[Габит Мусрепов]] гэх мэт. Шакен Аймановын нэрэмжит «Казакфильм» (Казах кино) студи 1934 онд нээгдэж, олон кино бүтээсэн. [[Бешбармак]], [[казы]], [[куырдак]], [[плов]] зэрэг хоол уламжлан хийж иржээ. === Спорт === [[Зураг:%C3%96sterreich-Rundfahrt_2013_Wien_Siegerehrung_Team_Astana_02.jpg|thumb|Мэргэжлийн дугуйн "Астана" баг]] Байга, кыз куу, кокпар, [[казах бөх барилдаан]], тогыз кумалак, асык зэрэг уламжлалт тоглоом наадгай байна. Казахстан улсын баг 1994 оноос хойш өвөл, зуны олимпод орж эхэлсэн. 2015 оны байдлаар [[Зуны олимп]]оос нийт 52, үүнээс 16 алт, [[Өвлийн олимп]]оос нийт 7, үүнээс 1 алтан медаль хүртээд байна. [[Бокс]], [[бөх барилдаан]], [[хүндийн өргөлт]], [[хөнгөн атлетик]], [[гүйлтийн цана]]ар алтан медаль хүртэж байв. Дугуйчин [[Александр Винокуров]], цаначин [[Владимир Смирнов]] зэрэг алдартай тамирчид бий. Олон нийтийн дунд [[хөлбөмбөг]] хамгийн их дэлгэрсэн. [[Казахын хөлбөмбөгийн АШТ|Казахын хөлбөмбөгийн дээд лигт]] 12 баг тоглодог. [[Казахстан улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] дэлхийн чансааны 134-р байрыг эзэлж байна. [[Европын хөлбөмбөгийн холбоо]]ны тэмцээнд тоглодог болсон. == Зургийн цомог == {{Commonscat|Kazakhstan}} <gallery widths="180px" heights="140px"> File:buddainalmaty.JPG|"Тамгалы-Тас" бурхант хад File:buddatemple1.JPG|Буддын сүм (Алматы муж) Dzhuchi_khan_mausoleum.jpg|[[Зүчи]]йн бунхан Traditional_costume_for_Nowruz.JPG|Казахын Наурузын баярын үе |Дундад Азийн угсаатны бүтэц Файл:Map of Kazakhstan rus.jpg|Казахын мужууд {{ref-ru}} Файл:Казахстан.jpg|Зам тээврийн газрын зураг Файл:Map of Kazakhstan physic.jpg|Физик газар зүйн зураг </gallery> == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Лавлах, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20190810182052/http://en.government.kz/ Казахын засгийн газрын цахим талбар] * [https://web.archive.org/web/20080927012949/http://www.akorda.kz/www/www_akorda_kz.nsf/index?openform&lang=en Казахын ерөнхийлөгчийн цахим талбар] * [http://commons.wikimedia.hfut.cf/wiki/Atlas_of_Kazakhstan Казахын газрын зургийн цомог]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Ази}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Евразийн Эдийн засгийн холбоо}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} <!--Categories--> <!--Other languages--> [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Казахстан| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Төв Ази]] o2dfq4s53vsgmtr6w9vn0tif99nxvx9 10 12529 853595 758148 2026-04-16T23:01:50Z Enkhsaihan2005 64429 853595 wikitext text/x-wiki <div style="display:block; margin-top: 1em; padding-right: 2em">{{TOC top|align={{{align|}}}}}{{#ifeq:{{{top|yes}}}|yes| * [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}}} Эхнээс]}}{{#ifeq:{{{numerals|group}}}|group| * [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=0}} 0–9]}}{{#ifeq:{{{numerals|group}}}|separate| * [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=0}} 0] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=1}} 1] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=2}} 2] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=3}} 3] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=4}} 4] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=5}} 5] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=6}} 6] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=7}} 7] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=8}} 8] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=9}} 9]}}{{#ifeq:{{{uppercase|yes}}}|group| * [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=А}} А–Я]}}{{#ifeq:{{{uppercase|yes}}}|yes| * [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=А}} А] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Б}} Б] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Г}} Г] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Д}} Д] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Е}} Е] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Ё}} Ё] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Ж}} Ж] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=З}} З] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=И}} И] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Й}} Й] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=К}} К] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Л}} Л] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=М}} М] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Н}} Н] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=О}} О] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Ө}} Ө] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=П}} П] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Р}} Р] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=С}} С] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Т}} Т] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=У}} У] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Ү}} Ү] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Ф}} Ф] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Х}} Х] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Ц}} Ц] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Ч}} Ч] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Ш}} Ш] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Щ}} Щ] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Ы}} Ы] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Э}} Э] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Ю}} Ю] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Я}} Я]}}{{#ifeq:{{{lowercase|no}}}|group| * [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=a}} a–z]}}{{#ifeq:{{{lowercase|no}}}|yes| * [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=a}} a] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=b}} b] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=c}} c] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=d}} d] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=e}} e] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=f}} f] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=g}} g] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=h}} h] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=i}} i] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=j}} j] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=k}} k] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=l}} l] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=m}} m] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=n}} n] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=o}} o] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=p}} p] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=q}} q] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=r}} r] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=s}} s] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=t}} t] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=u}} u] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=v}} v] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=w}} w] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=x}} x] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=y}} y] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=z}} z]}} {{TOC bottom}}</div><!-- --><includeonly><!-- -->{{Category other<!-- -->|{{Category TOC/tracking<!-- -->|pagecount={{{pagecount|{{PAGESINCATEGORY:{{#invoke:HTMLDecode | HTMLDecode | text={{PAGENAME}} }}|R}}}}}<!-- -->|CatAutoTOC={{lc:{{{CatAutoTOC|}}}}}<!-- -->|align={{{align|}}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- --></includeonly><!-- --><noinclude><!-- -->{{documentation}}<!-- --></noinclude> f9hzqsxee31vfetm0tx6q5rjo0gqvdv 10 17833 853597 792765 2026-04-16T23:04:03Z Enkhsaihan2005 64429 853597 wikitext text/x-wiki <onlyinclude><div class="sisterproject" style="margin:0.1em 0 0 0;">[[File:Commons-logo.svg|x16px|alt=|link=|Commons]]&nbsp;'''<span class="plainlinks">[{{fullurl:Commons:Category:{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{#property:P373}}}}}} Commons: {{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{PAGENAME}}}}}}]</span>'''{{#switch:{{{3|}}} |X|x= |S|s=&nbsp;– Викимедиа зургийн сан |= &nbsp;– Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан |#default= &nbsp;– {{{3}}} }}</div></onlyinclude><noinclude> {{Documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> 30wtjb4w2z63ara6jf3b0kd47jta4zy 14 18554 853626 534798 2026-04-17T08:25:04Z Enkhsaihan2005 64429 853626 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} {{Filmyr}} [[Ангилал:2010-аад оны кино|#2010]] 5hy6lxvii1x5lan27uwefn2l2nbjb7t 10 18555 853604 534842 2026-04-17T07:08:39Z Enkhsaihan2005 64429 853604 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{all included|{{Title year}} films|{{Title year}} films}} {{Works year header|WorkType=Films|ParentType=works|portal=Film}} {{Category explanation|'''[[Film]]s''' originally released in the year '''[[{{Title year}}]]'''}} {{Category more if exists|{{Title year}} in film}} {{Category see also if exists|Films set in {{Title year}}}} {{#ifexpr: {{Title year}} < {{CURRENTYEAR}} - 95 | These films are considered [[public domain]] in the [[United States]] and possibly elsewhere}} [[Category:{{Title year}} in film| Film]] {{#ifexpr: {{Title year}} > {{CURRENTYEAR}} | [[Category:Upcoming films]] }} </includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 09js3mm4e2vhbdpomhd902fl20fkkfg 853609 853604 2026-04-17T07:12:04Z Enkhsaihan2005 64429 853609 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Works year header|WorkType=Films|ParentType=works}} {{Category explanation|'''[[Film]]s''' originally released in the year '''[[{{Title year}}]]'''}} {{Category more if exists|{{Title year}} in film}} {{Category see also if exists|Films set in {{Title year}}}} {{#ifexpr: {{Title year}} < {{CURRENTYEAR}} - 95 | These films are considered [[public domain]] in the [[United States]] and possibly elsewhere}} [[Category:{{Title year}} in film| Film]] {{#ifexpr: {{Title year}} > {{CURRENTYEAR}} | [[Category:Upcoming films]] }} </includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 5kj21qk4t0bou6citfnt3wmikcwvx4b 853615 853609 2026-04-17T08:11:34Z Enkhsaihan2005 64429 853615 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Category explanation|'''[[{{Title year}}]]''' онд анх гарсан '''[[Кино]]нд''' зориулагдсан}} {{Category more if exists|{{Title year}} in film}} {{Category see also if exists|Films set in {{Title year}}}} {{#ifexpr: {{Title year}} < {{CURRENTYEAR}} - 95 | These films are considered [[public domain]] in the [[United States]] and possibly elsewhere}} [[Category:{{Title year}} in film| Film]] {{#ifexpr: {{Title year}} > {{CURRENTYEAR}} | [[Category:Upcoming films]] }} </includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 8wrdybwyy66sd825s2brzx6om7q6o93 853616 853615 2026-04-17T08:16:43Z Enkhsaihan2005 64429 853616 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Works year header|WorkType=Films}} {{Category explanation|'''[[{{Title year}}]]''' онд анх гарсан '''[[Кино]]нд''' зориулагдсан}} {{Category more if exists|{{Title year}} in film}} {{Category see also if exists|Films set in {{Title year}}}} {{#ifexpr: {{Title year}} < {{CURRENTYEAR}} - 95 | These films are considered [[public domain]] in the [[United States]] and possibly elsewhere}} [[Category:{{Title year}} in film| Film]] {{#ifexpr: {{Title year}} > {{CURRENTYEAR}} | [[Category:Upcoming films]] }} </includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> njsraf55yv2f089t8wk5rpbr87b3e2g 853625 853616 2026-04-17T08:24:18Z Enkhsaihan2005 64429 853625 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Works year header|WorkType=Films}} {{Category explanation|'''[[{{Title year}}]]''' онд анх гарсан '''[[Кино]]нд''' зориулагдсан}} {{#ifexpr: {{Title year}} < {{CURRENTYEAR}} - 95 | These films are considered [[public domain]] in the [[United States]] and possibly elsewhere}} [[Category:{{Title year}} in film| Film]] {{#ifexpr: {{Title year}} > {{CURRENTYEAR}} | [[Category:Upcoming films]] }} </includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> gesvh3tr4nz6figtxk7prsexejtze7t 853627 853625 2026-04-17T08:25:43Z Enkhsaihan2005 64429 853627 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Works year header|WorkType=Films}} {{Category explanation|'''[[{{Title year}}]]''' онд анх гарсан '''[[Кино]]нд''' зориулагдсан}} {{#ifexpr: {{Title year}} < {{CURRENTYEAR}} - 95 | These films are considered [[public domain]] in the [[United States]] and possibly elsewhere}} {{#ifexpr: {{Title year}} > {{CURRENTYEAR}} | [[Category:Upcoming films]] }} </includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> j19o2katsyit85py2qxb4n0787gsuxp 10 19051 853605 442085 2026-04-17T07:11:02Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:WorksYearHeader]] to [[Загвар:Works year header]] 442085 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{WorksYearHeader helper|WorkType={{lcfirst:{{{WorkType}}}}}|tens={{{tens}}}|year={{{tens}}}{{{ones}}}|ParentType={{{ParentType}}}}}</includeonly><noinclude> <br style="clear:both;"/> ---- This template is used to implement templates that are subcategories of [[:Category:Works by year]], such as {{Tl|Playyr}}, {{Tl|Filmyr}}, or {{Tl|Songyr}}. See [[template:WorksYearHeader helper]] for details. [[Ангилал:Works-by-year templates]] <!---Interwikis---> </noinclude> 2ndm5mwxv4nb1iwcawgpskmg838n6xp 853607 853605 2026-04-17T07:11:19Z Enkhsaihan2005 64429 853607 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Works year header/helper|WorkType={{lcfirst:{{{WorkType|works}}}}}|ParentType={{{ParentType}}}|year={{Title year}}|portal={{{portal|}}}|portal2={{{portal2|}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> smukq9jlp7jonjpcnkht9d0nld9ueya 0 19157 853562 839652 2026-04-16T12:13:27Z Cicihwahyuni6 84487 853562 wikitext text/x-wiki {{Short description|American multinational technology company}} {{Инфобокс компани | name = Google LLC | logo = {{dark mode switch|[[File:Transparent google logo 2015.png|frameless|upright=1.1|class=logo-nobg|White logo used in dark color scheme]]|[[File:Google 2015 logo.svg|frameless|upright=1.1|class=logo-nobg|Each letter of "Google" is colored (from left to right) in blue, red, yellow, blue, green, and red.]]|logo}} | logo_caption = 2015 оноос ашиглагдаж буй лого | image = Googleplex HQ (cropped).jpg | image_upright = 1.1 | image_caption = Google-ийн төв байр, [[Googleplex]] | former_name = Google Inc. (1998–2017) | type = [[Охин компани]] | traded_as = {{Ubl|{{NASDAQ was|GOOGL}}|{{NASDAQ was|GOOG}}}} | industry = {{Unbulleted list | [[Интернет]] | [[Үүлэн тооцоолол]] | [[Програм хангамж]] | [[Компьютерын техник хангамж]] | [[Хиймэл оюун]] | [[Зар сурталчилгаа]] }} | founded = {{Start date and age|1998|09|04}}{{efn|Google нь 1998 оны 9 сарын 4-нд байгуулагдсан; гэсэн хэдий ч 2002 оноос хойш тус компани ойгоо 9 сарын янз бүрийн өдрүүдэд, ихэвчлэн 9 сарын 27-нд тэмдэглэсэн.<ref>{{Cite magazine |last=Фицпатрик |first=Алекс |date=2014-09-04 |title=Google Used to Be the Company That Did 'Nothing But Search' |url=https://time.com/3250807/google-anniversary/ |magazine=[[Time (сэтгүүл)|Time]] |access-date=2025-11-19 |archive-date=2019-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016175103/https://time.com/3250807/google-anniversary/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-09-27 |title=When is Google's birthday – and why are people confused? |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2019/09/27/when-is-googles-21st-birthday-doodle/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/2019/09/27/when-is-googles-21st-birthday-doodle/ |archive-date=2022-01-10 |url-access=subscription |url-status=live |work=[[The Daily Telegraph]]}}{{cbignore}}</ref><ref>{{Cite web |last=Гриффин |first=Эндрю |date=2019-09-27 |title=Google birthday: The one big problem with the company's celebratory doodle |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/google-birthday-surprise-spinner-date-problem-start-company-a7968951.html |website=[[The Independent]] |access-date=2025-11-19 |archive-date=2021-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112103548/https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/google-birthday-surprise-spinner-date-problem-start-company-a7968951.html |url-status=live}}</ref> Ойтой зэрэгцэн индексийн хэмжээний чухал үйл явдлуудыг хамтад нь тэмдэглэх зорилгоор огнооны өөрчлөлт хийгдсэн гэж мэдээлсэн.<ref>{{Cite web |last=Рэй |first=Ричард |date=2008-09-05 |title=Happy birthday Google |url=https://www.theguardian.com/business/2008/sep/05/google.mediabusiness |website=[[The Guardian]] |access-date=2025-11-19 |archive-date=2021-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112103550/https://www.theguardian.com/business/2008/sep/05/google.mediabusiness |url-status=live}}</ref>}} [[Менло Парк, Калифорни|Менло Парк]], [[Калифорни]], АНУ | founders = {{Unbulleted list | [[Ларри Пэйж]] | [[Сергей Брин]] }} | hq_location = [[Googleplex]] | hq_location_city = [[Маунтин-Вью, Калифорни]] | hq_location_country = АНУ | area_served = Дэлхий даяар | key_people = {{Ubl | [[Сундар Пичаи]] ([[Гүйцэтгэх захирал|CEO]]) | [[Рут Порат]] (Ерөнхийлөгч болон [[Хөрөнгө оруулалтын ахлах захирал|CIO]]) | [[Анат Ашкенази]] ([[Санхүүгийн захирал|CFO]]) | [[Томас Куриан]] ([[Google Cloud Platform|Google Cloud]]-ийн [[CEO]]) }} | products = {{Ubl | [[Google Search]] | [[Андройд (үйлдлийн систем)|Android]] | [[Google Nest|Nest]] | [[Google Pixel|Pixel]] | [[Google Workspace|Workspace]] | [[Fitbit]] | [[Waze]] | [[YouTube]] | [[Gemini]] | [[Google бүтээгдэхүүний жагсаалт|Бүрэн жагсаалт]] }} | parent = [[Alphabet Inc.]] | subsid = {{Ubl | [[Adscape]] | [[Cameyo]] | [[Charleston Road Registry]] | [[Endoxon]] | [[FeedBurner]] | [[ImageAmerica]] | [[Kaltix]] | [[Google Nest|Nest Labs]] | [[reCAPTCHA]] | [[X Development]] | [[YouTube]] | [[ZipDash]] }} | website = {{URL|https://about.google/}} | footnotes = <ref>{{Cite web |date=2015-01-16 |title=Company – Google |url=https://www.google.com/intl/en/about/company/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150116073513/https://www.google.com/intl/en/about/company/ |archive-date=2015-01-16 |access-date=2025-11-19}}</ref><ref>{{Cite web |last=Клабөрн |first=Томас |date=2008-09-24 |title=Google Founded By Sergey Brin, Larry Page... And Hubert Chang?!? |url=https://www.informationweek.com/applications/google-founded-by-sergey-brin-larry-page-and-hubert-chang!/d/d-id/1072309 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628231125/http://www.informationweek.com/news/internet/google/210603678 |archive-date=2011-06-28 |access-date=2025-11-19 |website=[[InformationWeek]] |publisher=[[UBM plc]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Locations – Google Jobs |url=https://www.google.com/about/jobs/locations/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930200600/http://www.google.com/about/jobs/locations/ |archive-date=2013-09-30 |access-date=2025-11-19}}</ref><ref name="Wakabayashi2019" /> }} '''Google Inc.''' буюу '''Гүүгл''' нь [[cloud computing]], [[интернэт хайлт]], зар сурталчилгааны технологийг хөгжүүлдэг, дэлхий даяар цар хүрээтэй хувьцаат компани юм. Google нь Интернэтэд тулгуурласан хэд хэдэн үйлчилгээ, бүтээгдэхүүнийг хост хийж хөгжүүлдэг бөгөөд [[AdWords]] үйлчилгээ дээр тулгуурласан зар сурталчилгаагаараа ихэнх орлогоо олдог.<ref name="financialtables" /><ref>{{cite news |title=Online Ads Give Google Huge Gain in Profit |author=David A. Vise |url=David A. Vise |newspaper=The Washington Post |date=October 21, 2005 |accessdate=February 14, 2010}}</ref> Тус компанийг [[Стэнфордын Их Сургууль|Станфордын Их Сургуульд]] докторын зэрэг хамгаалж байх үедээ [[Ларри Пэйж]], [[Сергей Брин]] (Google-н залуус буюу Google Guys гэдэг) нар байгуулжээ<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1158956,00.html|title=Meet the Google Guys|last=Ignatius|first=Adi|date=February 12, 2006|work=Time Magazine|publisher=Time Inc.|accessdate=March 27, 2010|location=San Francisco, CA|archive-date=Наймдугаар сар 23, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823131911/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1158956,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=4835250n&tag=mncol;lst;1|title=The Google Guys|date=March 12, 2009|newspaper=CBS News.com|publisher=CBS Interactive|accessdate=March 27, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://gizmodo.com/5464532/google-wants-to-add-store-interiors-to-maps|title=Google Wants to Add Store Interiors to Maps|last=Barrett|first=Brian|date=February 4, 2010|publisher=Gizmodo|accessdate=March 27, 2010|archive-date=Гуравдугаар сар 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317221454/http://gizmodo.com/5464532/google-wants-to-add-store-interiors-to-maps|url-status=dead}}</ref>. 1998 оны 9 сарын 4-нд хувийн компани болж байгуулагдсан бөгөөд 2004 оны 8 сарын 19-нд IPO-гаа хийжээ. Google компаний зорилго нь "дэлхийн бүхий л мэдээллийг дэлхий даяар хандагдах болох, хэрэгтэй байдалд эмхлэн байгуулах" бөгөөд<ref name="corporate">{{cite web |url=http://www.google.com/corporate/ |title=Google Corporate Information |publisher=Google, Inc. |accessdate=February 14, 2010}}</ref> албан бус уриа нь Google-н инженер Пол Бакхэйтийн гаргасан ''Хорон санаатай байж болохгүй'' ({{lang-en|Don't be evil}}) юм.<ref>{{cite web |url=http://investor.google.com/conduct.html |title=Google Code of Conduct |date=April 8, 2009 |publisher=Google, Inc. |accessdate=February 14, 2010 |accessdate=July 5, 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogoscoped.com/archive/2007-07-16-n55.html 16, 2007-n55.html |title=Paul Buchheit on Gmail, AdSense and More |first=Philip|last=Lenssen |date=July 16, 2007 |publisher=Google Blogscoped |accessdate=February 14, 2010}}</ref> 2006 онд тус компани нь Mountain View, [[Калифорни]] дахь одоогийн төв байр "Googleplex"-даа нүүн оржээ.<ref>{{Cite journal|last=Brin|first=Sergey|author-link=Sergey Brin|last2=Page|first2=Lawrence|author-link2=Larry Page|year=1998|title=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine|url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|journal=Computer Networks and ISDN Systems|volume=30|issue=1–7|pages=107–117|citeseerx=10.1.1.115.5930|doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X}}</ref><ref>{{cite journal |last=Barroso |first=L.A. |last2=Dean |first2=J. |last3=Holzle |first3=U. |date=April 29, 2003 |title=Web search for a planet: the google cluster architecture |journal=IEEE Micro |volume=23 |issue=2 |pages=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |quote=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs.|url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a}}</ref> [[Сундар Пичай]] ерөнхий захирал. Google нь дэлхий даяар байрлах өгөгдлийн төвүүддээ сая гаруй сервер ажиллуулдаг бөгөөд<ref>{{cite web |url=http://www.pandia.com/sew/481-gartner.html |title=Pandia Search Engine News&nbsp;— Google: one million servers and counting |date=July 2, 2007 |publisher=Pandia Search Engine News |accessdate=February 14, 2010}}</ref> өдөр бүр тэрбум гаруй хайлт,<ref>{{cite news |url=http://politicalticker.blogs.cnn.com/2009/12/18/google-unveils-top-political-searches-of-2009/ |title=CNN Politics&nbsp;— Political Ticker... Google unveils top political searches of 2009 |first=Eric |last=Kuhn |date=December 18, 2009 |publisher=CNN |accessdate=February 14, 2010 |archive-date=Аравдугаар сар 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012045324/http://politicalticker.blogs.cnn.com/2009/12/18/google-unveils-top-political-searches-of-2009/ |url-status=dead}}</ref> хэрэглэгчдийн бүтээсэн хорин петабайт мэдээлэл боловсруулдаг.<ref>{{cite web|url=http://googleblog.blogspot.com/2008/11/sorting-1pb-with-mapreduce.html|title=Sorting 1PB with MapReduce|last=Czajkowski|first=Grzegorz|date=November 21, 2008|work=Official Google Blog|publisher=Google, Inc.|accessdate=February 16, 2010|accessdate=July 5, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.niallkennedy.com/blog/2008/01/google-mapreduce-stats.html|title=Google processes over 20 petabytes of data per day|last=Kennedy|first=Niall|date=January 8, 2008|work=Niall Kennedy's Weblog|publisher=Niall Kennedy|accessdate=July 5, 2010|archive-date=Есдүгээр сар 28, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928091137/http://www.niallkennedy.com/blog/2008/01/google-mapreduce-stats.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2008/01/09/google-processing-20000-terabytes-a-day-and-growing/|title=Google Processing 20,000 Terabytes A Day, And Growing|last=Schonfeld|first=Erick|date=January 9, 2008|work=TechCrunch|publisher=TechCrunch|accessdate=February 16, 2010}}</ref> Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа хойш маш хурдацтай өссөний үр дүнд тус компани нь хайлт хийх салбараасаа гадуур хэд хэдэн бүтээгдэхүүн, худалдан авалт, хамтын ажиллагааны гэрээ хийжээ. [[И-мэйл]]ийн [[Gmail]] програм, [[сошат сүлжээ]]ний Orkut, Google Buzz зэрэг интернэтэд байрлах програмуудтай. Онлайнаас гадна [[Google Chrome]] [[вэб хөтөч]], зураг янзалж, засварладаг [[Picasa]], [[мессенжер]]ийн [[Google talk]] гэх зэрэг компьютер дээр байрлуулдаг програмуудыг ч гаргажээ. Мөн [[Андройд]] [[гар утас]]ны [[үйлдлийн систем]]ийн хөгжүүлэлтийг тэргүүлэн гүйцэтгэдэг бөгөөд энэхүү OS нь Nexus One, Motorola Droid зэрэг маш олон гар утас дээр суурилдагдсан байдаг. Google-г Alexa Internet хамгийн их зочинтой вэбсайт хэмээн тэмдэглэжээ.<ref>{{cite web |title=Alexa Traffic Rank for Google (three month average) |publisher=[[Alexa Internet]] |url=http://www.alexa.com/siteinfo/google.com |accessdate=September 6, 2009 |archive-date=Арван хоёрдугаар сар 26, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226074120/http://www.alexa.com/siteinfo/google.com |url-status=dead}}</ref> Google-г Fortune сэтгүүл дөрөв дахь сайн ажлын байр,<ref name="best_company">{{cite news |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/bestcompanies/2010/full_list/ |title=100 Best Companies to Work For 2010 |work=Fortune Maganize |date=February 8, 2010 |publisher=CNN |accessdate=February 14, 2010}}</ref>, BrandZ дэлхийн хамгийн хүчтэй брэнд хэмээн онцолжээ.<ref>{{cite web |url=http://c1547732.cdn.cloudfiles.rackspacecloud.com/BrandZ_Top100_2010.pdf |title=Top 100 Most Powerful Brands of 2009 |year=2008 |publisher=BrandZ |page=9 |format=PDF |accessdate=February 14, 2010 |archive-date=Нэгдүгээр сар 18, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118155809/http://c1547732.cdn.cloudfiles.rackspacecloud.com/BrandZ_Top100_2010.pdf |url-status=dead}}</ref> Google-н үйлчилгээнүүд зах зээлд тэргүүлэх байр суурь олсоноор түүнийг [[хувийн мэдээлэл]], [[зохиогчийн эрх]], [[Цагдан хяналт|цензур]] гэх зэргийн асуудлуудад шүүмжлэх болов.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6740075.stm | work=BBC News | title=Google ranked 'worst' on privacy | date=June 11, 2007 | accessdate=April 30, 2010}}</ref><ref name=gatekeepers>{{cite news |first= Jeffrey|last= Rosen|authorlink= |coauthors= |title=Google’s Gatekeepers |url=http://www.nytimes.com/2008/11/30/magazine/30google-t.html?_r=1&partner=rss&emc=rss&pagewanted=all |quote= |work=[[New York Times]] |year=2008 |accessdate=December 1, 2008 | date=November 30, 2008 | accessdate=July 5, 2010}}</ref> == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Гүүгл| ]] [[Ангилал:Alphabet Inc.]] [[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Интернэтийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:OGC гишүүн]] [[Ангилал:1998 онд байгуулагдсан]] gbbwoxb2ok08phpehszfeh3juvzd2q7 10 20383 853628 760977 2026-04-17T08:27:50Z Enkhsaihan2005 64429 853628 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Category explanation|albums originally released in the year {{Title year}}}} {{See also|'''[[{{Title year}} in music]]'''}} {{WorksYearHeader|WorkType=Albums}} <!-- --></includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<!-- --><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> ggf72zejp6cpsq6f1rejfun9py3y2k4 853629 853628 2026-04-17T08:28:33Z Enkhsaihan2005 64429 853629 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Category explanation|анх {{Title year}} онд гарсан цомогт зориулагдсан}} {{WorksYearHeader|WorkType=Albums}} <!-- --></includeonly><!-- # Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded -->{{Automatic category TOC}}<!-- --><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 360lks8tzc99zpl6bk623nn18q5y12m 10 20384 853610 534982 2026-04-17T07:13:00Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:Works year header/helper]] руу чиглүүлэгдлээ 853610 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Works year header/helper]] it6ysfu89tgg5rjlx5pv2nutyn0e8me 10 20708 853633 516201 2026-04-17T08:54:55Z Enkhsaihan2005 64429 853633 wikitext text/x-wiki <table class="multicol" style="{{#switch:{{{align|}}} |left|right=float:{{{align}}} |center=margin:0.5em auto }};border-spacing:0;background:{{{background|{{{bgcol|transparent}}}}}};{{#if:{{{text-align|}}}|text-align:{{{text-align}}};}}{{{style|}}}" role="presentation"> <tr style="vertical-align:top;"> <td style="width:{{{col1width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}};{{{colstyle|}}};{{{col1style}}};">{{#ifeq:{{{col1width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}}|15.0em|}} {{{col1}}}</td> {{#if:{{{col2<includeonly>|</includeonly>}}} | <td style="width:{{{gapbetween|{{{gap|1.25em}}}}}};"></td> <td style="width:{{{col2width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}};{{{colstyle|}}};{{{col2style}}};">{{#ifeq:{{{col2width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}}|15.0em|}} {{{col2}}}</td> }}{{#if:{{{col3<includeonly>|</includeonly>}}} | <td style="width:{{{gapbetween|{{{gap|1.25em}}}}}};"></td> <td style="width:{{{col3width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}};{{{colstyle|}}};{{{col3style}}};">{{#ifeq:{{{col3width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}}|15.0em|}} {{{col3}}}</td> }}{{#if:{{{col4<includeonly>|</includeonly>}}} | <td style="width:{{{gapbetween|{{{gap|1.25em}}}}}};"></td> <td style="width:{{{col4width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}};{{{colstyle|}}};{{{col4style}}};">{{#ifeq:{{{col4width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}}|15.0em|[}} {{{col4}}}</td> }}{{#if:{{{col5<includeonly>|</includeonly>}}} | <td style="width:{{{gapbetween|{{{gap|1.25em}}}}}};"></td> <td style="width:{{{col5width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}};{{{colstyle|}}};{{{col5style}}};">{{#ifeq:{{{col5width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}}|15.0em|]}} {{{col5}}}</td> }}{{#if:{{{col6<includeonly>|</includeonly>}}} | <td style="width:{{{gapbetween|{{{gap|1.25em}}}}}};"></td> <td style="width:{{{col6width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}};{{{colstyle|}}};{{{col6style}}};">{{#ifeq:{{{col6width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}}|15.0em|}} {{{col6}}}</td> }}{{#if:{{{col7<includeonly>|</includeonly>}}} | <td style="width:{{{gapbetween|{{{gap|1.25em}}}}}};"></td> <td style="width:{{{col7width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}};{{{colstyle|}}};{{{col7style}}};">{{#ifeq:{{{col7width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}}|15.0em|}} {{{col7}}}</td> }}{{#if:{{{col8<includeonly>|</includeonly>}}} | <td style="width:{{{gapbetween|{{{gap|1.25em}}}}}};"></td> <td style="width:{{{col8width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}};{{{colstyle|}}};{{{col8style}}};">{{#ifeq:{{{col8width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}}|15.0em|}} {{{col8}}}</td> }}{{#if:{{{col9<includeonly>|</includeonly>}}} | <td style="width:{{{gapbetween|{{{gap|1.25em}}}}}};"></td> <td style="width:{{{col9width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}};{{{colstyle|}}};{{{col9style}}};">{{#ifeq:{{{col9width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}}|15.0em|}} {{{col9}}}</td> }}{{#if:{{{col10<includeonly>|</includeonly>}}} | <td style="width:{{{gapbetween|{{{gap|1.25em}}}}}};"></td> <td style="width:{{{col10width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}};{{{colstyle|}}};{{{col10style}}};">{{#ifeq:{{{col10width|{{{colwidth|{{{width|15.0em}}}}}}}}}|15.0em|}} {{{col10}}}</td> }} </tr></table><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> s42mvz3e8ijpqkv0qskxf3so600h399 10 20823 853643 565342 2026-04-17T09:27:23Z Enkhsaihan2005 64429 853643 wikitext text/x-wiki {{#if: {{{1<includeonly>|</includeonly>}}} {{{id|}}} {{#property:P536}} | [https://www.atptour.com/en/players/-/{{#if: {{{1|{{{id<includeonly>|</includeonly>}}}}}} | {{{1|{{{id}}}}}} | {{First word|1={{#property:P536}}|sep=,}} }}/overview {{#if: {{{2|{{{name<includeonly>|</includeonly>}}}}}} | {{{2|{{{name}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }}] [[Мэргэжлийн Теннисчдийн Холбоо]]<includeonly>{{Edit at Wikidata|pid=P536|{{{1|{{{id|}}}}}}}}</includeonly>{{#if: {{#invoke:String|match|{{PAGENAME}}| career statistics$|ignore_errors=true}} {{#invoke:String|match|{{PAGENAME}}| tennis season$|ignore_errors=true}} {{#invoke:String|match|{{PAGENAME}}| history$|ignore_errors=true}} || {{Wikidata check|property=P536|value={{{1|{{{id|}}}}}}|category=ATP template with ID|namespaces=0|nocatsame=1|ignorecase=1}} }} | <span class="error">&#123;&#123;[[Template:ATP|ATP]]&#125;&#125; template missing ID and not present in Wikidata.</span>{{preview warning|1=To find the ID (four character code in URL), see the [https://www.atptour.com/en/players ATP player search page] or try this [https://www.google.com/search?udm=14&q={{urlencode:{{Remove accents|1={{PAGENAMEBASE}}}}}}+site%3Awww.atptour.com%2Fen%2Fplayers%2F Google search].}}{{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|0|[[Category:ATP template missing ID and not in Wikidata]]}} }}<noinclude> {{Documentation}}<!-- Please add categories to the /doc subpage & add interwikis to Wikidata. --> </noinclude> pfhs2xia3bfaph3wu52ju1kg9a1wmqh 0 34068 853653 799867 2026-04-17T11:22:43Z 唐吉訶德的侍從 5036 853653 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь}} {{Инфобокс суурин | name = Дөрвөд хошуу | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|四子王旗}} · {{lang|mn|{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}}}}} | other_name = Сизиван | postal_code = | postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] | settlement_type = [[Өвөр Монголын хошуу|Хошуу]] | image_skyline = The main square of Wulanhua Town in Inner Mongolia, China.jpg | imagesize = | image_caption = | image_map = ChinaUlanqabSiziwangqi.png | map_caption = Улаанцав дахь Дөрвөд хошуу | image_map1 = Location of Ulaan Chab Prefecture within Inner Mongolia (China).svg | map_caption1 = Өвөр Монгол дахь Улаанцав |pushpin_map = Хятад Өвөр Монгол#Хятад |pushpin_label = Дөрвөд |pushpin_label_position = left |pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь байршил |pushpin_mapsize = | coordinates = {{coord|41|31|59|N|111|42|24|E|format=dms|type:adm3rd_region:CN-15_source:Gaode|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] | subdivision_type2 = [[Аймгийн энтэй хот]] | subdivision_name2 = [[Улаанцав]] | seat_type = Хошууны төв | seat = [[Улаанухаа, Дөрвөд хошуу|Улаанухаа балгас]] | area_code = | area_land_km2 = | area_total_km2 = 25513 | area_water_km2 = | population = | population_as_of = 2020 | population_density_km2 = auto | population_total = 129,372 | population_footnotes = <ref>[http://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/ Inner Mongolia: Prefectures, Cities, Districts and Counties]</ref> | leader_name = | leader_title = | elevation_ft = | elevation_m = | elevation_max_m = | elevation_min_m = | timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +8 | website = {{URL|https://www.szwq.gov.cn/}} | official_name = }} {{Инфобокс Хятад хэл | mong={{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}} | mon=Дөрвөд хошуу | monr=Dörbed qosiɣu |c=四子王旗|p=Sìzǐwáng Qí }} '''Дөрвөд хошуу''' ({{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}} Dörbed qosiɣu, [[Хятад хэл|хятадаар]] 四子王旗) хуучнаар '''Дөрвөн хүүхдийн хошуу''' ([[Монгол бичиг|монгол]]:{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠭᠡᠦᠭᠡᠦᠨ<br>ᠤᠨ ᠬᠤᠱᠢᠭᠤ}}) нь [[Хятад]] улсын [[Өвөр Монгол]] орны [[Улаанцав]] хотын харъяат [[хошуу]]. Өөрөөр хэлбэл Хятад үндэстэн гол болсон улсад, Монгол үндэстний өөртөө засах орон, аймаг дахь Монгол үндэстний уламжлалт газар нутаг юм. == Түүхийн тойм == Энэ хошууны үүсэл нь 16-р зууны сүүлээр [[Хөлөнбуйр|Хөлөнбуйрт]] нутаглаж байсан [[Хавт Хасар|Хавт Хасарын]] 14 дэхь үеийн ач [[Ар хорчин|Ар Хорчины]] Багун ноёны отгон хөвгүүн Ноёндой ноён албат ардаа авч баруун зүг нүүж, одоогийн [[Далан Хар уул|Далан хар уулын]] араар байх газарт шилжин нутаглажээ. Ноёндой ноён албат ард, нутгаа Сэнгэ мэргэн хошууч, Соном дархан тайж, Омбо бөх тайж, Иржам мэргэн тайж гэх дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөнд тэр дөрөв нь хамтран хошуугаа захирдаг байснаас үүдэж "Дөрвөн хүүхдийн хошуу" гэдэг нэр үүссэн. 1636 онд [[Чин улс|Чин гүрэнд]] дагаж орсонд Омбо бөх тайжид "дархан зоригт" цол шагнаж, 1649 онд Омбо тайжийн цэргийн гавьяаг харгалзан үзэж [[Улаанцавын чуулган|Улаанцавын чуулганы]] Дөрвөн хүүхдийн хошууны засаг ноён, үе улиран залгамжлах төрийн Дархан зоригт [[жүн ван]] цол хэргэмээр өргөмжилжээ. 1914-1947 онд ДИУ-ын Сүйюань мужийн харьяанд шилжиж байснаа, 1947 оноос Өвөр Монголын [[Улаанцав]] аймаг, хотод харьяалагдах болсон. Орчин үед урт нэрийг нь товчилж '''"Дөрвөд хошуу"''' гэж нэрлэх болсон. {| class="wikitable" |+ Дөрвөн хүүхдийн хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=70-71 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн мэргэн || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1636-1653 || 1636 оноос засаг "төрийн Дархан Зоригт" цол, 1648 оноос засаг төрийн Дархан Зоригт жүн ван |- | Бабай || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1653-1663 || |- | Шагдар || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1664-1677 || |- | Dambapongsu || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1678-1692 || |- | Санжижав || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1692-1710 || |- | Равдандорж || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1710-1771 || |- | Цэрэнванжил || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1771 || |- | Раш-Ямпил || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1771-1784 || |- | Пунцагсанров || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1784-1825 || |- | Ишцогров || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1825-1826 || |- | Ишцэдэн || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1826-1863 || |- | Намхайдорж || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1863-1884 || |- | Лаваанноров || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1884-1928 || |- | Бандигүржав || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1928-1937 || |- | Содномцогж || Засаг, төрийн Дархан Зоригт жүн ван || 1937-1949 || |- |} == Нутгийн хуваарь == Дөрвөд хошуу дотроо 5 [[балгас]], 3 [[шян]], 5 [[сум]] болон хуваагддаг. {| class="wikitable" !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз !Пиньинь галиг !Засаг захиргааны код |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Улаанхуа балгас |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠬᠤᠸᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |乌兰花镇 |''Wūlánhuā Zhèn'' |150929100 |- |Жишэнтай балгас |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠢ ᠱᠧᠩ<br>ᠲᠠᠢ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |吉生太镇 |''Jíshēngtài Zhèn'' |150929101 |- |Хүрээт балгас |{{MongolUnicode|ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠲᠦ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |库伦图镇 |''Kùlúntú Zhèn'' |150929102 |- |Гунжитан балгас |{{MongolUnicode|ᠭᠦᠩ ᠵᠢᠢ<br>ᠲᠠᠩ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |供济堂镇 |''Gōngjìtáng Zhèn'' |150929103 |- |Баянцогт балгас |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠴᠣᠭᠲᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |白音朝克图镇 |''Báiyīncháokètú Zhèn'' |150929104 |- ! colspan="5" |Шиян |- |Дунбахао шиян |{{MongolUnicode|ᠳ᠋ᠦᠩ ᠪᠠ<br>ᠬᠣᠤ ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |东八号乡 |''Dōngbāhào Xiāng'' |150929204 |- |Хужирт шиян |{{MongolUnicode|ᠬᠤᠵᠢᠷᠲᠤ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |忽鸡图乡 |''Hūjītú Xiāng'' |150929205 |- |Дахэйхэ шиян |{{MongolUnicode|ᠳ᠋ᠠ ᠾᠧᠢ<br>ᠾᠧ ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |大黑河乡 |''Dàhēihé Xiāng'' |150929206 |- ! colspan="5" |Сум |- |Хонгор сум |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠩᠭᠣᠷ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |红格尔苏木 |''Hónggé'ěr Sūmù'' |150929200 |- |Жянань сум |{{MongolUnicode|ᠵᠠᠩᠭᠠᠨ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |江岸苏木 |''Jiāng'àn Sūmù'' |150929201 |- |Цагаанбулаг сум |{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨᠪᠤᠯᠠᠭ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |查干补力格苏木 |''Chágànbǔlìgé Sūmù'' |150929202 |- |Номгон сум |{{MongolUnicode|ᠨᠣᠮᠣᠭᠠᠨ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |脑木更苏木 |''Nǎomùgèng Sūmù'' |150929203 |- |Баян-овоо сум |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠣ᠋ᠪᠣᠭ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |巴音敖包苏木 |''Bāyīn'áobāo Sūmù'' |150929207 |} == Сансрын хөтөлбөрт == Тус хошууны Хонгор сумын нутагт Шэньжоу сансрын хөлөг газарддаг болсон. ==Зураг== <gallery> Зураг:The main square of Wulanhua Town in Inner Mongolia, China.jpg|Нутгийн төв балгас </gallery> == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] dkjp3tgu02qjv0ee8dh3z6jb26r850x 0 36994 853599 752973 2026-04-17T02:03:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 853599 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Sfc.contrail.1.26.01.JPG|thumb|right|''Уурын зураасаар агаарын тээврийн нягтшилтийг харуулжээ'']] '''Агаарын тээвэр''' гэдэг нь [[хүн]] эсвэл [[Бараа (эдийн засаг)|ачаа барааг]] [[Агаар мандал|дэлхийн агаар мандалаар]] [[Карман шугам|карман шугамаас]] доош [[дэлхийн гадаргуу]]тай ямар нэгэн хатуу холбоосгүйгээр тээвэрлэхийг хэлнэ. Агаарын тээвэр гэсэн ухагдхуунд [[Агаарын хөлөг|нисэх хөлгийн]] үйлчилгээ болон тээвэрлэлтэнд харъяалагдах бүх хүмүүс, аж ахуйн нэгж, ажил хөдөлмөр болон харъяа салбаруудыг (газарт байгаа нь ч бас) хамруулдаг. Агаарын тээвэр бол хамгийн хурдан тээврийн хэрэгсэл юм. Үүний гол хэрэглээ нь зорчигчдыг 1000 километрээс хол зайд тээвэрлэхэд оршино. Ачаа тээвэрлэлтийг мөн хийдэг боловч эзлэх хувь нь маш бага юм. Агаарын тээврийг голчлон хурдан мууддаг бараа, өндөр үнэтэй ачаа, мөн шуудан тээвэрлэхэд ашигладаг. Буух талбайд нисэх онгоцны буудал байхгүй тохиолдолд (жишээлбэл, шинжлэх ухааны багийг хүрэхэд хэцүү газруудад хүргэх) онгоцны оронд нисдэг тэрэг ашигладаг бөгөөд энэ нь нисдэг тэрэгний зурвас шаарддаггүй. ==Үүсэл хөгжил== Агаарын тээвэр нь 19-р зуунаас үүсч бий болсон бөгөөд тухайн үед нисэх онгоц байгаагүй харин [[агаарын завь]] л байсан. Агаарын завь нисэхгүй хөөрнө: [[Аэростатик]]ийн хүч нь түүнийг агаарт тогтоодог бол [[нисэх онгоц]] нь [[аэродинамик]]ийн хүчээр ниснэ. Дэлхийн анхны агаарын тээврийн компани болох DELAG (герман. ''Deutsche Luftschiffahrts-Aktiengesellschaft'' буюу "Германы агаарын хөлгийн хувьцаат компани") нь 1909 оны 11-р сарын 16-нд Германы засгийн газрын дэмжлэгтэйгээр байгуулагдсан. Энэ нь Zeppelin агаарын хөлгийг ашигласан. Суудалгүй далавчтай онгоц ашигласан анхны агаарын тээврийн компани нь 1914 оны 1-р сарын 1-нд Санкт-Петербургээс Флорида мужийн Тампа хот хүртэлх замыг нээсэн Санкт-Петербург-Тампа агаарын хөлөг шугам байв. Энэ нь ердөө дөрвөн сар үргэлжилж, нийт 1205 зорчигч тээвэрлэжээ. Өнөөдөр оршин тогтнож буй хамгийн эртний дөрвөн агаарын тээврийн компани бол Голландын KLM (1919), Колумбын Avianca (1919), Австралийн [[Qantas Airways|Qantas]] (1921), Оросын [[Аэрофлот]] (1923) юм. 1939 он гэхэд дэлхий даяар 400 гаруй хуваарьт агаарын тээврийн компани байсан бөгөөд бараг 3000 онгоц нисдэг байжээ. 1939 онд Пан Америкийн Эйрвэйз буюу ''Pan American Airways'' нь Боинг 314 Клиппер нисдэг завиар Атлантын далайг гатлан ​​зорчигчдыг [[Нью-Йорк хот|Нью-Йоркоос]] [[Марсель]] хүртэл Азор, Лиссабонд буудаллан тээвэрлэсэн анхны агаарын тээврийн компани болжээ. Ийм анхны нислэг 1939 оны 6-р сарын 28-нд болсон бөгөөд аялал бүхэлдээ 2 хоног үргэлжилсэн байна. 1940-өөд оны сүүлчээр зорчигч тээврийн онгоцнууд аль хэдийн даралттай бүхээгтэй болсон тул өндөрт нисэх, улмаар турбулент буюу агаарын чичэрхийлэл байдлаас зайлсхийх боломжтой болсон. Дэлхийн 2-р дайны дараа олон цэргийн онгоцыг зорчигч тээврийн онгоц болгон хувиргасан. Дэлхийн анхны тийрэлтэт зорчигч тээврийн онгоц нь 1949 онд анхны нислэгээ хийсэн Британийн ''De Havilland Comet'' байв. Гэвч орчин үеийн зорчигч тээврийн онгоцыг 1958 онд арилжааны үйлчилгээнд орсон Boeing 707 тодорхойлсон юм. 1950-1960 оны хооронд онгоцны тийрэлтэт онгоцны үнэ 3.5 дахин буурч, дэлхий даяар зорчигчдын урсгал огцом өссөн. 1960-аад он дэлхийн иргэний агаарын тээврийн алтан үе болсон. Тийрэлтэт зорчигч тээврийн онгоцууд аяллын хурдыг мэдэгдэхүйц нэмэгдүүлсэн. Тасалбарын үнэ харьцангуй өндөр хэвээр байгаа ч тэдгээрийн эрэлт буураагүй тул илүү өргөн цар хүрээтэй онгоц шаардлагатай болсон. Ийнхүү 1970 он гэхэд 550 хүртэлх зорчигч тээвэрлэх хүчин чадалтай Боинг 747 онгоцыг нэвтрүүлсэн. Цэргийн хэт хурдан нисэх онгоц гарч ирснээр хэт хурдан иргэний нисэх онгоц бүтээх ажлыг эхлүүлсэн. Зөвлөлтийн Ту-144 болон Британи-Францын "Конкорд" гэсэн хоёр онгоц л бүтээгдсэн. Зөвлөлтийн онгоц анх Конкордоос арай өмнө (1968 оны сүүлээр) ниссэн боловч 1976 онд хэт хурдан агаарын тээврийн эрин үеийг Конкорд эхлүүлсэн юм. Ту-144 онгоц 1977 онд зорчигч тээврийн нислэгт ашиглагдаж эхэлсэн боловч хэдхэн сарын дараа ийм нислэгүүд зогссон. Конкорд онгоц 2003 он хүртэл ашиглагдаж байсан ч хэт хурдан зорчигч тээврийн онгоцыг орлож чадаагүй юм. ==Хэрэглээгээр нь ялгах нь== {{Гол|Иргэний агаарын тээвэр}} * Иргэний агаарын тээвэр ** Ашгийн иргэний агаарын тээвэр (нийтийн болон авиа компаниудын агаарын тээврийн үйлчилгээ) ** Ерөнхий агаарын тээвэр, үүнд: хувийн нисэх спорт, бизнесийн нислэгүүд болон дээд хэмжээний үүрэгтэй нислэг эсвэл эмнэлэг цагдаагийн байгууллагаас агаараас аврах үйл ажиллагаа явуулах зэрэг * Цэргийн агаарын тээвэр {{Гол|Цэргийн агаарын тээвэр}} : Үүнд цэрэг, армид зориулагдсан бүх нисдэг хөлөг болон үйл ажиллагаа орно. ==Монгол Улсын агаарын тээврийн үүсэл хөгжил== Агаарын тээврийн салбар нь манай улсад 1930 оноос үүсэж хөгжсөн бөгөөд энэхүү тээвэрлэлтийг Монголын тээвэр зуучийн компаниуд зохион байгуулж эхэлсэн нь 1990 он юм. Агаарын тээврийн үйл ажиллагаа нь Монгол улс руу болон Монгол улсаас олон улсын агаарын тээврийн компаниудыг дамжин хийгддэг тээвэр зохион байгуулалтын нарийн үйл ажиллагаа билээ. Зөвхөн 2008 онд гэхэд агаарын тээврээр Монгол улсын импортлогдож, экспортлогдсон ачааны хэмжээ нь 42 146 348.28 кг болж байгаа бөгөөд үүний 100 %-г МҮТЗХ-ы гишүүн компаниуд хариуцан зохион байгуулжээ. Агаарын тээврийн импортын ачааны хувьд голлох тээвэр зохион байгуулалт нь Бээжин болон Сөүл-н нисэх буудлуудын Карго Терминал-р дамжин тухайн улсуудаас болон гуравдагч орнуудаас хийгдэж байдаг. Агаарын тээврийн экспорт ачааны хувьд ихэвчлэн АНУ, Европын орнууд руу хийгдэж байна. Монголын тээвэр зуучийн компаниуд Агаарын тээврийн оператор компаниуд болох MIAT, CA, KAL, AEROFLOT, JAL зэргийг түшиглэн тээвэр зуучлалын үйл ажиллагааг зохион байгуулж байна. ==Цахим хуудас== {{Wiktionary|Агаарын тээвэр}} {{Commonscat|Aviation|Агаарын тээвэр|3=S}} [[Ангилал:Агаарын тээвэр| ]] edyvykppxq9cjwhqdrrokblxu6pnsdd 1 72925 853601 534645 2026-04-17T04:46:54Z Megzer 20491 /* Нэр буруу байна */ шинэ хэсэг 853601 wikitext text/x-wiki за нарснаас самар ургуулчаарай == Нэр буруу байна == Энэ өгүүллийн гарчиг алдаатай байна. Хэзээ нарснаас цөмөж иддэг самар ургаж байсан бэ? Уг нь Сибирийн хуш гэж орчуулах байсан юм бишүү. Бас Солонгос нарс гэсэн өгүүлэл байсан, тэрнийг бас Солонгос хуш гэх байх. Админ [[Хэрэглэгч:Zorigt|Zorigt]] хянаад солино уу. [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 04:46, 17 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) ci2fsrizkbjbtm3g893isfpo7k7ueyh 0 92323 853598 852709 2026-04-17T01:08:14Z Stephan1000000 60086 84 853598 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы манга цуврал болон франчайз}} {{Инфобокс аниманга/Header | image = | caption = First {{Transliteration|ja|[[tankōbon]]}} volume cover, featuring [[Senku Ishigami]] | genre = {{ubl|[[Адал явдалт уран зохиол|Адал явдал]]<ref name="vizmedia">{{Cite web|title=The Official Website for Dr. STONE|url=https://www.viz.com/dr-stone|access-date=2025-11-23|publisher=[[Viz Media]]|archive-date=2018-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614004036/https://www.viz.com/dr-stone|url-status=live}}</ref>|[[Постапокалиптик]]<ref>{{cite web|last=Грин|first=Скотт|title=English 'Shonen Jump' Adds New Manga from 'Kuroko's Basketball' and 'Nisekoi' Spin-off 'Magical Pâtissière Kosaki-chan' Authors|url=http://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/04/17/english-shonen-jump-adds-new-manga-from-kurokos-basketball-and-nisekoi-spin-off-magical-ptissire-kosaki-chan-manga|publisher=[[Crunchyroll]]|access-date=2025-11-23|date=2017-04-17|archive-date=2019-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810055249/https://www.crunchyroll.com/anime-news/2017/04/17/english-shonen-jump-adds-new-manga-from-kurokos-basketball-and-nisekoi-spin-off-magical-ptissire-kosaki-chan-manga|url-status=live}}</ref>|[[Шинжлэх ухааны уран зөгнөл]]<ref name="vizmedia"/>}}<!-- Genres should be based on what reliable sources list them as and not on personal interpretations. Limit of the three most relevant genres in accordance with MOS:A&M. --> }} {{Инфобокс аниманга/Print | type = manga | author = [[Инагаки Рийчиро]] | illustrator = [[Бойчи]] | publisher = [[Шүэиша]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = [[Jump Comics]] | magazine = [[Weekly Shōnen Jump]] | magazine_en = [[Weekly Shonen Jump (Америкийн сэтгүүл)|Weekly Shonen Jump]] | first = 3 сарын 6, 2017 | last = 3 сарын 7, 2022 | volumes = 27 | volume_list = Нийт Др. Стоуны бүлгүүд }} {{Инфобокс аниманга/Video | type = tv series | director = {{ubl|Ийно Шиня ({{Abbr|S1–2|1–2 улирал}})|Мацүшита Шүүнэй ({{Abbr|S3–4|3–4 улирал}})}} | writer = {{ubl|Кидо Юичиро ({{Abbr|S1–3|1–3 улирал}})|Сүнаяма Күрасүми ({{Abbr|S4|4 улирал}})}} | music = {{ubl|[[Като Тацүя]]|[[Цүцүми Хироаки]]|Канэсака Юки}} | studio = {{Collapsible list|title=[[TMS Entertainment]]|8PAN ({{Abbr|S1–2|1–2 улирал}})|Die4Studio ({{Abbr|S3–4|3–4 улирал}})}} | licensee = {{ubl|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]]}} | network = [[Tokyo MX]], [[Kyoto Broadcasting System|KBS]], [[Sun Television|SUN]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Television Hokkaido|TVh]], [[Tohoku Broadcasting Company|TBC]], [[TV Aichi|TVA]], [[TVQ Kyushu Broadcasting|TVQ]] | network_en = [[Adult Swim]] ([[Toonami]]) | first = 7 сарын 5, 2019 | last = | episodes = 84 | episode_list = Доктор Стоун цувралын ангийн жагсаалт }} {{Инфобокс аниманга/Print | title = Dr. Stone Reboot: Byakuya | type = manga | author = Бойчи | publisher = Шеэиша | publisher_en = Viz Media | imprint = Jump Comics | magazine = Weekly Shōnen Jump | magazine_en = | first = 10 сарын 28, 2019 | last = 12 сарын 23, 2019 | volumes = 1 }} {{Инфобокс аниманга/Video | type = tv film | title = Dr. Stone: Ryusui | director = Мацүшита Шүүнэй | writer = Кидо Юичиро | music = {{ubl|Като Тацүя|Цүцүми Хироаки|Канэсака Юки}} | studio = TMS / Die4Studio | licensee = Crunchyroll | network = Tokyo MX, BS11 | released = 7 сарын 10, 2022 | runtime = 54 минут }} {{Инфобокс аниманга/Footer}} {{Nihongo|'''''Dr. Stone'''''|ドクターストーン|Докүтаа Сүтоон|lead=yes}} бол Долоо Хоногийн [[Шоонэн Жамп]]ад Инагаки Ри-ичирогийн бичсэн, Бо-ичигийн зурсан Японы цуврал манга юм. Өгүүлэхдээ нэгэн нар тунасан сайхан өдөр гэв гэнэт тэнгэрээс туяа цацран хүмүүсийг чулуужсан хөшөө болгож орхино. Энэ үеэс хойш 3700 жилийн дараа Ишигами Сэнкү гэх залуу учир шалтгаангүй чулуужилтаас гарна. Тэр үед дэлхий ертөнц тэр чигээрээ ногоон, бүх барилга байшин хүмүүсийн соёл иргэншил бүрэн устсан байлаа. Ишигами Сэнкү гэх залуу өөрийн мэдлэгээрээ хүн төрөлхтнийг ахин сэргээх гэж үзнэ. == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Анимэ]] [[Ангилал:Манга]] 1sq8vao1mg510lyu6za5fk6eanxd8fx 0 94409 853587 851113 2026-04-16T22:05:53Z Enkhsaihan2005 64429 853587 wikitext text/x-wiki {{Short description|Japanese music and audio equipment maker}} {{Инфобокс компани | name = Ямаха Корпораци | logo = Yamaha logo.svg | logo_upright = 1.1 | image = Yamaha_Corporation.jpg | image_upright = 1.1 | image_caption = [[Хамамацү]] дахь Ямаха Корпорацийн төв байр | native_name = {{Native name|ja|ヤマハ株式会社}} | native_name_lang = | romanized_name = Ямаха кабүшики-гайша | type = [[Хувьцаат компани|Хувьцаат]] | former_name = Ниппон Гайки ХХК (1887–1987) | traded_as = {{plainlist| *{{TYO|7951}} *[[Nikkei 225]] бүрэлдэхүүн}} | industry = [[Үйлдвэрлэл]] | foundation = {{Start date and age|1887|10|12|p=yes}} | founder = [[Торакүсү Ямаха]] | location = 10-1, Наказавачо, Нака-кү | location_city = [[Хамамацү]], Шизүока | location_country = Япон | area_served = Дэлхий даяар | key_people = {{ill|Наката Такүя|jp|中田卓也}} (ерөнхийлөгч болон Төлөөлөгч Гүйцэтгэх захирал) | products = [[Хөгжмийн зэмсэг]], [[аудио тоног төхөөрөмж]] | revenue = {{profit}} {{JP¥|link=yes}}408.2 тэрбум (2017)<ref name="AR17">[https://www.yamaha.com/en/ir/publications/pdf/an-2017e.pdf Annual Report 2017] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180306202754/https://www.yamaha.com/en/ir/publications/pdf/an-2017e.pdf|date=2018-03-06}}</ref> | operating_income = {{increase}} {{JP¥|link=yes}}44.3 тэрбум (2017){{vn|date=March 2017}}<ref name="AR17"/> | net_income = {{increase}} {{JP¥|link=yes}}46.7 тэрбум (2017){{vn|date=March 2017}}<ref name="AR17"/> | num_employees = 28,112 (түр ажилчдыг оруулан) (2017)<ref name="AR17"/> | subsid = {{collapsible list|[[Ampeg]]|[[Bösendorfer]]|[[J.C. Deagan, Inc.|Deagan]]|[[Line 6 (company)|Line 6]]|[[Steinberg]]|[[Yamaha Artist Services]]|[[Yamaha Drums]]|[[Yamaha Entertainment Group]]|[[Yamaha Pro Audio]]||Yamaha Guitar Group, Inc.||Yamaha Music Europe GmbH}}<ref name="YamahaCompanies" /> | homepage = {{URL|https://www.yamaha.com/en/|yamaha.com}} | footnotes = <ref name="YamahaAbout">{{cite web|url=https://www.yamaha.com/en/about/profile/|title=Yamaha Corporate Profile}}</ref><ref name="YamahaCompanies">{{cite web|url=https://www.yamaha.com/en/about/locations/group-companies-worldwide|title=Yamaha Group Companies}}</ref> }} '''Ямаха Корпораци''' ([[Япон хэл|японоор]] ヤマハ株式会社, ''Ямаха [[кабүшики-гайша]]'') нь [[Япон]]ы [[Хамамацү]]д төвтэй хувьцаат компани юм. [[Никкэй 225]]-д жагссан энэхүү холимог концерн нь голчлон [[хөгжмийн зэмсэг]], [[электроник]] зэрэг бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхийн сацуу бусад үйлчилгээг бас санал болгодог. Гурван [[хөглүүр]] бүхий компанийн лого нь хөгжмийн зэмсгийн бизнесийн талбарт хөл тавьсан гэх гарал үүслийн бэлгэдлийн илэрхийлэл юм. [[Торакүсү Ямаха]] нь тус комопанийг 1887 онд үүсгэн байгуулсан ба тэр даруйдаа бүтээсэн анхны хөгжмийн зэмсэг нь [[хармониум]] байв.<ref>Vgl. die Zeitleiste zur Produktentwicklung unter [https://www.yamaha.com/en/about/history/products/ ''Development of Products: By Years''] yamaha.com</ref> Тус компани нь одооны нэрээ компанийн 100 жилийн ойгоо тэмдэглэх үедээ буюу 1987 оноос өөрчилжээ. Харин охин компаниуд нь ''Ямаха'' нэрийг бүр өмнө нь хэрэглэж байсны нэг нь 1955 онд үүсгэн байгуулагдсан [[Yamaha Motor Company|Ямаха Мотор Компани]] юм. Ямаха Мотор нь өнөөдөр бие даасан концерн бөгөөд Ямаха Корпорацийн хувьцааны бараг 10 хувийг эзэмшдэг.<ref name="Stock Information">[https://global.yamaha-motor.com/ir/stock/stock-info/ ''Stock Information''] global.yamaha-motor.com, siehe ''Principle shareholders''.</ref> == Түүх == Ямаха корпорацийг 1887 онд [[Торакүсү Ямаха]] үндэслэн байгуулжээ. Байгуулсан жилээ тэр анхныхаа хармониумыг угсрав. Түүний өмнөхөн тэрбээр Хамамацү дахь америкийн нэгэн дунд сургуулийн хармониумыг засах захиалга авсан аж. Түүнийг засах явц даа тэр хармониумын хийцийг ихэд сонирхсон бөгөөд нэг туслагчийн хамт 36 хоног тус хөгжмийн зэмсэг дээр ажиллажээ.<ref name="Palmieri">Robert Palmieri (Hg.): ''The Piano: An Encyclopedia''. Routledge, 2004, S. 191.</ref> Энэ хугацаанд түүнд тус хөгжмийн зэмсгийг японы бүх дунд сургуульд бий болгох, түүнээ японд үйлдвэрлэх санаа төрсөн байна.<ref name="Hamamatsu Great Man Yamaha">[https://hamamatsu-daisuki.net/lan/en/greatmen/greatmen01.html ''The founder of the Yamaha Corporation: Torakusu Yamaha''] hamamatsu-daisuki.net</ref> Ингээд тэр хармониумтай төстэй нэгэн хөгжмийн зэмсгийн хийцийн зураг гаргаад, түүнээ нөгөө туслагчийнхаа хамтаар бүтээсэн байна. Тэд хөгжмийн зэмсгээ дамнуурганд зүүгээд, [[Токио]] дахь шинэ байгуулагдсан [[консерватор]]д шалгуулахаар Хамамацүгаас Токио хүртэл бараг 250 километр замыг явган туулж очсон гэдэг байна. Гэхдээ тэдний замын сүүлийн гуравны нэг нь буюу [[Одавара]]гаас Токио хүртэл төмөр замтай байв.<ref name="Hamamatsu Great Man Yamaha"/> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yamaha Group|Ямаха Корпораци}} * [https://www.yamaha.com/ Ямаха Корпорацийн албан ёсны цахим хуудас], олон хэл дээр == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Ямаха| ]] [[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Хөгжмийн зэмсэг үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Робот үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Үлээвэр хөгжмийн зэмсэг үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Төгөлдөр хуур үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Орган хөгжим үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Хөгжмийн зэмсгийн маркийн нэр]] [[Ангилал:Японы компьютерын техник хангамж үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Электроник үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Дуу бичлэгийн төхөөрөмж үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Гитар үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Цахилгаан хөгжмийн зэмсэг үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Никкэй 225]] [[Ангилал:Шизүока мужийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1887 онд байгуулагдсан]] {{company-stub}} {{Music-stub}} {{tech-stub}} {{Transport-stub}} j6gkppls26fgw5as29fpwdbp4jh71bm 0 96618 853589 610104 2026-04-16T22:53:08Z Enkhsaihan2005 64429 853589 wikitext text/x-wiki {{short description|Японы автомашины компани}} {{Инфобокс компани | name = Каяаба корпораци | logo = KYB Corporation company logo.svg | logo_size = 270px | type = [[хувьцаат компани|Хувьцаат]] [[Кабүшики-гайша|KK]] | traded_as = {{TYO|7242}} | founder = Широ Каяаба | foundation = ({{Start date and age|1919|11|19}}) | location = [[Дэлхийн худалдааны төв (Токио)|Дэлхийн худалдааны төв]], 4-1, [[Хамамацүчо, Минато, Токио|Хамамацү-чо 2-чомэ]], [[Минато, Токио|Минато-кү]], Токио 105-6111, Япон | key_people = Озава Тадахико<br><small>([[Дарга]])</small><br>Үсүи Масао<br><small>(Ерөнхийлөгч болон [[CEO]])</small> | industry = [[Автомашин]] | products = {{unbulleted list|Автомашины эд анги|Гидравлик эд анги|Нисэх онгоцны эд анги|Нийгмийн хангамж болон байгаль орчны бүтээгдэхүүн}} | revenue = {{increase}} [[Америк доллар|US$]] 3.42 тэрбум ([[Санхүүгийн жил|СЖ]] 2013) ([[Японы иен|JPY]] 352.71 тэрбум) (СЖ 2013) | net_income = {{increase}} US$ 123.89 сая (FY 2013) (JPY 12.76 тэрбум) (FY 2013) | num_employees = 14,754 (2018 оны 3 сарын 31-ний байдлаар нэгтгэсэн) | homepage = {{Official website|https://www.kyb.com}} | footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.kyb.co.jp/english/information.html |title=Corporate Information |publisher=KYB Corporation |access-date=2026-04-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205234355/http://www.kyb.co.jp/english/information.html |archive-date=2015-02-05 |df=mdy-all }}</ref><ref name="Nikkei">{{cite web |url=https://asia.nikkei.com/Company/05J0C7-E |title=Company Profile |work=[[Nikkei Asian Review]] |publisher=[[Nikkei Inc.]] |access-date=2026-04-16 |archive-date=2018-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180401075317/https://asia.nikkei.com/Company/05J0C7-E |url-status=dead }}</ref> }} '''Каяаба корпораци''' ({{Lang-ja|カヤバ工業株式会社}}, ''Каяаба Когёо [[Кабүшики-гайша]]'', англ. ''KYB Corporation'') нь 1919 онд Японы 21 настай Широ Каяаба гэдэг хүн 30 судлаач бүхий Каяабагийн судалгааны төвийг үүсгэн байгуулснаар тус компанийн түүх эхэлдэг. Одоо Токиогийн хөрөнгийн биржид бүртгэгдсэн (1959 онд), Токио хотын Дэлхийн худалдааны төвд төв оффис бүхий, 10.000 илүү ажилтантай, Ази, Европ, Хойд Америкийн 21 улсад 34 үйлдвэр, 62 салбартай, амаржин, хийн амаржин, жолооны систем, гидравлик шахуурга, мотор, цилиндр, хаалт зэргийг үйлдвэрлэдэг автомашины салбарын тэргүүлэгч нээлттэй хувьцаат компани болсон байна. Мөн амаржин үйлдвэрлэлийн дэлхийн том компанийн нэгэнд зүй ёсоор ордог бөгөөд Япон улсын цементийн зуурмагийн машины зах зээлийн хамгийн том хэсгийг буюу 85 хувийг хангадаг. 1927 онд нисэх онгоцны онгоц хөөрөх буух үеийн төхөөрөмж зэргийг үйлдвэрлэхээр Kayaba Seisakusho нэртэй анхны үйлдвэрээ байгуулж онгоц хөөрөх төхөөрөмж, буух тоормосны төхөөрөмжүүдийн патент эзэмшин 1935 онд Каяаба Мануфактуринг компаниа байгуулж тухайн үед зам муутай байсан Япон улсын автомашинд нисэх онгоцноос үүдэлтэй эдгээр технологио яагаад ашиглаж болохгүй гэж гээд автомашины олон бүтээгдэхүүнийг гаргасан. == Цахим холбоос == {{Commonscat|KYB Corporation}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Автомашины эд анги нийлүүлэгч]] [[Ангилал:Минатогийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Японы үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] aqutt3kmnhbpyy82twsc5etm7wp0tyz 0 135499 853634 823635 2026-04-17T08:58:16Z Turuu Gerel 104013 853634 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Skytel.jpg|thumb|Скайтел]] {{AFC submission|d|lang|Mongolian|u=Turuu Gerel|ns=118|decliner=Dan arndt|declinets=20260417053939|ts=20260417034516}} <!-- Do not remove this line! --> {{Short description|Mongolian technology company}} {{Draft topics|europe}} {{AfC topic|other}} {{Инфобокс Компани | нэр = Скайтел ХХК | төрөл = Хязгаарлагдмал Хариуцлагатай Компани | салбар = Мэдээлэл, харилцаа холбоо | байгуулагдсан_он_сар_өдөр = 1999 оны 3-р сарын 25 | төв_байр = [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] | гол_хүмүүс = | бүтээгдэхүүн = Үүрэн холбоо, Өрхийн интернэт, IPTV, OTT | эзэмшигч = "Алтай Холдинг" ХХК, "Шунхлай Групп" ХХК (2010 оноос хойш) | вэбсайт = [https://www.skytel.mn/ www.skytel.mn] }} '''Скайтел ХХК''' (''Англи: Skytel Group'') нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] мэдээлэл, харилцаа холбооны салбарын тэргүүлэгч компаниудын нэг бөгөөд үүрэн холбоо, интернэт, телевизийн үйлчилгээг цогцоор нь хүргэдэг үндэсний оператор компани юм. Анх 1999 онд байгуулагдсан цагаасаа эхлэн Монголын харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн томоохон хөдөлгүүрүүдийн нэг байсаар ирсэн. == Түүхэн замнал == * '''Үүсэл ба монополийг задалсан нь (1999-2000 он):''' 1999 оны 3-р сарын 25-нд [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|БНСУ]]-ын "SK Telecom", "Taihan Electric Wire" компаниуд болон Монголын хөрөнгө оруулагчдын хамтарсан хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан. Тухайн үед гар утасны зах зээл дэх үнийн монополийг задалж, ярианы тариф болон утасны үнийг огцом бууруулахад чухал нөлөө үзүүлсэн. 2001 онд урьдчилсан төлбөрт үйлчилгээг анхлан нэвтрүүлсэн. * '''Үндэсний компани болсон нь (2010 он):''' Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын эзэмшиж байсан хувьцааг дотоодын хөрөнгө оруулагчид болох "Алтай Холдинг" болон "Шунхлай Групп" бүрэн худалдаж авснаар 100% Монголын үндэсний хөрөнгө оруулалттай компани болсон. * '''Брэндийн шинэчлэл (2016 он):''' Хэрэглэгчийн туршлагад нийцүүлэн бүтээгдэхүүн үйлчилгээгээ шинэчилж, мөнх хөх тэнгэрийг бэлгэдсэн '''"СКАЙ" (SKY)''' брэндийг албан ёсоор зах зээлд танилцуулсан. == Технологи болон Сүлжээний хамрах хүрээ == Скайтел нь технологийн дэвшилтэй хөл нийлүүлэн, орчин үеийн стандартуудыг Монголд нутагшуулдаг. * '''Сүлжээний хувьсал:''' Анх [[CDMA2000|CDMA2000 1X]] технологиор эхэлж байсан бол, EV-DO ([[3G]]) технологийг нэвтрүүлэн өндөр хурдны мобайл интернэтийн суурийг тавьсан. Өдгөө [[4G|4G LTE]] сүлжээг орон даяар нэвтрүүлээд байна. Мөн орчин үеийн ухаалаг төхөөрөмжүүдэд зориулан '''eSIM''' үйлчилгээг нэвтрүүлсэн. * '''Хамрах хүрээ:''' 4G LTE сүлжээ нь Монгол улсын 21 аймаг, 330 гаруй сум, томоохон суурин газрууд, авто замын дагуух гол цэгүүдийг бүрэн хамардаг бөгөөд хот хөдөөгийн цахим хэрэглээний ялгааг арилгахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Үүнээс гадна Скаймедиа үйлчилгээний хүрээнд Улаанбаатар хот болон аймгийн төвүүдэд шилэн кабелийн дэд бүтцийг татсан. === 5G сүлжээ === 2025 оны 5-р сард Скайтел групп дараа үеийн [[5G]] сүлжээг албан ёсоор нэвтрүүлэх зөвшөөрлөө авч, Улаанбаатар хот болон аймгийн төвүүдээс эхлэн 5G станцуудаа асаасан. Энэ нь 4G сүлжээнээс 20-100 дахин өндөр хурдаар хөдөлгөөнт интернэт ашиглах, Зүйлсийн интернэт ([[Internet of things|IoT]]), ухаалаг хотын шийдлүүдийг хөгжүүлэх суурь дэд бүтэц болсон. == Бүтээгдэхүүн, Үйлчилгээний экосистем == * '''Үүрэн холбоо:''' Хэрэглэгчийн нас, хэрэгцээнд тохируулсан урьдчилсан болон дараа төлбөрт үйлчилгээ, дата багцууд. * '''Скаймедиа (Skymedia):''' Монголд анх удаа нэвтрүүлсэн [[IPTV]] (интернэтэд суурилсан телевиз), өрхийн өндөр хурдны интернэт, суурин утас гэсэн гурвалсан үйлчилгээ (Triple play). * '''GoPlus:''' Хэзээ ч, хаанаас ч контент үзэх боломжтой OTT (Over-the-top) видео стрийминг платформ. * '''Байгууллагын үйлчилгээ (B2B):''' Байгууллагын дотоод сүлжээ ([[VPN]]), бөөнөөр мессеж илгээх (Bulk SMS), дата төв болон үүлэн технологийн ([[Үүлэн тооцоолол|Cloud]]) шийдлүүд. == Нийгмийн хариуцлага (CSR) == Скайтел нь байгаль орчин, боловсрол, эрүүл мэндийн чиглэлээр тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг дэмждэг. * '''Боловсрол:''' Хөдөө орон нутгийн сургуулиудыг интернэтжүүлэх, оюутны тэтгэлэг олгох, технологийн уралдаан, e-Sports болон стартап хөтөлбөрүүдийг ивээн тэтгэдэг. * '''Байгаль орчин:''' "Тэрбум мод" үндэсний хөдөлгөөнд нэгдэж, e-waste буюу цахилгаан барааны хог хаягдлыг бууруулах, ногоон оффисын стандартуудыг нэвтрүүлсэн. * '''Нийгэм, эрүүл мэнд:''' Ковид-19 цар тахлын үед Улсын Онцгой Комисст хандив өргөх, цус хандивлах аян зохион байгуулах, эмнэлгийн тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх зэрэгт хувь нэмрээ оруулдаг. == Олимпизм ба Спортын салбарын дэмжлэг == * '''МҮОХ-ны Алтан түнш:''' 2012 оноос хойш Монголын Үндэсний Олимпийн Хороотой ([[МҮОХ]]) хамтран ажиллаж, Лондон, Рио, Токио, Парис зэрэг олимпийн наадамд оролцох баг тамирчдыг тууштай ивээн тэтгэж ирсэн. * '''"Амжилтын буухиа":''' Тамирчдынхаа алдар гавьяаг түгээх, олимпийн үнэт зүйлийг хүүхэд залууст сурталчлах хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. * '''Шууд дамжуулалт:''' Олимп, дэлхийн аваргын тэмцээнүүдийг онцгой эрхтэйгээр шууд дамжуулах үйл хэрэгт дотоодын хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай хамтран гол ивээн тэтгэгчээр ажилладаг. [[Ангилал:Монголын харилцаа холбооны компаниуд]] [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан компаниуд]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотод төвтэй компаниуд]] ozu81ga7ghbnts7y8m3c5cyk21k4qwx 853637 853634 2026-04-17T09:01:52Z NDG 98809 Reverted edits by [[Special:Contribs/Turuu Gerel|Turuu Gerel]] ([[User talk:Turuu Gerel|talk]]) to last version by Chongkian: unexplained content removal 823635 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Skytel.jpg|thumb|Скайтел]] '''Скайтел групп''' (Skytel Group) нь Монголын мэдээлэл технологийн цогц үйлчилгээ үзүүлэгч групп компани юм. Скайтел групп анх 1999 онд зах зээлийн 2 дахь оператор компани болон үйл ажиллагаагаа эхлэсэн бөгөөд нийт ажилтны тоо, борлуулалтын орлого, улсад төлсөн татварын хэмжээ зэрэг үзүүлэлтээр шалгаруулдаг ТОП 100 аж ахуйн нэгжийн нэг юм. Өнөөдөр Скайтел групп нь үүрэн холбооны бүх төрлийн үйлчилгээ болон хөдөлгөөнт интернэт өргөн зурвасын интернэт, IPTV үйлчилгээ, OTT видео стрийминг үйлчилгээнүүдийг тус тус үзүүлж байна. Мөн үндэсний хэмжээний [[Шилэн кабель|шилэн кабелийн]] интернэт оператор болох Скайнетворкс компанийн 50 хувийн хувьцааг эзэмшиж байна. 2022 оны байдлаар үүрэн холбооны хувьд Монгол Улсын нийт зах зээлийн 20 хувийг, интернэт IPTV үйлчилгээний зах зээлийн 2 гол тоглогчийн нэг бөгөөд зах зээлийн 1/3 эзэлж байна. Монгол, Солонгосын хамтарсан хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан Скайтел компани 1999 оны 3-р сарын 25-наас эхлэн үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн бөгөөд 2010 онд компанийн Солонгос талаас эзэмшдэг хувьцааг Монголын томоохон групп компаниуд болох [[Алтай холдинг]], [[Шунхлай холдинг]] нар худалдаж авснаар 100 хувь Монголын хөрөнгө оруулалттай үндэсний хэмжээний компани болж өргөжин тэлсэн юм. Скайтел групп Монгол орон даяар үүрэн холбооны 800 мянга гаруй хэрэглэгч, IPTV, интернэт, суурин утасны нийт 100 мянга гаруй хэрэглэгчдэдээ 65 салбар, 7 мянга гаруй гэрээт борлуулагчдаараа дамжуулан үйлчилгээ үзүүлдэг бөгөөд Скайтелийн роуминг үйлчилгээний сүлжээ дэлхий даяар 240 гаруй орныг хамарч байна. {{Монгол улсад хамаарах}} 85znkfmmy1hkw811ve3n216ckbetk3i 853638 853637 2026-04-17T09:03:39Z Turuu Gerel 104013 853638 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Skytel.jpg|thumb|Скайтел]] {{AFC submission|d|lang|Mongolian|u=Turuu Gerel|ns=118|decliner=Dan arndt|declinets=20260417053939|ts=20260417034516}} <!-- Do not remove this line! --> {{Short description|Mongolian technology company}} {{Draft topics|europe}} {{AfC topic|other}} {{Инфобокс Компани | нэр = Скайтел ХХК | төрөл = Хязгаарлагдмал Хариуцлагатай Компани | салбар = Мэдээлэл, харилцаа холбоо | байгуулагдсан_он_сар_өдөр = 1999 оны 3-р сарын 25 | төв_байр = [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] | гол_хүмүүс = | бүтээгдэхүүн = Үүрэн холбоо, Өрхийн интернэт, IPTV, OTT | эзэмшигч = "Алтай Холдинг" ХХК, "Шунхлай Групп" ХХК (2010 оноос хойш) | вэбсайт = [https://www.skytel.mn/ www.skytel.mn] }} '''Скайтел ХХК''' (''Англи: Skytel Group'') нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] мэдээлэл, харилцаа холбооны салбарын тэргүүлэгч компаниудын нэг бөгөөд үүрэн холбоо, интернэт, телевизийн үйлчилгээг цогцоор нь хүргэдэг үндэсний оператор компани юм. Анх 1999 онд байгуулагдсан цагаасаа эхлэн Монголын харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн томоохон хөдөлгүүрүүдийн нэг байсаар ирсэн. == Түүхэн замнал == * '''Үүсэл ба монополийг задалсан нь (1999-2000 он):''' 1999 оны 3-р сарын 25-нд [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|БНСУ]]-ын болон Монголын хөрөнгө оруулагчдын хамтарсан хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан. Тухайн үед гар утасны зах зээл дэх үнийн монополийг задалж, ярианы тариф болон утасны үнийг огцом бууруулахад чухал нөлөө үзүүлсэн. 2001 онд урьдчилсан төлбөрт үйлчилгээг анхлан нэвтрүүлсэн. * '''Үндэсний компани болсон нь (2010 он):''' Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын эзэмшиж байсан хувьцааг дотоодын хөрөнгө оруулагчид болох "Алтай Холдинг" болон "Шунхлай Групп" бүрэн худалдаж авснаар 100% Монголын үндэсний хөрөнгө оруулалттай компани болсон. * '''Брэндийн шинэчлэл (2016 он):''' Хэрэглэгчийн туршлагад нийцүүлэн бүтээгдэхүүн үйлчилгээгээ шинэчилж, мөнх хөх тэнгэрийг бэлгэдсэн '''"СКАЙ" (SKY)''' брэндийг албан ёсоор зах зээлд танилцуулсан. == Технологи болон Сүлжээний хамрах хүрээ == Скайтел нь технологийн дэвшилтэй хөл нийлүүлэн, орчин үеийн стандартуудыг Монголд нутагшуулдаг. * '''Сүлжээний хувьсал:''' Анх [[CDMA2000|CDMA2000 1X]] технологиор эхэлж байсан бол, EV-DO ([[3G]]) технологийг нэвтрүүлэн өндөр хурдны мобайл интернэтийн суурийг тавьсан. Өдгөө [[4G|4G LTE]] сүлжээг орон даяар нэвтрүүлээд байна. Мөн орчин үеийн ухаалаг төхөөрөмжүүдэд зориулан '''eSIM''' үйлчилгээг нэвтрүүлсэн. * '''Хамрах хүрээ:''' 4G LTE сүлжээ нь Монгол улсын 21 аймаг, 330 гаруй сум, томоохон суурин газрууд, авто замын дагуух гол цэгүүдийг бүрэн хамардаг бөгөөд хот хөдөөгийн цахим хэрэглээний ялгааг арилгахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Үүнээс гадна Скаймедиа үйлчилгээний хүрээнд Улаанбаатар хот болон аймгийн төвүүдэд шилэн кабелийн дэд бүтцийг татсан. === 5G сүлжээ === 2025 оны 5-р сард Скайтел групп дараа үеийн [[5G]] сүлжээг албан ёсоор нэвтрүүлэх зөвшөөрлөө авч, Улаанбаатар хот болон аймгийн төвүүдээс эхлэн 5G станцуудаа асаасан. Энэ нь 4G сүлжээнээс 20-100 дахин өндөр хурдаар хөдөлгөөнт интернэт ашиглах, Зүйлсийн интернэт ([[Internet of things|IoT]]), ухаалаг хотын шийдлүүдийг хөгжүүлэх суурь дэд бүтэц болсон. == Бүтээгдэхүүн, Үйлчилгээний экосистем == * '''Үүрэн холбоо:''' Хэрэглэгчийн нас, хэрэгцээнд тохируулсан урьдчилсан болон дараа төлбөрт үйлчилгээ, дата багцууд. * '''Скаймедиа (Skymedia):''' Монголд анх удаа нэвтрүүлсэн [[IPTV]] (интернэтэд суурилсан телевиз), өрхийн өндөр хурдны интернэт, суурин утас гэсэн гурвалсан үйлчилгээ (Triple play). * '''GoPlus:''' Хэзээ ч, хаанаас ч контент үзэх боломжтой OTT (Over-the-top) видео стрийминг платформ. * '''Байгууллагын үйлчилгээ (B2B):''' Байгууллагын дотоод сүлжээ ([[VPN]]), бөөнөөр мессеж илгээх (Bulk SMS), дата төв болон үүлэн технологийн ([[Үүлэн тооцоолол|Cloud]]) шийдлүүд. == Нийгмийн хариуцлага (CSR) == Скайтел нь байгаль орчин, боловсрол, эрүүл мэндийн чиглэлээр тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг дэмждэг. * '''Боловсрол:''' Хөдөө орон нутгийн сургуулиудыг интернэтжүүлэх, оюутны тэтгэлэг олгох, технологийн уралдаан, e-Sports болон стартап хөтөлбөрүүдийг ивээн тэтгэдэг. * '''Байгаль орчин:''' "Тэрбум мод" үндэсний хөдөлгөөнд нэгдэж, e-waste буюу цахилгаан барааны хог хаягдлыг бууруулах, ногоон оффисын стандартуудыг нэвтрүүлсэн. * '''Нийгэм, эрүүл мэнд:''' Ковид-19 цар тахлын үед Улсын Онцгой Комисст хандив өргөх, цус хандивлах аян зохион байгуулах, эмнэлгийн тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх зэрэгт хувь нэмрээ оруулдаг. == Олимпизм ба Спортын салбарын дэмжлэг == * '''МҮОХ-ны Алтан түнш:''' 2012 оноос хойш Монголын Үндэсний Олимпийн Хороотой ([[МҮОХ]]) хамтран ажиллаж, Лондон, Рио, Токио, Парис зэрэг олимпийн наадамд оролцох баг тамирчдыг тууштай ивээн тэтгэж ирсэн. * '''"Амжилтын буухиа":''' Тамирчдынхаа алдар гавьяаг түгээх, олимпийн үнэт зүйлийг хүүхэд залууст сурталчлах хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг. * '''Шууд дамжуулалт:''' Олимп, дэлхийн аваргын тэмцээнүүдийг онцгой эрхтэйгээр шууд дамжуулах үйл хэрэгт дотоодын хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай хамтран гол ивээн тэтгэгчээр ажилладаг. [[Ангилал:Монголын харилцаа холбооны компаниуд]] [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан компаниуд]] [[Ангилал:Улаанбаатар хотод төвтэй компаниуд]] kev4y5qyb9f9qop9t33pvoazrhx5txb 853639 853638 2026-04-17T09:04:01Z PieWriter 101658 Undid edits by [[Special:Contribs/Turuu Gerel|Turuu Gerel]] ([[User talk:Turuu Gerel|talk]]) to last version by NDG 853639 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Skytel.jpg|thumb|Скайтел]] '''Скайтел групп''' (Skytel Group) нь Монголын мэдээлэл технологийн цогц үйлчилгээ үзүүлэгч групп компани юм. Скайтел групп анх 1999 онд зах зээлийн 2 дахь оператор компани болон үйл ажиллагаагаа эхлэсэн бөгөөд нийт ажилтны тоо, борлуулалтын орлого, улсад төлсөн татварын хэмжээ зэрэг үзүүлэлтээр шалгаруулдаг ТОП 100 аж ахуйн нэгжийн нэг юм. Өнөөдөр Скайтел групп нь үүрэн холбооны бүх төрлийн үйлчилгээ болон хөдөлгөөнт интернэт өргөн зурвасын интернэт, IPTV үйлчилгээ, OTT видео стрийминг үйлчилгээнүүдийг тус тус үзүүлж байна. Мөн үндэсний хэмжээний [[Шилэн кабель|шилэн кабелийн]] интернэт оператор болох Скайнетворкс компанийн 50 хувийн хувьцааг эзэмшиж байна. 2022 оны байдлаар үүрэн холбооны хувьд Монгол Улсын нийт зах зээлийн 20 хувийг, интернэт IPTV үйлчилгээний зах зээлийн 2 гол тоглогчийн нэг бөгөөд зах зээлийн 1/3 эзэлж байна. Монгол, Солонгосын хамтарсан хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан Скайтел компани 1999 оны 3-р сарын 25-наас эхлэн үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн бөгөөд 2010 онд компанийн Солонгос талаас эзэмшдэг хувьцааг Монголын томоохон групп компаниуд болох [[Алтай холдинг]], [[Шунхлай холдинг]] нар худалдаж авснаар 100 хувь Монголын хөрөнгө оруулалттай үндэсний хэмжээний компани болж өргөжин тэлсэн юм. Скайтел групп Монгол орон даяар үүрэн холбооны 800 мянга гаруй хэрэглэгч, IPTV, интернэт, суурин утасны нийт 100 мянга гаруй хэрэглэгчдэдээ 65 салбар, 7 мянга гаруй гэрээт борлуулагчдаараа дамжуулан үйлчилгээ үзүүлдэг бөгөөд Скайтелийн роуминг үйлчилгээний сүлжээ дэлхий даяар 240 гаруй орныг хамарч байна. {{Монгол улсад хамаарах}} 85znkfmmy1hkw811ve3n216ckbetk3i 853645 853639 2026-04-17T09:55:47Z Turuu888 104016 Үндсэн агуулгуудыг дэлгэрэнгүй болгосон. 853645 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Skytel.jpg|thumb|Скайтел]] '''Скайтел групп''' (Skytel Group) нь Монголын мэдээлэл технологийн цогц үйлчилгээ үзүүлэгч групп компани юм. Скайтел групп анх 1999 онд зах зээлийн 2 дахь оператор компани болон үйл ажиллагаагаа эхлэсэн бөгөөд нийт ажилтны тоо, борлуулалтын орлого, улсад төлсөн татварын хэмжээ зэрэг үзүүлэлтээр шалгаруулдаг ТОП 100 аж ахуйн нэгжийн нэг юм. === 1. Түүхэн замнал ба Үүрэн холбооны хувьсал === Скайтел ХХК нь зөвхөн оператор компани байгаад зогсохгүй Монголын харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн томоохон хөдөлгүүрүүдийн нэг байсаар ирсэн. * '''Үүсэл ба Монополийг задалсан нь (1999-2000 он):''' 1999 онд БНСУ-ын "SK Telecom", "Taihan Electric Wire" компаниуд болон Монголын хөрөнгө оруулагчдын хамтарсан хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан. Тухайн үед гар утас нь маш өндөр үнэтэй, зөвхөн цөөн тооны хүмүүсийн хэрэглээ байсан бол Скайтел орж ирснээр ярианы тариф, утасны үнэ огцом буурч, жинхэнэ өрсөлдөөн бий болсон. 2001 онд урьдчилсан төлбөрт үйлчилгээг анхлан нэвтрүүлсэн нь гар утсыг нийтийн хэрэглээ болгох хамгийн том түлхэц байв. * '''Үндэсний компани болсон үе (2010 он):''' Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын эзэмшиж байсан хувьцааг дотоодын хөрөнгө оруулагчид болох '''"Алтай Холдинг"''' болон '''"Шунхлай Групп"''' бүрэн худалдаж авснаар 100% Монголын үндэсний хөрөнгө оруулалттай компани болсон. Энэ нь дотоодын хөрөнгө, технологийн ноу-хауг эх орондоо үлдээх стратегийн чухал алхам байлаа. * '''Брэндийн шинэчлэл (2016 он):''' Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнийхээ нэр төрлийг нэгтгэн, орчин үеийн дижитал хэрэглэгчийн туршлагад (UX/CX) нийцүүлэн "SKY" брэндийг албан ёсоор танилцуулж, лого, өнгө төрхөө шинэчилсэн. === 2. Технологийн шинэчлэл ба 5G сүлжээ === Скайтел нь технологийн үсрэнгүй хөгжлийг Монголд нутагшуулах тал дээр үргэлж анхдагчдын эгнээнд явдаг. * '''CDMA-аас 4G LTE хүртэл:''' * Анх '''CDMA2000 1X''' технологийг нэвтрүүлж, дуу хоолойны өндөр чанарыг хэрэглэгчдэд мэдрүүлж байв. ** Дараа нь '''EV-DO (3G)''' технологийг нэвтрүүлж, гар утсаар интернэтэд холбогдох өндөр хурдны боломжийг анхлан бүрдүүлсэн. ** Улмаар '''4G LTE''' сүлжээг орон даяар амжилттай нэвтрүүлж, хэрэглэгчдийг өндөр хурдны мобайл датагаар хангасан. ** Мөн орчин үеийн ухаалаг төхөөрөмжүүдэд зориулан '''eSIM''' үйлчилгээг нэвтрүүлсэн нь биет сим карт шаардахгүйгээр сүлжээнд холбогдох боломжийг олгосон. * '''5G технологийн эрин үе:''' * Скайтел нь 5G технологийн туршилтуудыг амжилттай хийж, Харилцаа холбооны зохицуулах хорооноос албан ёсны зөвшөөрлөө авсан. ** 5G нь зөвхөн интернэтийн хурдыг нэмэхээс гадна '''Зүйлсийн интернэт (IoT)''', ухаалаг хот, хиймэл оюун ухаанд суурилсан автоматжуулалт, өндөр нарийвчлалтай дата дамжуулалт зэрэг бизнесийн болон аж үйлдвэрийн цогц шийдлүүдийн суурь дэд бүтэц болж байгаагаараа онцлог юм. === 3. Сүлжээний хамрах хүрээ ба Дэд бүтэц === * '''Орон даяарх сүлжээ:''' Скайтелийн 4G LTE сүлжээ нь Монгол улсын 21 аймаг, 330 гаруй сум, томоохон суурин газрууд, авто замын дагуух гол цэгүүдийг бүрэн хамардаг. * '''Шилэн кабелийн сүлжээ:''' Үүрэн холбооноос гадна Скаймедиа үйлчилгээнийхээ хүрээнд Улаанбаатар хот болон аймгийн төвүүдэд өөрийн бие даасан өндөр хурдны шилэн кабелийн дэд бүтцийг татаж, хэрэглэгчдийг найдвартай, тасалдалгүй интернэтээр хангадаг. === 4. Бүтээгдэхүүн, Үйлчилгээний Экосистем === Скайтел нь зөвхөн "сим карт" зарах бус, дижитал амьдралын цогц экосистемийг бүрдүүлсэн. * '''Үүрэн холбооны багцууд:''' Хэрэглэгчийн нас, хэрэгцээнд тохируулсан төрөл бүрийн багцуудтай (Жишээ нь: Залууст зориулсан дата багцууд, Бизнесийн хэрэглэгчдэд зориулсан хязгааргүй ярианы багцууд). * '''Скаймедиа (Skymedia):''' Монголд анх удаа IPTV буюу интернэтэд суурилсан телевиз, өндөр хурдны өрхийн интернэт, суурин утас гэсэн гурвалсан үйлчилгээг нэвтрүүлсэн. Кино сан, контентын баялаг сонголттой. * '''SkyGO (OTT платформ):''' Монголын хамгийн том видео стрийминг платформуудын нэг. Дотоод болон гадаадын телевизийн сувгууд, албан ёсны эрхтэй кино, шоу нэвтрүүлгүүдийг гар утас, таблет, ухаалаг зурагтаас үзэх боломжтой. * '''Байгууллагын үйлчилгээ (B2B):''' Байгууллагын дотоод сүлжээ (VPN), бөөнөөр мессеж илгээх (Bulk SMS), дата төвийн үйлчилгээ болон 클라우д (Cloud) шийдлүүдийг санал болгодог. === 5. Нийгмийн хариуцлага (CSR) === Скайтел нь бизнесийн үйл ажиллагаанаас гадна нийгэм, байгаль орчинд чиглэсэн тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг хэрэгжүүлдэг. * '''Боловсрол, Хүүхэд залуус:''' Хөдөө орон нутгийн сургуулиудыг өндөр хурдны интернэтээр хангах, оюутан залууст тэтгэлэг олгох, технологийн чиглэлийн уралдаан тэмцээнүүдийг (Жишээ нь: e-Sports, стартап хөтөлбөрүүд) идэвхтэй ивээн тэтгэдэг. * '''Байгаль орчин:''' "Тэрбум мод" үндэсний хөдөлгөөнд нэгдэж, олон мянган мод тарих санаачилгыг эхлүүлсэн. Мөн e-waste буюу цахилгаан барааны хог хаягдлыг бууруулах, цаасаар биш цахимаар гэрээ байгуулах зэрэг ногоон оффисын стандартуудыг нэвтрүүлсэн. * '''Эрүүл мэнд, Нийгмийн сайн сайхан:''' Цус хандивлах аян тогтмол зохион байгуулдаг бөгөөд эмнэлгүүдийн тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх, хүүхдийн байгууллагуудад тусламж үзүүлэх төслүүдийг санхүүжүүлдэг. === 6. Олимпизм ба Спортын салбарын дэмжлэг === Скайтел нь Монголын спортын салбарын хамгийн үнэнч, тууштай дэмжигчдийн нэг юм. * '''МҮОХ-ны Алтан түнш:''' 2012 оны Лондонгийн олимпоос хойш Рио 2016, Токио 2020, Парис 2024 зэрэг зун, өвлийн бүхий л олимпийн наадамд оролцох Монголын баг тамирчдыг ивээн тэтгэж, бэлтгэл сургуулилт, урамшуулалд нь бодит дэмжлэг үзүүлсээр ирсэн. * '''"Амжилтын буухиа" хөтөлбөр:''' Тамирчдынхаа алдар гавьяаг түгээн дэлгэрүүлэх, олимпийн үнэт зүйлийг олон нийт, ялангуяа хүүхэд залууст сурталчлах зорилгоор энэхүү кампанит ажлыг тасралтгүй хэрэгжүүлдэг. * '''Шууд дамжуулалт:''' Олимп, дэлхийн аваргын тэмцээнүүдийг Монголын ард түмэнд албан ёсны онцгой эрхтэйгээр, өндөр чанартайгаар шууд дамжуулан үзүүлэхэд хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай хамтран гол ивээн тэтгэгчээр ажилладаг. Энэ нь контентын салбарт оруулж буй маш том хувь нэмэр юм. {{Монгол улсад хамаарах}} 1g3859rtuui2r6a9us0j92ph7s8w2s4 853646 853645 2026-04-17T09:56:39Z Turuu888 104016 853646 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Skytel.jpg|thumb|Скайтел]] '''Скайтел групп''' (Skytel Group) нь Монголын мэдээлэл технологийн цогц үйлчилгээ үзүүлэгч групп компани юм. Скайтел групп анх 1999 онд зах зээлийн 2 дахь оператор компани болон үйл ажиллагаагаа эхлэсэн бөгөөд нийт ажилтны тоо, борлуулалтын орлого, улсад төлсөн татварын хэмжээ зэрэг үзүүлэлтээр шалгаруулдаг ТОП 100 аж ахуйн нэгжийн нэг юм. === 1. Түүхэн замнал ба Үүрэн холбооны хувьсал === Скайтел ХХК нь зөвхөн оператор компани байгаад зогсохгүй Монголын харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн томоохон хөдөлгүүрүүдийн нэг байсаар ирсэн. * '''Үүсэл ба Монополийг задалсан нь (1999-2000 он):''' 1999 онд БНСУ-ын болон Монголын хөрөнгө оруулагчдын хамтарсан хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан. Тухайн үед гар утас нь маш өндөр үнэтэй, зөвхөн цөөн тооны хүмүүсийн хэрэглээ байсан бол Скайтел орж ирснээр ярианы тариф, утасны үнэ огцом буурч, жинхэнэ өрсөлдөөн бий болсон. 2001 онд урьдчилсан төлбөрт үйлчилгээг анхлан нэвтрүүлсэн нь гар утсыг нийтийн хэрэглээ болгох хамгийн том түлхэц байв. * '''Үндэсний компани болсон үе (2010 он):''' Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын эзэмшиж байсан хувьцааг дотоодын хөрөнгө оруулагчид болох '''"Алтай Холдинг"''' болон '''"Шунхлай Групп"''' бүрэн худалдаж авснаар 100% Монголын үндэсний хөрөнгө оруулалттай компани болсон. Энэ нь дотоодын хөрөнгө, технологийн ноу-хауг эх орондоо үлдээх стратегийн чухал алхам байлаа. * '''Брэндийн шинэчлэл (2016 он):''' Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнийхээ нэр төрлийг нэгтгэн, орчин үеийн дижитал хэрэглэгчийн туршлагад (UX/CX) нийцүүлэн "SKY" брэндийг албан ёсоор танилцуулж, лого, өнгө төрхөө шинэчилсэн. === 2. Технологийн шинэчлэл ба 5G сүлжээ === Скайтел нь технологийн үсрэнгүй хөгжлийг Монголд нутагшуулах тал дээр үргэлж анхдагчдын эгнээнд явдаг. * '''CDMA-аас 4G LTE хүртэл:''' * Анх '''CDMA2000 1X''' технологийг нэвтрүүлж, дуу хоолойны өндөр чанарыг хэрэглэгчдэд мэдрүүлж байв. ** Дараа нь '''EV-DO (3G)''' технологийг нэвтрүүлж, гар утсаар интернэтэд холбогдох өндөр хурдны боломжийг анхлан бүрдүүлсэн. ** Улмаар '''4G LTE''' сүлжээг орон даяар амжилттай нэвтрүүлж, хэрэглэгчдийг өндөр хурдны мобайл датагаар хангасан. ** Мөн орчин үеийн ухаалаг төхөөрөмжүүдэд зориулан '''eSIM''' үйлчилгээг нэвтрүүлсэн нь биет сим карт шаардахгүйгээр сүлжээнд холбогдох боломжийг олгосон. * '''5G технологийн эрин үе:''' * Скайтел нь 5G технологийн туршилтуудыг амжилттай хийж, Харилцаа холбооны зохицуулах хорооноос албан ёсны зөвшөөрлөө авсан. ** 5G нь зөвхөн интернэтийн хурдыг нэмэхээс гадна '''Зүйлсийн интернэт (IoT)''', ухаалаг хот, хиймэл оюун ухаанд суурилсан автоматжуулалт, өндөр нарийвчлалтай дата дамжуулалт зэрэг бизнесийн болон аж үйлдвэрийн цогц шийдлүүдийн суурь дэд бүтэц болж байгаагаараа онцлог юм. === 3. Сүлжээний хамрах хүрээ ба Дэд бүтэц === * '''Орон даяарх сүлжээ:''' Скайтелийн 4G LTE сүлжээ нь Монгол улсын 21 аймаг, 330 гаруй сум, томоохон суурин газрууд, авто замын дагуух гол цэгүүдийг бүрэн хамардаг. * '''Шилэн кабелийн сүлжээ:''' Үүрэн холбооноос гадна Скаймедиа үйлчилгээнийхээ хүрээнд Улаанбаатар хот болон аймгийн төвүүдэд өөрийн бие даасан өндөр хурдны шилэн кабелийн дэд бүтцийг татаж, хэрэглэгчдийг найдвартай, тасалдалгүй интернэтээр хангадаг. === 4. Бүтээгдэхүүн, Үйлчилгээний Экосистем === Скайтел нь зөвхөн "сим карт" зарах бус, дижитал амьдралын цогц экосистемийг бүрдүүлсэн. * '''Үүрэн холбооны багцууд:''' Хэрэглэгчийн нас, хэрэгцээнд тохируулсан төрөл бүрийн багцуудтай (Жишээ нь: Залууст зориулсан дата багцууд, Бизнесийн хэрэглэгчдэд зориулсан хязгааргүй ярианы багцууд). * '''Скаймедиа (Skymedia):''' Монголд анх удаа IPTV буюу интернэтэд суурилсан телевиз, өндөр хурдны өрхийн интернэт, суурин утас гэсэн гурвалсан үйлчилгээг нэвтрүүлсэн. Кино сан, контентын баялаг сонголттой. * '''SkyGO (OTT платформ):''' Монголын хамгийн том видео стрийминг платформуудын нэг. Дотоод болон гадаадын телевизийн сувгууд, албан ёсны эрхтэй кино, шоу нэвтрүүлгүүдийг гар утас, таблет, ухаалаг зурагтаас үзэх боломжтой. * '''Байгууллагын үйлчилгээ (B2B):''' Байгууллагын дотоод сүлжээ (VPN), бөөнөөр мессеж илгээх (Bulk SMS), дата төвийн үйлчилгээ болон 클라우д (Cloud) шийдлүүдийг санал болгодог. === 5. Нийгмийн хариуцлага (CSR) === Скайтел нь бизнесийн үйл ажиллагаанаас гадна нийгэм, байгаль орчинд чиглэсэн тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг хэрэгжүүлдэг. * '''Боловсрол, Хүүхэд залуус:''' Хөдөө орон нутгийн сургуулиудыг өндөр хурдны интернэтээр хангах, оюутан залууст тэтгэлэг олгох, технологийн чиглэлийн уралдаан тэмцээнүүдийг (Жишээ нь: e-Sports, стартап хөтөлбөрүүд) идэвхтэй ивээн тэтгэдэг. * '''Байгаль орчин:''' "Тэрбум мод" үндэсний хөдөлгөөнд нэгдэж, олон мянган мод тарих санаачилгыг эхлүүлсэн. Мөн e-waste буюу цахилгаан барааны хог хаягдлыг бууруулах, цаасаар биш цахимаар гэрээ байгуулах зэрэг ногоон оффисын стандартуудыг нэвтрүүлсэн. * '''Эрүүл мэнд, Нийгмийн сайн сайхан:''' Цус хандивлах аян тогтмол зохион байгуулдаг бөгөөд эмнэлгүүдийн тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх, хүүхдийн байгууллагуудад тусламж үзүүлэх төслүүдийг санхүүжүүлдэг. === 6. Олимпизм ба Спортын салбарын дэмжлэг === Скайтел нь Монголын спортын салбарын хамгийн үнэнч, тууштай дэмжигчдийн нэг юм. * '''МҮОХ-ны Алтан түнш:''' 2012 оны Лондонгийн олимпоос хойш Рио 2016, Токио 2020, Парис 2024 зэрэг зун, өвлийн бүхий л олимпийн наадамд оролцох Монголын баг тамирчдыг ивээн тэтгэж, бэлтгэл сургуулилт, урамшуулалд нь бодит дэмжлэг үзүүлсээр ирсэн. * '''"Амжилтын буухиа" хөтөлбөр:''' Тамирчдынхаа алдар гавьяаг түгээн дэлгэрүүлэх, олимпийн үнэт зүйлийг олон нийт, ялангуяа хүүхэд залууст сурталчлах зорилгоор энэхүү кампанит ажлыг тасралтгүй хэрэгжүүлдэг. * '''Шууд дамжуулалт:''' Олимп, дэлхийн аваргын тэмцээнүүдийг Монголын ард түмэнд албан ёсны онцгой эрхтэйгээр, өндөр чанартайгаар шууд дамжуулан үзүүлэхэд хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай хамтран гол ивээн тэтгэгчээр ажилладаг. Энэ нь контентын салбарт оруулж буй маш том хувь нэмэр юм. {{Монгол улсад хамаарах}} qebdjcr4ah7mguq4v5i52xo8053g942 853647 853646 2026-04-17T09:57:41Z Turuu888 104016 853647 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Skytel.jpg|thumb|Скайтел]] '''Скайтел групп''' (Skytel Group) нь Монголын мэдээлэл технологийн цогц үйлчилгээ үзүүлэгч групп компани юм. Скайтел групп анх 1999 онд зах зээлийн 2 дахь оператор компани болон үйл ажиллагаагаа эхлэсэн бөгөөд нийт ажилтны тоо, борлуулалтын орлого, улсад төлсөн татварын хэмжээ зэрэг үзүүлэлтээр шалгаруулдаг ТОП 100 аж ахуйн нэгжийн нэг юм. === Түүхэн замнал ба Үүрэн холбооны хувьсал === Скайтел ХХК нь зөвхөн оператор компани байгаад зогсохгүй Монголын харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн томоохон хөдөлгүүрүүдийн нэг байсаар ирсэн. * '''Үүсэл ба Монополийг задалсан нь (1999-2000 он):''' 1999 онд БНСУ-ын болон Монголын хөрөнгө оруулагчдын хамтарсан хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан. Тухайн үед гар утас нь маш өндөр үнэтэй, зөвхөн цөөн тооны хүмүүсийн хэрэглээ байсан бол Скайтел орж ирснээр ярианы тариф, утасны үнэ огцом буурч, жинхэнэ өрсөлдөөн бий болсон. 2001 онд урьдчилсан төлбөрт үйлчилгээг анхлан нэвтрүүлсэн нь гар утсыг нийтийн хэрэглээ болгох хамгийн том түлхэц байв. * '''Үндэсний компани болсон үе (2010 он):''' Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын эзэмшиж байсан хувьцааг дотоодын хөрөнгө оруулагчид болох '''"Алтай Холдинг"''' болон '''"Шунхлай Групп"''' бүрэн худалдаж авснаар 100% Монголын үндэсний хөрөнгө оруулалттай компани болсон. Энэ нь дотоодын хөрөнгө, технологийн ноу-хауг эх орондоо үлдээх стратегийн чухал алхам байлаа. * '''Брэндийн шинэчлэл (2016 он):''' Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнийхээ нэр төрлийг нэгтгэн, орчин үеийн дижитал хэрэглэгчийн туршлагад (UX/CX) нийцүүлэн "SKY" брэндийг албан ёсоор танилцуулж, лого, өнгө төрхөө шинэчилсэн. === Технологийн шинэчлэл ба 5G сүлжээ === Скайтел нь технологийн үсрэнгүй хөгжлийг Монголд нутагшуулах тал дээр үргэлж анхдагчдын эгнээнд явдаг. * '''CDMA-аас 4G LTE хүртэл:''' * Анх '''CDMA2000 1X''' технологийг нэвтрүүлж, дуу хоолойны өндөр чанарыг хэрэглэгчдэд мэдрүүлж байв. ** Дараа нь '''EV-DO (3G)''' технологийг нэвтрүүлж, гар утсаар интернэтэд холбогдох өндөр хурдны боломжийг анхлан бүрдүүлсэн. ** Улмаар '''4G LTE''' сүлжээг орон даяар амжилттай нэвтрүүлж, хэрэглэгчдийг өндөр хурдны мобайл датагаар хангасан. ** Мөн орчин үеийн ухаалаг төхөөрөмжүүдэд зориулан '''eSIM''' үйлчилгээг нэвтрүүлсэн нь биет сим карт шаардахгүйгээр сүлжээнд холбогдох боломжийг олгосон. * '''5G технологийн эрин үе:''' * Скайтел нь 5G технологийн туршилтуудыг амжилттай хийж, Харилцаа холбооны зохицуулах хорооноос албан ёсны зөвшөөрлөө авсан. ** 5G нь зөвхөн интернэтийн хурдыг нэмэхээс гадна '''Зүйлсийн интернэт (IoT)''', ухаалаг хот, хиймэл оюун ухаанд суурилсан автоматжуулалт, өндөр нарийвчлалтай дата дамжуулалт зэрэг бизнесийн болон аж үйлдвэрийн цогц шийдлүүдийн суурь дэд бүтэц болж байгаагаараа онцлог юм. === Сүлжээний хамрах хүрээ ба Дэд бүтэц === * '''Орон даяарх сүлжээ:''' Скайтелийн 4G LTE сүлжээ нь Монгол улсын 21 аймаг, 330 гаруй сум, томоохон суурин газрууд, авто замын дагуух гол цэгүүдийг бүрэн хамардаг. * '''Шилэн кабелийн сүлжээ:''' Үүрэн холбооноос гадна Скаймедиа үйлчилгээнийхээ хүрээнд Улаанбаатар хот болон аймгийн төвүүдэд өөрийн бие даасан өндөр хурдны шилэн кабелийн дэд бүтцийг татаж, хэрэглэгчдийг найдвартай, тасалдалгүй интернэтээр хангадаг. === Бүтээгдэхүүн, Үйлчилгээний Экосистем === Скайтел нь зөвхөн "сим карт" зарах бус, дижитал амьдралын цогц экосистемийг бүрдүүлсэн. * '''Үүрэн холбооны багцууд:''' Хэрэглэгчийн нас, хэрэгцээнд тохируулсан төрөл бүрийн багцуудтай (Жишээ нь: Залууст зориулсан дата багцууд, Бизнесийн хэрэглэгчдэд зориулсан хязгааргүй ярианы багцууд). * '''Скаймедиа (Skymedia):''' Монголд анх удаа IPTV буюу интернэтэд суурилсан телевиз, өндөр хурдны өрхийн интернэт, суурин утас гэсэн гурвалсан үйлчилгээг нэвтрүүлсэн. Кино сан, контентын баялаг сонголттой. * '''SkyGO (OTT платформ):''' Монголын хамгийн том видео стрийминг платформуудын нэг. Дотоод болон гадаадын телевизийн сувгууд, албан ёсны эрхтэй кино, шоу нэвтрүүлгүүдийг гар утас, таблет, ухаалаг зурагтаас үзэх боломжтой. * '''Байгууллагын үйлчилгээ (B2B):''' Байгууллагын дотоод сүлжээ (VPN), бөөнөөр мессеж илгээх (Bulk SMS), дата төвийн үйлчилгээ болон 클라우д (Cloud) шийдлүүдийг санал болгодог. === Нийгмийн хариуцлага (CSR) === Скайтел нь бизнесийн үйл ажиллагаанаас гадна нийгэм, байгаль орчинд чиглэсэн тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг хэрэгжүүлдэг. * '''Боловсрол, Хүүхэд залуус:''' Хөдөө орон нутгийн сургуулиудыг өндөр хурдны интернэтээр хангах, оюутан залууст тэтгэлэг олгох, технологийн чиглэлийн уралдаан тэмцээнүүдийг (Жишээ нь: e-Sports, стартап хөтөлбөрүүд) идэвхтэй ивээн тэтгэдэг. * '''Байгаль орчин:''' "Тэрбум мод" үндэсний хөдөлгөөнд нэгдэж, олон мянган мод тарих санаачилгыг эхлүүлсэн. Мөн e-waste буюу цахилгаан барааны хог хаягдлыг бууруулах, цаасаар биш цахимаар гэрээ байгуулах зэрэг ногоон оффисын стандартуудыг нэвтрүүлсэн. * '''Эрүүл мэнд, Нийгмийн сайн сайхан:''' Цус хандивлах аян тогтмол зохион байгуулдаг бөгөөд эмнэлгүүдийн тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх, хүүхдийн байгууллагуудад тусламж үзүүлэх төслүүдийг санхүүжүүлдэг. === Олимпизм ба Спортын салбарын дэмжлэг === Скайтел нь Монголын спортын салбарын хамгийн үнэнч, тууштай дэмжигчдийн нэг юм. * '''МҮОХ-ны Алтан түнш:''' 2012 оны Лондонгийн олимпоос хойш Рио 2016, Токио 2020, Парис 2024 зэрэг зун, өвлийн бүхий л олимпийн наадамд оролцох Монголын баг тамирчдыг ивээн тэтгэж, бэлтгэл сургуулилт, урамшуулалд нь бодит дэмжлэг үзүүлсээр ирсэн. * '''"Амжилтын буухиа" хөтөлбөр:''' Тамирчдынхаа алдар гавьяаг түгээн дэлгэрүүлэх, олимпийн үнэт зүйлийг олон нийт, ялангуяа хүүхэд залууст сурталчлах зорилгоор энэхүү кампанит ажлыг тасралтгүй хэрэгжүүлдэг. * '''Шууд дамжуулалт:''' Олимп, дэлхийн аваргын тэмцээнүүдийг Монголын ард түмэнд албан ёсны онцгой эрхтэйгээр, өндөр чанартайгаар шууд дамжуулан үзүүлэхэд хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай хамтран гол ивээн тэтгэгчээр ажилладаг. Энэ нь контентын салбарт оруулж буй маш том хувь нэмэр юм. {{Монгол улсад хамаарах}} qhanccu96hfpsdin48bj3ihaiol0085 853648 853647 2026-04-17T10:00:15Z Turuu888 104016 853648 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Skytel.jpg|thumb|Скайтел]] '''Скайтел групп''' (Skytel Group) нь Монголын мэдээлэл технологийн цогц үйлчилгээ үзүүлэгч групп компани юм. Скайтел групп анх 1999 онд зах зээлийн 2 дахь оператор компани болон үйл ажиллагаагаа эхлэсэн бөгөөд нийт ажилтны тоо, борлуулалтын орлого, улсад төлсөн татварын хэмжээ зэрэг үзүүлэлтээр шалгаруулдаг ТОП 100 аж ахуйн нэгжийн нэг юм. === Түүхэн замнал ба Үүрэн холбооны хувьсал === Скайтел ХХК нь зөвхөн оператор компани байгаад зогсохгүй Монголын харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн томоохон хөдөлгүүрүүдийн нэг байсаар ирсэн. * '''Үүсэл ба Монополийг задалсан нь (1999-2000 он):''' 1999 онд БНСУ-ын болон Монголын хөрөнгө оруулагчдын хамтарсан хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан. Тухайн үед гар утас нь маш өндөр үнэтэй, зөвхөн цөөн тооны хүмүүсийн хэрэглээ байсан бол Скайтел орж ирснээр ярианы тариф, утасны үнэ огцом буурч, жинхэнэ өрсөлдөөн бий болсон. 2001 онд урьдчилсан төлбөрт үйлчилгээг анхлан нэвтрүүлсэн нь гар утсыг нийтийн хэрэглээ болгох хамгийн том түлхэц байв. * '''Үндэсний компани болсон үе (2010 он):''' Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын эзэмшиж байсан хувьцааг дотоодын хөрөнгө оруулагчид болох '''"Алтай Холдинг"''' болон '''"Шунхлай Групп"''' бүрэн худалдаж авснаар 100% Монголын үндэсний хөрөнгө оруулалттай компани болсон. Энэ нь дотоодын хөрөнгө, технологийн ноу-хауг эх орондоо үлдээх стратегийн чухал алхам байлаа. * '''Брэндийн шинэчлэл (2016 он):''' Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнийхээ нэр төрлийг нэгтгэн, орчин үеийн дижитал хэрэглэгчийн туршлагад (UX/CX) нийцүүлэн "SKY" брэндийг албан ёсоор танилцуулж, лого, өнгө төрхөө шинэчилсэн. === Технологийн шинэчлэл ба 5G сүлжээ === Скайтел нь технологийн үсрэнгүй хөгжлийг Монголд нутагшуулах тал дээр үргэлж анхдагчдын эгнээнд явдаг. * '''CDMA-аас 4G LTE хүртэл:''' * Анх '''CDMA2000 1X''' технологийг нэвтрүүлж, дуу хоолойны өндөр чанарыг хэрэглэгчдэд мэдрүүлж байв. ** Дараа нь '''EV-DO (3G)''' технологийг нэвтрүүлж, гар утсаар интернэтэд холбогдох өндөр хурдны боломжийг анхлан бүрдүүлсэн. ** Улмаар '''4G LTE''' сүлжээг орон даяар амжилттай нэвтрүүлж, хэрэглэгчдийг өндөр хурдны мобайл датагаар хангасан. ** Мөн орчин үеийн ухаалаг төхөөрөмжүүдэд зориулан '''eSIM''' үйлчилгээг нэвтрүүлсэн нь биет сим карт шаардахгүйгээр сүлжээнд холбогдох боломжийг олгосон. * '''5G технологийн эрин үе:''' * Скайтел нь 5G технологийн туршилтуудыг амжилттай хийж, Харилцаа холбооны зохицуулах хорооноос албан ёсны зөвшөөрлөө авсан. ** 5G нь зөвхөн интернэтийн хурдыг нэмэхээс гадна '''Зүйлсийн интернэт (IoT)''', ухаалаг хот, хиймэл оюун ухаанд суурилсан автоматжуулалт, өндөр нарийвчлалтай дата дамжуулалт зэрэг бизнесийн болон аж үйлдвэрийн цогц шийдлүүдийн суурь дэд бүтэц болж байгаагаараа онцлог юм. === Сүлжээний хамрах хүрээ ба Дэд бүтэц === * '''Орон даяарх сүлжээ:''' Скайтелийн 4G LTE сүлжээ нь Монгол улсын 21 аймаг, 330 гаруй сум, томоохон суурин газрууд, авто замын дагуух гол цэгүүдийг бүрэн хамардаг. * '''Шилэн кабелийн сүлжээ:''' Үүрэн холбооноос гадна Скаймедиа үйлчилгээнийхээ хүрээнд Улаанбаатар хот болон аймгийн төвүүдэд өөрийн бие даасан өндөр хурдны шилэн кабелийн дэд бүтцийг татаж, хэрэглэгчдийг найдвартай, тасалдалгүй интернэтээр хангадаг. === Бүтээгдэхүүн, Үйлчилгээний Экосистем === Скайтел нь зөвхөн "сим карт" зарах бус, дижитал амьдралын цогц экосистемийг бүрдүүлсэн. * '''Үүрэн холбооны багцууд:''' Хэрэглэгчийн нас, хэрэгцээнд тохируулсан төрөл бүрийн багцуудтай (Жишээ нь: Залууст зориулсан дата багцууд, Бизнесийн хэрэглэгчдэд зориулсан хязгааргүй ярианы багцууд). * '''Скаймедиа (Skymedia):''' Монголд анх удаа IPTV буюу интернэтэд суурилсан телевиз, өндөр хурдны өрхийн интернэт, суурин утас гэсэн гурвалсан үйлчилгээг нэвтрүүлсэн. Кино сан, контентын баялаг сонголттой. * '''GoPlus (OTT платформ):''' Монголын хамгийн том видео стрийминг платформуудын нэг. Дотоод болон гадаадын телевизийн сувгууд, албан ёсны эрхтэй кино, шоу нэвтрүүлгүүдийг гар утас, таблет, ухаалаг зурагтаас үзэх боломжтой. * '''Байгууллагын үйлчилгээ (B2B):''' Байгууллагын интернет, масс мессеж илгээх (Mass SMS), дата төвийн үйлчилгээ болон шийдлүүдийг санал болгодог. === Нийгмийн хариуцлага (CSR) === Скайтел нь бизнесийн үйл ажиллагаанаас гадна нийгэм, байгаль орчинд чиглэсэн тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг хэрэгжүүлдэг. * '''Боловсрол, Хүүхэд залуус:''' Хөдөө орон нутгийн сургуулиудыг өндөр хурдны интернэтээр хангах, оюутан залууст тэтгэлэг олгох, технологийн чиглэлийн уралдаан тэмцээнүүдийг (Жишээ нь: e-Sports, стартап хөтөлбөрүүд) идэвхтэй ивээн тэтгэдэг. * '''Байгаль орчин:''' "Тэрбум мод" үндэсний хөдөлгөөнд нэгдэж, олон мянган мод тарих санаачилгыг эхлүүлсэн. Мөн e-waste буюу цахилгаан барааны хог хаягдлыг бууруулах, цаасаар биш цахимаар гэрээ байгуулах зэрэг ногоон оффисын стандартуудыг нэвтрүүлсэн. * '''Эрүүл мэнд, Нийгмийн сайн сайхан:''' Цус хандивлах аян тогтмол зохион байгуулдаг бөгөөд эмнэлгүүдийн тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх, хүүхдийн байгууллагуудад тусламж үзүүлэх төслүүдийг санхүүжүүлдэг. === Олимпизм ба Спортын салбарын дэмжлэг === Скайтел нь Монголын спортын салбарын хамгийн үнэнч, тууштай дэмжигчдийн нэг юм. * '''МҮОХ-ны Алтан түнш:''' 2012 оны Лондонгийн олимпоос хойш Рио 2016, Токио 2020, Парис 2024 зэрэг зун, өвлийн бүхий л олимпийн наадамд оролцох Монголын баг тамирчдыг ивээн тэтгэж, бэлтгэл сургуулилт, урамшуулалд нь бодит дэмжлэг үзүүлсээр ирсэн. * '''"Амжилтын буухиа" хөтөлбөр:''' Тамирчдынхаа алдар гавьяаг түгээн дэлгэрүүлэх, олимпийн үнэт зүйлийг олон нийт, ялангуяа хүүхэд залууст сурталчлах зорилгоор энэхүү кампанит ажлыг тасралтгүй хэрэгжүүлдэг. * '''Шууд дамжуулалт:''' Олимп, дэлхийн аваргын тэмцээнүүдийг Монголын ард түмэнд албан ёсны онцгой эрхтэйгээр, өндөр чанартайгаар шууд дамжуулан үзүүлэхэд хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай хамтран гол ивээн тэтгэгчээр ажилладаг. Энэ нь контентын салбарт оруулж буй маш том хувь нэмэр юм. {{Монгол улсад хамаарах}} jdm4aajj4zoebinm1gkc7s4kv24m444 853650 853648 2026-04-17T10:29:07Z Turuu888 104016 853650 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Skytel LLC MN Logo.jpg|thumb|Skytel]] '''Скайтел групп''' (Skytel Group) нь Монголын мэдээлэл технологийн цогц үйлчилгээ үзүүлэгч групп компани юм. Скайтел групп анх 1999 онд зах зээлийн 2 дахь оператор компани болон үйл ажиллагаагаа эхлэсэн бөгөөд нийт ажилтны тоо, борлуулалтын орлого, улсад төлсөн татварын хэмжээ зэрэг үзүүлэлтээр шалгаруулдаг ТОП 100 аж ахуйн нэгжийн нэг юм. === Түүхэн замнал ба Үүрэн холбооны хувьсал === Скайтел ХХК нь зөвхөн оператор компани байгаад зогсохгүй Монголын харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн томоохон хөдөлгүүрүүдийн нэг байсаар ирсэн. * '''Үүсэл ба Монополийг задалсан нь (1999-2000 он):''' 1999 онд БНСУ-ын болон Монголын хөрөнгө оруулагчдын хамтарсан хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан. Тухайн үед гар утас нь маш өндөр үнэтэй, зөвхөн цөөн тооны хүмүүсийн хэрэглээ байсан бол Скайтел орж ирснээр ярианы тариф, утасны үнэ огцом буурч, жинхэнэ өрсөлдөөн бий болсон. 2001 онд урьдчилсан төлбөрт үйлчилгээг анхлан нэвтрүүлсэн нь гар утсыг нийтийн хэрэглээ болгох хамгийн том түлхэц байв. * '''Үндэсний компани болсон үе (2010 он):''' Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын эзэмшиж байсан хувьцааг дотоодын хөрөнгө оруулагчид болох '''"Алтай Холдинг"''' болон '''"Шунхлай Групп"''' бүрэн худалдаж авснаар 100% Монголын үндэсний хөрөнгө оруулалттай компани болсон. Энэ нь дотоодын хөрөнгө, технологийн ноу-хауг эх орондоо үлдээх стратегийн чухал алхам байлаа. * '''Брэндийн шинэчлэл (2016 он):''' Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнийхээ нэр төрлийг нэгтгэн, орчин үеийн дижитал хэрэглэгчийн туршлагад (UX/CX) нийцүүлэн "SKY" брэндийг албан ёсоор танилцуулж, лого, өнгө төрхөө шинэчилсэн. === Технологийн шинэчлэл ба 5G сүлжээ === Скайтел нь технологийн үсрэнгүй хөгжлийг Монголд нутагшуулах тал дээр үргэлж анхдагчдын эгнээнд явдаг. * '''CDMA-аас 4G LTE хүртэл:''' * Анх '''CDMA2000 1X''' технологийг нэвтрүүлж, дуу хоолойны өндөр чанарыг хэрэглэгчдэд мэдрүүлж байв. ** Дараа нь '''EV-DO (3G)''' технологийг нэвтрүүлж, гар утсаар интернэтэд холбогдох өндөр хурдны боломжийг анхлан бүрдүүлсэн. ** Улмаар '''4G LTE''' сүлжээг орон даяар амжилттай нэвтрүүлж, хэрэглэгчдийг өндөр хурдны мобайл датагаар хангасан. ** Мөн орчин үеийн ухаалаг төхөөрөмжүүдэд зориулан '''eSIM''' үйлчилгээг нэвтрүүлсэн нь биет сим карт шаардахгүйгээр сүлжээнд холбогдох боломжийг олгосон. * '''5G технологийн эрин үе:''' * Скайтел нь 5G технологийн туршилтуудыг амжилттай хийж, Харилцаа холбооны зохицуулах хорооноос албан ёсны зөвшөөрлөө авсан. ** 5G нь зөвхөн интернэтийн хурдыг нэмэхээс гадна '''Зүйлсийн интернэт (IoT)''', ухаалаг хот, хиймэл оюун ухаанд суурилсан автоматжуулалт, өндөр нарийвчлалтай дата дамжуулалт зэрэг бизнесийн болон аж үйлдвэрийн цогц шийдлүүдийн суурь дэд бүтэц болж байгаагаараа онцлог юм. === Сүлжээний хамрах хүрээ ба Дэд бүтэц === * '''Орон даяарх сүлжээ:''' Скайтелийн 4G LTE сүлжээ нь Монгол улсын 21 аймаг, 330 гаруй сум, томоохон суурин газрууд, авто замын дагуух гол цэгүүдийг бүрэн хамардаг. * '''Шилэн кабелийн сүлжээ:''' Үүрэн холбооноос гадна Скаймедиа үйлчилгээнийхээ хүрээнд Улаанбаатар хот болон аймгийн төвүүдэд өөрийн бие даасан өндөр хурдны шилэн кабелийн дэд бүтцийг татаж, хэрэглэгчдийг найдвартай, тасалдалгүй интернэтээр хангадаг. === Бүтээгдэхүүн, Үйлчилгээний Экосистем === Скайтел нь зөвхөн "сим карт" зарах бус, дижитал амьдралын цогц экосистемийг бүрдүүлсэн. * '''Үүрэн холбооны багцууд:''' Хэрэглэгчийн нас, хэрэгцээнд тохируулсан төрөл бүрийн багцуудтай (Жишээ нь: Залууст зориулсан дата багцууд, Бизнесийн хэрэглэгчдэд зориулсан хязгааргүй ярианы багцууд). * '''Скаймедиа (Skymedia):''' Монголд анх удаа IPTV буюу интернэтэд суурилсан телевиз, өндөр хурдны өрхийн интернэт, суурин утас гэсэн гурвалсан үйлчилгээг нэвтрүүлсэн. Кино сан, контентын баялаг сонголттой. * '''GoPlus (OTT платформ):''' Монголын хамгийн том видео стрийминг платформуудын нэг. Дотоод болон гадаадын телевизийн сувгууд, албан ёсны эрхтэй кино, шоу нэвтрүүлгүүдийг гар утас, таблет, ухаалаг зурагтаас үзэх боломжтой. * '''Байгууллагын үйлчилгээ (B2B):''' Байгууллагын интернет, масс мессеж илгээх (Mass SMS), дата төвийн үйлчилгээ болон шийдлүүдийг санал болгодог. === Нийгмийн хариуцлага (CSR) === Скайтел нь бизнесийн үйл ажиллагаанаас гадна нийгэм, байгаль орчинд чиглэсэн тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг хэрэгжүүлдэг. * '''Боловсрол, Хүүхэд залуус:''' Хөдөө орон нутгийн сургуулиудыг өндөр хурдны интернэтээр хангах, оюутан залууст тэтгэлэг олгох, технологийн чиглэлийн уралдаан тэмцээнүүдийг (Жишээ нь: e-Sports, стартап хөтөлбөрүүд) идэвхтэй ивээн тэтгэдэг. * '''Байгаль орчин:''' "Тэрбум мод" үндэсний хөдөлгөөнд нэгдэж, олон мянган мод тарих санаачилгыг эхлүүлсэн. Мөн e-waste буюу цахилгаан барааны хог хаягдлыг бууруулах, цаасаар биш цахимаар гэрээ байгуулах зэрэг ногоон оффисын стандартуудыг нэвтрүүлсэн. * '''Эрүүл мэнд, Нийгмийн сайн сайхан:''' Цус хандивлах аян тогтмол зохион байгуулдаг бөгөөд эмнэлгүүдийн тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх, хүүхдийн байгууллагуудад тусламж үзүүлэх төслүүдийг санхүүжүүлдэг. === Олимпизм ба Спортын салбарын дэмжлэг === Скайтел нь Монголын спортын салбарын хамгийн үнэнч, тууштай дэмжигчдийн нэг юм. * '''МҮОХ-ны Алтан түнш:''' 2012 оны Лондонгийн олимпоос хойш Рио 2016, Токио 2020, Парис 2024 зэрэг зун, өвлийн бүхий л олимпийн наадамд оролцох Монголын баг тамирчдыг ивээн тэтгэж, бэлтгэл сургуулилт, урамшуулалд нь бодит дэмжлэг үзүүлсээр ирсэн. * '''"Амжилтын буухиа" хөтөлбөр:''' Тамирчдынхаа алдар гавьяаг түгээн дэлгэрүүлэх, олимпийн үнэт зүйлийг олон нийт, ялангуяа хүүхэд залууст сурталчлах зорилгоор энэхүү кампанит ажлыг тасралтгүй хэрэгжүүлдэг. * '''Шууд дамжуулалт:''' Олимп, дэлхийн аваргын тэмцээнүүдийг Монголын ард түмэнд албан ёсны онцгой эрхтэйгээр, өндөр чанартайгаар шууд дамжуулан үзүүлэхэд хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай хамтран гол ивээн тэтгэгчээр ажилладаг. Энэ нь контентын салбарт оруулж буй маш том хувь нэмэр юм. {{Монгол улсад хамаарах}} bl3i4sjn2gt2siseemhisnpwe33o7ke 3 145466 853567 850545 2026-04-16T13:07:29Z HorseBro the hemionus 100126 853567 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 1000px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->{{If April Fools|[[Satanist Mongolia.png|1,024×1,024px]]|[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg]]}}<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''Welcome to the Talk page of [[User talk:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]! I assume you are here, as I probably made a mistake, which the severity is most likely high.''<br/> <small>{{flatlist| * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[UserHorseBro the hemionus/Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 1000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) 9xgc70svod5bpy6c591m9ndlyhwqlg4 853568 853567 2026-04-16T13:08:07Z HorseBro the hemionus 100126 853568 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''Welcome to the Talk page of [[User talk:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]! I assume you are here, as I probably made a mistake, which the severity is most likely high.''<br/> <small>{{flatlist| * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[UserHorseBro the hemionus/Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 1000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) funl3p7xbonxxf9fozdnrg6ogbhvemj 853569 853568 2026-04-16T13:08:27Z HorseBro the hemionus 100126 853569 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|500]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''Welcome to the Talk page of [[User talk:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]! I assume you are here, as I probably made a mistake, which the severity is most likely high.''<br/> <small>{{flatlist| * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[UserHorseBro the hemionus/Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 1000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) h46tlbxz0esu87dmov9hqnhpgfkj69b 853570 853569 2026-04-16T13:09:03Z HorseBro the hemionus 100126 853570 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|500 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''Welcome to the Talk page of [[User talk:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]! I assume you are here, as I probably made a mistake, which the severity is most likely high.''<br/> <small>{{flatlist| * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[UserHorseBro the hemionus/Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 1000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) bjxdhtl8h43tdpkj7jve8xmf0l4q05n 853571 853570 2026-04-16T13:09:16Z HorseBro the hemionus 100126 853571 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|1000x500 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''Welcome to the Talk page of [[User talk:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]! I assume you are here, as I probably made a mistake, which the severity is most likely high.''<br/> <small>{{flatlist| * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[UserHorseBro the hemionus/Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 1000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) p7xd78f30a7fk2qgbb7bek61vwnzpc5 853572 853571 2026-04-16T13:09:34Z HorseBro the hemionus 100126 853572 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x100 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''Welcome to the Talk page of [[User talk:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]! I assume you are here, as I probably made a mistake, which the severity is most likely high.''<br/> <small>{{flatlist| * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[UserHorseBro the hemionus/Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 1000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) g3h4zndxom8fpv0oqf6bco43uhg52fy 853573 853572 2026-04-16T13:09:44Z HorseBro the hemionus 100126 853573 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x400 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''Welcome to the Talk page of [[User talk:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]! I assume you are here, as I probably made a mistake, which the severity is most likely high.''<br/> <small>{{flatlist| * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[UserHorseBro the hemionus/Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 1000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) kr9ruiw09wjhm50uh7yxote5xtq8s2v 853574 853573 2026-04-16T13:10:33Z HorseBro the hemionus 100126 853574 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x400 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''Welcome to the Talk page of [[User talk:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]! I assume you are here, as I probably made a mistake, which the severity is most likely high.''<br/> <small>{{flatlist| * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[UserHorseBro the hemionus/Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 1000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) 3dn5mqtovbnxjf4d1uq9vfq5xj0m38a 853575 853574 2026-04-16T13:11:29Z HorseBro the hemionus 100126 853575 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x400 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''Welcome to the Talk page of [[User talk:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]! I assume you are here, as I probably made a mistake, which the severity is most likely high.''<br/> <small>{{flatlist| * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 1000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) pb5yyg2j7shwvzsfwdpzrmav6qepwms 853576 853575 2026-04-16T13:12:35Z HorseBro the hemionus 100126 853576 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''Welcome to the Talk page of [[User talk:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]! I assume you are here, as I probably made a mistake, which the severity is most likely high.''<br/> <small>{{flatlist| * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) hpse4y0y732rz6ltcm9bfegwotjx7gn 853577 853576 2026-04-16T13:15:49Z HorseBro the hemionus 100126 853577 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) gs7q1oby6far94xda1i2b69ohb4mfbs 853578 853577 2026-04-16T13:19:12Z HorseBro the hemionus 100126 853578 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|English Wikipedia|<span style="color:#000"></span>]]: * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) 2k2mqrdetuq2lyuz6lsdvxp3iiuxl8x 853579 853578 2026-04-16T13:20:16Z HorseBro the hemionus 100126 853579 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|English Wikipedia|<span style="color:#000"></span>]]: * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) fhw6cqcdcdwcsxg5wf7vxhd6t0jtd64 853580 853579 2026-04-16T13:20:32Z HorseBro the hemionus 100126 853580 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) hplcry3fjjml8qvid56pbu5wm7iyeo9 853581 853580 2026-04-16T13:28:28Z HorseBro the hemionus 100126 853581 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> }}</small> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|900px]] </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) d5od5ysye49trjygub8jndlqaysjuy4 853582 853581 2026-04-16T13:34:46Z HorseBro the hemionus 100126 853582 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> }} <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|300px]] </small> </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) 6inbzqx39lrreedgif2my4i0s48wudm 853583 853582 2026-04-16T13:50:48Z HorseBro the hemionus 100126 853583 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>Зүүнгар, Хойд, Дөрвөд, Торгууд, Өөлд, Хошууд, болон эрх баригч Цорос овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин хүн амыг оруулах болтугай!</small> }} <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|300px]] </small> </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) bfv9oc94m2kfzpjnzv314gu4eim8aan 853584 853583 2026-04-16T13:51:32Z HorseBro the hemionus 100126 853584 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>Зүүнгар, Хойд, Дөрвөд, Торгууд, Өөлд, Хошууд, болон эрх баригч Цорос овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|300px]] </small> </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) 6ly0i30hmu3gasbrvlherg9grylz72h 853585 853584 2026-04-16T13:52:08Z HorseBro the hemionus 100126 853585 wikitext text/x-wiki <!--What follows is shamelessly stolen from the userpages of The Earwig, Vanamonde93, Vami_IV, Chiswick Chap, and AirshipJungleman29. But you should look at theirs, not mine, which is probably riddled with inaccuracies.--> <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 900px; border: 1px solid black; font-size: 14px; line-height: 20px;"><!-- main container (width must match image width below) --><!-- -->[[File:Along the Ili River, Yining, Xinjiang 2020-10-03.jpg|900x450 px]]<!-- background image --> <div style="position: absolute; top: 0; width: 100%; height: 100%;"><!-- overlay block --> <div style="text-align: center; font-family: Times, serif;"><!-- header --> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.15em;"><!-- Motto --> ''[[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]]-ын Talk хуудсанд тавтай морилно уу! Би алдаа гаргасан байх магадлалтай бөгөөд, энэ нь ноцтой байх магадлал өндөр тул, та энд байгаа гэж би таамаглаж байна.''<br/> <small>{{flatlist| [[en:English Wikipedia|<span style="color:#000">English Wikipedia</span>]]: * [[en:User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Talk</span>]] <!--* Best work: [[en:Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#2</span>]]--> * Projects: [[en:Military of the Dzungar Khanate|<span style="color:#000">#1</span>]], [[en:Draft:Dzungar conquest of Tibet|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[en:Wikipedia:Administrators' noticeboard/IncidentArchive1208#Large-scale copyright violations|<span style="color:#000">First Block</span>]] * [[en:Wikipedia:Sockpuppet investigations/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Second Block</span>]] * [[en:User contributions for HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Contributions</span>]] </small> }}</small> <small>{{flatlist| [[Монгол Википедиа|<span style="color:#000">Mongolian Wikipedia</span>]]: * [[User talk:HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хэрэглэгчийн яриа</span>]] * Бахархалтай хувь нэмэр: [[Зүүнгарын Хаант Улс|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|<span style="color:#000">#2</span>]], [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|<span style="color:#000">#3</span>]], [[Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт|<span style="color:#000">#4</span>]] * Ажиллах нийтлэлүүд: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|<span style="color:#000">#1</span>]], [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|<span style="color:#000">#2</span>]] * [[Тусгай:Contributions/HorseBro the hemionus|<span style="color:#000">Хувь нэмэр</span>]] </small> <small> {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дөрвөдүүд өвөг дээдсийнхээ нутаг дэвсгэр Эрчис голын эрэг дээрх газрыг эргүүлэн авах болтугай! {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>Ойрадуудаас: Хойд, Дөрвөд, Торгууд, Өөлд, Хошууд, болон эрх баригч Цорос овгууд маань алдагдсан Зүүнгар нутгаа эргүүлэн авч, Ойрад Холбооны дор нэгдэж, бидний хүчирхэг байдалд дахин оруулах болтугай!</small> }} <div style="position: relative; margin: 0 auto; width: 9000px; border: none; line-height: 20px;"> [[File:{{random item|Renat map.jpg|Ili river.jpg|Ойратские воины.png|Larch in the valley of the river yustid 01.jpg|20150731181155zq 03.jpg|Dzungar cavalry of Amursana, in the Battle of Khorgos against Qing China (1758).png|Aleksander Orłowski - Jeźdźcy tatarscy.jpg|Battle of Oroi-Jalatu.jpg|Central Tian Shan mountains.jpg|Irtysh River landscape in the Burqin 02.jpg|Tent of a Kalmuk Princess - Ainsworth William Francis - 1870.jpg|Crossing the Berezina River, by Peter von Hess.jpg|Print of Kalmyks.jpg|Tianchi Lake.jpg|Kol-Tor 2022.jpg|Oirat Caravan.jpg|Kalmykia 1720.jpg|Chine et Asie centrale. 13, Tentes mongoles - (mission) Bonin ; (photogr. Charles Eudes Bonin) ; (photogr. reprod. par) Molteni (pour la conférence donnée par) Bonin - btv1b53258639m.jpg|Banner of the Dzungar Khanate.png|Калмыцкая молельня.jpg|Kalmyk warriors.jpg|Army of Dawachi at Gädän-Ola.jpg|Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|Tolbonuur 02.jpg|'The Lifting of the Siege of the Black River (Khara-Usu)' ('La Levée du Siège de la Rivière Noire -Khara-Usu-').jpg|Mural at Samye Monastery, Tibet, showing the 5th Dalai Lama flanked by Gushri Khan and Sonam Chopel, aka Rapten.jpg|Калмыцкий лама. 1869-1870.jpg}}|300px]] </small> </div> </div> </div><!-- end links --> </div><!-- end header --> <div style="position: absolute; bottom: 0; border: none; color: white; text-align: center;"> </div> </div><!-- end overlay block --> </div><!-- end main container --> __NOTOC__ == Түүхчид нэгэнт нэрлэсэн нэршил өөрчилсөн тухай == Хасаг гэдэг үг нь Монгол хэлний Их тайлбар толь бичигт "Хасаг-Монголын баруун хэсгийн зарим нутаг, Казахстан улсад амьдардаг Алтай язгуурын түрэг хэлний бүлгийн хүмүүс." гэж тайлбарласан байна. Яагаад "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэснийг "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрчлөх үндэслэл юу байна вэ?. Оросын эрдэмтэн, монгол судлаач И.Я.Златкины 1964 онд хэвлэгдсэн “Зүүнгарын хаант улсын түүх“ номонд “. . "Зүүнгар-Хасагийн дайн" гэж , мөн Казахстаны түүхч Р.Темиргалиев адил хэлбэрээр өөрийн бүтээлд тусгасан. Түүхийг эрдэмтэд ингэж нэрлэж бичиж байхад ямар нэг үндэслэлгүй "Казах-Зүүнгарын дайн" гэж өөрийн дураар солихоо боль. хийсэн засваруудаа буцаана уу [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 00:03, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) :Амар мэнд, нэршил яг шууд англи хэлээс орчуулагдсан бөгөөд, Kazakh-Dzungar Wars гэсэн байдаг. Хэлэлтгүй бас Златкин-аас илүү их ном судар хэрэгтэй. Р.Темигралиев бол ямарч найдвартай эх сурвалж болгох номгүй. [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:HorseBro the hemionus|яриа]]) 00:35, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ::ЭХ ТҮҮХЭЭ ХАЙРЛА [[Хэрэглэгч:Bayarkhangai|Bayarkhangai]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bayarkhangai|яриа]]) 03:06, 16 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) ia6ylarlw5ygn8whn7skkdbos6pwn00 2 145953 853565 853545 2026-04-16T12:51:21Z MongolEditor2026 103976 Хэл найруулгыг товчилж, хөндлөнгийн эх сурвалжийг цэгцлэв 853565 wikitext text/x-wiki [[File:Batjargalyn_Zayaabal_portrait_2025.jpg|thumb|220px|Батжаргалын Заяабал]] '''Батжаргалын Заяабал''' (1976 онд Увс аймгийн Өмнөговь суманд төрсөн) нь Монголын улс төрч бөгөөд 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байна.<ref>{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref><ref name="parliament">{{cite web |title=Батжаргалын Заяабал |url=https://www.parliament.mn/cv/344/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> Тэрээр өмнө нь Төрийн өмчийн хорооны дарга болон Татварын ерөнхий газрын даргаар тус тус ажиллаж байсан.<ref name="parliament" /><ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> == Намтар == === Боловсрол === 1984–1994 онд Увс аймгийн Улаангом сумын 1 дүгээр арван жилийн сургуульд суралцаж төгссөн.<ref name="parliament" /> 1994–1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуулийг санхүү, эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн.<ref name="parliament" /> 2005–2008 онд АНУ-ын Жорж Мейсоны их сургуульд төрийн бодлогын магистрын зэрэг хамгаалсан.<ref name="parliament" /> 2013–2016 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.<ref name="parliament" /> === Ажилласан байдал, сонгуульт ажил === * 1999 оны 7 сар – 1999 оны 12 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний туслах<ref name="parliament" /> * 2002 оны 2 сар – 2004 оны 12 сар: Дэлхийн банкны Өрхийн амьжиргааг дэмжих хөтөлбөрт төслийн ажилтан<ref name="parliament" /> * 2008 оны 6 сар – 2008 оны 9 сар: Түлш, эрчим хүчний яамны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын Хяналт-шинжилгээ, мониторингийн хэлтсийн дарга<ref name="parliament" /> * 2008 оны 9 сар – 2010 оны 4 сар: Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамны Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний газрын дарга<ref name="parliament" /> * 2010 оны 4 сар – 2012 оны 2 сар: Төрийн өмчийн хорооны Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн концессын газрын дарга<ref name="parliament" /> * 2012 оны 2 сар – 2012 оны 7 сар: Төрийн өмчийн хорооны дарга<ref name="parliament" /> * 2012 оны 8 сар – 2015 оны 5 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх<ref name="parliament" /> * 2015 оны 5 сар – 2015 оны 10 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга<ref name="parliament" /> * 2015 оны 10 сар – 2016 оны 8 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх<ref name="parliament" /> * 2016 оны 8 сар – 2019 оны 1 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга<ref name="parliament" /> * 2019 оны 1 сар – 2023 оны 12 сар: Татварын ерөнхий газрын дарга<ref name="parliament" /> * 2024 оны 1 сар – 2024 оны 5 сар: Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын зөвлөх<ref name="parliament" /> * 2024 оны 7 сараас: Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн<ref>{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> === Улс төрийн үйл ажиллагаа === 2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар 2-р тойрогт Монгол Ардын Намаас нэр дэвшин 67,321 санал буюу 47.7 хувийн санал авч сонгогдсон.<ref>{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref><ref>{{cite news |title=Иргэдээс хамгийн олон санал авсан 10 нэр дэвшигч |url=https://itoim.mn/a/2024/06/29/election/clo?708fb003ef258feeb9c302155d61581b |work=iToim.mn |date=2024-06-29 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2024 оноос Төсвийн байнгын хороо, Эдийн засгийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж байна.<ref>{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=5 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref><ref>{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=6 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2022 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг Татварын ерөнхий газрын даргаар дурдсан байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2023 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад тэрээр татвар төлөлт үндсэндээ 100 хувь цахим хэлбэрт шилжсэн, татварын албаны цахимжилтын талаар байр сууриа илэрхийлсэн байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Татвар 100% цахимжсанаар татварын байцаагч таньдаг байх шаардлагагүй болсон |url=https://ikon.mn/opinion/310z |work=iKon.MN |date=2023-12-13 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2022 онд Eguur.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг татварын алба 100 хувь цахим болсон, иргэнтэй холбоотой мэдээллийг Ebarimt, аж ахуйн нэгжийн мэдээллийг Etax системд нэгтгэсэн талаар дурдсан байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Татварын алба бүрэн цахимжсан. Бүх үйлчилгээг Ebarimt, Etax системээр авна |url=https://eguur.mn/407909/ |work=Eguur.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2020 онд Peak.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээлэлд E-Mongolia системд татварын 34 үйлчилгээг байршуулсан талаар түүний мэдэгдлийг эш татсан байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: E-MONGOLIA-д одоогоор татварын 34 үйлчилгээг байршуулаад байна |url=https://peak.mn/news/bzayaabal-e-mongolia-d-odoogoor-tatwariin-34-uilchilgeeg-bairshuulaad-baina |work=Peak.mn |date=2020-09-09 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2024 онд Time.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүний НӨАТ-ын бодлоготой холбоотой байр суурийг нийтэлсэн байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: НӨАТ-аар маш том хэмжээний өөрчлөлт хийх нь улс орны хувьд өндөр эрсдэлтэй |url=https://time.mn/n/78303 |work=Time.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2025 онд GoGo.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээнд түүнийг Улсын Их Хурлын гишүүнээр эш татан мэдээлсэн байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улсыг авч явах чадвартай хүн МАН-д олон бий, жишээ нь Г.Занданшатар |url=https://gogo.mn/r/1eek3 |work=GoGo.mn |date=2025-06-09 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяа, Б.Заяабал нар хамтран санаачилсан.<ref>{{cite news |title=УИХ-ын чуулганы үдээс хойших хуралдаан эхэлж, Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж эхэллээ |url=https://news.mn/r/2859715/ |work=News.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2026 онд Zuv.mn сайтад нийтлэгдсэн тодруулгад тэрээр Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих байр суурь илэрхийлсэн байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих хэрэгтэй |url=https://zuv.mn/1fd7 |work=Zuv.mn |date=2026-04-16 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://www.parliament.mn/cv/344/ Монгол Улсын Их Хурлын цахим хуудас дахь танилцуулга] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Эдийн засагч]] [[Ангилал:Эрх зүйч]] tvgunzecdqnqoaydk3lowsb3xsd11wx 853566 853565 2026-04-16T13:00:57Z MongolEditor2026 103976 Эх сурвалж нэмж, эшлэлийн хэсгийг оруулав 853566 wikitext text/x-wiki [[File:Batjargalyn_Zayaabal_portrait_2025.jpg|thumb|220px| Батжаргалын '''ЗАЯАБАЛ''']] '''Батжаргалын Заяабал''' (1976 онд Увс аймгийн Өмнөговь суманд төрсөн) нь Монголын улс төрч бөгөөд 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байна.<ref>{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref><ref name="parliament">{{cite web |title=Батжаргалын Заяабал |url=https://www.parliament.mn/cv/344/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> Тэрээр өмнө нь Төрийн өмчийн хорооны дарга болон Татварын ерөнхий газрын даргаар тус тус ажиллаж байсан.<ref name="parliament" /><ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> == Намтар == === Боловсрол === 1984–1994 онд Увс аймгийн Улаангом сумын 1 дүгээр арван жилийн сургуульд суралцаж төгссөн.<ref name="parliament" /> 1994–1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуулийг санхүү, эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн.<ref name="parliament" /> 2005–2008 онд АНУ-ын Жорж Мейсоны их сургуульд төрийн бодлогын магистрын зэрэг хамгаалсан.<ref name="parliament" /> 2013–2016 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.<ref name="parliament" /> === Ажилласан байдал, сонгуульт ажил === * 1999 оны 7 сар – 1999 оны 12 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний туслах<ref name="parliament" /> * 2002 оны 2 сар – 2004 оны 12 сар: Дэлхийн банкны Өрхийн амьжиргааг дэмжих хөтөлбөрт төслийн ажилтан<ref name="parliament" /> * 2008 оны 6 сар – 2008 оны 9 сар: Түлш, эрчим хүчний яамны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын Хяналт-шинжилгээ, мониторингийн хэлтсийн дарга<ref name="parliament" /> * 2008 оны 9 сар – 2010 оны 4 сар: Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамны Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний газрын дарга<ref name="parliament" /> * 2010 оны 4 сар – 2012 оны 2 сар: Төрийн өмчийн хорооны Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн концессын газрын дарга<ref name="parliament" /> * 2012 оны 2 сар – 2012 оны 7 сар: Төрийн өмчийн хорооны дарга<ref name="parliament" /> * 2012 оны 8 сар – 2015 оны 5 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх<ref name="parliament" /> * 2015 оны 5 сар – 2015 оны 10 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга<ref name="parliament" /> * 2015 оны 10 сар – 2016 оны 8 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх<ref name="parliament" /> * 2016 оны 8 сар – 2019 оны 1 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга<ref name="parliament" /> * 2019 оны 1 сар – 2023 оны 12 сар: Татварын ерөнхий газрын дарга<ref name="parliament" /> * 2024 оны 1 сар – 2024 оны 5 сар: Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын зөвлөх<ref name="parliament" /> * 2024 оны 7 сараас: Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн<ref>{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> === Улс төрийн үйл ажиллагаа === 2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар 2-р тойрогт Монгол Ардын Намаас нэр дэвшин 67,321 санал буюу 47.7 хувийн санал авч сонгогдсон.<ref>{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref><ref>{{cite news |title=Иргэдээс хамгийн олон санал авсан 10 нэр дэвшигч |url=https://itoim.mn/a/2024/06/29/election/clo?708fb003ef258feeb9c302155d61581b |work=iToim.mn |date=2024-06-29 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2024 оноос Төсвийн байнгын хороо, Эдийн засгийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж байна.<ref>{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=5 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref><ref>{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=6 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2022 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг Татварын ерөнхий газрын даргаар дурдсан байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2023 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад тэрээр татвар төлөлт үндсэндээ 100 хувь цахим хэлбэрт шилжсэн, татварын албаны цахимжилтын талаар байр сууриа илэрхийлсэн байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Татвар 100% цахимжсанаар татварын байцаагч таньдаг байх шаардлагагүй болсон |url=https://ikon.mn/opinion/310z |work=iKon.MN |date=2023-12-13 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2022 онд Eguur.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг татварын алба 100 хувь цахим болсон, иргэнтэй холбоотой мэдээллийг Ebarimt, аж ахуйн нэгжийн мэдээллийг Etax системд нэгтгэсэн талаар дурдсан байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Татварын алба бүрэн цахимжсан. Бүх үйлчилгээг Ebarimt, Etax системээр авна |url=https://eguur.mn/407909/ |work=Eguur.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2020 онд Peak.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээлэлд E-Mongolia системд татварын 34 үйлчилгээг байршуулсан талаар түүний мэдэгдлийг эш татсан байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: E-MONGOLIA-д одоогоор татварын 34 үйлчилгээг байршуулаад байна |url=https://peak.mn/news/bzayaabal-e-mongolia-d-odoogoor-tatwariin-34-uilchilgeeg-bairshuulaad-baina |work=Peak.mn |date=2020-09-09 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2024 онд Time.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүний НӨАТ-ын бодлоготой холбоотой байр суурийг нийтэлсэн байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: НӨАТ-аар маш том хэмжээний өөрчлөлт хийх нь улс орны хувьд өндөр эрсдэлтэй |url=https://time.mn/n/78303 |work=Time.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2025 онд GoGo.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээнд түүнийг Улсын Их Хурлын гишүүнээр эш татан мэдээлсэн байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улсыг авч явах чадвартай хүн МАН-д олон бий, жишээ нь Г.Занданшатар |url=https://gogo.mn/r/1eek3 |work=GoGo.mn |date=2025-06-09 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяа, Б.Заяабал нар хамтран санаачилсан.<ref>{{cite news |title=УИХ-ын чуулганы үдээс хойших хуралдаан эхэлж, Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж эхэллээ |url=https://news.mn/r/2859715/ |work=News.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> 2026 онд Zuv.mn сайтад нийтлэгдсэн тодруулгад тэрээр Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих байр суурь илэрхийлсэн байна.<ref>{{cite news |title=Б.Заяабал: Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих хэрэгтэй |url=https://zuv.mn/1fd7 |work=Zuv.mn |date=2026-04-16 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://www.parliament.mn/cv/344/ Монгол Улсын Их Хурлын цахим хуудас дахь танилцуулга] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Эдийн засагч]] [[Ангилал:Эрх зүйч]] akfa1rpbrumfqbkchqnbmsniqg62iwt 0 145980 853586 2026-04-16T16:39:56Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Авга нар зүүн гарын хошуу''' нь [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 онд [[Хуучид баруун гарын хошуу|Хуучид баруун гарын]], [[Авга зүүн гарын хошуу|Авга зүүн гарын]] болон Авга нар зүүн гарын хошууд нэгдэж [[Дундад холбоот хошуу]]г байгуулжээ. 1956 онд Д..." 853586 wikitext text/x-wiki '''Авга нар зүүн гарын хошуу''' нь [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 онд [[Хуучид баруун гарын хошуу|Хуучид баруун гарын]], [[Авга зүүн гарын хошуу|Авга зүүн гарын]] болон Авга нар зүүн гарын хошууд нэгдэж [[Дундад холбоот хошуу]]г байгуулжээ. 1956 онд Дундад холбоот хошуунуудыг татан буулгасан. Энэ газар нутаг нь одоо [[Шилийн хот]]ны харьяаллын нэг хэсэг юм. ==Түүх== Авга нар зүүн гарын хошууг 1665 онд байгуулж, [[Шилийн Голын чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Дүсхэр || Засаг, хошууны бэйс || 1665-1681 || |- | Гончигжав || Засаг, хошууны бэйс || 1681-1685 || |- | Ринчиндаш || Засаг, хошууны бэйс || 1685-1716 || |- | Банжур || Засаг, бэйлын зэрэг, хошууны бэйс || 1717-1764 || 1717 оноос засаг хошууны бэйс, 1754 оноос бэйлын зэрэг |- | Дагданпунцаг || Засаг, хошууны бэйс || 1764-1792 || |- | Гомбованжил || Засаг, хошууны бэйс || 1792-1827 || |- | Ядамжав || Засаг, хошууны бэйс || 1827-1844 || |- | Санжайсартодов || Засаг, хошууны бэйс || 1844-1874 || 1844 оноос засаг хошууны бэйс, 1864 оноос бэйлын зэрэг |- | Дотноров || Засаг, хошууны бэйс || 1875-1894 || |- | Цэрэндорж || Засаг, жүн вангийн зэрэг төрийн бэйл || 1895-1922 || 1895 оноос засаг хошууны бэйс, 1909 оноос засаг жүн вангийн зэрэг төрийн бэйл |- | Агтунгаа || Засаг, төрийн бэйл || 1922-1929 || |- | Балгансүрэн || Засаг, төрийн бэйл || 1930-1946 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] lpxovfzg7xpno99z71b9rh1bj772qli 10 145981 853588 2026-04-16T22:06:15Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:Японы иен]] руу чиглүүлэгдлээ 853588 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Японы иен]] eryqj1ei7hpt4wjx3pakmvyazc3ukgw 10 145982 853592 2026-04-16T22:59:01Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<templatestyles src="TOC top/styles.css"/>{{#ifeq:{{{primary|}}}|false||__NOTOC__}}<div class="toc plainlinks toc-top {{#switch:{{lc:{{{align|}}}}} |left=toc-top-left |right=toc-top-right |center=toc-top-center}}" role="navigation" aria-labelledby="toc-title-text-template" {{#ifeq:{{{primary|}}}|false||id="toc"}} {{#if:{{{clear|}}}|style="clear: {{{clear}}}"}}> <div class="{{#ifeq:{{{primary|}}}|false|toc-top-false-title|toctitle}}">{{#ifeq:{{{primary|}}}|false|..." 853592 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="TOC top/styles.css"/>{{#ifeq:{{{primary|}}}|false||__NOTOC__}}<div class="toc plainlinks toc-top {{#switch:{{lc:{{{align|}}}}} |left=toc-top-left |right=toc-top-right |center=toc-top-center}}" role="navigation" aria-labelledby="toc-title-text-template" {{#ifeq:{{{primary|}}}|false||id="toc"}} {{#if:{{{clear|}}}|style="clear: {{{clear}}}"}}> <div class="{{#ifeq:{{{primary|}}}|false|toc-top-false-title|toctitle}}">{{#ifeq:{{{primary|}}}|false|<span role="heading" id="toc-title-text-template">{{{title|{{MediaWiki:Toc}} }}}</span>|<h2 id="toc-title-text">{{{title|{{MediaWiki:Toc}} }}}</h2>}}</div> {{flatlist}}<noinclude> {{TOC bottom}} {{documentation}}</noinclude> rjcx4het2zi2536uybe4cx5o0m9f1ft 10 145983 853593 2026-04-16T22:59:23Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "/* {{pp|small=y}} */ .toc-top-false-title { font-weight: bold; text-align: center; } .toc-top .hlist ul { text-align: inherit; } @media all and (min-width: 720px) { .toc-top { clear: left; } .toc-top-left { float: left; } .toc-top-right { float: right; clear: right; } .toc-top-center { margin: auto; clear: none; } } /* Vector 2022 rules */ body.skin-vector-2022 .toc-top { padding: 7px; } body.skin-vector-2022 .toc-top #toc-ti..." 853593 sanitized-css text/css /* {{pp|small=y}} */ .toc-top-false-title { font-weight: bold; text-align: center; } .toc-top .hlist ul { text-align: inherit; } @media all and (min-width: 720px) { .toc-top { clear: left; } .toc-top-left { float: left; } .toc-top-right { float: right; clear: right; } .toc-top-center { margin: auto; clear: none; } } /* Vector 2022 rules */ body.skin-vector-2022 .toc-top { padding: 7px; } body.skin-vector-2022 .toc-top #toc-title-text { border-bottom: 0; margin-top: 0; font-weight: bold; text-align: center; } tahsnwjgyok08kfsd029hlctqn7dsxn 10 145984 853594 2026-04-16T22:59:46Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{endflatlist}}</div></includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 853594 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{endflatlist}}</div></includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> fz70qdeu1lev9qlnxyx3307fac3v0nb 10 145985 853596 2026-04-16T23:02:50Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<!-- ############################################################################ # NOTE: The sort key {{PAGENAME}} is used on all these tracking categories # # to override any {{DEFAULTSORT}} used in the category # ############################################################################ --><includeonly><!-- -->{{#ifexpr: {{{pagecount|}}} <= 0<!-- -->|[[Category:Template Category TOC on pages where PAGESINCATEGORY returns zero]]<!..." 853596 wikitext text/x-wiki <!-- ############################################################################ # NOTE: The sort key {{PAGENAME}} is used on all these tracking categories # # to override any {{DEFAULTSORT}} used in the category # ############################################################################ --><includeonly><!-- -->{{#ifexpr: {{{pagecount|}}} <= 0<!-- -->|[[Category:Template Category TOC on pages where PAGESINCATEGORY returns zero]]<!-- -->|{{#ifexpr: {{{pagecount|}}} <= 100<!-- -->|[[Category:Template Category TOC on category with up to 100 pages]]<!-- -->|{{#ifexpr: {{{pagecount|}}} <= 200<!-- -->|{{#ifeq: {{{CatAutoTOC|}}} |yes<!-- -->|[[Category:Template Category TOC via Automatic category TOC on category with 101–200 pages|{{PAGENAME}}]]<!-- -->|[[Category:Categories which use Large category TOC without Automatic category TOC|{{PAGENAME}}]]<!-- -->}}<!-- -->|{{#ifexpr: {{{pagecount|}}} <= 300<!-- -->|{{#ifeq: {{{CatAutoTOC|}}} |yes<!-- -->|[[Category:Template Category TOC via Automatic category TOC on category with 201–300 pages|{{PAGENAME}}]]<!-- -->|[[Category:Categories which use Large category TOC without Automatic category TOC|{{PAGENAME}}]]<!-- -->}}<!-- -->|{{#ifexpr: {{{pagecount|}}} <= 600<!-- -->|{{#ifeq: {{{CatAutoTOC|}}} |yes<!-- -->|[[Category:Template Category TOC via Automatic category TOC on category with 301–600 pages|{{PAGENAME}}]]<!-- -->|[[Category:Categories which use Large category TOC without Automatic category TOC|{{PAGENAME}}]]<!-- -->}}<!-- -->|{{#ifexpr: {{{pagecount|}}} <= 900<!-- -->|{{#ifeq: {{{CatAutoTOC|}}} |yes<!-- -->|[[Category:Template Category TOC via Automatic category TOC on category with 601–900 pages|{{PAGENAME}}]]<!-- -->|[[Category:Categories which use Large category TOC without Automatic category TOC|{{PAGENAME}}]]<!-- -->}}<!-- -->|{{#ifexpr: {{{pagecount|}}} <= 1200<!-- -->|{{#ifeq: {{{CatAutoTOC|}}} |yes<!-- -->|[[Category:Template Category TOC via Automatic category TOC on category with 901–1200 pages|{{PAGENAME}}]]<!-- -->|[[Category:Categories which use Large category TOC without Automatic category TOC|{{PAGENAME}}]]<!-- -->}}<!-- -->|<!-- #pagecount is > 1200 -->[[Category:Template Category TOC on category with over 1200 pages|{{PAGENAME}}]]<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->{{#switch: {{{align|}}}<!-- -->|center|right=[[Category:Template Category TOC with non-left alignment|{{PAGENAME}}]]<!-- -->}}<!-- --></includeonly><!-- --><noinclude><!-- -->{{documentation}}<!-- --></noinclude> 480wio3pc4npnh5ievjc5gxssoo0508 0 145986 853600 2026-04-17T02:50:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Тэмүүжин өрлөг бүрэн дунд сургууль''' Үндэсний Батлан Хамгаалахын Их Сургуулийн харьяа ерөнхий боловсролын байгууллага. Нийслэлийн Засаг даргын 2010 оны 435 дугаар захирамжаар анх байгуулагдсан бөгөөд Монгол Улсын засгийн газрын 2023 оны 8 дугаар сарын 23-ны..." 853600 wikitext text/x-wiki '''Тэмүүжин өрлөг бүрэн дунд сургууль''' Үндэсний Батлан Хамгаалахын Их Сургуулийн харьяа ерөнхий боловсролын байгууллага. Нийслэлийн Засаг даргын 2010 оны 435 дугаар захирамжаар анх байгуулагдсан бөгөөд Монгол Улсын засгийн газрын 2023 оны 8 дугаар сарын 23-ны өдрийн 307 дугаар тогтоолоор баталгаажуулсан. Сургууль нь 500 хүүхдийн багтаамж бүхий 3 давхар барилгатай ба 15 бүлэг хичээллэх анги, группээр хичээллэх 4 танхим, 150 сурагч байрлах дотуур байр, 180 суралцагчдыг халуун хоол цайгаар үйлчлэх тав тухтай цайны газар, номын сан, 250 хүний суудалтай урлаг заал, спорт заал зэрэг сургалт явуулах таатай орчин бүрдсэн. 2eo3oricwbysvrkwv1g99bb9zi83305 0 145987 853602 2026-04-17T06:22:33Z Tulga72 104011 Хуудас үүсгэв: "{{Мэдээллийн хүснэгт компани | нэр = LIME | логотип = | төрөл = [[Виртуал оператор|Виртуал үүрэн холбооны оператор (MVNO)]] | салбар = [[Харилцаа холбоо]], мэдээллийн технологи | үүсгэн байгуулсан = 2019 он | үүсгэн байгуулагч = | төв_байр = Улаанбаат..." 853602 wikitext text/x-wiki {{Мэдээллийн хүснэгт компани | нэр = LIME | логотип = | төрөл = [[Виртуал оператор|Виртуал үүрэн холбооны оператор (MVNO)]] | салбар = [[Харилцаа холбоо]], мэдээллийн технологи | үүсгэн байгуулсан = 2019 он | үүсгэн байгуулагч = | төв_байр = [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] | үйлчилгээний_газар = Дэлхий даяар (200+ улсад интернэт холболттой үед) | бүтээгдэхүүн = Виртуал дугаар (72 эхэлсэн), яриа, мессеж, дата, eSIM | эх_компани = ''«Онлайм Нетворк» ХХК'' (Onlime Network LLC) | вебсайт = [https://lime.mn/ lime.mn] }} '''LIME''' (кирилл. «ЛАЙМ») нь [[Монгол Улс]]-ын анхны [[виртуал оператор|виртуал үүрэн холбооны оператор]] (MVNO) бөгөөд ''«Онлайм Нетворк» ХХК''-ийн эзэмшиж буй аппликейшнд суурилсан харилцаа холбооны үйлчилгээний брэнд юм.<ref name="lime-tos">{{cite web |url=https://lime.mn/terms-of-service |title=LIME үйлчилгээний нөхцөл |publisher=Онлайм Нетворк ХХК |accessdate=2026-04-17}}</ref><ref name="ikon">{{cite web |url=https://ikon.mn/n/2kna |title=«72» дугаарын ид шид |publisher=ikon.mn |date=2022-06-02 |accessdate=2026-04-17}}</ref> Хэрэглэгч нь [[сим карт]] ашиглахгүйгээр, зөвхөн гар утасны аппликейшнээр дамжуулан '''72'''-оор эхэлсэн монгол дугаар авч, дэлхийн хаанаас ч Монгол руу яриа хийх, мессеж бичих, дата ашиглах боломжтой.<ref name="lime-home">{{cite web |url=https://lime.mn/ |title=LIME — Виртуал оператор |publisher=Онлайм Нетворк ХХК |accessdate=2026-04-17}}</ref> == Түүх == ''«Онлайм Нетворк» ХХК'' нь [[2019 он|2019]] онд үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд уламжлалт [[сим карт]]ыг халж, цахим дугаар болон аппликейшнд суурилсан харилцаа холбооны шинэ шийдлийг хэрэглэгчдэд санал болгохоор зорьжээ.<ref name="ikon" /> LIME аппликейшн нь [[Apple App Store]] болон [[Google Play]] дэлгүүрүүдэд 2020 оноос эхлэн тархаж эхэлсэн ба бүтээн хөгжүүлэлтийг харилцаа холбооны салбарын туршлагатай мэргэжилтнүүдтэй «CallPro» компани гүйцэтгэсэн.<ref name="appstore">{{cite web |url=https://apps.apple.com/us/app/lime-mongolia/id1521593146 |title=LIME Mongolia App |publisher=Apple App Store |accessdate=2026-04-17}}</ref> == Үйлчилгээ == LIME нь [[үүлэн тооцооллын технологи|үүлэн технологи]] болон [[реал-тайм харилцаа холбоо|бодит цагийн харилцаа холбоо]] (RTC) дээр суурилсан ''over-the-top'' (OTT) үйлчилгээ бөгөөд үндсэн үйлчилгээнд [[Монгол Улс]]-ын бүх суурин болон үүрэн холбооны хэрэглэгчидтэй холбогдох боломжтой '''«72»'''-оор эхэлсэн дугаар багтана.<ref name="lime-home" /> Нэмэлт үйлчилгээнд дараах зүйлс орно: * '''«Хязгааргүй яриа, мессеж»''' — сард 5&nbsp;000₮-ийн [[багц үйлчилгээ]]гээр бүх сүлжээнд хязгааргүй ярих, мессеж бичих боломж.<ref name="lime-home" /> * '''«Дуусдаггүй дата»''' — ямар ч дугаартай хэрэглэгчдэд зориулсан тусдаа дата багц.<ref name="lime-home" /> * '''«Дата eSIM»''' — эх орондоо болон олон улсад ашиглах [[eSIM]] дата үйлчилгээ.<ref name="lime-home" /> * '''«Халаасны дата»''' — зөөврийн [[мобайл хотспот|халаасны дата төхөөрөмж]], Wi-Fi хайх шаардлагагүйгээр интернэтэд холбогдоно.<ref name="lime-home" /> * '''«Аяллын дата»''' — хилийн чанадад ашиглах өндөр хурдны дата eSIM.<ref name="lime-home" /> * '''«Халаасны кино»''', '''«Бэлгийн карт»''', '''«Challenge»''' зэрэг нэмэлт контент болон урамшууллын үйлчилгээнүүд.<ref name="lime-home" /> Хэрэглэгч E-Mongolia, банкны аппликейшн зэрэг өдөр тутмын цахим үйлчилгээнд 72-оор эхэлсэн LIME дугаараа бүртгүүлэн ашиглах боломжтой.<ref name="lime-home" /><ref name="ikon" /> == Технологи ба платформ == LIME аппликейшн нь [[iOS]] 15.0 ба түүнээс дээш, [[Android]] 9.0 ба түүнээс дээш үйлдлийн системтэй ухаалаг гар утсанд зориулагдсан.<ref name="lime-tos" /> Интернэт холболттой үед дэлхийн '''200 гаруй улсаас''' ашиглах боломжтой ба хэрэглэгч 5 оронтой нэг удаагийн баталгаажуулах кодоор бүртгэл үүсгэдэг.<ref name="lime-tos" /> Үйлчилгээг үзүүлэхдээ нээлттэй тусгай зөвшөөрөлтэй харилцаа холбооны оператор «Онлайм Нетворк» ХХК нь [[Харилцаа холбооны зохицуулах хороо (Монгол Улс)|Харилцаа холбооны зохицуулах хороо]]-ны «Монгол Улсын сүлжээний дугаарлалтын нэгдсэн төлөвлөгөө»-г баримтлан ажилладаг.<ref name="lime-home" /> == Хэрэглэгчийн баталгаажуулалт == Тус компани нь хэрэглэгчийг 3 түвшний баталгаажуулалтын тогтолцоогоор таньдаг. Түвшин 1-д утсан дугаар/цахим шуудан, түвшин 2-т иргэний үнэмлэх/гадаад паспорт, түвшин 3-д оператортой шууд холбогдох буюу [[ДАН систем]]ээр баталгаажуулах боломжтой.<ref name="lime-tos" /> Зөвхөн 16 ба түүнээс дээш насны Монгол Улсын иргэн LIME-ийн хэрэглэгч болно.<ref name="lime-tos" /> == Хэрэглэгчийн үйлчилгээ == LIME нь хэрэглэгчийн төвийн '''+976 7211-7211''' дугаараар техникийн зөвлөгөө, мэдээлэл өгдөг.<ref name="lime-tos" /> Үйлчилгээтэй холбоотой санал гомдлыг аппликейшны «Тусламж» цэсээр мөн хүлээн авдаг.<ref name="lime-tos" /> == Хамтын ажиллагаа == LIME нь [[Голомт банк]]ны [[SocialPay]] дижитал хэтэвчтэй хамтран 72-оор эхэлсэн дугаараараа Голомт банкны Интернэт банк, Smart bank, Easy info зэрэг дижитал үйлчилгээнд бүртгүүлэх, SocialPay-ээр төлбөр хийх зэрэг шийдлүүдийг нэвтрүүлжээ.<ref name="ikon" /> == Мөн үзэх == * [[Виртуал оператор]] * [[Харилцаа холбоо Монголд]] * [[Мобиком Корпораци]] * [[Юнител]] * [[Скайтел]] * [[Жи-Мобайл]] * [[ОНДО]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * {{official|https://lime.mn/}} * [https://apps.apple.com/us/app/lime-mongolia/id1521593146 LIME Mongolia — Apple App Store] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=mn.callpro.onlime LIME — Google Play дэлгүүр] [[Ангилал:Монгол Улсын компаниуд]] [[Ангилал:Монгол Улсын харилцаа холбооны компаниуд]] [[Ангилал:Виртуал үүрэн холбооны операторууд]] [[Ангилал:2019 онд үүсгэн байгуулагдсан компаниуд]] 12f0bf1zf1xfekfqfzuy7rvlcwelirw 853603 853602 2026-04-17T06:25:45Z Tulga72 104011 853603 wikitext text/x-wiki {{Мэдээллийн хүснэгт компани | нэр = LIME | логотип = | төрөл = [[Виртуал оператор|Виртуал үүрэн холбооны оператор (MVNO)]] | салбар = [[Харилцаа холбоо]], мэдээллийн технологи | үүсгэн байгуулсан = 2019 он | үүсгэн байгуулагч = | төв_байр = [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] | үйлчилгээний_газар = Дэлхий даяар (200+ улсад интернэт холболттой үед) | бүтээгдэхүүн = Виртуал дугаар (72 эхэлсэн), яриа, мессеж, дата, eSIM | эх_компани = ''«Онлайм Нетворк» ХХК'' (Onlime Network LLC) | вебсайт = [https://lime.mn/ lime.mn] }} '''LIME''' (кирилл. «ЛАЙМ») нь [[Монгол Улс]]-ын харилцаа холбооны оператор компани бөгөөд ''«Онлайм Нетворк» ХХК''-ийн эзэмшиж буй аппликейшнд суурилсан харилцаа холбооны үйлчилгээний брэнд юм.<ref name="lime-tos">{{cite web |url=https://lime.mn/terms-of-service |title=LIME үйлчилгээний нөхцөл |publisher=Онлайм Нетворк ХХК |accessdate=2026-04-17}}</ref><ref name="ikon">{{cite web |url=https://ikon.mn/n/2kna |title=«72» дугаарын ид шид |publisher=ikon.mn |date=2022-06-02 |accessdate=2026-04-17}}</ref> Хэрэглэгч нь [[сим карт]] ашиглахгүйгээр, зөвхөн гар утасны аппликейшнээр дамжуулан '''72'''-оор эхэлсэн монгол дугаар авч, дэлхийн хаанаас ч Монгол руу яриа хийх, мессеж бичих, дата ашиглах боломжтой.<ref name="lime-home">{{cite web |url=https://lime.mn/ |title=LIME — Виртуал оператор |publisher=Онлайм Нетворк ХХК |accessdate=2026-04-17}}</ref> == Түүх == ''«Онлайм Нетворк» ХХК'' нь [[2019 он|2019]] онд үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд уламжлалт [[сим карт]]ыг халж, цахим дугаар болон аппликейшнд суурилсан харилцаа холбооны шинэ шийдлийг хэрэглэгчдэд санал болгохоор зорьжээ.<ref name="ikon" /> LIME аппликейшн нь [[Apple App Store]] болон [[Google Play]] дэлгүүрүүдэд 2020 оноос эхлэн тархаж эхэлсэн ба хөгжүүлэлтийг харилцаа холбооны салбарын туршлагатай мэргэжилтнүүдтэй CallPro компани гүйцэтгэсэн.<ref name="appstore">{{cite web |url=https://apps.apple.com/us/app/lime-mongolia/id1521593146 |title=LIME Mongolia App |publisher=Apple App Store |accessdate=2026-04-17}}</ref> == Үйлчилгээ == LIME нь [[үүлэн тооцооллын технологи|үүлэн технологи]] болон [[реал-тайм харилцаа холбоо|бодит цагийн харилцаа холбоо]] (RTC) дээр суурилсан ''over-the-top'' (OTT) үйлчилгээ бөгөөд үндсэн үйлчилгээнд [[Монгол Улс]]-ын бүх суурин болон үүрэн холбооны хэрэглэгчидтэй холбогдох боломжтой '''«72»'''-оор эхэлсэн дугаар багтана.<ref name="lime-home" /> Нэмэлт үйлчилгээнд дараах зүйлс орно: * '''«Хязгааргүй яриа, мессеж»''' — сард 5&nbsp;000₮-ийн [[багц үйлчилгээ]]гээр бүх сүлжээнд хязгааргүй ярих, мессеж бичих боломж.<ref name="lime-home" /> * '''«Дуусдаггүй дата»''' — ямар ч дугаартай хэрэглэгчдэд зориулсан тусдаа дата багц.<ref name="lime-home" /> * '''«Дата eSIM»''' — эх орондоо болон олон улсад ашиглах [[eSIM]] дата үйлчилгээ.<ref name="lime-home" /> * '''«Халаасны дата»''' — зөөврийн [[мобайл хотспот|халаасны дата төхөөрөмж]], Wi-Fi хайх шаардлагагүйгээр интернэтэд холбогдоно.<ref name="lime-home" /> * '''«Аяллын дата»''' — хилийн чанадад ашиглах өндөр хурдны дата eSIM.<ref name="lime-home" /> * '''«Халаасны кино»''', '''«Бэлгийн карт»''', '''«Challenge»''' зэрэг нэмэлт контент болон урамшууллын үйлчилгээнүүд.<ref name="lime-home" /> Хэрэглэгч E-Mongolia, банкны аппликейшн зэрэг өдөр тутмын цахим үйлчилгээнд 72-оор эхэлсэн LIME дугаараа бүртгүүлэн ашиглах боломжтой.<ref name="lime-home" /><ref name="ikon" /> == Технологи ба платформ == LIME аппликейшн нь [[iOS]] 15.0 ба түүнээс дээш, [[Android]] 9.0 ба түүнээс дээш үйлдлийн системтэй ухаалаг гар утсанд зориулагдсан.<ref name="lime-tos" /> Интернэт холболттой үед дэлхийн '''200 гаруй улсаас''' ашиглах боломжтой ба хэрэглэгч 5 оронтой нэг удаагийн баталгаажуулах кодоор бүртгэл үүсгэдэг.<ref name="lime-tos" /> Үйлчилгээг үзүүлэхдээ «Онлайм Нетворк» ХХК нь [[Харилцаа холбооны зохицуулах хороо (Монгол Улс)|Харилцаа холбооны зохицуулах хороо]]-ны тусгай зөвшөөрлийн үндсэн дээр хүргэдэг бөгөөд «Монгол Улсын сүлжээний дугаарлалтын нэгдсэн төлөвлөгөө»-г баримтлан ажилладаг.<ref name="lime-home" /> == Хэрэглэгчийн баталгаажуулалт == Тус компани нь хэрэглэгчийг 3 түвшний баталгаажуулалтын тогтолцоогоор таньдаг. Түвшин 1-д утсан дугаар/цахим шуудан, түвшин 2-т иргэний үнэмлэх/гадаад паспорт, түвшин 3-д оператортой шууд холбогдох буюу [[ДАН систем]]ээр баталгаажуулах боломжтой.<ref name="lime-tos" /> Зөвхөн 16 ба түүнээс дээш насны Монгол Улсын иргэн LIME-ийн хэрэглэгч болно.<ref name="lime-tos" /> == Хэрэглэгчийн үйлчилгээ == LIME нь хэрэглэгчийн төвийн '''+976 7211-7211''' дугаараар техникийн зөвлөгөө, мэдээлэл өгдөг.<ref name="lime-tos" /> Үйлчилгээтэй холбоотой санал гомдлыг аппликейшны «Тусламж» цэсээр мөн хүлээн авдаг.<ref name="lime-tos" /> == Хамтын ажиллагаа == LIME нь [[Голомт банк]]ны [[SocialPay]] дижитал хэтэвчтэй хамтран 72-оор эхэлсэн дугаараараа Голомт банкны Интернэт банк, Smart bank, Easy info зэрэг дижитал үйлчилгээнд бүртгүүлэх, SocialPay-ээр төлбөр хийх зэрэг шийдлүүдийг нэвтрүүлжээ.<ref name="ikon" /> == Мөн үзэх == * [[Виртуал оператор]] * [[Харилцаа холбоо Монголд]] * [[Мобиком Корпораци]] * [[Юнител]] * [[Скайтел]] * [[Жи-Мобайл]] * [[ОНДО]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * {{official|https://lime.mn/}} * [https://apps.apple.com/us/app/lime-mongolia/id1521593146 LIME Mongolia — Apple App Store] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=mn.callpro.onlime LIME — Google Play дэлгүүр] [[Ангилал:Монгол Улсын компаниуд]] [[Ангилал:Монгол Улсын харилцаа холбооны компаниуд]] [[Ангилал:Виртуал үүрэн холбооны операторууд]] [[Ангилал:2019 онд үүсгэн байгуулагдсан компаниуд]] 3slduvacw8ihifktsar1kyg9x7p197v 10 145988 853606 2026-04-17T07:11:02Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:WorksYearHeader]] to [[Загвар:Works year header]] 853606 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Works year header]] 2dyse75s32e2z751mujyx46aeqtaksb 10 145989 853608 2026-04-17T07:11:52Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{#if: {{Title year}}{{{portal|}}}{{{portal2|}}} | {{Portal|{{{portal|}}}|{{{portal2|}}}|{{#invoke:FindYDCportal|findydcportal|{{Title year}}}}}} }} {{Category series navigation|skip-gaps=yes}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Template|{{Sandbox other||[[Category:Works-by-year templates]]}}|<!-- ELSE (not a template) -->[[Category:{{{year}}} {{{ParentType|works}}}|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}}]]<!-- -->{{category ifexist|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}} by year<!--..." 853608 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if: {{Title year}}{{{portal|}}}{{{portal2|}}} | {{Portal|{{{portal|}}}|{{{portal2|}}}|{{#invoke:FindYDCportal|findydcportal|{{Title year}}}}}} }} {{Category series navigation|skip-gaps=yes}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Template|{{Sandbox other||[[Category:Works-by-year templates]]}}|<!-- ELSE (not a template) -->[[Category:{{{year}}} {{{ParentType|works}}}|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}}]]<!-- -->{{category ifexist|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}} by year<!-- -->|{{#ifexpr:{{{year}}}<1000|0|}}{{{year}}}}}<!-- -->{{#ifexist:Category:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} by year<!-- -->|[[Category:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} by year| {{{year}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:Category:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}<!-- -->|[[Category:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}| {{{year}}}]]}} }} }}<!-- --></includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 432aziqaykw9wmw59y5t0689hjkmjh5 853617 853608 2026-04-17T08:17:58Z Enkhsaihan2005 64429 853617 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Category series navigation|skip-gaps=yes}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Template|{{Sandbox other||[[Category:Works-by-year templates]]}}|<!-- ELSE (not a template) -->[[Category:{{{year}}} {{{ParentType|works}}}|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}}]]<!-- -->{{category ifexist|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}} by year<!-- -->|{{#ifexpr:{{{year}}}<1000|0|}}{{{year}}}}}<!-- -->{{#ifexist:Category:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} by year<!-- -->|[[Category:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} by year| {{{year}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:Category:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}<!-- -->|[[Category:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}| {{{year}}}]]}} }} }}<!-- --></includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> ipmtatxw3gfc2obtrp6gxcpaigx3cxd 853622 853617 2026-04-17T08:21:10Z Enkhsaihan2005 64429 853622 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Category series navigation|skip-gaps=yes}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Template|{{Sandbox other||[[Category:Works-by-year templates]]}}|<!-- ELSE (not a template) -->[[Ангилал:{{{year}}} {{{ParentType|works}}}|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}}]]<!-- -->{{category ifexist|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}} by year<!-- -->|{{#ifexpr:{{{year}}}<1000|0|}}{{{year}}}}}<!-- -->{{#ifexist:Ангилал:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} by year<!-- -->|[[Ангилал:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} by year| {{{year}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:Ангилал:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}<!-- -->|[[Ангилал:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}| {{{year}}}]]}} }} }}<!-- --></includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> 85a8r5x81salg7dy3635lvrcr92x8qm 853624 853622 2026-04-17T08:22:47Z Enkhsaihan2005 64429 853624 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Category series navigation|skip-gaps=yes}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Template|{{Sandbox other||[[Category:Works-by-year templates]]}}|<!-- ELSE (not a template) --><!-- -->{{category ifexist|{{ucfirst:{{{WorkType}}}}} by year<!-- -->|{{#ifexpr:{{{year}}}<1000|0|}}{{{year}}}}}<!-- -->{{#ifexist:Ангилал:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} by year<!-- -->|[[Ангилал:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}} by year| {{{year}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:Ангилал:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}<!-- -->|[[Ангилал:{{DECADE|{{{year}}}}} {{{WorkType}}}| {{{year}}}]]}} }} }}<!-- --></includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> dkcglc6l0vnj5vd9fak14liqzjmv44h 828 145990 853612 2026-04-17T07:14:03Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "--[[ For a given 3- or 4-digit year or decade, find the most specific portal which actually exists. Takes one parameter, which must be either a year (e.g. "1879", "1123") or a decade (e.g. "1940s", "790s"). If a portal is found, return its name without the namespace prefix (e.g. for "Portal:1980s" return "1980s"); otherwise return an empty string. If the parameter is missing, empty, or does not fit the required format, an empty string is..." 853612 Scribunto text/plain --[[ For a given 3- or 4-digit year or decade, find the most specific portal which actually exists. Takes one parameter, which must be either a year (e.g. "1879", "1123") or a decade (e.g. "1940s", "790s"). If a portal is found, return its name without the namespace prefix (e.g. for "Portal:1980s" return "1980s"); otherwise return an empty string. If the parameter is missing, empty, or does not fit the required format, an empty string is returned" ]] local p = {} -- This table of existing decade portals is the first check of whether a portal -- exists for a given decade. -- If the decade is listed in this table, then a system call is made to verify its existence -- This approach has two advantages: -- 1/ It reduces server load by reducing the number of expensive system calls -- 2/ It avoids creating backlinks to non-existing portals, because a each .exists check -- generates a backlink local existingDecadePortals = { ["1920s"] = true, ["1950s"] = true, ["1960s"] = true, ["1970s"] = true, ["1980s"] = true, ["1990s"] = true, ["2000s"] = true, ["2010s"] = true, ["2020s"] = true } -- check for the existence of a portal with the given name -- if it exists, returns the name -- otherwise returns nil function doesPortalExist(portalName) local portalPage = mw.title.new( portalName, "Portal" ) if (portalPage.exists) then return portalName end return nil end -- check for the existence of a portal with the name of that year -- if it exists, returns the year -- otherwise calls decadeCheck, and returns that result -- otherwise returns nil function checkYear(yearParam) -- myDecade = the year, with the last digit stripped -- e.g. "1694" → "1690" -- Note that a decade is written as usually written "YYY0s" local myDecade = mw.ustring.gsub(yearParam, "%d$", "") return checkDecade(myDecade) end -- check for the existence of a portal with the name of that decade -- if it exists, returns the year -- otherwise calls decadeCheck, and returns that result -- otherwise returns nil function checkDecade(decadeParam) local mydecade = decadeParam .. "0s" if (existingDecadePortals[mydecade] == true) then if doesPortalExist(mydecade) then return mydecade end end end -- check for the existence of a portal with the name of that century -- if it exists, returns the century -- otherwise returns an empty string function checkCentury(centuryParam) local myCenturyString = ordinal_numbers(centuryParam) .. " century" if doesPortalExist(myCenturyString) then return myCenturyString end return "" end -- converts a string number to an string ordinal -- e.g. 21 → 21st -- 17 → 17th -- code copied from https://stackoverflow.com/questions/20694133/how-to-to-add-th-or-rd-to-the-date (original license:CC BY-SA 3.0) function ordinal_numbers(n) local ordinal, digit = {"st", "nd", "rd"}, string.sub(n, -1) if tonumber(digit) > 0 and tonumber(digit) <= 3 and string.sub(n,-2) ~= 11 and string.sub(n,-2) ~= 12 and string.sub(n,-2) ~= 13 then return n .. ordinal[tonumber(digit)] else return n .. "th" end end function trim(s) return s:match "^%s*(.-)%s*$" end function p.findydcportal(frame) -- Expects one parameter -- {{{1}}} = a 3- or 4-digit year or deacde -- e.g. 1916 -- 1504 -- 1630s -- 920s local arg1 = frame.args[1] if arg1 == nil then return "" end arg1 = trim(arg1) -- strip leading and trailing spaces if (mw.ustring.match(arg1, "^%d%d%d%d?$")) then -- it's a 3- or 4-digit-year return checkYear(arg1) elseif (mw.ustring.match(arg1, "^%d%d%d?0s$")) then -- it's a 3- or 4-digit decade -- so strip the trailing "0s" local decadeArg = mw.ustring.gsub(arg1, "0s$", "") return checkDecade(decadeArg) end -- If we get here, then arg1 was neither a year nor a decade -- This is going to be a helper template, and diagnostics woud be intrusive -- So just return an empty string return "" end return p misf3rgcyrg2r60h8mwlx34vmxwlhk3 828 145991 853613 2026-04-17T08:10:13Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "require('strict') return setmetatable({}, { __index = function(t, k) local what = mw.ustring[k] if type(what) ~= "function" then return what end return function(frame) local fargs = frame.args local fargsused = { tag = true } local args = {} local str_i = 1 while fargs['s' .. str_i] do fargsused['s' .. str_i] = true args[str_i] = fargs['s' .. str_i] str_i = str_i + 1 end for i, v in ipairs(fargs) do fargsused[i] =..." 853613 Scribunto text/plain require('strict') return setmetatable({}, { __index = function(t, k) local what = mw.ustring[k] if type(what) ~= "function" then return what end return function(frame) local fargs = frame.args local fargsused = { tag = true } local args = {} local str_i = 1 while fargs['s' .. str_i] do fargsused['s' .. str_i] = true args[str_i] = fargs['s' .. str_i] str_i = str_i + 1 end for i, v in ipairs(fargs) do fargsused[i] = true args[i + str_i - 1] = tonumber(v) or v:gsub("^\\", "", 1) end if not fargs.tag then return (what(unpack(args))) -- Outside parens truncate to first result avoiding tail call end local tagargs = {} for x, y in pairs(fargs) do if not fargsused[x] then tagargs[x] = y end end return frame:extensionTag{name = fargs.tag, content = what(unpack(args)), args = tagargs} end end }) q73rk2udpmef4q7lysdwfx86s1654ks 10 145992 853614 2026-04-17T08:10:34Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Hatnote|Энэ [[Тусламж:Ангилал|ангилал]] нь {{#invoke:ustring|gsub|\{{#if:1|{{{1}}}}}|%.$|}}.}}<noinclude> {{Documentation}}</noinclude>" 853614 wikitext text/x-wiki {{Hatnote|Энэ [[Тусламж:Ангилал|ангилал]] нь {{#invoke:ustring|gsub|\{{#if:1|{{{1}}}}}|%.$|}}.}}<noinclude> {{Documentation}}</noinclude> joa3g1xhdensbfj370cr7dv949d27lm 10 145993 853618 2026-04-17T08:18:52Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{#invoke:Category series navigation|csn}}{{#switch:{{NAMESPACE}}| {{ns:14}}={{#invoke:Check for unknown parameters|check |showblankpositional=1 |unknown=[[Category:Category series navigation using unknown parameter|_VALUE_]] |preview=[[Template:Category series navigation]] does not recognize the parameter "{{!}}_VALUE_{{=}}". |cat|follow-redirects|list-all-links|max|min|show|skip-gaps|testcase|testcasegap}}}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude>" 853618 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Category series navigation|csn}}{{#switch:{{NAMESPACE}}| {{ns:14}}={{#invoke:Check for unknown parameters|check |showblankpositional=1 |unknown=[[Category:Category series navigation using unknown parameter|_VALUE_]] |preview=[[Template:Category series navigation]] does not recognize the parameter "{{!}}_VALUE_{{=}}". |cat|follow-redirects|list-all-links|max|min|show|skip-gaps|testcase|testcasegap}}}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> pkkz7r2xlj5mqfpgclp6u115usdzlk7 828 145994 853619 2026-04-17T08:19:19Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "require('strict') local p = {} local horizontal = require('Module:List').horizontal local rtarget = require('Module:Resolve category redirect').rtarget --[[==========================================================================]] --[[ Globals ]] --[[==========================================================================]] local currtitle = mw.title.getCurrentTitle() local nexistingcats = 0..." 853619 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local horizontal = require('Module:List').horizontal local rtarget = require('Module:Resolve category redirect').rtarget --[[==========================================================================]] --[[ Globals ]] --[[==========================================================================]] local currtitle = mw.title.getCurrentTitle() local nexistingcats = 0 local errors = '' local testcasecolon = '' local testcases = string.match(currtitle.subpageText, '^testcases') if testcases then testcasecolon = ':' end local navborder = true local followRs = true local skipgaps = false local skipgaps_limit = 50 local term_limit = 10 local hgap_limit = 6 local ygap_limit = 5 local listall = false local tlistall = {} local tlistallbwd = {} local tlistallfwd = {} local ttrackingcats = { --when reindexing, Ctrl+H 'trackcat(13,' & 'ttrackingcats[16]' '', -- [1] placeholder for [[Category:Category series navigation using cat parameter]] '', -- [2] placeholder for [[Category:Category series navigation using testcase parameter]] '', -- [3] placeholder for [[Category:Category series navigation using unknown parameter]] '', -- [4] placeholder for [[Category:Category series navigation range not using en dash]] '', -- [5] placeholder for [[Category:Category series navigation range abbreviated (MOS)]] '', -- [6] placeholder for [[Category:Category series navigation range redirected (base change)]] '', -- [7] placeholder for [[Category:Category series navigation range redirected (var change)]] '', -- [8] placeholder for [[Category:Category series navigation range redirected (end)]] '', -- [9] placeholder for [[Category:Category series navigation range redirected (MOS)]] '', --[10] placeholder for [[Category:Category series navigation range redirected (other)]] '', --[11] placeholder for [[Category:Category series navigation range gaps]] '', --[12] placeholder for [[Category:Category series navigation range irregular]] '', --[13] placeholder for [[Category:Category series navigation range irregular, 0-length]] '', --[14] placeholder for [[Category:Category series navigation range ends (present)]] '', --[15] placeholder for [[Category:Category series navigation range ends (blank, MOS)]] '', --[16] placeholder for [[Category:Category series navigation isolated]] '', --[17] placeholder for [[Category:Category series navigation default season gap size]] '', --[18] placeholder for [[Category:Category series navigation decade redirected]] '', --[19] placeholder for [[Category:Category series navigation year redirected (base change)]] '', --[20] placeholder for [[Category:Category series navigation year redirected (var change)]] '', --[21] placeholder for [[Category:Category series navigation year redirected (other)]] '', --[22] placeholder for [[Category:Category series navigation roman numeral redirected]] '', --[23] placeholder for [[Category:Category series navigation nordinal redirected]] '', --[24] placeholder for [[Category:Category series navigation wordinal redirected]] '', --[25] placeholder for [[Category:Category series navigation TV season redirected]] '', --[26] placeholder for [[Category:Category series navigation using skip-gaps parameter]] '', --[27] placeholder for [[Category:Category series navigation year and range]] '', --[28] placeholder for [[Category:Category series navigation year and decade]] '', --[29] placeholder for [[Category:Category series navigation decade and century]] '', --[30] placeholder for [[Category:Category series navigation in mainspace]] '', --[31] placeholder for [[Category:Category series navigation redirection error]] } local avoidself = (not string.match(currtitle.text, 'Category series navigation with') and not string.match(currtitle.text, 'Category series navigation.*/doc') and not string.match(currtitle.text, 'Category series navigation.*/sandbox') and currtitle.text ~= 'Category series navigation' and currtitle.nsText:gsub('_', ' ') ~= 'User talk' and -- [[phab:T369784]] currtitle.nsText:gsub('_', ' ') ~= 'Template talk' and (currtitle.nsText ~= 'Template' or testcases)) --avoid nested transclusion errors (i.e. {{Infilmdecade}}) --[[==========================================================================]] --[[ Utility & category functions ]] --[[==========================================================================]] --Determine if a category exists (in a function for easier localization). local function catexists( title ) return mw.title.new( title, 'Category' ).exists end --Error message handling. function p.errorclass( msg ) return mw.text.tag( 'span', {class='error mw-ext-cite-error'}, '<b>Error!</b> '..string.gsub(msg, '&#', '&amp;#') ) end --Failure handling. function p.failedcat( errors, sortkey ) if avoidself then return (errors or '')..'&#42;&#42;&#42;Category series navigation failed to generate navbox***'.. '[['..testcasecolon..'Category:Category series navigation failed to generate navbox|'..(sortkey or 'O')..']]\n' end return '' end --Tracking cat handling. -- key: 15 (when reindexing ttrackingcats{}, Ctrl+H 'trackcat(13,' & 'ttrackingcats[16]') -- cat: 'Category series navigation isolated'; '' to remove --Used by main, all nav_*(), & several utility functions. local function trackcat( key, cat ) if avoidself and key and cat then if cat ~= '' then ttrackingcats[key] = '[['..testcasecolon..'Category:'..cat..']]' else ttrackingcats[key] = '' end end return end --Check for unknown parameters. --Used by main only. local function checkforunknownparams( tbl ) local knownparams = { --parameter whitelist ['min'] = 'min', ['max'] = 'max', ['cat'] = 'cat', ['show'] = 'show', ['testcase'] = 'testcase', ['testcasegap'] = 'testcasegap', ['skip-gaps'] = 'skip-gaps', ['list-all-links'] = 'list-all-links', ['follow-redirects'] = 'follow-redirects', } for k, _ in pairs (tbl) do if knownparams[k] == nil then trackcat(3, 'Category series navigation using unknown parameter') break end end end --Check for nav_*() navigational isolation (not necessarily an error). --Used by all nav_*(). local function isolatedcat() if nexistingcats == 0 then trackcat(16, 'Category series navigation isolated') end end --Similar to {{LinkCatIfExists2}}: make a piped link to a category, if it exists; --if it doesn't exist, just display the greyed link title without linking. --Follows {{Category redirect}}s. --Returns { -- ['cat'] = cat, -- ['catexists'] = true, -- ['rtarget'] = <#R target>, -- ['navelement'] = <#R target navelement>, -- ['displaytext'] = displaytext, -- } -- if #R followed; --returns { -- ['cat'] = cat, -- ['catexists'] = <true|false>, -- ['rtarget'] = nil, -- ['navelement'] = <cat navelement>, -- ['displaytext'] = displaytext, -- } -- otherwise. --Used by all nav_*(). local function catlinkfollowr( frame, cat, displaytext, displayend, listoverride ) cat = mw.text.trim(cat or '') displaytext = mw.text.trim(displaytext or '') displayend = displayend or false --bool flag to override displaytext IIF the cat/target is terminal (e.g. "2021–present" or "2021–") local disp = cat if displaytext ~= '' then --use 'displaytext' parameter if present disp = mw.ustring.gsub(displaytext, '%s+%(.+$', ''); --strip any trailing disambiguator end local link, nilorR local exists = catexists(cat) if exists then nexistingcats = nexistingcats + 1 if followRs then local R = rtarget(cat, frame) --find & follow #R if R ~= cat then --#R followed nilorR = R end if displayend then local y, hyph, ending = mw.ustring.match(R, '^.-(%d+)([–-])(.*)$') if ending == 'present' then disp = y..hyph..ending elseif ending == '' then disp = y..hyph..'<span style="visibility:hidden">'..y..'</span>' --hidden y to match spacing end end link = '[[:Category:'..R..'|'..disp..']]' else link = '[[:Category:'..cat..'|'..disp..']]' end else link = '<span class="categorySeriesNavigation-item-inactive">'..disp..'</span>' end if listall and listoverride == nil then if nilorR then --#R followed table.insert( tlistall, '[[:Category:'..cat..']] → '..'[[:Category:'..nilorR..']] ('..link..')' ) else --no #R table.insert( tlistall, '[[:Category:'..cat..']] ('..link..')' ) end end return { ['cat'] = cat, ['catexists'] = exists, ['rtarget'] = nilorR, ['navelement'] = link, ['displaytext'] = disp, } end --Returns a numbered list of all {{Category redirect}}s followed by catlinkfollowr() -> rtarget(). --For a nav_hyphen() cat, also returns a formatted list of all cats searched for & found, & all loop indices. --Used by all nav_*(). local function listalllinks() local nl = '\n# ' local out = '' if currtitle.nsText == 'Category' then errors = p.errorclass('The <b><code>|list-all-links=yes</code></b> parameter/utility '.. 'should not be saved in category space, only previewed.') out = p.failedcat(errors, 'Z') end local bwd, fwd = '', '' if tlistallbwd[1] then bwd = '\n\nbackward search:'..nl..table.concat(tlistallbwd, nl) end if tlistallfwd[1] then fwd = '\n\nforward search:'..nl..table.concat(tlistallfwd, nl) end if tlistall[1] then return out..nl..table.concat(tlistall, nl)..bwd..fwd else return out..nl..'No links found!?'..bwd..fwd end end --Returns the difference b/w 2 ints separated by endash|hyphen, nil if error. --Used by nav_hyphen() only. local function find_duration( cat ) local from, to = mw.ustring.match(cat, '(%d+)[–-](%d+)') if from and to then if to == '00' then return nil end --doesn't follow MOS:DATERANGE if (#from == 4) and (#to == 2) then --1900-01 to = string.match(from, '(%d%d)%d%d')..to --1900-1901 elseif (#from == 2) and (#to == 4) then -- 01-1902 from = string.match(to, '(%d%d)%d%d')..from --1901-1902 end return (tonumber(to) - tonumber(from)) end return 0 end --Returns the ending of a terminal cat, and sets the appropriate tracking cat, else nil. --Used by nav_hyphen() only. local function find_terminaltxt( cat ) local terminaltxt = nil if mw.ustring.match(cat, '%d+[–-]present$') then terminaltxt = 'present' trackcat(14, 'Category series navigation range ends (present)') elseif mw.ustring.match(cat, '%d+[–-]$') then terminaltxt = '' trackcat(15, 'Category series navigation range ends (blank, MOS)') end return terminaltxt end --Returns an unsigned string of the 1-4 digit decade ending in "0", else nil. --Used by nav_decade() only. local function sterilizedec( decade ) if decade == nil or decade == '' then return nil end local dec = string.match(decade, '^[-%+]?(%d?%d?%d?0)$') or string.match(decade, '^[-%+]?(%d?%d?%d?0)%D') if dec then return dec else --fix 2-4 digit decade local decade_fixed234 = string.match(decade, '^[-%+]?(%d%d?%d?)%d$') or string.match(decade, '^[-%+]?(%d%d?%d?)%d%D') if decade_fixed234 then return decade_fixed234..'0' end --fix 1-digit decade local decade_fixed1 = string.match(decade, '^[-%+]?(%d)$') or string.match(decade, '^[-%+]?(%d)%D') if decade_fixed1 then return '0' end --unfixable return nil end end --Check for nav_hyphen default gap size + isolatedcat() (not necessarily an error). --Used by nav_hyphen() only. local function defaultgapcat( bool ) if bool and nexistingcats == 0 then --using "nexistingcats > 0" isn't as useful, since the default gap size obviously worked trackcat(17, 'Category series navigation default season gap size') end end --12 -> 12th, etc. --Used by nav_nordinal() & nav_wordinal(). function p.addord( i ) if tonumber(i) then local s = tostring(i) local tens = string.match(s, '1%d$') if tens then return s..'th' end local ones = string.match(s, '%d$') if ones == '1' then return s..'st' elseif ones == '2' then return s..'nd' elseif ones == '3' then return s..'rd' end return s..'th' end return i end --Returns the properly formatted central nav element. --Expects an integer i, and a catlinkfollowr() table. --Used by nav_decade() & nav_ordinal() only. local function navcenter( i, catlink ) if i == 0 then --center nav element if navborder == true then return '<b>'..catlink.displaytext..'</b>' else return '<b>'..catlink.navelement..'</b>' end else return catlink.navelement end end --Wrap one or two navs in a <div> with ARIA attributes; add TemplateStyles --before it. This also aligns the navs in case some floating element (like a --portal box) breaks their alignment. --Used by main only. local function wrap( nav1, nav2 ) local templatestyles = require("Module:TemplateStyles")( "Module:Category series navigation/styles.css" ) local prepare = function (nav) if nav then nav = '\n'..nav else nav = '' end return nav end return templatestyles.. '<div class="categorySeriesNavigation" role="navigation" aria-label="Range">'.. prepare(nav1)..prepare(nav2).. '\n</div>' end --[[==========================================================================]] --[[ Formerly separated templates/modules ]] --[[==========================================================================]] --[[==========================={{ nav_hyphen }}=============================]] local function nav_hyphen( frame, start, hyph, finish, firstpart, lastpart, minseas, maxseas, testgap ) --Expects a PAGENAME of the form "Some sequential 2015–16 example cat", where -- start = 2015 -- hyph = – -- finish = 16 (sequential years can be abbreviated, but others should be full year, e.g. "2001–2005") -- firstpart = Some sequential -- lastpart = example cat -- minseas = 1800 ('min' starting season shown; optional; defaults to -9999) -- maxseas = 2000 ('max' starting season shown; optional; defaults to 9999; 2000 will show 2000-01) -- testgap = 0 (testcasegap parameter for easier testing; optional) --sterilize start if string.match(start or '', '^%d%d?%d?%d?$') == nil then --1-4 digits, AD only local start_fixed = mw.ustring.match(start or '', '^%s*(%d%d?%d?%d?)%D') if start_fixed then start = start_fixed else errors = p.errorclass('Function nav_hyphen can\'t recognize the number "'..(start or '')..'" '.. 'in the first part of the "season" that was passed to it. '.. 'For e.g. "2015–16", "2015" is expected via "|2015|–|16|".') return p.failedcat(errors, 'H') end end local nstart = tonumber(start) --en dash check if hyph ~= '–' then trackcat(4, 'Category series navigation range not using en dash') --nav still processable, but track end --sterilize finish & check for weird parents local tgaps = {} --table of gap sizes found b/w terms { [<gap size found>] = 1 } for -3 <= j <= 3 local tgapsj4 = {} --table of gap sizes found b/w terms { [<gap size found>] = 1 } for j = { -4, 4 } local ttlens = {} --table of term lengths found w/i terms { [<term length found>] = 1 } local tirregs = {} --table of ir/regular-term-length cats' "from"s & "to"s found local regularparent = true if (finish == -1) or --"Members of the Scottish Parliament 2021–present" (finish == 0) --"Members of the Scottish Parliament 2021–" then regularparent = false if maxseas == nil or maxseas == '' then maxseas = start --hide subsequent ranges end if finish == -1 then trackcat(14, 'Category series navigation range ends (present)') else trackcat(15, 'Category series navigation range ends (blank, MOS)') end elseif (start == finish) and (ttrackingcats[16] ~= '') --nav_year found isolated; check for surrounding hyphenated terms (e.g. UK MPs 1974) then trackcat(16, '') --reset for another check later trackcat(13, 'Category series navigation range irregular, 0-length') ttlens[0] = 1 --calc ttlens for std cases below regularparent = 'isolated' end if (string.match(finish or '', '^%d+$') == nil) and (string.match(finish or '', '^%-%d+$') == nil) then local finish_fixed = mw.ustring.match(finish or '', '^%s*(%d%d?%d?%d?)%D') if finish_fixed then finish = finish_fixed else errors = p.errorclass('Function nav_hyphen can\'t recognize "'..(finish or '')..'" '.. 'in the second part of the "season" that was passed to it. '.. 'For e.g. "2015–16", "16" is expected via "|2015|–|16|".') return p.failedcat(errors, 'I') end else if string.len(finish) >= 5 then errors = p.errorclass('The second part of the season passed to function nav_hyphen should only be four or fewer digits, not "'..(finish or '')..'". '.. 'See [[MOS:DATERANGE]] for details.') return p.failedcat(errors, 'J') end end local nfinish = tonumber(finish) --save sterilized parent range for easier lookup later tirregs['from0'] = nstart tirregs['to0'] = nfinish --sterilize min/max local nminseas_default = -9999 local nmaxseas_default = 9999 local nminseas = tonumber(minseas) or nminseas_default --same behavior as nav_year local nmaxseas = tonumber(maxseas) or nmaxseas_default --same behavior as nav_year if nminseas > nstart then nminseas = nstart end if nmaxseas < nstart then nmaxseas = nstart end local lspace = ' ' --assume a leading space (most common) local tspace = ' ' --assume a trailing space (most common) if string.match(firstpart, '%($') then lspace = '' end --DNE for "Madrid city councillors (2007–2011)"-type cats if string.match(lastpart, '^%)') then tspace = '' end --DNE for "Madrid city councillors (2007–2011)"-type cats --calculate term length/intRAseason size & finishing year local t = 1 while t <= term_limit and regularparent == true do local nish = nstart + t --use switchADBC to flip this sign to work for years BC, if/when the time comes if (nish == nfinish) or (string.match(nish, '%d?%d$') == finish) then ttlens[t] = 1 break end if t == term_limit then errors = p.errorclass('Function nav_hyphen can\'t determine a reasonable term length for "'..start..hyph..finish..'".') return p.failedcat(errors, 'K') end t = t + 1 end --apply MOS:DATERANGE to parent local lenstart = string.len(start) local lenfinish = string.len(finish) if lenstart == 4 and regularparent == true then --"2001–..." if t == 1 then --"2001–02" & "2001–2002" both allowed if lenfinish ~= 2 and lenfinish ~= 4 then errors = p.errorclass('The second part of the season passed to function nav_hyphen should be two or four digits, not "'..finish..'".') return p.failedcat(errors, 'L') end else --"2001–2005" is required for t > 1; track "2001–05"; anything else = error if lenfinish == 2 then trackcat(5, 'Category series navigation range abbreviated (MOS)') elseif lenfinish ~= 4 then errors = p.errorclass('The second part of the season passed to function nav_hyphen should be four digits, not "'..finish..'".') return p.failedcat(errors, 'M') end end if finish == '00' then --full year required regardless of term length trackcat(5, 'Category series navigation range abbreviated (MOS)') end end --calculate intERseason gap size local hgap_default = 0 --assume & start at the most common case: 2001–02 -> 2002–03, etc. local hgap_limit_reg = hgap_limit --less expensive per-increment (inc x 4) local hgap_limit_irreg = hgap_limit --more expensive per-increment (inc x 23 = inc x (k_bwd + k_fwd) = inc x (12 + 11)) local hgap_success = false local hgap = hgap_default while hgap <= hgap_limit_reg and regularparent == true do --verify local prevseason2 = firstpart..lspace..(nstart-t-hgap)..hyph..string.match(nstart-hgap, '%d?%d$') ..tspace..lastpart local nextseason2 = firstpart..lspace..(nstart+t+hgap)..hyph..string.match(nstart+2*t+hgap, '%d?%d$')..tspace..lastpart local prevseason4 = firstpart..lspace..(nstart-t-hgap)..hyph..(nstart-hgap) ..tspace..lastpart local nextseason4 = firstpart..lspace..(nstart+t+hgap)..hyph..(nstart+2*t+hgap)..tspace..lastpart if t == 1 then --test abbreviated range first, then full range, to be frugal with expensive functions if catexists(prevseason2) or --use 'or', in case we're at the edge of the cat structure, catexists(nextseason2) or --or we hit a "–00"/"–2000" situation on one side catexists(prevseason4) or catexists(nextseason4) then hgap_success = true break end elseif t > 1 then --test full range first, then abbreviated range, to be frugal with expensive functions if catexists(prevseason4) or --use 'or', in case we're at the edge of the cat structure, catexists(nextseason4) or --or we hit a "–00"/"–2000" situation on one side catexists(prevseason2) or catexists(nextseason2) then hgap_success = true break end end hgap = hgap + 1 end if hgap_success == false then hgap = tonumber(testgap) or hgap_default --tracked via defaultgapcat() end --preliminary scan to determine ir/regular spacing of nearby cats; --to limit expensive function calls, MOS:DATERANGE-violating cats are ignored; --an irregular-term-length series should follow "YYYY..hyph..YYYY" throughout local jlimit = 4 --4-a-side if all YYYY-YY, 3-a-side if all YYYY-YYYY, with some threshold in between if hgap <= hgap_limit_reg then --also to isolate temp vars --find # of nav-visible ir/regular-term-length cats local bwanchor = nstart --backward anchor/common year local fwanchor = bwanchor + t --forward anchor/common year if regularparent == 'isolated' then fwanchor = bwanchor end local spangreen = '[<span style="color:green">j, g, k = ' --used for/when debugging via list-all-links=yes local spanblue = '<span style="color:blue">' local spanred = ' (<span style="color:red">' local span = '</span>' local lastg = nil --to check for run-on searches local lastk = nil --to check for run-on searches local endfound = false --switch used to stop searching forward local iirregs = 0 --index of tirregs[] for j < 0, since search starts from parent local j = -jlimit --index of tirregs[] for j > 0 & pseudo navh position while j <= jlimit do if j < 0 then --search backward from parent local gbreak = false --switch used to break out of g-loop local g = 0 --gap size while g <= hgap_limit_irreg do local k = 0 --term length: 0 = "0-length", 1+ = normal while k <= term_limit do local from = bwanchor - k - g local to = bwanchor - g local full = mw.text.trim( firstpart..lspace..from..hyph..to..tspace..lastpart ) if k == 0 then if regularparent ~= 'isolated' then --+restrict to g == 0 if repeating year problems arise to = '0-length' full = mw.text.trim( firstpart..lspace..from..tspace..lastpart ) if catlinkfollowr( frame, full ).rtarget ~= nil then --#R followed table.insert( tlistallbwd, spangreen..j..', '..g..', '..k..span..'] '..full..spanred..'#R ignored'..span..')' ) full, to = '', '' --don't use/follow 0-length cat #Rs from nav_hyphen(); otherwise gets messy end end end if (k >= 1) or --the normal case; only continue k = 0 if 0-length found (to == '0-length') --ghetto "continue" (thx Lua) to avoid expensive searches for "UK MPs 1974-1974", etc. then table.insert( tlistallbwd, spangreen..j..', '..g..', '..k..span..'] '..full ) if (k == 1) and -- (g == 0 or g == 1) and --commented to match j>0 case ("1995–96 in Federal Republic of Yugoslavia basketball") (catexists(full) == false) then --allow bare-bones MOS:DATERANGE alternation, in case we're on a 0|1-gap, 1-year term series local to2 = string.match(to, '%d%d$') if to2 and to2 ~= '00' then --and not at a century transition (i.e. 1999–2000) to = to2 full = mw.text.trim( firstpart..lspace..from..hyph..to..tspace..lastpart ) table.insert( tlistallbwd, spangreen..j..', '..g..', '..k..span..'] '..full ) end end if catexists(full) then if to == '0-length' then trackcat(13, 'Category series navigation range irregular, 0-length') end tlistallbwd[#tlistallbwd] = spanblue..tlistallbwd[#tlistallbwd]..span..' (found)' ttlens[ find_duration(full) ] = 1 if j == -1 then tgapsj4[g] = 1 -- -1 since bwd search starts from parent @ -4 and ends at -1 else tgaps[g] = 1 end iirregs = iirregs + 1 tirregs['from-'..iirregs] = from tirregs['to-'..iirregs] = to bwanchor = from --ratchet down if to ~= '0-length' then gbreak = true break else g = 0 --soft-reset g, to keep stepping thru k j = j + 1 --save, but keep searching thru k if j > 0 then --(restore "> 3" if acts up) lest we keep searching bwd & finding 0-length cats ("MEPs for the Republic of Ireland 1973" & down) j = -1 --allow a normal, full search fwd after break gbreak = true break end end elseif (j >= 0) and (lastg and lastk) and ((lastg >= hgap_limit_irreg) or (lastk >= term_limit)) then --bwd search exhausted and/or done (runaway bwd search on "2018–19 FIA World Endurance Championship season") j = -1 --allow a normal, full search fwd after break gbreak = true break end end --ghetto "continue" k = k + 1 lastk = k end --while k <= term_limit do if gbreak == true then break end g = g + 1 lastg = g end --while g <= hgap_limit_irreg do end --if j < 0 if j > 0 and endfound == false then --search forward from parent local gbreak = false --switch used to break out of g-loop local g = 0 --gap size while g <= hgap_limit_irreg do local k = -2 --term length: -2 = "0-length", -1 = "2020–present", 0 = "2020–", 1+ = normal while k <= term_limit do local from = fwanchor + g local to4 = fwanchor + k + g --override carefully local to2 = nil --last 2 digits of to4, IIF exists if k == -1 then to4 = 'present' --see if end-cat exists (present) elseif k == 0 then to4 = '' end --see if end-cat exists (blank) local full = mw.text.trim( firstpart..lspace..from..hyph..to4..tspace..lastpart ) if k == -2 then if regularparent ~= 'isolated' then --+restrict to g == 0 if repeating year problems arise to4 = '0-length' --see if 0-length cat exists full = mw.text.trim( firstpart..lspace..from..tspace..lastpart ) if catlinkfollowr( frame, full ).rtarget ~= nil then --#R followed table.insert( tlistallfwd, spangreen..j..', '..g..', '..k..span..'] '..full..spanred..'#R ignored'..span..')' ) full, to4 = '', '' --don't use/follow 0-length cat #Rs from nav_hyphen(); otherwise gets messy end end end if (k >= -1) or --only continue k = -2 if 0-length found (to4 == '0-length') --ghetto "continue" (thx Lua) to avoid expensive searches for "UK MPs 1974-1974", etc. then table.insert( tlistallfwd, spangreen..j..', '..g..', '..k..span..'] '..full ) if (k == 1) and -- (g == 0 or g == 1) and --commented to let "2002–03 in Scottish women's football" find "2008–09 in Scottish women's football" (catexists(full) == false) then --allow bare-bones MOS:DATERANGE alternation, in case we're on a 0|1-gap, 1-year term series to2 = string.match(to4, '%d%d$') if to2 and to2 ~= '00' then --and not at a century transition (i.e. 1999–2000) full = mw.text.trim( firstpart..lspace..from..hyph..to2..tspace..lastpart ) table.insert( tlistallfwd, spangreen..j..', '..g..', '..k..span..'] '..full ) end end if catexists(full) then if to4 == '0-length' then if rtarget(full, frame) == full then --only use 0-length cats that don't #R trackcat(13, 'Category series navigation range irregular, 0-length') end end tirregs['from'..j] = from tirregs['to'..j] = (to2 or to4) if (k == -1) or (k == 0) then endfound = true --tentative else --k == { -2, > 0 } tlistallfwd[#tlistallfwd] = spanblue..tlistallfwd[#tlistallfwd]..span..' (found)' ttlens[ find_duration(full) ] = 1 if j == 4 then tgapsj4[g] = 1 else tgaps[g] = 1 end endfound = false if to4 ~= '0-length' then --k > 0 fwanchor = to4 --ratchet up gbreak = true break --only break on k > 0 b/c old end-cat #Rs still exist like "Members of the Scottish Parliament 2011–" else --k == -2 j = j + 1 --save, but keep searching k's, in case "1974" → "1974-1979" if j > jlimit then --lest we keep searching & finding 0-length cats ("2018 CONCACAF Champions League" & up) gbreak = true break elseif g == hgap_limit_irreg then --keep searching, since not a runaway, just far away ("American soccer clubs 1958–59 season") hgap_limit_irreg = hgap_limit_irreg + 1 end end end end end --ghetto "continue" k = k + 1 lastk = k end --while k <= term_limit do if gbreak == true then break end g = g + 1 lastg = g end --while g <= hgap_limit_irreg do end --if j > 0 and endfound == false then if (lastg and lastk) and (lastg > hgap_limit_irreg) and (lastk > term_limit) then --search exhausted if j < 0 then j = 0 --bwd search exhausted; continue fwd elseif j > 0 then break end --fwd search exhausted end j = j + 1 end --while j <= jlimit end --if hgap <= hgap_limit_reg --determine # of displayed navh elements based on "YYYY-YY" vs. "YYYY-YYYY" counts local Ythreshold = 3.3 --((YYYY-YY x 7) + (YYYY-YYYY x 2))/18 = 3.222; ((YYYY-YY x 6) + (YYYY-YYYY x 3))/18 = 3.333 local Ycount = 0 --"Y" count local ycount = 0 --tirregs counter; # of contiguous #s for k, v in pairs (tirregs) do local dummy, dunce = mw.ustring.gsub(tostring(v), '%d', '') --why can't gsub just return a table?? Ycount = Ycount + dunce ycount = ycount + 1 end local ycount_limit = ((jlimit * 2) + 1) * 2 --i.e. ((4 * 2) + 1) * 2 = 18 if ycount < ycount_limit then --fill in the blanks with Ycount_parent, since hidden/dne cats aren't in tirregs local dummy_finish = finish if not regularparent then dummy_finish = start end local dummy, dunce_from = mw.ustring.gsub(start, '%d', '') local dummy, dunce_to = mw.ustring.gsub(dummy_finish, '%d', '') local Ycount_parent_avg = (dunce_from + dunce_to)/2 --"YYYY-YYYY" = 4; "YYYY-YY" = 3 Ycount = Ycount + (Ycount_parent_avg * (ycount_limit - ycount)) ycount = ycount_limit end local iwidth = 3 --default to 3-a-side, 7 total local Y_per_y = Ycount / ycount --normalized range: [3-4] if Y_per_y < Ythreshold then iwidth = 4 --extend to 4-a-side, 9 total end --begin navhyphen local navh = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range">\n' local navlist = {} local terminalcat = false --switch used to hide future cats local terminaltxt = nil local i = -iwidth --nav position while i <= iwidth do local from = nstart + i*(t+hgap) --the logical, but not necessarily correct, 'from' if tirregs['from'..i] then --prefer the irregular term table from = tonumber(tirregs['from'..i]) else --fallback to lazy/naive 'from' if i > 0 and tirregs['from'..(i-1)] and tirregs['from'..(i-1)] >= from then --end of the line: avoid dups/past, and create reasonable grey'd ranges local greyto = tonumber(tirregs['to' .. (i-1)]) or -9999 local greyfrom = tonumber(tirregs['from'..(i-1)]) or -9999 local grey = greyto --prefer 'to' if greyfrom > greyto then grey = greyfrom end --'from' fallback, in case "1995–96", "1995-present", etc. if grey > -9999 then if grey ~= greyto then from = grey + t + hgap --account for missing/incomplete 'to' else from = grey + hgap end tirregs['from'..i] = from --remember tirregs['to' .. i] = from + t end elseif i < 0 then local greyfrom local ii = 0 while ii < 3 do ii = ii + 1 greyfrom = tonumber(tirregs['from'..(i+ii)]) if greyfrom then break end end from = (greyfrom or nstart) - ii*(t+hgap) tirregs['from'..i] = from --remember tirregs['to' .. i] = from + t end end local from2 = string.match(from, '%d?%d$') local to = tostring(from+t) --the logical, naive range, but if tirregs['to'..i] then --prefer irregular term table to = tirregs['to'..i] elseif regularparent == false and tirregs and i > 0 then to = tirregs['to-1'] --special treatment for parent terminal cats, since they have no natural 'to' end local to2 = string.match(to, '%d?%d$') local tofinal = (to2 or '') --assume t=1 and abbreviated 'to' (the most common case) if t > 1 or --per MOS:DATERANGE (e.g. 1999-2004) (from2 - (to2 or from2)) > 0 --century transition exception (e.g. 1999–2000) then tofinal = (to or '') --default to the MOS-correct format, in case no fallbacks found end if to == '0-length' then tofinal = to end --check existance of 4-digit, MOS-correct range, with abbreviation fallback if tofinal ~= '0-length' then if t > 1 and string.len(from) == 4 then --e.g. 1999-2004 --determine which link exists (full or abbr) local full = firstpart..lspace..from..hyph..tofinal..tspace..lastpart if not catexists(full) then local abbr = firstpart..lspace..from..hyph..to2..tspace..lastpart if catexists(abbr) then tofinal = (to2 or '') --rv to MOS-incorrect format; if full AND abbr DNE, then tofinal is still in its MOS-correct format end end elseif t == 1 then --full-year consecutive ranges are also allowed local abbr = firstpart..lspace..from..hyph..tofinal..tspace..lastpart --assume tofinal is in abbr format if not catexists(abbr) and tofinal ~= to then local full = firstpart..lspace..from..hyph..to..tspace..lastpart if catexists(full) then tofinal = (to or '') --if abbr AND full DNE, then tofinal is still in its abbr format (unless it's a century transition) end end end end --populate navh if i ~= 0 then --left/right navh local orig = firstpart..lspace..from..hyph..tofinal..tspace..lastpart local disp = from..hyph..tofinal if tofinal == '0-length' then orig = firstpart..lspace..from..tspace..lastpart disp = from end local catlink = catlinkfollowr(frame, orig, disp, true) --force terminal cat display if terminalcat == false then terminaltxt = find_terminaltxt( disp ) --also sets tracking cats terminalcat = (terminaltxt ~= nil) end if catlink.rtarget and avoidself then --a {{Category redirect}} was followed, figure out why --determine new term length & gap size ttlens[ find_duration( catlink.rtarget ) ] = 1 if i > -iwidth then local lastto = tirregs['to'..(i-1)] if lastto == nil then local lastfrom = nstart + (i-1)*(t+hgap) lastto = lastfrom+t --use last logical 'from' to calc lastto end if lastto then local gapcat = lastto..'-'..from --dummy cat to calc with local gap = find_duration(gapcat) or -1 --in case of nil, if iwidth == 4 then tgapsj4[ gap ] = 1 --tgapsj4[-1] are ignored later else tgaps[ gap ] = 1 --tgaps[-1] are ignored later end end end --display/tracking handling local base_regex = '%d+[–-]%d+' local origbase = mw.ustring.gsub(orig, base_regex, '') local rtarbase, rtarbase_success = mw.ustring.gsub(catlink.rtarget, base_regex, '') if rtarbase_success == 0 then local base_regex_lax = '%d%d%d%d' --in case rtarget is a year cat rtarbase, rtarbase_success = mw.ustring.gsub(catlink.rtarget, base_regex_lax, '') end local terminal_regex = '%d+[–-]'..(terminaltxt or '')..'$' --more manual ORs bc Lua regex sux if mw.ustring.match(orig, terminal_regex) then origbase = mw.ustring.gsub(orig, terminal_regex, '') end if mw.ustring.match(catlink.rtarget, terminal_regex) then --finagle/overload terminalcat type to set nmaxseas on 1st occurence only if terminalcat == false then terminalcat = 1 end local dummy = find_terminaltxt( catlink.rtarget ) --also sets tracking cats rtarbase = mw.ustring.gsub(catlink.rtarget, terminal_regex, '') end origbase = mw.text.trim(origbase) rtarbase = mw.text.trim(rtarbase) if origbase ~= rtarbase then trackcat(6, 'Category series navigation range redirected (base change)') elseif terminalcat == 1 then trackcat(8, 'Category series navigation range redirected (end)') else --origbase == rtarbase local all4s_regex = '%d%d%d%d[–-]%d%d%d%d' local orig_all4s = mw.ustring.match(orig, all4s_regex) local rtar_all4s = mw.ustring.match(catlink.rtarget, all4s_regex) if orig_all4s and rtar_all4s then trackcat(10, 'Category series navigation range redirected (other)') else local year_regex1 = '%d%d%d%d$' local year_regex2 = '%d%d%d%d[%s%)]' local year_rtar = mw.ustring.match(catlink.rtarget, year_regex1) or mw.ustring.match(catlink.rtarget, year_regex2) if orig_all4s and year_rtar then trackcat(7, 'Category series navigation range redirected (var change)') else trackcat(9, 'Category series navigation range redirected (MOS)') end end end end if terminalcat then --true or 1 if type(terminalcat) ~= 'boolean' then nmaxseas = from end --only want to do this once terminalcat = true --done finagling/overloading end if (from >= 0) and (nminseas <= from) and (from <= nmaxseas) then table.insert(navlist, catlink.navelement) if terminalcat then nmaxseas = nminseas_default end --prevent display of future ranges else local hidden = '<span style="visibility:hidden">'..disp..'</span>' table.insert(navlist, hidden) if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..hidden..')' end end else --center navh if finish == -1 then finish = 'present' elseif finish == 0 then finish = '<span style="visibility:hidden">'..start..'</span>' end local disp = start..hyph..finish if regularparent == 'isolated' then disp = start end table.insert(navlist, '<b>'..disp..'</b>') end i = i + 1 end -- add the list navh = navh..horizontal(navlist)..'\n' --tracking cats & finalize if avoidself then local igaps = 0 --# of diff gap sizes > 0 found local itlens = 0 --# of diff term lengths found for s = 1, hgap_limit_reg do --must loop; #tgaps, #ttlens unreliable igaps = igaps + (tgaps[s] or 0) end if iwidth == 4 then --only count gaps if they were displayed ("Karnataka MLAs 1957–1962") for s = 1, hgap_limit_reg do igaps = igaps + (tgapsj4[s] or 0) end end for s = 0, term_limit do itlens = itlens + (ttlens[s] or 0) end if igaps > 0 then trackcat(11, 'Category series navigation range gaps') end if itlens > 1 and ttrackingcats[13] == '' then --avoid duplication in "Category series navigation range irregular, 0-length" trackcat(12, 'Category series navigation range irregular') end end isolatedcat() defaultgapcat(not hgap_success) if listall then return listalllinks() else return navh..'</div>' end end --[[=========================={{ nav_tvseason }}============================]] local function nav_tvseason( frame, firstpart, tv, lastpart, maximumtv ) --Expects a PAGENAME of the form "Futurama season 1 episodes", where -- firstpart = Futurama season -- tv = 1 -- lastpart = episodes -- maximumtv = 7 ('max' tv season parameter; optional; defaults to 9999) tv = tonumber(tv) if tv == nil then errors = p.errorclass('Function nav_tvseason can\'t recognize the TV season number sent to its 3rd parameter.') return p.failedcat(errors, 'T') end --"(season 1) episodes" -> "season 1 episodes" following March 2024 RfC: --[[Wikipedia talk:Naming conventions (television)#Follow-up RfC on TV season article titles]] -- [[Special:Permalink/1216885280#Follow-up RfC on TV season article titles]] local tspace = ' ' --"season 1 episodes" local parenth_check = string.match(lastpart, '^%)') if parenth_check then tspace = '' end --accommodate old style "(season 1) episodes" just in case local maxtv_default = 9999 local maxtv = tonumber(maximumtv) or maxtv_default --allow +/- qualifier if maxtv < tv then maxtv = tv end --input error; maxtv should be >= parent --begin navtvseason local navt = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range">\n' local navlist = {} local prepad = '' local i = -5 --nav position while i <= 5 do local t = tv + i if i ~= 0 then --left/right navt local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..' '..t..tspace..lastpart, t ) if t >= 1 and t <= maxtv then --hardcode mintv if catlink.rtarget then --a {{Category redirect}} was followed trackcat(25, 'Category series navigation TV season redirected') end if catlink.catexists or (maxtv ~= maxtv_default and t <= maxtv) then table.insert(navlist, prepad..catlink.navelement) --display normally prepad = '' else local postpad = '<span style="visibility:hidden"> • '..t..'</span>' navlist[#navlist] = (navlist[#navlist] or '')..postpad if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..postpad..')' end end elseif t < 1 then prepad = prepad..'<span style="visibility:hidden"> • '..'0'..'</span>' if listall then tlistall[#tlistall] = (tlistall[#tlistall] or '')..' (x)' end else --t > maxtv local postpad = '<span style="visibility:hidden"> • '..t..'</span>' navlist[#navlist] = (navlist[#navlist] or '')..postpad if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..postpad..')' end end else --center navt table.insert(navlist, prepad..'<b>'..tv..'</b>') prepad = '' end i = i + 1 end -- add the list navt = navt..horizontal(navlist)..'\n' isolatedcat() if listall then return listalllinks() else return navt..'</div>' end end --[[==========================={{ nav_decade }}=============================]] local function nav_decade( frame, firstpart, decade, lastpart, mindecade, maxdecade ) --Expects a PAGENAME of the form "Some sequential 2000 example cat", where -- firstpart = Some sequential -- decade = 2000 -- lastpart = example cat -- mindecade = 1800 ('min' decade parameter; optional; defaults to -9999) -- maxdecade = 2020 ('max' decade parameter; optional; defaults to 9999) --sterilize dec local dec = sterilizedec(decade) if dec == nil then errors = p.errorclass('Function nav_decade was sent "'..(decade or '')..'" as its 2nd parameter, '.. 'but expects a 1 to 4-digit year ending in "0".') return p.failedcat(errors, 'D') end local ndec = tonumber(dec) --sterilize mindecade & determine AD/BC local mindefault = '-9999' local mindec = sterilizedec(mindecade) --returns a tostring(unsigned int), or nil if mindec then if string.match(mindecade, '-%d') or string.match(mindecade, 'BC') then mindec = '-'..mindec --better +/-0 behavior with strings (0-initialized int == "-0" string...) end elseif mindec == nil and mindecade and mindecade ~= '' then errors = p.errorclass('Function nav_decade was sent "'..(mindecade or '')..'" as its 4th parameter, '.. 'but expects a 1 to 4-digit year ending in "0", the earliest decade to be shown.') return p.failedcat(errors, 'E') else --mindec == nil mindec = mindefault --tonumber() later, after error checks end --sterilize maxdecade & determine AD/BC local maxdefault = '9999' local maxdec = sterilizedec(maxdecade) --returns a tostring(unsigned int), or nil + error if maxdec then if string.match(maxdecade, '-%d') or string.match(maxdecade, 'BC') then --better +/-0 behavior with strings (0-initialized int == "-0" string...), maxdec = '-'..maxdec --but a "-0" string -> tonumber() -> tostring() = "-0", end --and a "0" string -> tonumber() -> tostring() = "0" elseif maxdec == nil and maxdecade and maxdecade ~= '' then errors = p.errorclass('Function nav_decade was sent "'..(maxdecade or '')..'" as its 5th parameter, '.. 'but expects a 1 to 4-digit year ending in "0", the highest decade to be shown.') return p.failedcat(errors, 'F') else --maxdec == nil maxdec = maxdefault end local tspace = ' ' --assume trailing space for "1950s in X"-type cats if string.match(lastpart, '^-') then tspace = '' end --DNE for "1970s-related"-type cats --AD/BC switches & vars local parentBC = string.match(lastpart, '^BC') --following the "0s BC" convention for all years BC lastpart = mw.ustring.gsub(lastpart, '^BC%s*', '') --handle BC separately; AD never used --TODO?: handle BCE, but only if it exists in the wild local dec0to40AD = (ndec >= 0 and ndec <= 40 and not parentBC) --special behavior in this range local switchADBC = 1 -- 1=AD parent if parentBC then switchADBC = -1 end -- -1=BC parent; possibly adjusted later local BCdisp = '' local D = -math.huge --secondary switch & iterator for AD/BC transition --check non-default min/max more carefully if mindec ~= mindefault then if tonumber(mindec) > ndec*switchADBC then mindec = tostring(ndec*switchADBC) --input error; mindec should be <= parent end end if maxdec ~= maxdefault then if tonumber(maxdec) < ndec*switchADBC then maxdec = tostring(ndec*switchADBC) --input error; maxdec should be >= parent end end local nmindec = tonumber(mindec) --similar behavior to nav_year & nav_nordinal local nmaxdec = tonumber(maxdec) --similar behavior to nav_nordinal --begin navdecade local bnb = '' --border/no border if navborder == false then --for Category series navigation year and decade bnb = 'categorySeriesNavigation-range-transparent' end local navd = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range '..bnb..'">\n' local navlist = {} local i = -50 --nav position x 10 while i <= 50 do local d = ndec + i*switchADBC local BC = '' BCdisp = '' if dec0to40AD then if D < -10 then d = math.abs(d + 10) --b/c 2 "0s" decades exist: "0s BC" & "0s" (AD) BC = 'BC ' if d == 0 then D = -10 --track 1st d = 0 use (BC) end elseif D >= -10 then D = D + 10 --now iterate from 0s AD d = D --2nd d = 0 use end elseif parentBC then if switchADBC == -1 then --parentBC looking at the BC side (the common case) BC = 'BC ' if d == 0 then --prepare to switch to the AD side on the next iteration switchADBC = 1 --1st d = 0 use (BC) D = -10 --prep end elseif switchADBC == 1 then --switched to the AD side D = D + 10 --now iterate from 0s AD d = D --2nd d = 0 use (on first use) end end if BC ~= '' and ndec <= 50 then BCdisp = ' BC' --show BC for all BC decades whenever a "0s" is displayed on the nav end --determine target cat local disp = d..'s'..BCdisp local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..' '..d..'s'..tspace..BC..lastpart, disp ) if catlink.rtarget then --a {{Category redirect}} was followed trackcat(18, 'Category series navigation decade redirected') end --populate left/right navd local shown = navcenter(i, catlink) local hidden = '<span style="visibility:hidden">'..disp..'</span>' local dsign = d --use d for display & dsign for logic if BC ~= '' then dsign = -dsign end if (nmindec <= dsign) and (dsign <= nmaxdec) then if dsign == 0 and (nmindec == 0 or nmaxdec == 0) then --distinguish b/w -0 (BC) & 0 (AD) --"zoom in" on +/- 0 and turn dsign/min/max temporarily into +/- 1 for easier processing local zsign, zmin, zmax = 1, nmindec, nmaxdec if BC ~= '' then zsign = -1 end if mindec == '-0' then zmin = -1 elseif mindec == '0' then zmin = 1 end if maxdec == '-0' then zmax = -1 elseif maxdec == '0' then zmax = 1 end if (zmin <= zsign) and (zsign <= zmax) then table.insert(navlist, shown) hidden = nil else table.insert(navlist, hidden) end else table.insert(navlist, shown)--the common case hidden = nil end else table.insert(navlist, hidden) end if listall and hidden then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..hidden..')' end i = i + 10 end -- add the list navd = navd..horizontal(navlist)..'\n' isolatedcat() if listall then return listalllinks() else return navd..'</div>' end end --[[============================{{ nav_year }}==============================]] local function nav_year( frame, firstpart, year, lastpart, minimumyear, maximumyear ) --Expects a PAGENAME of the form "Some sequential 1760 example cat", where -- firstpart = Some sequential -- year = 1760 -- lastpart = example cat -- minimumyear = 1758 ('min' year parameter; optional) -- maximumyear = 1800 ('max' year parameter; optional) local minyear_default = -9999 local maxyear_default = 9999 year = tonumber(year) or tonumber(mw.ustring.match(year or '', '^%s*(%d*)')) local minyear = tonumber(string.match(minimumyear or '', '-?%d+')) or minyear_default --allow +/- qualifier local maxyear = tonumber(string.match(maximumyear or '', '-?%d+')) or maxyear_default --allow +/- qualifier if string.match(minimumyear or '', 'BC') then minyear = -math.abs(minyear) end --allow BC qualifier (AD otherwise assumed) if string.match(maximumyear or '', 'BC') then maxyear = -math.abs(maxyear) end --allow BC qualifier (AD otherwise assumed) if year == nil then errors = p.errorclass('Function nav_year can\'t recognize the year sent to its 3rd parameter.') return p.failedcat(errors, 'Y') end --AD/BC switches & vars local yearBCElastparts = { --needed for parent = AD 1-5, when the BC/E format is unknown --"BCE" removed to match both AD & BCE cats; easier & faster than multiple string.match()s ['example_Hebrew people_example'] = 'BCE', --example entry format; add to & adjust as needed } local parentAD = string.match(firstpart, 'AD$') --following the "AD 1" convention from AD 1 to AD 10 local parentBC = string.match(lastpart, '^BCE?') --following the "1 BC" convention for all years BC firstpart = mw.ustring.gsub(firstpart, '%s*AD$', '') --handle AD/BC separately for easier & faster accounting lastpart = mw.ustring.gsub(lastpart, '^BCE?%s*', '') local BCe = parentBC or yearBCElastparts[lastpart] or 'BC' --"BC" default local year1to10 = (year >= 1 and year <= 10) local year1to10ADBC = year1to10 and (parentBC or parentAD) --special behavior 1-10 for low-# non-year series local year1to15AD = (year >= 1 and year <= 15 and not parentBC) --special behavior 1-15 for AD/BC display local switchADBC = 1 -- 1=AD parent if parentBC then switchADBC = -1 end -- -1=BC parent; possibly adjusted later local Y = 0 --secondary iterator for AD-on-a-BC-parent if minyear > year*switchADBC then minyear = year*switchADBC end --input error; minyear should be <= parent if maxyear < year*switchADBC then maxyear = year*switchADBC end --input error; maxyear should be >= parent local lspace = ' ' --leading space before year, after firstpart if string.match(firstpart, '[%-VW]$') then lspace = '' --e.g. "Straight-8 engines" end local tspace = ' ' --trailing space after year, before lastpart if string.match(lastpart, '^-') then tspace = '' --e.g. "2018-related timelines" end --determine interyear gap size to condense special category types, if possible local ygapdefault = 1 --assume/start at the most common case: 2001, 2002, etc. local ygap = ygapdefault if string.match(lastpart, 'presidential') then local ygap1, ygap2 = ygapdefault, ygapdefault --need to determine previous & next year gaps indepedently local ygap1_success, ygap2_success = false, false local prevseason = nil while ygap1 <= ygap_limit do --Czech Republic, Poland, Sri Lanka, etc. have 5-year terms prevseason = firstpart..lspace..(year-ygap1)..tspace..lastpart if catexists(prevseason) then ygap1_success = true break end ygap1 = ygap1 + 1 end local nextseason = nil while ygap2 <= ygap_limit do --Czech Republic, Poland, Sri Lanka, etc. have 5-year terms nextseason = firstpart..lspace..(year+ygap2)..tspace..lastpart if catexists(nextseason) then ygap2_success = true break end ygap2 = ygap2 + 1 end if ygap1_success and ygap2_success then if ygap1 == ygap2 then ygap = ygap1 end elseif ygap1_success then ygap = ygap1 elseif ygap2_success then ygap = ygap2 end end --skip non-existing years, if requested local ynogaps = {} --populate with existing years in the range, at most, [year - (skipgaps_limit * 5), year + (skipgaps_limit * 5)] if skipgaps then if minyear == minyear_default then minyear = 0 --automatically set minyear to 0, as AD/BC not supported anyway end if (year > 70) or --add support for AD/BC (<= AD 10) if/when needed (minyear >= 0 and --must be a non-year series like "AC with 0 elements" not parentAD and not parentBC) then local yskipped = {} --track skipped y's to avoid double-checking local cat, found, Yeary --populate nav element queue outwards positively from the parent local Year = year --to save/ratchet progression local i = 1 while i <= 5 do local y = 1 while y <= skipgaps_limit do found = false Yeary = Year + y if yskipped[Yeary] == nil then yskipped[Yeary] = Yeary cat = firstpart..lspace..Yeary..tspace..lastpart found = catexists(cat) if found then break end end y = y + 1 end if found then Year = Yeary else Year = Year + 1 end ynogaps[i] = Year i = i + 1 end ynogaps[0] = year --the parent --populate nav element queue outwards negatively from the parent Year = year --reset ratchet i = -1 while i >= -5 do local y = -1 while y >= -skipgaps_limit do found = false Yeary = Year + y if yskipped[Yeary] == nil then yskipped[Yeary] = Yeary cat = firstpart..lspace..Yeary..tspace..lastpart found = catexists(cat) if found then break end end y = y - 1 end if found then Year = Yeary else Year = Year - 1 end ynogaps[i] = Year i = i - 1 end else skipgaps = false --TODO: AD/BC support, then lift BC restrictions @ [[Template:Establishment category BC]] & [[Template:Year category header/core]] end end --begin navyears local navy = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range">\n' local navlist = {} local y local j = 0 --decrementor for special cases "2021 World Rugby Sevens Series" -> "2021–2022" local i = -5 --nav position while i <= 5 do if skipgaps then y = ynogaps[i] else y = year + i*ygap*switchADBC - j end local BCdisp = '' if i ~= 0 then --left/right navy local AD = '' local BC = '' if year1to15AD and not (year1to10 and not year1to10ADBC) --don't AD/BC 1-10's if parents don't contain AD/BC then if year >= 11 then --parent = AD 11-15 if y <= 10 then --prepend AD on y = 1-10 cats only, per existing cats AD = 'AD ' end elseif year >= 1 then --parent = AD 1-10 if y <= 0 then BC = BCe..' ' y = math.abs(y - 1) --skip y = 0 (DNE) elseif y >= 1 and y <= 10 then --prepend AD on y = 1-10 cats only, per existing cats AD = 'AD ' end end elseif parentBC then if switchADBC == -1 then --displayed y is in the BC regime if y >= 1 then --the common case BC = BCe..' ' elseif y == 0 then --switch from BC to AD regime switchADBC = 1 end end if switchADBC == 1 then --displayed y is now in the AD regime Y = Y + 1 --skip y = 0 (DNE) y = Y --easiest solution: start another iterator for these AD y's displayed on a BC year parent AD = 'AD ' end end if BC ~= '' and year <= 5 then --only show 'BC' for parent years <= 5: saves room, easier to read, BCdisp = ' '..BCe --and 6 is the first/last nav year that doesn't need a disambiguator; end --the center/parent year will always show BC, so no need to show it another 10x --populate left/right navy local ysign = y --use y for display & ysign for logic local disp = y..BCdisp if BC ~= '' then ysign = -ysign end local firsttry = firstpart..lspace..AD..y..tspace..BC..lastpart if (minyear <= ysign) and (ysign <= maxyear) then local catlinkAD = catlinkfollowr( frame, firsttry, disp ) --try AD local catlink = catlinkAD --tentative winner if AD ~= '' then --for "ACArt with 5 suppressed elements"-type cats local catlinkNoAD = catlinkfollowr( frame, firstpart..lspace..y..tspace..BC..lastpart, disp ) --try !AD if catlinkNoAD.catexists == true then catlink = catlinkNoAD --usurp elseif listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' (tried; not displayed)¹' end end if (AD..BC == '') and (catlink.catexists == false) and (y >= 1000) then --!ADBC & DNE; 4-digit only, to be frugal --try basic hyphenated cats: 1-year, endash, MOS-correct only, no #Rs local yHyph_4 = y..'–'..(y+1) --try 2010–2011 type cats local catlinkHyph_4 = catlinkfollowr( frame, firstpart..lspace..yHyph_4..tspace..BC..lastpart, yHyph_4 ) if catlinkHyph_4.catexists and catlinkHyph_4.rtarget == nil then --exists & no #Rs catlink = catlinkHyph_4 --usurp trackcat(27, 'Category series navigation year and range') else if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' (tried; not displayed)²' end local yHyph_2 = y..'–'..string.match(y+1, '%d%d$') --try 2010–11 type cats if i == 1 then local yHyph_2_special = (y-1)..'–'..string.match(y, '%d%d$') --try special case 2021 -> 2021–22 local catlinkHyph_2_special = catlinkfollowr( frame, firstpart..lspace..yHyph_2_special..tspace..BC..lastpart, yHyph_2_special ) if catlinkHyph_2_special.catexists and catlinkHyph_2_special.rtarget == nil then --exists & no #Rs catlink = catlinkHyph_2_special --usurp trackcat(27, 'Category series navigation year and range') j = 1 elseif listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' (tried; not displayed)³' end end if not (i == 1 and j == 1) then local catlinkHyph_2 = catlinkfollowr( frame, firstpart..lspace..yHyph_2..tspace..BC..lastpart, yHyph_2 ) if catlinkHyph_2.catexists and catlinkHyph_2.rtarget == nil then --exists & no #Rs catlink = catlinkHyph_2 --usurp trackcat(27, 'Category series navigation year and range') elseif listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' (tried; not displayed)⁴' end end end end if catlink.rtarget then --#R followed; determine why local r = catlink.rtarget local c = catlink.cat local year_regex = '%d%d%d%d[–-]?%d?%d?%d?%d?' --prioritize year/range stripping, e.g. for "2006 Super 14 season" local hyph_regex = '%d%d%d%d[–-]%d+' --stricter local num_regex = '%d+' --strip any number otherwise local final_regex = nil --best choice goes here if mw.ustring.match(r, year_regex) and mw.ustring.match(c, year_regex) then final_regex = year_regex elseif mw.ustring.match(r, num_regex) and mw.ustring.match(c, num_regex) then final_regex = num_regex end if final_regex then local r_base = mw.ustring.gsub(r, final_regex, '') local c_base = mw.ustring.gsub(c, final_regex, '') if r_base ~= c_base then trackcat(19, 'Category series navigation year redirected (base change)') --acceptable #R target elseif mw.ustring.match(r, hyph_regex) then trackcat(20, 'Category series navigation year redirected (var change)') --e.g. "2008 in Scottish women's football" to "2008–09" else trackcat(21, 'Category series navigation year redirected (other)') --exceptions go here end else trackcat(20, 'Category series navigation year redirected (var change)') --e.g. "V2 engines" to "V-twin engines" end end table.insert(navlist, catlink.navelement) else --OOB vs min/max local hidden = '<span style="visibility:hidden">'..disp..'</span>' table.insert(navlist, hidden) if listall then local dummy = catlinkfollowr( frame, firsttry, disp ) tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..hidden..')' end end else --center navy if parentBC then BCdisp = ' '..BCe end table.insert(navlist, '<b>'..year..BCdisp..'</b>') end i = i + 1 end --add the list navy = navy..horizontal(navlist)..'\n' isolatedcat() if listall then return listalllinks() else return navy..'</div>' end end --[[==========================={{ nav_roman }}==============================]] local function nav_roman( frame, firstpart, roman, lastpart, minimumrom, maximumrom ) local toarabic = require('Module:ConvertNumeric').roman_to_numeral local toroman = require('Module:Roman').main --sterilize/convert rom/num local num = tonumber(toarabic(roman)) local rom = toroman({ [1] = num }) if num == nil or rom == nil then --out of range or some other error errors = p.errorclass('Function nav_roman can\'t recognize one or more of "'..(num or 'nil')..'" & "'.. (rom or 'nil')..'" in category "'..firstpart..' '..roman..' '..lastpart..'".') return p.failedcat(errors, 'R') end --sterilize min/max local minrom = tonumber(minimumrom or '') or tonumber(toarabic(minimumrom or '')) local maxrom = tonumber(maximumrom or '') or tonumber(toarabic(maximumrom or '')) if minrom < 1 then minrom = 1 end --toarabic() returns -1 on error if maxrom < 1 then maxrom = 9999 end --toarabic() returns -1 on error if minrom > num then minrom = num end if maxrom < num then maxrom = num end --begin navroman local navr = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range">\n' local navlist = {} local i = -5 --nav position while i <= 5 do local n = num + i if n >= 1 then local r = toroman({ [1] = n }) if i ~= 0 then --left/right navr local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..' '..r..' '..lastpart, r ) if minrom <= n and n <= maxrom then if catlink.rtarget then --a {{Category redirect}} was followed trackcat(22, 'Category series navigation roman numeral redirected') end table.insert(navlist, catlink.navelement) else local hidden = '<span style="visibility:hidden">'..r..'</span>' table.insert(navlist, hidden) if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..hidden..')' end end else --center navr table.insert(navlist, '<b>'..r..'</b>') end else table.insert(navlist, '<span style="visibility:hidden">I</span>') end i = i + 1 end -- add the list navr = navr..horizontal(navlist)..'\n' isolatedcat() if listall then return listalllinks() else return navr..'</div>' end end --[[=========================={{ nav_nordinal }}============================]] local function nav_nordinal( frame, firstpart, ord, lastpart, minimumord, maximumord ) local nord = tonumber(ord) local minord = tonumber(string.match(minimumord or '', '(-?%d+)[snrt]?[tdh]?')) or -9999 --allow full ord & +/- qualifier local maxord = tonumber(string.match(maximumord or '', '(-?%d+)[snrt]?[tdh]?')) or 9999 --allow full ord & +/- qualifier if string.match(minimumord or '', 'BC') then minord = -math.abs(minord) end --allow BC qualifier (AD otherwise assumed) if string.match(maximumord or '', 'BC') then maxord = -math.abs(maxord) end --allow BC qualifier (AD otherwise assumed) local temporal = string.match(lastpart, 'century') or string.match(lastpart, 'millennium') local tspace = ' ' --assume a trailing space after ordinal if string.match(lastpart, '^-') then tspace = '' end --DNE for "19th-century"-type cats --AD/BC switches & vars local ordBCElastparts = { --needed for parent = AD 1-5, when the BC/E format is unknown --lists the lastpart of valid BCE cats --"BCE" removed to match both AD & BCE cats; easier & faster than multiple string.match()s ['-century Hebrew people'] = 'BCE', --WP:CFD/Log/2016 June 21#Category:11th-century BC Hebrew people ['-century Jews'] = 'BCE', --co-nominated ['-century Judaism'] = 'BCE', --co-nominated ['-century rabbis'] = 'BCE', --co-nominated ['-century High Priests of Israel'] = 'BCE', } local parentBC = mw.ustring.match(lastpart, '%s(BCE?)') --"1st-century BC" format local lastpartNoBC = mw.ustring.gsub(lastpart, '%sBCE?', '') --easier than splitting lastpart up in 2; AD never used local BCe = parentBC or ordBCElastparts[lastpartNoBC] or 'BC' --"BC" default local switchADBC = 1 -- 1=AD parent if parentBC then switchADBC = -1 end -- -1=BC parent; possibly adjusted later local O = 0 --secondary iterator for AD-on-a-BC-parent if not temporal and minord < 1 then minord = 1 end --nothing before "1st parliament", etc. if minord > nord*switchADBC then minord = nord*switchADBC end --input error; minord should be <= parent if maxord < nord*switchADBC then maxord = nord*switchADBC end --input error; maxord should be >= parent --begin navnordinal local bnb = '' --border/no border if navborder == false then --for Category series navigation decade and century bnb = 'categorySeriesNavigation-range-transparent' end local navo = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range '..bnb..'">\n' local navlist = {} local i = -5 --nav position while i <= 5 do local o = nord + i*switchADBC local BC = '' local BCdisp = '' if parentBC then if switchADBC == -1 then --parentBC looking at the BC side if o >= 1 then --the common case BC = ' '..BCe elseif o == 0 then --switch to the AD side BC = '' switchADBC = 1 end end if switchADBC == 1 then --displayed o is now in the AD regime O = O + 1 --skip o = 0 (DNE) o = O --easiest solution: start another iterator for these AD o's displayed on a BC year parent end elseif o <= 0 then --parentAD looking at BC side BC = ' '..BCe o = math.abs(o - 1) --skip o = 0 (DNE) end if BC ~= '' and nord <= 5 then --only show 'BC' for parent ords <= 5: saves room, easier to read, BCdisp = ' '..BCe --and 6 is the first/last nav ord that doesn't need a disambiguator; end --the center/parent ord will always show BC, so no need to show it another 10x --populate left/right navo local oth = p.addord(o) local osign = o --use o for display & osign for logic if BC ~= '' then osign = -osign end local hidden = '<span style="visibility:hidden">'..oth..'</span>' if temporal then --e.g. "3rd-century BC" local lastpart = lastpartNoBC --lest we recursively add multiple "BC"s if BC ~= '' then lastpart = string.gsub(lastpart, temporal, temporal..BC) --replace BC if needed end local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..' '..oth..tspace..lastpart, oth..BCdisp ) if (minord <= osign) and (osign <= maxord) then if catlink.rtarget then --a {{Category redirect}} was followed trackcat(23, 'Category series navigation nordinal redirected') end table.insert(navlist, navcenter(i, catlink)) else table.insert(navlist, hidden) if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..hidden..')' end end elseif BC == '' and minord <= osign and osign <= maxord then --e.g. >= "1st parliament" local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..' '..oth..tspace..lastpart, oth ) if catlink.rtarget then --a {{Category redirect}} was followed trackcat(23, 'Category series navigation nordinal redirected') end table.insert(navlist, navcenter(i, catlink)) else --either out-of-range (hide), or non-temporal + BC = something might be wrong (2nd X parliament BC?); handle exceptions if/as they arise table.insert(navlist, hidden) end i = i + 1 end navo = navo..horizontal(navlist)..'\n' isolatedcat() if listall then return listalllinks() else return navo..'</div>' end end --[[========================={{ nav_wordinal }}=============================]] local function nav_wordinal( frame, firstpart, word, lastpart, minimumword, maximumword, ordinal, frame ) --Module:ConvertNumeric.spell_number2() args: -- ordinal == true : 'second' is output instead of 'two' -- ordinal == false: 'two' is output instead of 'second' local ord2eng = require('Module:ConvertNumeric').spell_number2 local eng2ord = require('Module:ConvertNumeric').english_to_ordinal local th = 'th' if not ordinal then th = '' eng2ord = require('Module:ConvertNumeric').english_to_numeral end local capitalize = nil ~= string.match(word, '^%u') --determine capitalization local nord = eng2ord(string.lower(word)) --operate on/with lowercase, and restore any capitalization later local lspace = ' ' --assume a leading space (most common) local tspace = ' ' --assume a trailing space (most common) if string.match(firstpart, '[%-%(]$') then lspace = '' end --DNE for "Straight-eight engines"-type cats if string.match(lastpart, '^[%-%)]' ) then tspace = '' end --DNE for "Nine-cylinder engines"-type cats --sterilize min/max local maxword_default = 99 local maxword = maxword_default local minword = 1 if minimumword then local num = tonumber(minimumword) if num and 0 < num and num < maxword then minword = num else local ord = eng2ord(minimumword) if 0 < ord and ord < maxword then minword = ord end end end if maximumword then local num = tonumber(maximumword) if num and 0 < num and num < maxword then maxword = num else local ord = eng2ord(maximumword) if 0 < ord and ord < maxword then maxword = ord end end end if minword > nord then minword = nord end if maxword < nord then maxword = nord end --determine max existing cat local listoverride = true local n_max = nord local m = 1 while m <= 5 do local n = nord + m local nth = p.addord(n) if not ordinal then nth = n end local w = ord2eng{ num = n, ordinal = ordinal, capitalize = capitalize } local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..lspace..w..tspace..lastpart, nth, nil, listoverride ) if catlink.catexists then n_max = n end m = m + 1 end --begin navwordinal local navw = '<div class="toccolours categorySeriesNavigation-range">\n' local navlist = {} local prepad = '' local i = -5 --nav position while i <= 5 do local n = nord + i if n >= 1 then local nth = p.addord(n) if not ordinal then nth = n end if i ~= 0 then --left/right navw local w = ord2eng{ num = n, ordinal = ordinal, capitalize = capitalize } local catlink = catlinkfollowr( frame, firstpart..lspace..w..tspace..lastpart, nth ) if minword <= n and n <= maxword then if catlink.rtarget then --a {{Category redirect}} was followed trackcat(24, 'Category series navigation wordinal redirected') end if n <= n_max or maxword ~= maxword_default then table.insert(navlist, prepad..catlink.navelement) --display normally prepad = '' else local postpad = '<span style="visibility:hidden"> • '..nth..'</span>' navlist[#navlist] = (navlist[#navlist] or '')..postpad if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..postpad..')' end end else local postpad = '<span style="visibility:hidden"> • '..nth..'</span>' navlist[#navlist] = (navlist[#navlist] or '')..postpad if listall then tlistall[#tlistall] = tlistall[#tlistall]..' ('..postpad..')' end end else --center navw table.insert(navlist, prepad..'<b>'..nth..'</b>') prepad = '' end else --n < 1 prepad = prepad..'<span style="visibility:hidden"> • '..'0'..th..'</span>' if listall then tlistall[#tlistall] = (tlistall[#tlistall] or '')..' (x)' end end i = i + 1 end -- Add the list navw = navw..horizontal(navlist)..'\n' isolatedcat() if listall then return listalllinks() else return navw..'</div>' end end --[[==========================={{ find_var }}===============================]] local function find_var( pn ) --Extracts the variable text (e.g. 2015, 2015–16, 2000s, 3rd, III, etc.) from a string, --and returns { ['vtype'] = <'year'|'season'|etc.>, <v> = <2015|2015–16|etc.> } local pagename = currtitle.text if pn and pn ~= '' then pagename = pn end local cpagename = 'Category:'..pagename --limited-Lua-regex workaround local d_season = mw.ustring.match(cpagename, ':(%d+s).+%(%d+[–-]%d+%)') --i.e. "1760s in the Province of Quebec (1763–1791)" local y_season = mw.ustring.match(cpagename, ':(%d+) .+%(%d+[–-]%d+%)') --i.e. "1763 establishments in the Province of Quebec (1763–1791)" local e_season = mw.ustring.match(cpagename, '%s(%d+[–-])$') or --irreg; ending unknown, e.g. "Members of the Scottish Parliament 2021–" mw.ustring.match(cpagename, '%s(%d+[–-]present)$') --e.g. "UK MPs 2019–present" local season = mw.ustring.match(cpagename, '[:%s%(](%d+[–-]%d+)[%)%s]') or --split in 2 b/c you can't frontier '$'/eos? mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+[–-]%d+)$') local tvseason = mw.ustring.match(cpagename, 'season (%d+)') or mw.ustring.match(cpagename, 'series (%d+)') or mw.ustring.match(cpagename, 'meetup (%d+)') local nordinal = mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+[snrt][tdh])[-%s]') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+[snrt][tdh])$') local decade = mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+s)[%s-]') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+s)$') local year = mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d%d%d%d)%s') or --prioritize 4-digit years mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d%d%d%d)$') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+)%s') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+)$') or --expand/combine exceptions below as needed mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+)-related') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+)-foot') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%s](%d+)-cylinder') or mw.ustring.match(cpagename, '[:%-VW](%d+)%s') --e.g. "Straight-8 engines" local roman = mw.ustring.match(cpagename, '%s([IVXLCDM]+)%s') local found = d_season or y_season or e_season or season or tvseason or nordinal or decade or year or roman if found then if string.match(found, '%d%d%d%d%d') == nil then --return in order of decreasing complexity/chance for duplication if nordinal and season --i.e. "18th-century establishments in the Province of Quebec (1763–1791)" then return { ['vtype'] = 'nordinal', ['v'] = nordinal } end if d_season then return { ['vtype'] = 'decade', ['v'] = d_season } end if y_season then return { ['vtype'] = 'year', ['v'] = y_season } end if e_season then return { ['vtype'] = 'ending', ['v'] = e_season } end if season then return { ['vtype'] = 'season', ['v'] = season } end if tvseason then return { ['vtype'] = 'tvseason', ['v'] = tvseason } end if nordinal then return { ['vtype'] = 'nordinal', ['v'] = nordinal } end if decade then return { ['vtype'] = 'decade', ['v'] = decade } end if year then return { ['vtype'] = 'year', ['v'] = year } end if roman then return { ['vtype'] = 'roman', ['v'] = roman } end end else --try wordinals ('zeroth' to 'ninety-ninth' only) local eng2ord = require('Module:ConvertNumeric').english_to_ordinal local split = mw.text.split(pagename, ' ') for i=1, #split do if eng2ord(split[i]) > -1 then return { ['vtype'] = 'wordinal', ['v'] = split[i] } end end --try English numerics ('one'/'single' to 'ninety-nine' only) local eng2num = require('Module:ConvertNumeric').english_to_numeral local split = mw.text.split(pagename, '[%s%-]') --e.g. "Nine-cylinder engines" for i=1, #split do if eng2num(split[i]) > -1 then return { ['vtype'] = 'enumeric', ['v'] = split[i] } end end end errors = p.errorclass('Function find_var can\'t find the variable text in category "'..pagename..'".') return { ['vtype'] = 'error', ['v'] = p.failedcat(errors, 'V') } end --[[==========================================================================]] --[[ Main ]] --[[==========================================================================]] function p.csn( frame ) --arg checks & handling local args = frame:getParent().args checkforunknownparams(args) --for template args checkforunknownparams(frame.args) --for #invoke'd args local cat = args['cat'] --'testcase' alias for catspace local list = args['list-all-links'] --debugging utility to output all links & followed #Rs local follow = args['follow-redirects'] --default 'yes' local testcase = args['testcase'] local testcasegap = args['testcasegap'] local minimum = args['min'] local maximum = args['max'] local skip_gaps = args['skip-gaps'] local show = args['show'] if show and show ~= '' then if show == 'skip-gaps' then return skipgaps_limit elseif show == 'term-limit' then return term_limit elseif show == 'hgap-limit' then return hgap_limit elseif show == 'ygap-limit' then return ygap_limit end end --apply args local pagename = testcase or cat or currtitle.text local testcaseindent = '' if testcasecolon == ':' then testcaseindent = '\n::' end if follow and follow == 'no' then followRs = false end if list and list == 'yes' then listall = true end if skip_gaps and skip_gaps == 'yes' then skipgaps = true trackcat(26, 'Category series navigation using skip-gaps parameter') end --ns checks if currtitle.nsText == 'Category' then if cat and cat ~= '' then trackcat(1, 'Category series navigation using cat parameter') end if testcase and testcase ~= '' then trackcat(2, 'Category series navigation using testcase parameter') end elseif currtitle.nsText == '' then trackcat(30, 'Category series navigation in mainspace') end --find the variable parts of pagename local findvar = find_var(pagename) if findvar.vtype == 'error' then --basic format error checking in find_var() return findvar.v..table.concat(ttrackingcats) end local start = string.match(findvar.v, '^%d+') --the rest is static local findvar_escaped = string.gsub( findvar.v, '%-', '%%%-') local firstpart, lastpart = string.match(pagename, '^(.-)'..findvar_escaped..'(.*)$') if findvar.vtype == 'tvseason' then --double check for cases like "30 Rock (season 3) episodes" firstpart, lastpart = string.match(pagename, '^(.-season )'..findvar_escaped..'(.*)$') if firstpart == nil then firstpart, lastpart = string.match(pagename, '^(.-series )'..findvar_escaped..'(.*)$') end if firstpart == nil then firstpart, lastpart = string.match(pagename, '^(.-meetup )'..findvar_escaped..'(.*)$') end end firstpart = mw.text.trim(firstpart or '') lastpart = mw.text.trim(lastpart or '') --call the appropriate nav function, in order of decreasing popularity if findvar.vtype == 'year' then --e.g. "500", "2001"; nav_year..nav_decade; ~75% of cats local nav1 = nav_year( frame, firstpart, start, lastpart, minimum, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) local dec = math.floor(findvar.v/10) local decadecat = nil local firstpart_dec = firstpart if firstpart_dec ~= '' then firstpart_dec = firstpart_dec..' the' elseif firstpart_dec == 'AD' and dec <= 1 then firstpart_dec = '' if dec == 0 then dec = '' end end local decade = dec..'0s ' decadecat = mw.text.trim( firstpart_dec..' '..decade..lastpart ) local exists = catexists(decadecat) if exists then navborder = false trackcat(28, 'Category series navigation year and decade') local nav2 = nav_decade( frame, firstpart_dec, decade, lastpart, minimum, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) return wrap( nav1, nav2 ) elseif ttrackingcats[16] ~= '' then --nav_year isolated; check nav_hyphen (e.g. UK MPs 1974, Moldovan MPs 2009, etc.) local hyphen = '–' local finish = start local nav2 = nav_hyphen( frame, start, hyphen, finish, firstpart, lastpart, minimum, maximum, testcasegap )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) if ttrackingcats[16] ~= '' then return wrap( nav1 ) --still isolated; rv to nav_year else return wrap( nav2 ) end else --regular nav_year return wrap( nav1 ) end elseif findvar.vtype == 'decade' then --e.g. "0s", "2010s"; nav_decade..nav_nordinal; ~12% of cats local nav1 = nav_decade( frame, firstpart, start, lastpart, minimum, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) local decade = tonumber(string.match(findvar.v, '^(%d+)s')) local century = math.floor( ((decade-1)/100) + 1 ) --from {{CENTURY}} if century == 0 then century = 1 end --no 0th century if string.match(decade, '00$') then century = century + 1 --'2000' is in the 20th, but the rest of the 2000s is in the 21st end local clastpart = ' century '..lastpart local centurycat = mw.text.trim( firstpart..' '..p.addord(century)..clastpart ) local exists = catexists(centurycat) if not exists then --check for hyphenated century clastpart = '-century '..lastpart centurycat = mw.text.trim( firstpart..' '..p.addord(century)..clastpart ) exists = catexists(centurycat) end if exists then navborder = false trackcat(29, 'Category series navigation decade and century') local nav2 = nav_nordinal( frame, firstpart, century, clastpart, minimum, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) return wrap( nav1, nav2 ) else return wrap( nav1 ) end elseif findvar.vtype == 'nordinal' then --e.g. "1st", "99th"; ~7.5% of cats return wrap( nav_nordinal( frame, firstpart, start, lastpart, minimum, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) elseif findvar.vtype == 'season' then --e.g. "1–4", "1999–2000", "2001–02", "2001–2002", "2005–2010", etc.; ~5.25% local hyphen, finish = mw.ustring.match(findvar.v, '%d([–-])(%d+)') --ascii 150 & 45 (ndash & keyboard hyphen); mw req'd return wrap( nav_hyphen( frame, start, hyphen, finish, firstpart, lastpart, minimum, maximum, testcasegap )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) elseif findvar.vtype == 'tvseason' then --e.g. "1", "15" but preceded with "season" or "series"; <1% of cats return wrap( nav_tvseason( frame, firstpart, start, lastpart, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) --"minimum" defaults to 1 elseif findvar.vtype == 'wordinal' then --e.g. "first", "ninety-ninth"; <<1% of cats local ordinal = true return wrap( nav_wordinal( frame, firstpart, findvar.v, lastpart, minimum, maximum, ordinal, frame )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) elseif findvar.vtype == 'enumeric' then --e.g. "one", "ninety-nine"; <<1% of cats local ordinal = false return wrap( nav_wordinal( frame, firstpart, findvar.v, lastpart, minimum, maximum, ordinal, frame )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) elseif findvar.vtype == 'roman' then --e.g. "I", "XXVIII"; <<1% of cats return wrap( nav_roman( frame, firstpart, findvar.v, lastpart, minimum, maximum )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) elseif findvar.vtype == 'ending' then --e.g. "2021–" (irregular; ending unknown); <<<1% of cats local hyphen, finish = mw.ustring.match(findvar.v, '%d([–-])present$'), -1 --ascii 150 & 45 (ndash & keyboard hyphen); mw req'd if hyphen == nil then hyphen, finish = mw.ustring.match(findvar.v, '%d([–-])$'), 0 --0/-1 are hardcoded switches for nav_hyphen() end return wrap( nav_hyphen( frame, start, hyphen, finish, firstpart, lastpart, minimum, maximum, testcasegap )..testcaseindent..table.concat(ttrackingcats) ) else --malformed errors = p.errorclass('Failed to determine the appropriate nav function from malformed season "'..findvar.v..'". ') return p.failedcat(errors, 'N')..table.concat(ttrackingcats) end end return p 9kxjoq4mdjsv73l523k17idgjj85qhm 828 145995 853620 2026-04-17T08:20:01Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return function (CSS_page) return mw.getCurrentFrame():extensionTag{ name = "templatestyles", args = { src = CSS_page } } end" 853620 Scribunto text/plain return function (CSS_page) return mw.getCurrentFrame():extensionTag{ name = "templatestyles", args = { src = CSS_page } } end oqqpj2a1rchbdjx745s6fbxdka74irm 828 145996 853621 2026-04-17T08:20:33Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "/* {{pp-template}} */ .categorySeriesNavigation { display: flow-root; } .categorySeriesNavigation-range { display: table; border-collapse: separate; margin: auto; padding: 8px; text-align: center; } body.skin-vector-2022 .categorySeriesNavigation-range, body.skin-minerva .categorySeriesNavigation-range { padding: 3px; } .categorySeriesNavigation-range-transparent { border-width: 0; background-color: transparent; } .categorySeriesNavigation-item-inac..." 853621 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .categorySeriesNavigation { display: flow-root; } .categorySeriesNavigation-range { display: table; border-collapse: separate; margin: auto; padding: 8px; text-align: center; } body.skin-vector-2022 .categorySeriesNavigation-range, body.skin-minerva .categorySeriesNavigation-range { padding: 3px; } .categorySeriesNavigation-range-transparent { border-width: 0; background-color: transparent; } .categorySeriesNavigation-item-inactive { color: #72777d; } nnpupje0wyv1gef8ljgpir8a5i5qwqw 10 145997 853623 2026-04-17T08:22:00Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{#if:{{{1|}}}<!-- -->|<!-- # We have a parameter -->{{#ifexpr: {{#invoke:String|find|{{{1}}}|BC|plain=false}} > 0<!-- # The year is BC -->|{{#expr:floor({{#invoke:String|replace|{{{1}}}|pattern=^(%d+) ?B?C?$|%1|1|false}} / 10) * 10}}s BC<!-- # The year is AD -->|{{#ifexpr: {{#invoke:String|find|{{{1}}}|AD|plain=false}} > 0<!-- -->|{{#expr:floor({{#invoke:String|replace..." 853623 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{1|}}}<!-- -->|<!-- # We have a parameter -->{{#ifexpr: {{#invoke:String|find|{{{1}}}|BC|plain=false}} > 0<!-- # The year is BC -->|{{#expr:floor({{#invoke:String|replace|{{{1}}}|pattern=^(%d+) ?B?C?$|%1|1|false}} / 10) * 10}}s BC<!-- # The year is AD -->|{{#ifexpr: {{#invoke:String|find|{{{1}}}|AD|plain=false}} > 0<!-- -->|{{#expr:floor({{#invoke:String|replace|{{{1}}}|pattern=^A?D? ?(%d+)$|%1|1|false}} / 10) * 10}}-д<!-- -->|{{#expr:floor({{{1}}} / 10) * 10}}-д<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|Parameter 1=''year'' required!}}<!-- --></includeonly><!-- --><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 9f26joysxti2ehale85ia0eplc1qfap 10 145998 853630 2026-04-17T08:29:21Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:Category series navigation]] руу чиглүүлэгдлээ 853630 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Category series navigation]] telk2h11sqcxu01ns1kl2la394sh092 10 145999 853635 2026-04-17T09:00:31Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{{#invoke:WikidataCheck|wikidatacheck|property={{{property|}}}|value={{{value|}}}|category={{{category|}}}|namespaces={{{namespaces|0}}}|nocatsame={{{nocatsame|}}}|ignorecase={{{ignorecase|}}}|qid={{{qid|}}}|onlysourced={{{onlysourced|}}}}}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude>" 853635 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:WikidataCheck|wikidatacheck|property={{{property|}}}|value={{{value|}}}|category={{{category|}}}|namespaces={{{namespaces|0}}}|nocatsame={{{nocatsame|}}}|ignorecase={{{ignorecase|}}}|qid={{{qid|}}}|onlysourced={{{onlysourced|}}}}}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> lonkaxqbg229jfakz6ngquub3lnwstv 828 146000 853636 2026-04-17T09:01:00Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "local p = {} function p.wikidatacheck(frame) local pframe = frame:getParent() local config = frame.args -- the arguments passed BY the template, in the wikitext of the template itself local args = pframe.args -- the arguments passed TO the template, in the wikitext that transcludes the template local property = config.property local value = config.value or "" local catbase = config.category local namespaces = config.namespaces local nocatsame = config...." 853636 Scribunto text/plain local p = {} function p.wikidatacheck(frame) local pframe = frame:getParent() local config = frame.args -- the arguments passed BY the template, in the wikitext of the template itself local args = pframe.args -- the arguments passed TO the template, in the wikitext that transcludes the template local property = config.property local value = config.value or "" local catbase = config.category local namespaces = config.namespaces local nocatsame = config.nocatsame or "" local ignorecase = config.ignorecase or "" local qid = config.qid or "" local onlysourced = (config.onlysourced == 'yes') or false local ok = false -- one-way flag to check if we're in a good namespace local ns = mw.title.getCurrentTitle().namespace for v in mw.text.gsplit( namespaces, ",", true) do if tonumber(v) == ns then ok = true end end if not ok then -- not in one of the approved namespaces return "" end local entity if qid == "" then entity = mw.wikibase.getEntityObject() else entity = mw.wikibase.getEntityObject(qid) end if not entity then -- no Wikidata item return "[[Category:" .. catbase .. " not in Wikidata]]" end if value == "" then return nil -- Using Wikidata end local claims = entity.claims or {} local hasProp = claims[property] if not hasProp then -- no claim of that property return "[[Category:" .. catbase .. " not in Wikidata]]" -- bad. Bot needs to add the property end if ignorecase ~= "" then value = string.lower( value ) end for i, v in ipairs(hasProp) do -- Now we try to iterate over all possible values? propValue = (v.mainsnak.datavalue or {}).value if ignorecase ~= "" then propValue = string.lower( propValue ) end local sourced = false -- check for external refs a la Module:WikidataIB onlysourced if v.references then for j, vr in ipairs(v.references) do local ref = mw.wikibase.renderSnaks(vr.snaks) if not ref:find("Wiki") then sourced = true break end end end if propValue == value and (not onlysourced or sourced) then if nocatsame == "" then return "[[Category:" .. catbase .. " same as Wikidata]]" -- yay! else return nil -- if nocatsame, the "same as" category is not added end end end return "[[Category:" .. catbase .. " different from Wikidata]]" -- needs human review :( end return p 0aruyv7g8m0jjwgb2002hlhcpqup2xw 3 146002 853642 2026-04-17T09:08:13Z Adyasurenhiimeloyun 104015 мазаалай монгол хэлт хиймэл оюун ухаан 853642 wikitext text/x-wiki <p><span style="font-family: times;">Бичсэн : Баянмөнх овогтой Адьяасүрэн</span></p><p><span style="font-family:>Хураангуй: Энэхүү судалгааны ажлын үндэслэл нь орчин үеийн газар тариалангийн салбарт тулгамдаж буй бүтээмжийг нэмэгдүүлэх, хөдөлмөрийн зардлыг бууруулах, байгаль орчинд ээлтэй, тогтвортой технологийг нэвтрүүлэх шаардлагатай шууд холбоотой юм. Иймд хиймэл оюун ухаанд суурилсан хөдөө аж ахуйн робот (агробот)-ын хөгжүүлэлт, хэрэглээний боломжийг судлах нь онолын болон хэрэглээний өндөр ач холбогдолтой гэж үзэж байна. Судалгааны зорилго нь ургамлын эрүүл мэндийг тасралтгүй хянах, хөрсний физик-хими шинж чанарыг үнэлэх, усалгаа болон бордооны хэрэглээг өгөгдөлд суурилан оновчтой шийдвэрлэх чадвартай агробот системийг хөгжүүлэхэд оршино. Энэхүү зорилгыг хэрэгжүүлэх хүрээнд зохиогчийн боловсруулсан “Мазаалай” хиймэл оюун ухааныг агроботын удирдлагын системд нэвтрүүлж, мөн “Чимэгэ” системтэй уялдуулснаар тариаланчидтай монгол хэл дээр дуу, текст хосолсон хэлбэрээр харилцах боломжийг бүрдүүлсэн. Арга зүйн хувьд энэхүү судалгаа нь&nbsp; мэдрэгчийн тусламжтай өгөгдөл цуглуулах,&nbsp; хиймэл оюун ухаанд суурилсан алгоритмаар өгөгдөл боловсруулалт хийх, туршилтын талбайд бодит орчинд хэрэгжүүлэн гүйцэтгэлийг үнэлэх гэсэн үндсэн үе шатуудаас бүрдэнэ. Судалгааны хамрах хүрээ нь жижиг болон дунд хэмжээний тариалангийн аж ахуйн нэгжүүдэд чиглэсэн бөгөөд туршилтын үр дүнгээс харахад ургацын чанар сайжирч, ус болон бордооны хэрэглээ статистикийн хувьд мэдэгдэхүйц буурсан эерэг үр дүн гарсан байна.</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">“Мазаалай” хиймэл оюун ухааны хөгжүүлэлтийн явцыг үе шаттайгаар авч үзвэл, 2023 оны 2 дугаар сард анх чатбот хэлбэрээр хөгжүүлэгдэж, зөвхөн текст оролтод суурилан энгийн асуултад хариулах хязгаарлагдмал функцтэй байсан. Тухайлбал, “Сайн байна уу?”, “Хөдөө аж ахуйн их сургууль хаана байрладаг вэ?” зэрэг ерөнхий шинжтэй асуултад хариулах түвшинд байв.</span></p><p><span style="font-family: times;">Харин 2024 оноос эхлэн системийн алгоритм, архитектурыг сайжруулж, зөвхөн энгийн асуултад хариулахаас гадна програмчлал, өгөгдөл боловсруулалтын чадамжийг нэмэгдүүлэн илүү нарийвчилсан, логик боловсруулалт хийх боломжийг бүрдүүлсэн. 2025 онд “Чимэгэ” системтэй интеграц хийснээр дуу хоолой таних болон дуугаар хариу өгөх функц нэвтэрч, хэрэглэгчтэй байгалийн хэл дээр харилцах шинэ түвшинд хүрсэн.</span></p><p><span style="font-family: times;">Цаашлаад 2026 оноос “Мазаалай” хиймэл оюуныг хөдөө аж ахуйн салбарт чиглүүлэн мэргэшүүлэх замаар агроботын үндсэн удирдлагын систем буюу “ухаалаг шийдвэр гаргах цөм” болгон хөгжүүлж эхэлсэн нь энэхүү судалгааны ажлын шинэлэг тал, практик ач холбогдлыг илэрхийлж байна.</span></p><p><span style="font-family: times;">Судалгааны ач холбогдол нь хиймэл оюун ухаанд суурилсан агроботын технологийг Монгол орны байгаль, цаг уурын онцлогт нийцүүлэн нутагшуулах боломжийг туршилтаар баталгаажуулж, хөдөө аж ахуйн салбарт дэвшилтэт, өгөгдөлд суурилсан шийдвэр гаргалтыг нэвтрүүлэх шинэ чиг хандлага, бодит шийдлийг санал болгож байгаад оршино.</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Name:<span style="white-space: pre;"> </span>Adiyasuren Bayanmunkh</span></p><p><span style="font-family: times;">Abstract</span></p><p><span style="font-family: times;">Date of Degree:23 March 2026</span></p><p><span style="font-family: times;">Institution:<span style="white-space: pre;"> </span><a data-preview="" href="https://www.google.com/search?ved=1t:260882&amp;q=Mongolian+University+of+Life+Sciences&amp;bbid=3667672444827242229&amp;bpid=111198961615011688" target="_blank">Mongolian University of Life Sciences</a></span></p><p><span style="font-family: times;">Major Field:<span style="white-space: pre;"> </span>Artificial Intelligence, <a data-preview="" href="https://www.google.com/search?ved=1t:260882&amp;q=define+IoT&amp;bbid=3667672444827242229&amp;bpid=111198961615011688" target="_blank">IoT</a></span></p><p><span style="font-family: times;">Director of Thesis: Orgil Demberel Ph.D, Nyamdorj Ganbat MSc&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Title of Study:<span style="white-space: pre;"> </span>Developing Mazaalai Agrobot Artificial Intelligence in Agriculture, Smart Robot</span></p><p><span style="font-family: times;">Keywords:<span style="white-space: pre;"> </span>artificial intelligence; agrobot / agricultural robot; agriculture</span></p><p><span style="font-family: times;">Candidate for Degree of Bachelor of Computer Science</span></p><p><span style="font-family: times;">Abstract:&nbsp; The rationale of this study is directly related to the pressing need to improve agricultural productivity, reduce labor costs, and introduce environmentally sustainable technologies in modern farming. Therefore, investigating the development and application potential of artificial intelligence-based agricultural robots (agrobots) is considered to have significant theoretical and practical importance.The objective of this research is to develop an agrobot system capable of continuously monitoring plant health, evaluating soil physicochemical properties, and optimizing irrigation and fertilization decisions based on data-driven approaches. To achieve this objective, the author’s developed artificial intelligence system, “Mazaalai” was integrated into the agrobot control system. Furthermore, by incorporating the “Chimege” system, the agrobot is enabled to communicate with farmers in the Mongolian language through both voice and text interfaces. Methodologically, this study consists of three main stages: data collection using sensors,&nbsp; data processing through artificial intelligence algorithms, and implementation and performance evaluation in real-world field conditions. The scope of the study focuses on small and medium-sized agricultural farms. The experimental results indicate an improvement in crop quality and a statistically significant reduction in water and fertilizer usage.The development of the “Mazaalai” artificial intelligence system can be described in stages. It was initially developed in February 2023 as a chatbot with limited functionality, capable of responding only to simple text-based queries such as “Hello” or “Where is the ? Mongolian university of life sciences”</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Starting from 2024, the system’s algorithms and architecture were enhanced, expanding its capabilities beyond simple responses to include programming and data processing functionalities, enabling more advanced logical reasoning. In 2025, integration with the “Chimege” system introduced speech recognition and voice response capabilities, allowing natural language interaction with users.</span></p><p><span style="font-family: times;">Furthermore, since 2026, the “Mazaalai ” AI has been specialized in the agricultural domain, evolving into the core intelligent decision-making unit of the agrobot. This represents a key innovation and practical contribution of the study.</span></p><p><span style="font-family: times;">The significance of this research lies in demonstrating the feasibility of adapting AI-based agrobot technologies to Mongolia’s environmental and climatic conditions, and in proposing a practical pathway for introducing advanced, data-driven decision-making technologies into the agricultural sector.</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">.&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Талархал</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Энэхүү судалгааны ажлыг амжилттай хэрэгжүүлэхэд үнэтэй зөвлөгөө, дэмжлэг үзүүлсэн бүх хүмүүст гүн талархал илэрхийлье.Юуны өмнө хиймэл оюун ухаанд суурилсан агробот төслийн багийн гишүүд болох Э.Мөнгөншагай, М.Нямдорж, Л.Ням-Очир нартаа механик хэсгийн ажилд үзүүлсэн туслалцаа, хичээл зүтгэлийнх нь төлөө чин сэтгэлээсээ талархаж байна. Та бүхний хамтын ажиллагаа, техникийн мэдлэг, бүтээлч санал санаачилга нь агроботын бүтэц, угсралт, механик системийн найдвартай ажиллагааг хангахад шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд судалгааны ажлын практик хэрэгжилтэд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсан билээ. Ярианы технологийг хөгжүүлсэн “Чимэгэ системс” компанийн хамт олонд тусгайлан талархал илэрхийлье. Та бүхний бүтээсэн дэвшилтэт хэл боловсруулалтын технологи нь агроботыг монгол хэлээр харилцах боломжтой болгож, уг бүтээлийн нэгэн онцлог, өрсөлдөх давуу талыг бий болгосон юм. Монгол хэл дээрх ярианы таних, синтез хийх шийдэл нь энэхүү судалгааг хэрэглэгчдэд ойртуулахад чухал нөлөө үзүүлсэн.</span></p><p><span style="font-family: times;">Бичвэрийн ажилд зөв чиглэл өгч, найруулгын болон агуулгын талаас нь үнэтэй зөвлөгөө өгсөн Хэрэглээний шинжлэх ухааны сургуулийн багш Д.Оргил багшдаа онцгойлон талархаж байна. Таны өгсөн арга зүйн зөвлөмж, шинжлэх ухааны бичвэрийн бүтэц, найруулгын талаарх зааварчилгаа нь судалгааны ажлыг системтэй, ойлгомжтой, эрдэм шинжилгээний шаардлага хангасан хэлбэрт оруулахад шийдвэрлэх ач холбогдолтой байсан.</span></p><p><span style="font-family: times;">Мөн электроникийн чиглэлээр мэргэжлийн зөвлөгөө, тусламж үзүүлсэн Инженер технологийн сургуулийн багш нар болох Г.Нямдлорж, А.Билгүүн багш нартаа чин сэтгэлийн талархал илэрхийлье. Та бүхний өгсөн онолын суурь мэдлэг, хэлхээний зохион байгуулалт, мэдрэгчийн интеграцчлал, цахилгаан хангамжийн найдвартай ажиллагааны талаарх зөвлөгөө нь агроботын электроникийн системийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй, найдвартай бүтээхэд чухал нөлөө үзүүлсэн.</span></p><p><span style="font-family: times;">Гүн талархал илэрхийлье.</span></p><p><span style="font-family: times;">Удиртгал</span></p><p><span style="font-family: times;">Үндэслэл, ач холбогдол</span></p><p><span style="font-family: times;">Дэлхий даяар "Хөдөө аж ахуй 4.0" буюу хиймэл оюун ухаан, IoT робот техникт суурилсан ухаалаг системүүд газар тариалангийн салбарын бүтээмжийг тодорхойлох боллоо. Олон улсын түвшинд АНУ, Израйль, Нидерланд зэрэг орнууд өөрийн явагч трактор, хогийн ургамал илрүүлэгч лазер робот болон хүлэмжийн автомат хяналтын системүүдийг өргөнөөр ашиглаж, ургацын алдагдлыг 30-40%-иар бууруулж байна.</span></p><p><span style="font-family: times;">Гэвч эдгээр олон улсын бэлэн шийдлүүдийг Монгол улсад шууд нэвтрүүлэхэд хэд хэдэн томоохон саад бэрхшээл тулгардаг. Үүнд:</span></p><p><span style="font-family: times;">Уур амьсгалын эрс тэс байдал: Гадаадын роботууд ихэвчлэн зөөлөн уур амьсгалтай бүсэд зориулагдсан байдаг бол Монголын нөхцөлд агаарын температурын огцом хэлбэлзэл, хуурайшилт, хүчтэй салхинд тэсвэртэй байх шаардлагатай.</span></p><p><span style="font-family: times;">Хэлний бэрхшээл: Олон улсын системүүд англи хэл дээр суурилдаг нь манай дотоодын жижиг, дунд тариаланчдад технологийг бүрэн ашиглахад хүндрэл учруулдаг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Нөөцийн хомсдол: Манай улсын газар тариалангийн бүс нутагт усны нөөц хязгаарлагдмал тул дуслын усалгааны системийг хиймэл оюун ухаанаар удирдах локал шийдэл маш их үгүйлэгдэж байна.</span></p><p><span style="font-family: times;">Иймээс Монгол орны хөрс, цаг уурын онцлогт тохирсон, монгол хэлээр харилцдаг "Мазаалай" агроботыг хөгжүүлэх нь салбарын шинжлэх ухаан, практикийн нэн тэргүүний шаардлага юм.</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Ач холбогдол</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэхүү судалгааны ажлын ач холбогдол нь онолын болон практик түвшинд илэрнэ. Онолын ач холбогдлын хувьд хиймэл оюун ухаанд суурилсан агроботын загвар, өгөгдөл боловсруулах алгоритм, ухаалаг шийдвэр гаргалтын арга зүйг Монгол орны нөхцөлд нийцүүлэн боловсруулснаараа хөдөө аж ахуйн технологийн судалгаанд шинэ хандлага, шинэлэг шийдлийг дэвшүүлж байна.</span></p><p><span style="font-family: times;">Практик ач холбогдлын хувьд “Мазаалай” агробот нь тариаланчдад ургамлын эрүүл мэндийг бодит хугацаанд хянах, хөрсний нөхцөлийг үнэлэх, усалгаа болон бордооны хэрэглээг оновчтой удирдах боломжийг олгож байна. Үүний үр дүнд ургацын чанар, гарцыг нэмэгдүүлэхээс гадна ус, бордооны хэрэглээг бууруулж, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг багасгах ач холбогдолтой.</span></p><p><span style="font-family: times;">Мөн уг систем нь монгол хэл дээр дуу болон текстээр харилцах боломжийг бүрдүүлснээр технологийн хүртээмжийг нэмэгдүүлж, орон нутгийн тариаланчдын дижитал шилжилтийг дэмжих чухал хүчин зүйл болж байна. Үүнээс гадна Монгол орны нөхцөлд тохирсон дотоодын шийдэл боловсруулснаар гадаад технологийн хамаарлыг бууруулж, үндэсний инновац, технологийн хөгжлийг дэмжих стратегийн ач холбогдолтой юм.</span></p><p><span style="font-family: times;">Иймд энэхүү судалгаа нь Хөдөө аж ахуй 4.0 ын үзэл баримтлалыг Монгол Улсад бодитоор хэрэгжүүлэх, ухаалаг газар тариалангийн системийг хөгжүүлэхэд суурь болохуйц шинжлэх ухаан, практикийн чухал ач холбогдолтой гэж үзэж байна.</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Зорилго, зорилт</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэхүү судалгааны ажлын үндсэн зорилго нь Монгол орны газар тариалангийн өвөрмөц нөхцөлд тохирсон "Мазаалай" хиймэл оюуны системийг хөгжүүлэн, түүнийг агроботод интеграцлах замаар ургамлын өвчин, хортон шавжийг нарийвчлан илрүүлэх, хөрсний төлөв байдал болон шим тэжээлийн агууламжийг үнэлэх, цаашлаад тариаланчтай монгол хэлээр дуу хоолой болон текстийн хэлбэрээр чөлөөтэй харилцах чадвартай, бодит цагийн горимд ажиллагаатай ухаалаг агробот системийг зохион бүтээхэд оршино.&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Судалгааны зорилтууд: Дэвшүүлсэн зорилгод хүрэхийн тулд дараах нарийвчилсан зорилтуудыг хэрэгжүүлнэ:</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Хиймэл оюуныг сургах онол, арга зүйг судлах: Компьютер хараа болон эх хэлний боловсруулалтын орчин үеийн арга, алгоритмуудыг судалж, агробот системд хэрэглэх оновчтой загвар, шийдлийг тодорхойлох.</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>"Мазаалай" ХО системийг үүсгэх: Ургамлын өвчин, хортон шавьжийг илрүүлэх дүрсний өгөгдлийн санг бүрдүүлж, гүн сургалтын моделийг сургах "Чимэгэ" системийг ашиглан тариаланчидын яриаг ойлгох, хариулах хэлний загварыг боловсруулах “Чимэгэ” системийг ашиглан тариаланчийн яриаг ойлгож, хариу өгөх монгол хэлний харилцааны загварыг хөгжүүлэх</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>"Мазаалай" ХО системийг Агроботод сургах: “Мазаалай” хиймэл оюуныг роботын техник хангамжтай уялдуулж, бодит хугацаанд ажиллах системийг бүрдүүлэх</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Судалгааны объект ба арга зүй</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэхүү судалгааны ажлын объект нь хиймэл оюун ухаанд суурилсан агробот систем бөгөөд үүнд роботын техник хангамж (мэдрэгч, камер, удирдлагын модуль), “Мазаалай” хиймэл оюуны программ хангамж, өгөгдөл боловсруулах алгоритмууд, мөн туршилтын талбайгаас цуглуулсан бодит өгөгдөл багтана. Судалгаанд ашигласан өгөгдөл нь ургамлын дүрсний мэдээлэл, хөрсний чийг, температур, шим тэжээлийн үзүүлэлт зэрэг орчны параметрүүдээс бүрдэнэ.&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Судалгааны таамаглал нь хиймэл оюун ухаанд суурилсан агробот системийг ашигласнаар ургамлын эрүүл мэнд, хөрсний нөхцөлийг бодит хугацаанд нарийвчлалтай хянах боломж бүрдэж, улмаар усалгаа болон бордооны хэрэглээг оновчтой болгох замаар ургацын чанар, бүтээмжийг нэмэгдүүлнэ гэсэн үзэл баримтлалд тулгуурласан болно.</span></p><p><span style="font-family: times;">Арга зүйн хувьд судалгаа нь дараах үндсэн үе шатуудаас бүрдэнэ:&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">мэдрэгч болон камер ашиглан өгөгдөл цуглуулах,&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">компьютер хараа болон машин сургалтын алгоритмаар өгөгдөл боловсруулж дүн шинжилгээ хийх,&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">боловсруулсан системийг агроботод интеграцчлах,&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">туршилтын талбайд бодит орчинд хэрэгжүүлэн гүйцэтгэлийг үнэлэх.&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Судалгаанд туршилт шинжилгээний болон харьцуулалтын аргуудыг хослуулан ашигласан.</span></p><p><span style="font-family: times;">Судлагдсан байдал, шинэлэг тал</span></p><p><span style="font-family: times;">Хиймэл оюун ухаан болон робот технологийг хөдөө аж ахуйн салбарт нэвтрүүлэх чиглэлээр олон улсын хэмжээнд өргөн хүрээний судалгаа, хөгжүүлэлт хийгдэж байна. Тухайлбал, компьютер хараанд суурилсан ургамлын өвчин, хортон шавьжийг эрт илрүүлэх системүүд, хөрсний чийг болон шим тэжээлийг бодит хугацаанд хэмжих мэдрэгчийн технологи, автомат болон ухаалаг усалгааны шийдлүүд нь судалгааны гол чиглэлүүдийн нэг болж хөгжсөн. Эдгээр судалгааны үр дүнд ургацын алдагдлыг бууруулах, ус болон бордооны хэрэглээг оновчтой болгох, үйлдвэрлэлийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх боломжтойг нотолсон байна. [1]</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Гэсэн хэдий ч Монголын нөхцөлд уур амьсгалын онцлог, хөрсний чанар, усны хомсдол зэрэг хүчин зүйлсийг харгалзан үзсэн нарийвчилсан судалгаа хомс байна. Энэ нь шинэлэг судалгааны шаардлагыг бий болгож байгаа бөгөөд хиймэл оюун ухаанд суурилсан агроботын хөгжүүлэлт нь Монголын газар тариалангийн салбарт шинэ технологи нэвтрүүлэх боломжийг олгож байна.</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэхүү судалгааны үндсэн шинэлэг тал нь дараах хүчин зүйлсээр тодорхойлогдож байна:</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Локалчлагдсан Мазаалай AI загвар: Ерөнхий зориулалттай Egune AI болон бусад хэлний загваруудтай харьцуулахад "Мазаалай ХО" нь Монгол орны газар тариалангийн бүс нутгийн өвөрмөц өгөгдөл (хөрсний бүтэц, цаг уурын эрс тэс уур амьсгал) дээр тулгуурлан шийдвэр гаргадаг нарийн мэргэшсэн систем юм.</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Чимэгэ систем ба Voice to Action технологи: Судалгааны хүрээнд "Чимэгэ" системийг ашиглан агроботыг Монгол хэлээр ярих болон яриа таних чадвартай болгосон. Ингэснээр тариаланчидтай шууд харилцах, зөвлөгөө өгөх боломж бүрдсэнээс гадна ярианы командаар роботын механик үйлдлийг удирдах "Voice-to-Action" шийдлийг нэвтрүүлсэн нь өмнөх судалгаануудаас зарчмын хувьд ялгарч байна.</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Дижитал болон Биет орчны уялдаа: Мазаалай AI нь зөвхөн мэдээлэл боловсруулах түвшинд бус, агроботын мэдрэгчүүд болон гүйцэтгэх механизмуудыг (актуатор) ухаалгаар удирдах замаар оношилгооноос үйлдэл хүртэлх цогц циклийг бий болгосон.</span></p><p><span style="font-family: times;">Иймд энэхүү ажил нь Монголын нөхцөлд тохирсон хиймэл оюунтай агроботын хөгжүүлэлт, хэрэглээний шинэ арга замыг санал болгож, газар тариалангийн тогтвортой хөгжилд бодит хувь нэмэр оруулж буй цогц шийдэл юм.</span></p><p><span style="font-family: times;">Хиймэл оюун ухаан ба машин сургалтын судалгаа</span></p><p><span style="font-family: times;">Хиймэл оюун ухаан&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Хиймэл оюун ухаан нь компьютерын программ хангамж болон техник хангамжид хүний сэтгэхүй, суралцах чадвар, логик дүгнэлт хийх, шийдвэр гаргах үйл явцыг загварчлан хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн технологийн цогц ойлголт юм. ХО нь орчны мэдээллийг хүлээн авч, түүнийг боловсруулан дүгнэлт хийх, улмаар тодорхой зорилгод хүрэх үйлдлийг төлөвлөж гүйцэтгэх чадвартай ухаалаг системийг бий болгох онолын болон практик суурийг бүрдүүлдэг.Орчин үеийн хөдөө аж ахуйд хиймэл оюун ухаан нь уламжлалт механикжуулалт, энгийн автомат удирдлагаас хальж, өгөгдөлд суурилсан шийдвэр гаргах гэсэн үндсэн хэрэгсэл болон хөгжиж байна. Хөдөө аж ахуйн үйл ажиллагаа нь цаг уур, хөрс, ус, ургамал, мал амьтан зэрэг олон хүчин зүйлээс хамааралтай нарийн төвөгтэй систем тул эдгээрээс үүсэх их хэмжээний өгөгдлийг хүний гараар боловсруулах нь цаг хугацаа, нөөц их шаарддаг. Харин ХО нь их өгөгдөл ийг богино хугацаанд боловсруулж, далд хамаарал, зүй тогтлыг илрүүлэх боломжийг олгодог.</span></p><p><span style="font-family: times;">Хиймэл оюун ухааны үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд машин сургалт, гүн сургалт, дүрс боловсруулах ба компьютерийн&nbsp; хараа , эх хэлний боловсруулалт&nbsp; &nbsp;ба шийдвэр гаргалтын алгоритмууд багтана. Эдгээр аргачлалууд нь хөдөө аж ахуйн салбарт өргөн хэрэглэгдэж, ургамлын төрөл, өвчин хортон илрүүлэх, ургацын хэмжээг таамаглах, малын зан төлөвийг шинжлэх, тэжээл ба усалгааг оновчлох зэрэг олон асуудлыг шийдвэрлэхэд ашиглагдаж байна [24].</span></p><p><span style="font-family: times;">Тухайлбал, цаг агаарын урьдчилсан мэдээ, хөрсний бүтэц, чийгшил, шим тэжээлийн үзүүлэлт, ургамлын өсөлтийн үе шат, навчны өнгө, хэлбэр зэрэг олон төрлийн өгөгдлийг мэдрэгч, хиймэл дагуулын зураг, дрон болон хяналтын системээр цуглуулж, AI алгоритмаар нэгтгэн дүн шинжилгээ хийх боломжтой. Үүний үр дүнд тариалалтын хугацааг оновчлох, бордоо ба усалгааны хэмжээг нарийвчлан тооцоолох, өвчин, хортон тархах эрсдэлийг эрт илрүүлэх зэрэг урьдчилсан шийдвэрийг гаргах нөхцөл бүрддэг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Мөн ХО нь хөдөө аж ахуйн роботын автономит ажиллагааны үндсэн “оюун ухаан” болж өгдөг. Өөрөөр хэлбэл, агробот нь мэдрэгчээс ирсэн өгөгдлийг ХО алгоритмаар боловсруулж, орчны нөхцөлд тохирсон үйлдлийг бие даан сонгон хэрэгжүүлэх чадвартай болдог. Жишээлбэл, робот хог ургамлыг таримал ургамлаас ялган таньж, зөвхөн шаардлагатай хэсэгт механик аргаар устгах эсвэл химийн бодис цацах шийдвэр гаргаж чадна . Энэ нь зардлыг бууруулахын зэрэгцээ байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөг багасгахад чухал ач холбогдолтой [29].</span></p><p><span style="font-family: times;">Монгол орны нөхцөлд хиймэл оюун ухааныг хөдөө аж ахуйд ашиглах нь уур амьсгалын эрсдэл ихтэй, мэдээллийн нөөц хязгаарлагдмал орчинд оновчтой шийдвэр гаргах боломжийг нэмэгдүүлнэ. Ялангуяа цаг агаарын огцом өөрчлөлт, ган зудын эрсдэлийг урьдчилан таамаглах, бэлчээрийн даацын үнэлгээ хийх, малын өвчлөл, эндэгдлийг эрт илрүүлэх зэрэгт ХО -д суурилсан загварууд чухал ач холбогдолтой. Гэсэн хэдий ч өгөгдлийн чанар, хэмжээ, дэд бүтэц, мэргэжлийн боловсон хүчин зэрэг хүчин зүйлсийг цаашид анхаарах шаардлагатай.</span></p><p><span style="font-family: times;">Хөдөө аж ахуйн роботын онолын үндэс</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэхүү хэсэгт хөдөө аж ахуйн робот агробот-ын хөгжлийн суурь ойлголт, онолын үндэс, хэрэглээний үндсэн чиглэлүүдийг шинжлэх ухааны үүднээс авч үзнэ. Хөдөө аж ахуйн салбар нь улирлын шинжтэй хөдөлмөрийн ачаалал их, байгаль цаг уурын нөхцөлд хүчтэй хамааралтай, үйлдвэрлэлийн үр ашиг тогтворгүй байх зэрэг онцлогтой тул технологийн дэвшил, ялангуяа роботжуулалт нь бүтээмж, чанар, үр ашиг, тогтвортой байдлыг нэмэгдүүлэх чухал шийдэл болж байна. Иймээс агроботын хөгжил, ашиглалтын онолын суурийг тодорхойлох нь судалгааны ажлын суурь ач холбогдолтой.Агробот гэж газар тариалан, мал аж ахуйн үйл ажиллагаанд хүний хөдөлмөрийг орлох буюу дэмжих зорилгоор орчны мэдээллийг мэдрэгчээр хүлээн авч боловсруулан, тодорхой шийдвэр гаргаж, механик гүйцэтгэгч хэсгээр ажил гүйцэтгэх чадвартай автоматжуулсан ухаалаг системийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл агробот нь “мэдрэх,таних, шийдвэрлэх, гүйцэтгэх” гэсэн үндсэн шатлал бүхий киберфизик систем бөгөөд түүний онолын үндэс нь робот техник, удирдлагын онол, хиймэл оюун ухаан, мэдрэгчийн сүлжээ, өгөгдөл боловсруулах аргачлал зэрэг олон салбарын мэдлэгийн огтлолцолд бүрэлддэг.Агроботын үүсэл, хөгжлийн түүхийг авч үзвэл, эхний шат нь механикжуулалттай шууд холбоотой. 20-р зууны эхэн үеэс трактор, комбайн зэрэг хөдөө аж ахуйн машин хөгжсөнөөр хөдөлмөрийн бүтээмж эрс өссөн. Харин роботын ойлголт илүү тодорхой болж, бодит хэрэглээнд нэвтэрсэн үе нь электрон удирдлага, программчлал, автоматжуулалт, GPS болон мэдрэгчийн технологи хөгжсөн 1980–2000 оны үе гэж үздэг. Энэ үеэс эхлэн “нарийвчлалтай газар тариалан” гэсэн ойлголт бий болж, талбайн зураглал, хөрсний төлөвийн шинжилгээ, бордоо ба усалгааг оновчлох зэрэг өгөгдөлд суурилсан шийдвэр гаргалт өргөн хэрэглээнд орсон. Сүүлийн арван жилд машин сургалт, гүн сургалт, компьютер хараа, IoT, үүлэн тооцоолол зэрэг технологи хурдтай хөгжсөнөөр агробот нь зөвхөн хөдөлгөөн гүйцэтгэгч төхөөрөмж байхаа больж, орчны нөхцөлийг “ухаалгаар” таньж, бие даан зохицуулалт хийх чадвартай автономит систем болон өргөжиж байна.</span></p><p><span style="font-family: times;">Олон улсын туршлагыг судлахад, хөгжингүй орнууд агроботыг үйлдвэрлэлд үе шаттай нэвтрүүлж, хөдөлмөрийн зардлыг бууруулах, ургацын алдагдлыг багасгах, химийн бодисын хэрэглээг оновчлох, экологид ээлтэй үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор ашиглаж байна. Тухайлбал, Европын зарим оронд компьютер хараанд суурилсан хог ургамал таних, зөвхөн шаардлагатай хэсэгт шүршилт хийх робот хөгжсөн бол Япон зэрэг улсад хүн амын хөгшрөлт, ажиллах хүчний хомсдолын улмаас автономит трактор, хураагч, саалийн робот, малын эрүүл мэндийн мониторингийн системийг өргөн хэрэгжүүлж байна. Эдгээр туршлага нь агроботын хөгжлийг зөвхөн техникийн шинэчлэл бус, эдийн засаг–нийгэм–байгаль орчны хүчин зүйлтэй цогцоор нь авч үзэх шаардлагатайг харуулдаг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Хөдөө аж ахуйн роботуудыг зориулалт, ажлын орчин, удирдлагын түвшин, хөдөлгөөнт байдлаар нь ангилж болно. Зориулалтын хувьд үр тарих, бордох, услах, хог ургамал устгах, ургамал хамгааллын бодис цацах, ургац хураах зэрэг газар тариалангийн ажил гүйцэтгэгч робот; саалийн робот, тэжээл түгээх, малын байршил ба эрүүл мэнд хянах зэрэг мал аж ахуйн робот; талбайн зураглал, хяналт шинжилгээ хийх нисгэгчгүй төхөөрөмж&nbsp; буюу дрон нь ферм дотор логистик, тээвэрлэлтийн ажил гүйцэтгэх тээврийн робот зэрэг үндсэн төрөлд хуваагдана. Удирдлагын түвшнээр нь гар удирдлагатай, хагас автомат, бүрэн автономит гэж ангилдаг бөгөөд бүрэн автономит систем нь мэдрэгч, байрлал тогтоогч, хиймэл оюун ухааны шийдвэр гаргалт, хөдөлгөөний төлөвлөлтийн цогц ажиллагааг шаарддаг.</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Монгол орны нөхцөлд агроботыг тохируулан хөгжүүлэх боломжийг тодорхойлох нь онцгой ач холбогдолтой. Монгол Улсын газар нутгийн уудам байдал, цаг уурын эрс тэс нөхцөл, зарим бүс нутгийн дэд бүтцийн хязгаарлалт, мал аж ахуй давамгайлсан бүтэц зэрэг нь агроботын загварчлал, технологийн сонголтод тусгай шаардлага тавина. Жишээлбэл, “бэлчээрийн мал аж ахуйд малын байршил, хөдөлгөөнийг хянах GPS суурьтай төхөөрөмж, мэдрэгчийн сүлжээ, хиймэл оюун ухаанаар эрсдэлийг эрт илрүүлэх төлийн эндэгдэл, өвчлөл, тэжээлийн дутагдал гэх мэт” шийдлүүд үр ашигтай байж болно. Мөн газар тариалангийн бүсүүдэд талбайн төлөв байдлыг зураглал хийх , хөрсний чийг ба үржил шимийн мэдрэгч, усалгааны автомат удирдлага, зорилтот цацалтын робот зэрэг технологи нь нөөц хэмнэх, ургацын чанарыг сайжруулах боломжтой. Гэсэн хэдий ч Монголын нөхцөлд төхөөрөмжийн өртөг, засвар үйлчилгээний хүртээмж, цахилгаан хангамж, интернетийн хамрах хүрээ зэрэг хүчин зүйлсийг зайлшгүй тооцох шаардлагатай.</span></p><p><span style="font-family: times;">Судалгааны ажлын онолын суурь нь робот технологи, хиймэл оюун ухааны алгоритм, мэдрэгчийн системийн уялдаа холбоонд тулгуурлана. Робот технологийн хүрээнд механик бүтэц суурь хөдөлгөөнт хэсэг, манипулятор, хөдөлгүүр ба гүйцэтгэгч механизм, удирдлагын систем, хөдөлгөөний төлөвлөлт, навигацийн аргачлал багтана. Харин хиймэл оюун ухааны талд “объект таних, ангилах, дүрс боловсруулах, өгөгдөлд суурилсан таамаглал хийх, шийдвэр гаргалтын алгоритмууд машин сургалт, гүн сургалт, дүрэмд суурилсан удирдлага”, оновчлол голлох байр суурь эзэлнэ. Мэдрэгчийн системийн хувьд камер, лидар, ультра дууны мэдрэгч, GPS болон RTK, хөрсний чийг ба температур, ургамлын төлөв хэмжих мэдрэгч зэрэг мэдээлэл цуглуулах хэрэгслүүд нь роботын орчноо зөв ойлгож ажиллах үндэс болно. Эдгээр гурван үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг нь нэг систем болж уялдан ажилласнаар агробот нь талбайн орчныг үнэлэх, зорилтот үйлдлийг тодорхойлох, хөдөлгөөнийг төлөвлөх, үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх боломжтой болдог.</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Машин сургалт&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Машин сургалт нь хиймэл оюун ухааны нэг дэд салбар бөгөөд компьютерын системийг тодорхой нэг даалгаврыг гүйцэтгэхийн тулд алхам бүрээр нь хатуу программчлах шаардлагагүйгээр, өгөгдөлд тулгуурлан суралцах, туршлага хуримтлуулах, улмаар гүйцэтгэлээ сайжруулах боломжийг олгодог аргачлал юм. Өөрөөр хэлбэл машин сургалтын үндсэн зорилго нь оролтын өгөгдлөөс зүй тогтлыг илрүүлж, тухайн зүй тогтолд тулгуурлан ирээдүйн шинэ өгөгдөл дээр зөв таамаглал хийх загварыг бий болгох явдал юм.</span></p><p><span style="font-family: times;">Хөдөө аж ахуйн салбарт машин сургалт нь олон төрлийн өгөгдөлийг ашиглан ургамал, хөрс, мал амьтны төлөв байдлыг үнэлэх, эрсдэлийг урьдчилан таамаглах, үйлдвэрлэлийн процессыг оновчлох үндсэн арга зүй болж байна. Ялангуяа компьютер хараа болон мэдрэгчийн өгөгдөлд суурилсан шийдлүүдэд машин сургалтын хэрэглээ чухал байр суурь эзэлдэг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Машин сургалтыг сургалтын арга барилаар нь хяналттай сургалт , хяналтгүй сургалт , бэхжүүлэлттэй сургалт гэж үндсэн гурван ангилалд хуваадаг. Энэхүү судалгааны ажилд ургамлын төлөвийг тодорхой ангилалд хуваах зорилготой тул машин сургалтын хяналттай сургалтын аргыг голчлон ашигласан. Хяналттай сургалтын онцлог нь оролтын өгөгдөл бүр тодорхой байх бөгөөд систем эдгээр хос өгөгдөл дээр суралцан, шинэ өгөгдөлд тохирох шошгыг таамаглах чадвартай болдог. [21]</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэхүү судалгаанд боловсруулсан “Мазаалай” ХО-ы системийн хувьд ургамлын төлөвийг илэрхийлсэн “эрүүл” болон “өвчтэй” гэсэн хоёр ангилал бүхий шошготой олон мянган зургийг сургалтын өгөгдөл болгон ашигласан. Сургалтын явцад систем нь зураг тус бүрийн өнгө, хэлбэр, бүтэц, толбо, гэмтлийн шинж тэмдэг зэрэг онцлог шинжүүдийг автоматаар ялган сурч, эдгээр шинжүүд нь тухайн ургамал эрүүл эсвэл өвчтэй эсэхтэй хэрхэн уялдаж байгааг олж тогтоодог.</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Математик үүднээс авч үзвэл, машин сургалтын загвар нь оролтын өгөгдөл x болон гаралтын утга y хоорондын хамаарлыг дараах байдлаар загварчилна:</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>y^=fθ(x)<span style="white-space: pre;"> </span>(1.1)</span></p><p><span style="font-family: times;">энд f(x)нь сургалтын өгөгдөл дээр сургагдсан машин сургалтын загварыг илэрхийлнэ. Сургалтын явцад энэхүү функцийн параметрүүдийг алдааны функцийг хамгийн бага болгох замаар оновчлон тохируулж, бодит тэмдэглэгээ болон загварын таамаглалын зөрүүг бууруулдаг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Сургалт амжилттай хийгдсэний дараа “Мазаалай” систем нь өмнө огт хараагүй шинэ ургамлын зургийг оролт болгон авч, тухайн ургамал эрүүл эсвэл өвчтэй эсэхийг тодорхой магадлалтайгаар ангилан тодорхойлох чадвартай болно. Энэ нь ургамлын өвчнийг эрт илрүүлэх, хяналт шинжилгээг автоматжуулах, хүний субъектив үнэлгээнээс хамаарал багатай шийдвэр гаргах боломжийг бүрдүүлдэг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Гүн сургалт ба Компьютерийн хараа&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Гүн сургалт нь машин сургалтын дэвшилтэт чиглэл бөгөөд олон давхаргат хиймэл мэдрэлийн сүлжээнд тулгуурлан өгөгдлөөс өндөр түвшний, нарийн бүтэцтэй шинж чанаруудыг автоматаар суралцах чадвараараа онцлог юм. Компьютерийн нүд нь компьютерийг зураг, видео зэрэг дүрс мэдээллийг хүний харааны тогтолцоотой төстэй байдлаар ойлгож, дүн шинжилгээ хийх боломжийг олгодог судалгааны салбар бөгөөд гүн сургалтын аргуудтай нягт уялдаатайгаар хөгжиж байна. Орчин үеийн хөдөө аж ахуйн ухаалаг системүүдэд гүн сургалт ба компьютерийн нүд нь ургамлын өвчлөл, хортон шавьж илрүүлэх, ургацын төлөв байдлыг үнэлэх үндсэн технологийн суурь болж байна.Ургамлын өвчлөлийг зургаар таних, хортон шавьжийг илрүүлэх асуудал нь өнгө, хэлбэр, бүтэц, гадаргуугийн нарийн ялгаатай шинжүүдийг өндөр нарийвчлалтайгаар ялган таних шаардлагатай тул уламжлалт машин сургалтын аргуудаас илүү гүн сургалт, ялангуяа хуниастай мэдрэлийн сүлжээ илүү үр дүнтэйд тооцогддог. Уламжлалт аргуудад шинж чанарыг гараар тодорхойлж өгдөг бол CNN нь түүхий дүрс өгөгдлөөс эдгээр шинж чанарыг автоматаар илрүүлж, шат дараатайгаар илүү өндөр түвшний ойлголт болгон нэгтгэдэг давуу талтай&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">CNN алгоритмын үүрэг</span></p><p><span style="font-family: times;">CNN алгоритм нь агроботын камерт буусан дүрсийг пикселийн түвшинд задлан шинжилж, олон давхаргат боловсруулалтын явцаар навчны өнгөний өөрчлөлт, толбо, цэгэн гэмтэл, ирмэгийн хэлбэр, бүтэц зэрэг өвчлөлийг илтгэх нарийн шинж чанаруудыг (features) ялган сурдаг. Сүлжээний эхний давхаргууд нь энгийн шинжүүд болох ирмэг, шугам, өнгөний шилжилтийг илрүүлдэг бол дараагийн гүн давхаргууд нь эдгээрийг нэгтгэн навчны хэлбэрийн гажилт, өвчний онцлог хээ, тархалтын хэв маяг зэрэг илүү нийлмэл шинжүүдийг таньж сурна.</span></p><p><span style="font-family: times;">CNN-ийн сургалтын явцад дүрс бүрт харгалзах “эрүүл”, “өвчтэй” зэрэг шошготой өгөгдлийг ашиглан алдааны функцийг багасгах замаар сүлжээний жин, параметрүүдийг оновчлон тохируулдаг. Үүний үр дүнд загвар нь өмнө үзээгүй шинэ дүрс дээр ч өндөр нарийвчлалтайгаар өвчлөлийг таних чадвартай болдог. Энэхүү аргачлал нь хүний нүдээр хараад шууд анзаарахад бэрх, өвчний эхэн үеийн өчүүхэн өөрчлөлтүүдийг ч илрүүлэх боломжийг олгодгоороо онцлог юм.</span></p><p><span style="font-family: times;">Компьютерийн хараанд суурилсан ийм шийдлүүдийг агроботод нэвтрүүлснээр талбайн хяналт шалгалтыг тасралтгүй, автомат байдлаар гүйцэтгэх, ургамлын төлөвийг бодит цагийн горимоор үнэлэх боломж бүрдэнэ. Ингэснээр тариаланчид өвчлөлийг эрт үед нь илрүүлж, зөвхөн шаардлагатай хэсэгт арга хэмжээ авах нөхцөл бүрдэж, ургамал хамгааллын бодисын хэт хэрэглээг бууруулах, зардал хэмнэх, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөг багасгах давуу талтай. </span></p><p><span style="font-family: times;">Нэгдүгээр бүлгийн дүгнэлт</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp; &nbsp;Энэхүү бүлэгт хөдөө аж ахуйн робот (Агробот)-ын хөгжлийн чиг хандлага болон түүнд ашиглагдах гол технологиуд болох Хиймэл оюун ухаан (AI), Машин сургалт (ML), Гүн сургалтын (DL) онолын үндэслэлийг судаллаа. Судалгааны үр дүнд дараах дүгнэлтүүдийг хийж байна:</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Технологийн шилжилт: Орчин үеийн газар тариалан нь энгийн механикжуулалтаас өгөгдөлд суурилсан "ухаалаг" систем рүү шилжиж байгаа бөгөөд үүний гол хөдөлгүүр нь хиймэл оюун ухаан болох нь онолын судалгаагаар батлагдлаа.</span></p><p><span style="font-family: times;">Арга зүйн үндэслэл: Ургамлын өвчлөлийг эрт шатанд илрүүлэх, оношлох нарийн төвөгтэй асуудлыг шийдвэрлэхэд уламжлалт аргаас илүүтэй Хуниастай мэдрэлийн сүлжээ (CNN) болон Хяналттай машин сургалтын (Supervised Learning) аргууд хамгийн өндөр үр дүнтэй болох нь тогтоогдов. Энэ нь "Мазаалай" системийг хөгжүүлэхдээ эдгээр алгоритмыг сонгох шинжлэх ухааны үндэслэл болж байна.</span></p><p><span style="font-family: times;">Практик ач холбогдол: Робот технологи болон AI-ийн хослол нь хүний оролцоог багасгах, нөөцийг хэмнэх, бүтээмжийг нэмэгдүүлэх боломжийг олгодог. Иймд Монголын нөхцөлд тохирсон, монгол хэлээр харилцах чадвартай ухаалаг агроботыг хөгжүүлэх нь цаг үеэ олсон, зайлшгүй шаардлагатай алхам мөн гэж үзлээ.</span></p><p><span style="font-family: times;">"Мазаалай AI нь Egune AI зэрэг ерөнхий хэлний загваруудаас ялгаатай нь 'CPS' буюу дижитал оюун ухааныг биет роботтой амжилттай нэгтгэсэн шийдэл юм. Энэ нь Монгол хэлээр ярьдаг (Чимэгэ систем), Монгол орны нөхцөлд зохицсон анхны агро-технологийн цогц туршилт болсноороо практик ач холбогдолтой."</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">“Мазаалай” хиймэл оюун&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Хиймэл оюуны системийн хөгжүүлэлт (ярианы системд суурилсан)</span></p><p><span style="font-family: times;">“Мазаалай” систем нь агроботын ярианы системд суурилсан хиймэл оюуны агент бөгөөд тариаланч болон робот хоорондын харилцааг дуу хоолойгоор дамжуулан хэрэгжүүлэх үндсэн үүрэгтэй. Энэхүү систем нь STT болон TTS технологиудад тулгуурлан хүний яриаг ойлгох, боловсруулсан мэдээллийг буцаан ярианы хэлбэрээр дамжуулах боломжийг бүрдүүлдэг. Ярианы системд суурилсан энэхүү хиймэл оюун ухаан нь агроботын хэрэглээг илүү хялбар, хүртээмжтэй болгох зорилготой бөгөөд тариаланчид гар, дэлгэц ашиглах шаардлагагүйгээр дуу хоолойгоор команд өгөх, мэдээлэл авах нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Энэ нь ялангуяа талбай дээр ажиллах бодит орчинд хэрэглэгчийн туршлагыг сайжруулах чухал давуу талтай.</span></p><p><span style="font-family: times;">STT технологи нь тариаланчийн өгсөн дуу хоолойн командыг текст хэлбэрт хөрвүүлэх үүрэгтэй. “Мазаалай” систем нь дууны оролтыг хүлээн авч, дуу авиаг таних, үг өгүүлбэр болгон задлах, улмаар тухайн командын утгыг тодорхойлох замаар системийн дотоод логикт дамжуулна. Жишээлбэл, “энэ ургамлыг шалга”, “өвчтэй хэсгийг тодорхойл” зэрэг командыг текст болгон хувиргаж, цаашдын боловсруулалтад ашиглана.</span></p><p><span style="font-family: times;">TTS технологи нь хиймэл оюуны боловсруулсан текстэн мэдээллийг дуу хоолой болгон хувиргах үүрэгтэй. “Мазаалай” систем нь шинжилгээний үр дүн, анхааруулга, зөвлөмжийг хүний ойлгоход хялбар, ярианы хэлбэрээр тариаланчид дамжуулна. Тухайлбал, “ургамал өвчтэй байна”,“дахин шалгах шаардлагатай” зэрэг мэдээллийг бодит цагийн горимоор дуугаар мэдээлэх боломжтой.</span></p><p><span style="font-family: times;">Ярианд суурилсан хиймэл оюуны системийг агроботод нэвтрүүлснээр хүн–машины харилцаа илүү байгалийн, ойлгомжтой болж, технологийн ашиглалтын саад багасна. Мөн бичиг үсэг, техник ашиглах чадварын ялгаанаас үл хамааран өргөн хүрээний хэрэглэгчдэд тохиромжтой шийдэл болж өгдөг. Монгол орны хөдөө аж ахуйн бодит нөхцөлд энэ нь практик ач холбогдол өндөртэй.</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;“Мазаалай” нь STT болон TTS-д суурилсан ярианы хиймэл оюуны систем бөгөөд агроботын ухаалаг удирдлага, тариаланчтай харилцах харилцааг дуу хоолойн түвшинд хэрэгжүүлэх боломжийг бүрдүүлсэн инновацлаг шийдэл юм.</span></p><p><span style="font-family: times;">"Мазаалай" нь олон давхаргат архитектуртай бөгөөд гурван үндсэн модулиас бүрдэнэ:</span></p><p><span style="font-family: times;">Оролтын боловсруулалт: Тариаланчийн дуу хоолой эсвэл мэдрэгчээс ирсэн тоон өгөгдлийг хүлээн авах.</span></p><p><span style="font-family: times;">Боловсруулалтын цөм: Эх хэлний загвар болон шийдвэр гаргах алгоритмууд байрлана.</span></p><p><span style="font-family: times;">Гаралтын үүсгүүр: Боловсруулсан хариултыг дуу хоолой эсвэл үйлдлийн команд болгон хувиргах .Энэ 100% монгол хэл дээр суурилсан,</span></p><p><span style="font-family: times;">Хөгжүүлэлтийн үе шат ба хувьсал&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;“Мазаалай” хиймэл оюуны системийн хөгжүүлэлт нь тасралтгүй туршилт, үнэлгээ, сайжруулалтын үндсэн дээр явагдсан бөгөөд функциональ чадамж, хэрэглээний орчны шаардлагад нийцүүлэн хоёр үндсэн үе шатыг дамжсан. Эдгээр үе шатууд нь системийн архитектур, хэрэглэгчтэй харилцах арга, оюун ухааны түвшний хувьд мэдэгдэхүйц хувьслыг илэрхийлнэ.</span></p><p><span style="font-family: times;">I үе шат: Текстэд суурилсан загвар (2023 – 2024 он)</span></p><p><span style="font-family: times;">Хөгжүүлэлтийн эхний шатанд “Мазаалай” системийг MVP хэлбэрээр боловсруулсан бөгөөд энэхүү хувилбар нь зөвхөн бичвэрт суурилсан харилцаа бүхий загвар байсан. Өөрөөр хэлбэл, хэрэглэгч асуулт, командыг текст хэлбэрээр оруулж, систем мөн текст хэлбэрээр хариу өгдөг байв. Системийг Python програмчлалын хэл дээр хөгжүүлж, эх хэл боловсруулалтийн энгийн сангуудыг ашиглан түлхүүр үг таних, дүрэмд суурилсан асуулт хариултын логик хэрэгжүүлсэн. Энэхүү хувилбар нь функциональ хувьд ажиллаж байсан хэдий ч бодит хэрэглээний орчинд, ялангуяа тариалангийн талбай дээр ажиллаж буй хэрэглэгчдийн хувьд хүндрэлтэй байв. Гар нь бохир, завгүй нөхцөлд ухаалаг утас эсвэл төхөөрөмж дээр текст шивэх нь тохиромжгүй, ашиглалтын үр ашиг багатай шийдэл болох нь туршилтын явцад ажиглагдсан. Иймээс хүн болон машины харилцааг илүү байгалийн, хялбар хэлбэрт шилжүүлэх шаардлага үүссэн.</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">II үе шат: Дуу хоолой ба эх хэлний&nbsp; интеграцчлал (2024 – 2026 он&nbsp; )</span></p><p><span style="font-family: times;">Эхний үе шатанд илэрсэн дутагдлуудыг арилгах зорилгоор “Мазаалай” системийг архитектурын түвшинд бүрэн шинэчилж, ярианд суурилсан ухаалаг систем болгон хөгжүүлсэн. Энэхүү үе шат нь системийн чадварыг зөвхөн интерфейсийн түвшинд бус, оюун ухааны түвшинд ахиулсан онцлогтой.</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Чимэгэ системийн интеграц: Монгол хэлний яриаг бичвэрт хөрвүүлэх STT болон бичвэрийг яриа болгох TTS API-г “Мазаалай” системтэй нэгтгэсэн. Ингэснээр систем нь хэрэглэгчийн дуу хоолойн командыг сонсох замаар, боловсруулсан мэдээллээ ярианы хэлбэрээр “ярих” чадвартай болсон. Энэ нь тариаланчид гар ашиглах шаардлагагүйгээр системтэй харилцах боломжийг бүрдүүлсэн.</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Контекст ойлголт ба Ерөнхий ХО: Энгийн дүрэмд суурилсан асуулт хариултын аргыг халж, ерөнхий хо буюу үүсгүүрт хиймэл оюун ухаан, тодруулбал <a data-preview="" href="https://www.google.com/search?ved=1t:260882&amp;q=define+LLM&amp;bbid=3667672444827242229&amp;bpid=111198961615011688" target="_blank">LLM</a> -д суурилсан шийдлийг нэвтрүүлсэн.Үүний үр дүнд систем нь хэрэглэгчийн асуулгын агуулга, утгыг ойлгох, өмнөх харилцан ярианы контекстийг хадгалах, монгол хэлний өгүүлбэр зүй, логик дарааллыг баримтлан дэлгэрэнгүй, ойлгомжтой хариулт өгөх чадвартай болсон. Мөн систем нь хэрэглээний явцад шинэ өгөгдөлд дасан зохицох, өөрийгөө сайжруулах боломж бүрдсэн.</span></p><p><span style="font-family: times;">Сургалтын өгөгдөл ба загварчлал&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">“Мазаалай” ХО системийг хөдөө аж ахуйн мэргэжилтний сэтгэхүйд ойртуулах зорилгоор салбарын онцлогт тохирсон тусгай өгөгдлөөр сургасан. Ерөнхий зориулалтын хэлний загвар нь өргөн хүрээний мэдлэгтэй боловч газар тариалангийн нарийн нэр томьёо, технологийн зөвлөмжийг шууд, алдаагүй өгөхөд хангалтгүй тул нэмэлт сургалт зайлшгүй шаардлагатай болсон.</span></p><p><span style="font-family: times;">Сургалтад Монгол Улсын газар тариалангийн технологийн картууд, ургамлын өвчлөлийн лавлах материалууд, хөрсний шинж чанар, бордоо, усалгааны горимын талаарх судалгааны баримтуудыг ашигласан. Эдгээр эх сурвалж нь бодит нөхцөлд тулгуурласан, найдвартай мэдээлэл агуулж байгаагаараа онцлог юм.</span></p><p><span style="font-family: times;">Ерөнхий мэдлэгтэй том хэлний загварыг (LLM) дээрх хөдөө аж ахуйн мэргэжлийн өгөгдлөөр дахин сургах замаар “Мазаалай”-г салбарын нарийн ойлголт, нэр томьёог зөв ашигладаг болгосон. Үүний үр дүнд систем нь тариаланчдад өгч буй зөвлөмжийг ойлгомжтой, оновчтой, алдаагүй хэлбэрээр дамжуулах чадвартай болсон гэж үзэж байна. [25]</span></p><p><span style="font-family: times;">Програм хангамжийн хэрэгслүүд</span></p><p><span style="font-family: times;">“Мазаалай” хиймэл оюуны системийн хөгжүүлэлтэд дараах үндсэн програм хангамжийн хэрэгслүүдийг ашигласан.</span></p><p><span style="font-family: times;">Програмчлалын хэл: Python 3.9 ба түүнээс дээш хувилбарт ашиглах боломжтой</span></p><p><span style="font-family: times;">Машин сургалт, гүн сургалтын сан: TensorFlow болон PyTorch (загвар сургах, туршихад)</span></p><p><span style="font-family: times;">API холболт: Chimege Systems API (Монгол хэлний STT болон TTS хэрэгжүүлэхэд)</span></p><p><span style="font-family: times;">Өгөгдлийн сан: Mazaalai database (харилцан ярианаас өөрийгөө сургах үйл явцад ашиглана)</span></p><p><span style="font-family: times;">Технологийн дэвшил ба удамшуулалт</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Гадаадын өндөр өртөгтэй технологийг шууд хуулбарлах бус, дотоодын нөөц боломжид тулгуурлан хөгжүүлсэн "Мазаалай" систем нь Монголын нарийн газар тариаланийн хөгжилд бодитой хувь нэмэр оруулах шийдэл мөн болох нь батлагдлаа.Чимэгэ системийн интеграцчлал нь роботыг зөвхөн механик үйлдэл хийгч бус, тариаланчтай төрөлх хэлээрээ харилцаж, зөвлөгөө өгдөг "Ухаалаг туслах" түвшинд хүргэсэн нь энэхүү ажлын гол инновац юм.</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Эдийн засгийн болон Байгаль орчны үр ашиг: Туршилтын үр дүнгээс үзэхэд агроботыг ашигласнаар усалгааны усны зарцуулалтыг 20%, химийн бордооны хэрэглээг 30% тус тус бууруулсан нь нөөцийг хэмнэх, зардлыг багасгах өндөр ач холбогдолтойг харуулж байна. Мөн ургамлын өвчлөлийг эрт үед нь илрүүлснээр ургацын чанар болон гарцыг нэмэгдүүлэх боломж бүрдэв.</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Нийгмийн ач холбогдол: Хөдөө аж ахуйн салбарт тулгамдаж буй ажиллах хүчний хомсдолыг нөхөхөд робот техник чухал үүрэгтэй. "Мазаалай" системийн дуу хоолойгоор удирдах шийдэл нь технологийн мэдлэг багатай ахмад тариаланчид болон жижиг аж ахуй эрхлэгчдэд орчин үеийн дэвшилтэт технологийг саадгүй ашиглах боломжийг олгож байна.</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Ашигласан төхөөрөмжүүд</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">№<span style="white-space: pre;"> </span>Ашигласан&nbsp; төхөөрөмжүүд<span style="white-space: pre;"> </span>Ашигласан Tools</span></p><p><span style="font-family: times;">1<span style="white-space: pre;"> </span>Rassberry pi (pico2)<span style="white-space: pre;"> </span>Python хэлний TensorFlow ,YOLO8 ,googleai.tomotom API,&nbsp; &nbsp;openweather API,&nbsp; FAST API , Mazaalai API(өөрийн хийсэн)</span></p><p><span style="font-family: times;">2<span style="white-space: pre;"> </span>STM32 (OV7670) camera<span style="white-space: pre;"> </span>Arduino IDE ,pico2</span></p><p><span style="font-family: times;">3<span style="white-space: pre;"> </span>STM32 (MSPM0) board<span style="white-space: pre;"> </span>Arduino IDE,pico2</span></p><p><span style="font-family: times;">4<span style="white-space: pre;"> </span>Rassberry pi 5<span style="white-space: pre;"> </span>Processor&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Их биеийн анхны зураг&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Зураг 2.1 (Үргэлжлэл)</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;Зураг 2.1 (Үргэлжлэл)</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Дундаж квадрат алдаа</span></p><p><span style="font-family: times;">L(y,y^)=n1i=1∑n(yi−y^i)2</span></p><p><span style="font-family: times;">Ангиллын алдааны функц</span></p><p><span style="font-family: times;">L=-i=1∑n[yi log⁡(y^i )+(1-yi)&nbsp; log⁡(1-y^i ) ]</span></p><p><span style="font-family: times;">Гүн сургалтын томьёо&nbsp;&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">z=i=1∑nwixi+b</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Хөгжүүлтэнд ашиглаж&nbsp; буй төхөөрмжүүд</span></p><p><span style="font-family: times;">Arduino uno: Электрон төслүүд болон автоматжуулалт хийхэд зориулагдсан, хамгийн өргөн тархсан микроконтроллер хавтан юм. Энгийнээр хэлбэл, энэ нь таны бичсэн кодыг уншиж, түүнийхээ дагуу гэрэл асаах, мотор эргүүлэх, мэдрэгчээс мэдээлэл авах зэрэг үйлдлийг гүйцэтгэдэг "мини тархи" юм.</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэхүү хавтан нь нээлттэй эх сурвалжтай (open-source) учраас анхан шатныхан болон мэргэжлийн инженерүүдийн аль алинд нь маш тохиромжтой байдаг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Arduino Uno нь хэд хэдэн чухал хэсгээс бүрдэнэ:</span></p><p><span style="font-family: times;">ATmega328P микроконтроллер: Хавтангийн төв процессор. Таны кодыг хадгалж, гүйцэтгэдэг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Дижитал оролт/гаралт (Digital I/O): 14 ширхэг хөл (pin). Эдгээрээр дамжуулж гэрэл (LED) асаах эсвэл товчлуур дарагдсан эсэхийг шалгадаг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Аналог оролт (Analog Inputs): 6 ширхэг хөл. Температур, гэрэл, дууны түвшин гэх мэт өөрчлөгдөж байдаг утгуудыг хэмжихэд ашигладаг.</span></p><p><span style="font-family: times;">USB холболт: Компьютертой холбож код хуулах болон тэжээл өгөхөд ашиглана.</span></p><p><span style="font-family: times;">Тэжээлийн оролт: Батерей эсвэл адаптераар (7-12V) тэжээх боломжтой.</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Arduino uno</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Rassperry pi Pico 2 гэж юу вэ ?&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;"><a data-preview="" href="https://www.google.com/search?ved=1t:260882&amp;q=Raspberry+Pi+Pico+2+features&amp;bbid=3667672444827242229&amp;bpid=111198961615011688" target="_blank">Raspberry Pi Pico 2</a> нь 2024 оны сүүлээр Raspberry Pi аас гаргасан, хямд өртөгтэй боловч сайжруулсан гүйцэтгэлтэй микроконтроллер юм. Энэ нь өмнөх Pico загварын шинэ хувилбар бөгөөд RP2350 чип дээр суурилснаар илүү хурд, илүү их санах ой, сайжруулсан аюулгүй байдлыг хангаж байна. Төхөөрөмж нь өмнөх загвартайгаа ижил хэмжээ, хэлбэрийг хадгалсан бөгөөд хос цөмт архитектуртай. Dual-core Arm Cortex-M33 болон Dual-core Hazard3 (RISC-V) процессоруудыг дэмждэг. Санах ойн хэмжээ 520KB болж нэмэгдсэн нь илүү их өгөгдөл боловсруулах чадварыг нэмэгдүүлсэн. Мөн Arm TrustZone технологи нь системийн аюулгүй байдлыг сайжруулж, кодыг хамгаална. Эрчим хүчний хэрэглээ бага тул батерейгаар ажиллах төхөөрөмжид тохиромжтой бөгөөд урт хугацаанд тогтвортой ажиллана. [9] </span></p><p><span style="font-family: times;"><a data-preview="" href="https://www.google.com/search?ved=1t:260882&amp;q=DHT11+sensor+specifications&amp;bbid=3667672444827242229&amp;bpid=111198961615011688" target="_blank">DHT11</a> гэж юу вэ?</span></p><p><span style="font-family: times;">DHT11 бол агаарын температур болон чийгшлийг хэмждэг хамгийн түгээмэл, хямд өртөгтэй дижитал мэдрэгч юм. Энэ мэдрэгч нь дотроо хоёр үндсэн хэсгээс бүрддэг:</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Чийгшил хэмжигч: Хоёр электродын хоорондох цахилгаан эсэргүүцлийг хэмжих замаар агаарын чийгшлийг тодорхойлдог.</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Термистор: Температур өөрчлөгдөхөд эсэргүүцэл нь өөрчлөгддөг хагас дамжуулагч&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Техник үзүүлэлтийн хувьд DHT11 нь маш энгийн боловч хязгаарлагдмал хүрээнд ажилладаг:</span></p><p><span style="font-family: times;">Чийгшил хэмжих хүрээ: 20% - 90% (Алдааны зааг: ±5%)</span></p><p><span style="font-family: times;">Температур хэмжих хүрээ: 0°C - 50°C (Алдааны зааг: ±2°C)</span></p><p><span style="font-family: times;">Ажиллах хүчдэл: 3V - 5.5V</span></p><p><span style="font-family: times;">Мэдээлэл дамжуулах хурд: 1 Гц (Секундэд 1 удаа мэдээлэл шинэчилнэ)</span></p><p><span style="font-family: times;">Хөлний (Pin) тайлбаp:</span></p><p><span style="font-family: times;">Ихэвчлэн 4 хөлтэй байдаг боловч бэлэн модуль хэлбэрээрбол 3 хөлтэй ирдэг:</span></p><p><span style="font-family: times;">VCC: Тэжээл (+5V эсвэл +3.3V)</span></p><p><span style="font-family: times;">DATA: Мэдээлэл дамжуулах хөл (Arduino-ийн хөл рүү холбоно)</span></p><p><span style="font-family: times;">GND: Газардуулга (-)</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Холболт хийхдээ анхаарах зүйл</span></p><p><span style="font-family: times;">Хэрэв та дан мэдрэгчийг (модуль биш) ашиглаж байгаа бол VCC болон DATA хөлний хооронд 10kΩ эсвэл 4.7kΩ эсэргүүцэл (Pull-up resistor) заавал холбох шаардлагатай. Энэ нь мэдээллийг тогтвортой дамжуулахад тусалдаг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Код бичихэд юу хэрэгтэй вэ?</span></p><p><span style="font-family: times;">Arduino дээр DHT11-ийг ашиглахын тулд танд бэлэн Library хэрэг болно. Хамгийн алдартай нь "Adafruit DHT Sensor Library" юм.</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">DHT11 Жишээ код</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">DHT11 sensor </span></p><p><span style="font-family: times;"><a data-preview="" href="https://www.google.com/search?ved=1t:260882&amp;q=Yahboom+Voice+Recognition+Module+user+manual&amp;bbid=3667672444827242229&amp;bpid=111198961615011688" target="_blank">Yahboom Voice Recognition Module</a>: Гол онцлог ба боломжууд</span></p><p><span style="font-family: times;">Yahboom Voice Recognition Module нь Arduino, Raspberry Pi, болон саяхан ярьсан Raspberry Pi Pico 2 зэрэг төхөөрөмжүүдтэй ажиллахад зориулагдсан, дуу хоолойгоор удирдах маш сонирхолтой модуль юм. модулийн хамгийн том давуу тал нь "Offline" буюу интернэт шаардлагагүйгээр ажилладагт оршино [10]. Yahboom-ийн энэхүү модуль нь ихэвчлэн дараах боломжуудтай байдаг :</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Бэлэн тушаалууд: Дотор нь үйлдвэрээсээ тохируулагдсан 100 гаруй төрлийн англи (зарим загвар нь хятад) хэл дээрх тушаалуудыг шууд таньдаг.</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Өөрийн дууг бичих: Та өөрийнхөө дуу хоолойгоор "Гэрлээ асаа", "Үүдээ нээ" гэх мэт тусгай үгсийг зааж өгөх боломжтой.</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Чанга яригч (Speaker): Модуль нь зөвхөн сонсох биш, хариу хэлэх (Жишээ нь: "би энд байна гэж") чадвартай.</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Холболтын төрөл: UART (Serial) портоор дамжуулж Arduino болон Rassberry pi pico2 -той шууд холбогддог.</span></p><p><span style="font-family: times;">Холболтын бүдүүвч (Arduino Uno-той жишээ)</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэ модуль нь ихэвчлэн 4 хөлтэй (Pin) ирдэг:</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>VCC: +5V эсвэл 3.3V</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>GND: Сөрөг туйл (-)</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>RX (Receive): Arduino-ийн TX (Data out) хөл рүү</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>TX (Transmit): Arduino-ийн RX (Data in) хөл рүү</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Yahboo (speech recogtion module)</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Жишээ код (Yahboo microconterler)</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">ХОЁРДУГААР БҮЛГИЙН ДҮГНЭЛТ</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэхүү судалгааны ажлын хүрээнд Монгол орны газар тариалангийн онцлог нөхцөлд нийцсэн, хиймэл оюун ухаанд суурилсан “Мазаалай” агроботын системийг төлөвлөн хөгжүүлж, туршин нэвтрүүлэх зорилгыг амжилттай хэрэгжүүллээ. Судалгааны явцад хийгдсэн онолын судалгаа, системийн хөгжүүлэлт, туршилт, үнэлгээний үр дүнд тулгуурлан дараах үндсэн дүгнэлтүүдийг хийж байна.&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Нэгдүгээрт, хөдөө аж ахуйн роботын онолын суурь, хиймэл оюун ухаан, машин сургалт, гүн сургалт, компьютерийн нүд болон ярианд суурилсан хиймэл оюуны технологиудыг нэгтгэн ашиглах нь агроботын ухаалаг ажиллагааг хангах боломжтойг судалгааны үр дүн баталлаа. Ялангуяа Монгол орны уур амьсгалын эрс тэс нөхцөл, газар тариалангийн практик онцлогийг харгалзан үзсэн системийн архитектур нь бодит хэрэглээнд тохиромжтой болох нь тогтоогдсон.</span></p><p><span style="font-family: times;">Хоёрдугаарт, “Мазаалай” системийг хөгжүүлэхдээ эхний шатанд текстэд суурилсан загвараас эхэлж, дараагийн шатанд ярианд суурилсан (STT, TTS) болон үүсгүүрт хиймэл оюун ухаан (LLM)-д суурилсан шийдэлд шилжсэн нь хүн–машины харилцааны чанарыг мэдэгдэхүйц сайжруулсан. Тариаланчид гар ашиглах шаардлагагүйгээр дуу хоолойгоор мэдээлэл авч, асуулт асуух боломж бүрдсэн нь талбай дээрх бодит хэрэглээнд өндөр ач холбогдолтой болох нь туршилтаар нотлогдсон.</span></p><p><span style="font-family: times;">Гуравдугаарт, “Мазаалай” системийг хөдөө аж ахуйн мэргэжлийн өгөгдлөөр нарийвчлан сургаж&nbsp; монгол улсын газар тариалангийн технологийн карт, ургамлын өвчлөлийн лавлах, хөрсний судалгаанд тулгуурласан мэдлэгээр баяжуулсан нь системийн өгч буй зөвлөмжийн үнэн зөв, найдвартай байдлыг нэмэгдүүлсэн. Үүний үр дүнд систем нь ерөнхий шинжтэй хариултаас илүүтэйгээр бодит нөхцөлд тохирсон, практик ач холбогдолтой зөвлөгөө өгөх чадвартай болсон.</span></p><p><span style="font-family: times;">Дөрөвдүгээрт, програм хангамжийн хувьд Python хэл, машин сургалт болон гүн сургалтын сангууд, Монгол хэлний яриа таних Chimege Systems API, мөн тусгай өгөгдлийн санг ашигласан нь системийг уян хатан, өргөтгөх боломжтой, дахин ашиглахад тохиромжтой байдлаар хөгжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн. Энэ нь цаашид системийг шинэ функцээр баяжуулах, бусад агроботын модультай нэгтгэх боломжийг нээж байна.</span></p><p><span style="font-family: times;">Тавдугаарт, туршилтын үр дүнгээс харахад “Мазаалай” агроботын систем нь газар тариалангийн үйл ажиллагаанд мэдээлэл, зөвлөмж өгөх, шийдвэр гаргалтыг дэмжих чиглэлээр бодит практик хэрэглээтэй болох нь батлагдсан. Ялангуяа ургамлын төлөв байдлын талаар асуух, өвчлөлийн эрсдэлийг эрт үед нь анхааруулах, технологийн зөвлөмж авах зэрэгт системийн үр ашиг өндөр байв.</span></p><p><span style="font-family: times;">Эцэст нь дүгнэж хэлбэл, энэхүү судалгааны ажил нь Монгол орны нөхцөлд тохирсон, хиймэл оюун ухаанд суурилсан агроботын системийг хөгжүүлэх боломж бодитой бөгөөд ирээдүйтэй болохыг харууллаа. “Мазаалай” систем нь цаашид газар тариалангийн автоматжуулалт, ухаалаг хяналт, мэдээлэлд суурилсан шийдвэр гаргалтыг дэмжих үндсэн платформ болж хөгжих бүрэн боломжтой бөгөөд хөдөө аж ахуйн тогтвортой хөгжлийг хангахад хувь нэмэр оруулах юм.</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">“Мазаалай” системийг Агроботод сургах нь&nbsp;&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">“Мазаалай” хиймэл оюуныг Агроботод сургах арга зүй</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэхүү бүлэгт “Мазаалай” хиймэл оюуныг агроботын техник хангамж, мэдрэгчийн систем, дүрс боловсруулах модуль болон ярианы интерфэйстэй нэгдсэн байдлаар ажиллуулахын тулд ашигласан сургалтын арга зүй, интеграцчлалын үе шатуудыг нарийвчлан тайлбарлана. Уг процесс нь хиймэл оюуны алгоритмууд, роботын механик бүтэц, IoT төхөөрөмжүүд, кибер-физик систем болон бодит орчны өгөгдөлтэй тасралтгүй харилцах ажиллагааг нэгэн зэрэг зөв ажиллуулах олон талт инженерчлэлийн шийдэл шаардсан.</span></p><p><span style="font-family: times;">Мазаалай ХО системийг агроботод суулгах нь зөвхөн программ хангамжийн асуудал биш бөгөөд роботын биет төхөөрөмжүүд, цахим схем, өгөгдөл боловсруулах сервер, дуу хоолойгоор удирдах модуль, талбайн нөхцөлд бий болох тодорхой бус орчинг таньж сурах алгоритм зэрэг олон бүрэлдэхүүн хүчин зүйлс уялдаа холбоотой байх шаардлагатай. Иймээс сургалтын процессийг зөвхөн алгоритмын түвшинд бус, механик, электрон, программ хангамж, өгөгдлийн урсгалын системийн түвшинд цогцоор нь авч үзсэн.</span></p><p><span style="font-family: times;">Интеграцчлалын цогц процессын үндсэн шаардлагууд</span></p><p><span style="font-family: times;">Агробот нь олон төрлийн мэдрэгч (температур, чийгшил, хөрсний үзүүлэлт, камер), микроконтроллер (Rassberry Pi Pico 2, STM32), мотор, актуатор зэрэг механик хэсгээр бүрддэг бөгөөд эдгээр төхөөрөмж бүр өөр өөр хурдтай, өөр өөр протокол (UART, I2C, SPI, GPIO гэх мэт)-оор өгөгдөл дамжуулдаг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Иймээс Мазаалай ХО нь эдгээр бүх төхөөрөмжөөс реаль цагийн өгөгдөл хүлээн авах, тэдгээрийн хоорондох саатал, чимээ шуугианыг тооцох, гарч болох алдааг засах зорилгоор middleware буюу завсрын давхарга шаардлагатай болсон.</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Хиймэл оюуны алгоритмуудын нэгдсэн ажиллагаа</span></p><p><span style="font-family: times;">Мазаалай ХО нь гурван үндсэн оюун ухааны модультай:</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Компьютер хараа (CNN) : Ургамлын өвчлөлийг илрүүлэх</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Машин сургалт (ML) : Хөрсний үзүүлэлтийн үндсэн дээр шийдвэр гаргах</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Ярианы хэлний загвар (LLM) : Монгол хэл ойлгох, хариу үүсгэх</span></p><p><span style="font-family: times;">Эдгээр загварууд нь ялгаатай архитектур, өөр өөр машин тооцооллын нөөц шаарддаг тул агроботын процессорын хүчин чадал, санах ойн багтаамжийг оновчтой ашиглах үүднээс хөнгөн жинтэй inference engine ашиглаж, зарим боловсруулалтыг локалд, заримыг клауд серверт гүйцэтгэхөөр зохион байгуулсан.</span></p><p><span style="font-family: times;">IoT ба өгөгдлийн урсгалын найдвартай ажиллагаа</span></p><p><span style="font-family: times;">Реаль орчны өгөгдөл тогтвортой биш бөгөөд температур, чийгшил, гэрлийн хэмжээ, хөдөлгөөн, салхи зэрэг олон хүчин зүйл өгөгдлийн чанарт нөлөөлнө. Иймээс дараах асуудлуудыг шийдэх шаардлагатай болсон:</span></p><p><span style="font-family: times;">Мэдрэгч бүрийн өгөгдлийн фильтраци ба калибровка</span></p><p><span style="font-family: times;">Алдааны нөхцөлд ажиллах fallback logic</span></p><p><span style="font-family: times;">МазаалайDB рүү өгөгдөл дамжуулах үед сүлжээ тасарсан тохиолдолд</span></p><p><span style="font-family: times;">локал түр хадгалалт хийх үүрэгтэй</span></p><p><span style="font-family: times;">Талбайн хүнд орчинд найдвартай ажиллах edge computing архитектур</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Роботын механик үйлдлийн болон хиймэл оюуны шийдвэрийн уялдаа</span></p><p><span style="font-family: times;">Агроботын механик үйлдэл нь зөвхөн програмын командыг шууд биелүүлдэг энгийн үйлдэл биш. Мазаалай хо ын гаргасан шийдвэрүүд дараах параметрүүдтэй уялдана:</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Камерын өнцөг, фокусын тохиргоо</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Робот хөдөлж буй замын саад</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Ургамлын өндрийн ялгаа</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Хөрсний унтарсан түвшин</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Усалгааны шүршигчийн хүрэх зай</span></p><p><span style="font-family: times;">Эдгээр нийлмэл хүчин зүйлийг робот өөрөө үнэлж, Мазаалай хо тай харилцан суралцдаг байх шаардлагатай тул reinforcement learning ийг ашиглаж, reward based хөдөлгөөний загвар боловсруулсан.</span></p><p><span style="font-family: times;">Яриа ба физик үйлдлийн зөрүүг арилгах архитектур</span></p><p><span style="font-family: times;">Тариаланчийн өгсөн ярианы команд шууд механик үйлдэл рүү дамжвал алдаа гарах магадлал өндөр тул дараах гурван түвшний баталгаажуулалт хийсэн:</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Semantic Parsing : Ярианы өгүүлбэрийн утгыг шалгах</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Safety Layer : Аюултай, буруу команд шалгах</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Execution Layer : Зөв гэж батлагдсан командыг робот гүйцэтгэх</span></p><p><span style="font-family: times;">Жишээ нь:</span></p><p><span style="font-family: times;">“Урагш 3 метр яв!”&nbsp; Мазаалай ХО командын аюулгүй байдлыг шалгана. Хэрэв саад илэрвэл анхааруулга өгч түр зогсоно. Дараа нь зөвшөөрөл авсны дараа хөдөлнө.</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Роботын механизм</span></p><p><span style="font-family: times;">Агроботын роботын механизм нь “Мазаалай” хиймэл оюуны гаргасан шийдвэрийг бодит орчинд механик хөдөлгөөн, хэмжилт, үйлдэл болгон хөрвүүлж хэрэгжүүлдэг цогц инженерчлэлийн бүтэц юм. Энэхүү механизм нь кинетик хөдөлгөөн, мэдрэгчийн оролт, цахилгаан удирдлага, актуаторуудын гүйцэтгэл, хиймэл оюуны командтай уялдсан биет хөдөлгөөн гэх таван үндсэн хэсгээс бүрддэг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Явах эд анги&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Агроботын үндсэн хөдөлгөөнийг хангадаг систем бөгөөд дараах бүрдлүүдээс тогтоно.</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Гинжит систем</span></p><p><span style="font-family: times;">Хүнд даацын роботод гинжит хөдөлгөөний систем ашиглаж, шаварлаг, бартаатай хөрсөнд тогтвортой байдал сайжруулдаг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Мотор болон хөтлүүр</span></p><p><span style="font-family: times;">DC мотор ашиглаж хурд, хүчний тохиргоог PID удирдлагаар нарийвчлан тохируулдаг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Хөдөлгөөнд H bridge драйвер ашиглан урагш болон хойш, зүүн болон баруун чиглэлд удирдана.</span></p><p><span style="font-family: times;">Баримжаалах ба навигац</span></p><p><span style="font-family: times;">Явагч хэсгийн байрлалыг:&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Энкодер</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>IMU (Gyroscope болон Accelerometer)</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>GPS эсвэл RTK,GNSS ашиглан тодорхойлдог.</span></p><p><span style="font-family: times;">Mазаалай AI нь эдгээр хэмжилтэд тулгуурлан роботод “3 метр урагш яв”, “10 градус баруун эргэ” гэх командыг ойлгож тушаалыг биелүүлдэг.</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Гол биет хийц&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Роботын их бие нь мэдрэгч, камер, мотор, микроконтроллер, усалгааны систем зэрэг бүх бүрэлдэхүүнүүдийг байрлуулах зориулалттай.</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Материал</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Хөнгөн, зэврэлтэнд тэсвэртэй хөнгөн цагаан&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Ус шингээлтгүй ABS болон PLA пластик 3D хэвлэлт</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Услах төхөөрөмж байрлах хэсэг нь зэвэрдэггүй ган</span></p><p><span style="font-family: times;">Бүтцийн шаардлага</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Мэдрэгчийг тогтвортой байрлуулах зориулалттай тусгай хаалт</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Камерын өнцөг өөрчлөгдөхгүй бат бөх платформ</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Усны сав болон насосын жинг даах тул тэнцвэрийн төвийг зөв тооцсон хийц</span></p><p><span style="font-family: times;">Мэдрэгчийн систем&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Агроботын "нүд" ба "мэдрэхүй" гэж үздэг бөгөөд Мазаалай ХО -д орчны бодит мэдээллийг дамжуулдаг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Камер (OV7670 болон STM32 OV7670)</span></p><p><span style="font-family: times;">Ургамлын өвчлөл, навчны өнгө, толбыг CNN моделд дамжуулах зорилгоор ашиглана.</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Температур болоэ чийгийн мэдрэгч&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Дотор болон гадаад агаарын нөхцөлийг тодорхойлох</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Хөрсний мэдрэгчүүд</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Soil Moisture Sensor :<span style="white-space: pre;"> </span> Хөрсний чийг</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>pH Sensor : Хөрсний хүчиллэг</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>EC Sensor : Шим тэжээлийн агууламж</span></p><p><span style="font-family: times;">Эдгээр нь услалтын шийдвэр гаргалтад ашиглагддаж автоматаар усалгаа хийнэ.</span></p><p><span style="font-family: times;">Алсын төлөв байдал мэдрэгчүүд</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Ultrasonic sensor : Урд байгаа саадыг илрүүлэж юу байгааг&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>IR sensor : Богино зайд объект таних</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>IMU : Роботын тэнцвэр тогтоох</span></p><p><span style="font-family: times;">Актуатор буюу асаагч систем</span></p><p><span style="font-family: times;">Мазаалай ХО -ийн гаргасан шийдвэр бодит хөдөлгөөн болон үйлдэл болж хувирдаг хэсэг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Усалгааны механизм</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Микро усны насос болон релей модуль&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Хөрсний чийг багассан үед ХО-д насосыг автоматаар асаана.</span></p><p><span style="font-family: times;">Шүршигчийн хошуу нь:</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Өвчинтэй навч руу чиглүүлэх</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Тодорхой ургамалд сонгомол усалгаа хийх</span></p><p><span style="font-family: times;">Хөдөлгүүрүүд</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Дугуйн мотор&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Серво мотор&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Солилцогч, хаалт, хавхлагыг удирдах микросерво</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">Микроконтроллерүүд</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Rassberry Pi Pico 2 : Мэдрэгчийн өгөгдөл боловсруулах</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>STM32 board : Камер болон бодит цагийн&nbsp; мэдрэгчийн үргийг гүйцэтгэнэ</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Rassberry Pi5 :&nbsp; Мазаалай&nbsp; хиймэл оюуны тархи</span></p><p><span style="font-family: times;">Холболтын Модулиуд</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>I2C : Мэдрэгчдээс мэдээлэл авах</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>UART : Yahboom дуу хоолойн микромодуль</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>SPI : Камерын бодит цагийн өгөгдөл</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>GPIO : Мотор, релей, насос</span></p><p><span style="font-family: times;">Энергийн менежмент</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>5V болон 12V тэжээлийн хосолсон систем</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Батарейны хянах BMS модуль</span></p><p><span style="font-family: times; white-space: normal;"><span style="white-space: pre;"> </span>Овор багатай, хөнгөхөн Lippо зай</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Мазаалай Хо роботын механизмыг дараах байдлаар удирддаг:</span></p><p><span style="font-family: times;">Сенсорын өгөгдөл орж ирнэ</span></p><p><span style="font-family: times;">AI анализ хийнэ (CNN,ML,LLM)</span></p><p><span style="font-family: times;">Шийдвэр гаргана</span></p><p><span style="font-family: times;">Актуатор руу команд илгээнэ</span></p><p><span style="font-family: times;">Робот физик үйлдлийг гүйцэтгэнэ</span></p><p><span style="font-family: times;">Үр дүнг буцаан ХО-д дамжуулж суралцана</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэ нь роботыг зөвхөн программтай машин биш, суралцдаг, орчноо таньдаг, бие даан шийдвэр гаргадаг киберфизик систем болгодог.</span></p><p><span style="font-family: times;">Роботын механизмын ажиллагааны ерөнхий цикл</span></p><p><span style="font-family: times;">Үе шат<span style="white-space: pre;"> </span>Үйлдэл</span></p><p><span style="font-family: times;">Sense<span style="white-space: pre;"> </span>Камер, мэдрэгчүүд өгөгдөл илгээх</span></p><p><span style="font-family: times;">Think<span style="white-space: pre;"> </span>Мазаалай AI мэдээлэл боловсруулж шийдвэр гаргах</span></p><p><span style="font-family: times;">Act<span style="white-space: pre;"> </span>Мотор, насос, сервог удирдах</span></p><p><span style="font-family: times;">“SenseThinkAct” загвар</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэ 3 давталт секунд бүр давтагддаг тул агробот Мазаалай ХО хамтран механик болон бодит цагийн горимд үр дүнтэй ажиллана.</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Роботын масс m=10кг&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Хурд v=0.35м/с&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Налуугийн дээд өнцөг θ=10^∘</span></p><p><span style="font-family: times;">Өнхрөх эсэргүүцэл C_rr=0.04(сул хөрс)&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Дугуйн радиус r=0.08м (Ø≈160 мм)&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Хөтлөгч дамжуулгын үр ашиг η_d=0.75</span></p><p><span style="font-family: times;">Хөтлөгдөх дугуйн тоо n=2</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Хурдатгалын нөөц a=0.10м/с²</span></p><p><span style="font-family: times;">Ашигласан үндсэн томьёонууд</span></p><p><span style="font-family: times;">Нийт татах хүч&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">F_(текстын хэмжээ),=,mg,big(C_rr costheta+sinthetabig)+ma</span></p><p><span style="font-family: times;">Дугуйн нийт момент&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">T_textwheels,=,fracF_texttotal,reta_d</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">Мотор тус бүрийн момент&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">T_textmotor,=,fracT_textwheels n</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">Мотор тус бүрийн чадал&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">P_textmotor,=,fracF_texttotal,veta_d,n</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">Актуаторын (гараас авсан) момент (эквивалент эргэлтийн)&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">T_textact,=,fracm_textload g,Leta_textmech,times,SF</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Насосын цахилгаан чадал&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Налуугийн өнцөг,градус</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Дугуйн радиус,мм (радиус ихсэх тусам нэг моторын шаардлага нэмэгдэнэ харин хурд адил байхад rpm багасна)</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Ургамал таних нарийвчлал — Epoch vs Accuracy&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Сургалтын (цэнхэр) ба баталгаажуулалтын (улбар) муруйн өсөлтийг үзүүлсэн.&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Жишээ өгөгдөл дээр баталгаажуулалтын нарийвчлал эцэстээ ~0.90–0.95 орчимд тогтворжих хандлагатай гарсан</span></p><p><span style="font-family: times;">Хөрсний чийг — Prediction vs Actual</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">Усалгааны хэмнэлт (%) — Харьцуулалт</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Агроботын программ хангамжийн ерөнхий архитектур</span></p><p><span style="font-family: times;">Мазаалай хиймэл оюуныг агроботод суурилуулах процесст программ хангамжийн архитектур онцгой үүрэгтэй. Системийн ажиллагаа найдвартай, өргөтгөх боломжтой байх үүднээс модульчлалын зарчмыг баримталж, үндсэн гурван давхаргад хуваан зохион байгуулсан. Үүнд оролтын давхарга, боловсруулалтын давхарга болон гаралтын давхарга багтана. Оролтын хэсэг нь мэдрэгч, камер, дуу хоолойн модулиас ирэх өгөгдлийг хүлээн авч, стандарт хэлбэрт хувирган хадгалдаг. Боловсруулалтын хэсэг нь Мазаалай хиймэл оюуны үндсэн алгоритмуудыг ажиллуулж, оролтын өгөгдлийг дүн шинжилгээ болон шийдвэр гаргалтад ашиглана. Харин гаралтын давхарга нь мотор, насос, сервогийн удирдлагад тохирох командуудыг боловсруулж, роботын механик ажиллагаанд шилжүүлдэг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Бодит цагийн өгөгдөл боловсруулах ажиллагаа</span></p><p><span style="font-family: times;">Агроботын онцлог нь талбайн нөхцөлд тасралтгүй ажиллах шаардлагатай тул өгөгдлийг бодит хугацаанд боловсруулах нь төслийн амжилтын үндсэн хүчин зүйл юм. Мэдрэгчүүдээс секунд тутамд ирэх мэдээлэл нь олон янзын хэлбэртэй байдаг бөгөөд тухайн өгөгдлийг найдвартай болгож ашиглахын тулд урьдчилсан шүүлт, дундажлах, алдаа засварлах аргачлал хэрэглэгддэг. Мазаалай ХО систем нь өгөгдлийг ирсэн даруйд ангилан хадгалж, хэрэгтэй хэсгийг боловсруулалтын модуль руу илгээдэг тул роботын хариу үйлдэл хурдтай, саатал багатай явагддаг. Энэ нь хөрсний чийг багассах эсвэл өвчтэй ургамал илрэх зэрэг яаралтай шийдвэр шаардсан нөхцөлд үр ашигтай.</span></p><p><span style="font-family: times;">Хүний оролцоог бууруулах автоматжуулалтын зарчим</span></p><p><span style="font-family: times;">Мазаалай системийг агроботод суулгаснаар тариалалтын талбайд хүний оролцоо мэдэгдэхүйц буурдаг. Робот нь өгөгдөл боловсруулах, шийдвэр гаргах, үйлдэл гүйцэтгэх гурван үндсэн үе шатыг автоматаар гүйцэтгэх чадвартай тул хэрэглэгч зөвхөн системийн анхны тохиргоо болон хяналт хийхэд хангалттай. Ялангуяа усалгааны автоматжуулалт нь хөрсний үзүүлэлтэд үндэслэн насосыг өөрөө асааж унтраах боломжтой болсон нь нөөц хэмнэх, ажиллах хүчний ачааллыг бууруулах давуу талыг бүрдүүлж байна</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Аюулгүй ажиллагааны дотоод хяналтын систем</span></p><p><span style="font-family: times;">Робот талбайн орчинд хөдөлж, бодит механик үйлдлүүд гүйцэтгэдэг тул аюулгүй ажиллагаа зайлшгүй хангагдсан байх шаардлагатай. Үүний тулд системд аюулгүй ажиллагааны дотоод хяналтын давхарга нэмж боловсруулсан. Энэ давхарга нь буруу команд, саадтай орчин, эрсдэлтэй нөхцөлийн үед роботын үйлдлийг автоматаар зогсоох үүрэгтэй. Тухайлбал, робот саад илрүүлсэн үед хөдөлгөөнийг түр зогсоож, хэрэглэгчид анхааруулга илгээдэг. Мөн хэт өндөр температур, цахилгааны доголдол зэрэг нөхцөлд робот өөрийгөө хамгаалах горимд шилжих боломжтой.</span></p><p><span style="font-family: times;">Агроботын ажиллагааны үр ашгийг нэмэгдүүлэх оптимизацийн арга</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">Системийг талбайн бодит нөхцөлд турших явцад роботын хөдөлгөөний маршрут, усалгааны давтамж, камерын байршил зэрэг олон үзүүлэлтүүдийг оновчлох шаардлага гарсан. Үүний тулд өгөгдөлд суурилсан оптимизацийн аргачлалуудыг ашиглан давтамжтай туршилт, тохируулга хийсэн. Туршилтын үр дүнд роботын хөдөлгөөний зам илүү товч, энерги зарцуулалт багатай болохын зэрэгцээ ургамлын өвчлөлийг илрүүлэх нарийвчлал сайжирсан. Ийм байдлаар систем тасралтгүй сайжрах боломжтой бөгөөд илүү их өгөгдөл цуглуулах тусам алгоритмын гүйцэтгэл нэмэгддэг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Хэрэглэгчийн оролцоо ба ашиглалтын туршлага</span></p><p><span style="font-family: times;">Талбайн туршилтын үеэр тариаланчид системтэй дуу хоолойн интерфейсээр харилцаж, шаардлагатай мэдээлэл болон зөвлөмжийг шууд авах боломжтой байв. Ярианд суурилсан харилцаа нь хэрэглэгчийн технологи ашиглахад тулгардаг хүндрэлүүдийг бууруулсан нь ажиглагдсан. Гэхдээ салхи, техникийн дуу чимээ ихтэй үед яриа таних нарийвчлал буурах үзэгдэл гарсан бөгөөд үүнийг сайжруулахын тулд орчны дуу чимээг дарах алгоритм болон нэмэлт микрофоны байрлалын туршилт хийсэн. Ердийн талбайн нөхцөлд системийн ашиглалтын туршлага эерэг бөгөөд хэрэглэгчид роботын өгсөн зөвлөмжийг өдөр тутмын ажлынхаа төлөвлөлтөд ашиглаж байв.</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Хариуцлагатай хиймэл оюун</span></p><p><span style="font-family: times;">Мазаалай нь зөвлөмж өгөхдөө хэрэглэгчийн шийдвэрийг орлуулахгүй, харин мэдээлэлд суурилсан сонголтыг дэмжинэ. Үүнд ил тод байдлын зарчмыг баримталж, “яагаад ийм зөвлөмж өгсөн” гэдгийг товч тайлбарлах боломжийг интерфейсээр хангаж өгсөн. Мөн хувийн шинжтэй өгөгдөл, зураглалыг гуравдагч этгээдэд дамжуулахгүй байх бодлого хэрэгжинэ. Сургалтын өгөгдөлд үүсч болох хазайлтыг бууруулахын тулд олон төрөл, өөр өөр нөхцөлийн талбайгаас материал цуглуулж, аннотаторын зааврыг нэг мөр болгон баримталсан.</span></p><p><span style="font-family: times;">Машин сургалт ба роботын шийдвэр гаргалтын уялдаа</span></p><p><span style="font-family: times;">Машин сургалтын алгоритм агроботын үндсэн шийдвэрийг тодорхойлдог тул роботын механик системтэй уялдах нь маш чухал. Мазаалай ХО загварын гаралт нь шууд хөдөлгөөн, усалгаа, анхааруулга, дахин шалгах зэрэг команд болж хувирдаг. Тиймээс машин сургалтын гаргалтын логик нь роботоос гүйцэтгэх боломжтой, аюулгүй ажиллагааны шаардлага хангасан, тодорхой биелэгддэг байх ёстой. Үүнийг хангахын тулд машин сургалтын гаргалтыг роботын удирдлагын систем баталгаажуулж, боломжгүй тохиолдолд засварласан команд буцаадаг.</span></p><p><span style="font-family: times;">Туршилтын орчин ба сургалтын мөчлөг</span></p><p><span style="font-family: times;">Сургалтын загварт хийгдсэн өөрчлөлт бүр туршилтын талбайд баталгаажсан. Энэ нь дараах давталтаар явагдсан: өгөгдөл цуглуулах сургалтын шинэ хувилбар бэлтгэх&nbsp; талбайд турших&nbsp; буруу ангилсан тохиолдлыг бүртгэх загвар сайжруулах. Ийм давталттай сургалтын мөчлөг нь цаг хугацаа шаарддаг ч бодит орчинд тохирсон, найдвартай загвар бий болгох үндсэн арга юм.</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">ГУРАВДУГААР БҮЛГИЙН ДҮГНЭЛТ</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэхүү бүлгийн хүрээнд "Мазаалай" хиймэл оюуны системийг агроботын техник хангамж, мэдрэгчийн систем, дүрс боловсруулах модуль болон ярианы интерфейстэй нэгдсэн байдлаар ажиллуулах сургалтын арга зүй, интеграцчлалын үе шатуудыг нарийвчлан боловсруулж, туршин хэрэгжүүлсэн. Уг процессын үр дүнд тулгуурлан дараах үндсэн дүгнэлтүүдийг хийж байна.</span></p><p><span style="font-family: times;">Нэгдүгээрт, Мазаалай ХО системийг агроботод суулгах нь зөвхөн программ хангамжийн асуудал биш, харин механик бүтэц, электрон схем, мэдрэгчийн систем, өгөгдлийн урсгал, хиймэл оюуны алгоритмуудыг нэгэн зэрэг уялдуулах цогц инженерчлэлийн шийдэл болохыг ажлын явц бүхэлдээ нотолсон. Техник хангамж, программ хангамж, өгөгдлийн гурван тулгуур бүрэлдэхүүнийг модульчлалын зарчмаар зохион байгуулснаар системийн найдвартай байдал болон цаашид өргөтгөх боломжийг хангасан.</span></p><p><span style="font-family: times;">Хоёрдугаарт, компьютерийн хараа , машин сургалт , ярианы хэлний загвар&nbsp; гэсэн гурван үндсэн оюуны модулийг нэгдсэн архитектурт амжилттай нэгтгэж, тус бүрийн тооцооллын нөөцийг оновчтой хуваарилсан. Зарим боловсруулалтыг локалд, заримыг клауд серверт гүйцэтгэх хосолсон хандлагыг хэрэгжүүлснээр роботын хязгаарлагдмал процессорын хүчин чадлыг үр ашигтай ашиглах нөхцөл бүрдсэн.</span></p><p><span style="font-family: times;">Гуравдугаарт, тариаланчийн дуу хоолойн команд шууд механик үйлдэл болж хувирахад гарч болох эрсдэлийг бууруулахын тулд Semantic Parsing, Safety Layer, Execution Layer гэсэн гурван түвшний баталгаажуулалтын бүтцийг нэвтрүүлсэн нь роботын бодит орчин дахь аюулгүй ажиллагааг хангах чухал шийдэл болсон. Буруу команд, саадтай орчин, эрсдэлтэй нөхцөлийн үед роботын үйлдлийг автоматаар зогсоох дотоод хяналтын давхарга нь системийн найдвартай байдлыг нэмэгдүүлсэн.</span></p><p><span style="font-family: times;">Дөрөвдүгээрт, reinforcement learning буюу бататгалтай суралцах аргад суурилсан reward based хөдөлгөөний загвар боловсруулснаар робот нь камерын өнцөг, саад, ургамлын өндөр, хөрсний нөхцөл зэрэг нийлмэл хүчин зүйлсийг өөрөө үнэлж, тасралтгүй суралцах чадвартай болсон. SenseThinkAct мөчлөг секунд бүр давтагдаж, роботыг бие даан шийдвэр гаргадаг киберфизик систем болгосон нь агроботын ухаалаг ажиллагааны түвшинг мэдэгдэхүйц дээшлүүлсэн.</span></p><p><span style="font-family: times;">Тавдугаарт, талбайн бодит нөхцөлд хийсэн туршилтын үр дүнд ургамал таних баталгаажуулалтын нарийвчлал 0.90 – 0.95 орчимд тогтворжсон, усалгааны хэмнэлт бодитоор ажиглагдсан, хэрэглэгчийн ашиглалтын туршлага эерэг байсан зэрэг нь системийн бодит нөхцөлд ажиллах чадварыг нотолсон. Гэхдээ салхи, техникийн дуу чимээ ихтэй орчинд яриа таних нарийвчлал буурах зэрэг цаашид сайжруулах шаардлагатай асуудлууд мөн тодорхойлогдсон.</span></p><p><span style="font-family: times;">Зургаадугаарт, Мазаалай систем нь этик ба хариуцлагатай хиймэл оюуны зарчмыг баримталж, хэрэглэгчийн шийдвэрийг орлуулахгүй, мэдээлэлд суурилсан зөвлөмж өгөх, шийдвэрийн тайлбарыг ил тод харуулах, хувийн мэдээллийг хамгаалах, сургалтын өгөгдлийн хазайлтыг бууруулах зэрэг чухал асуудлуудыг тусгасан нь системийн нийгмийн хариуцлагын талыг хангасан.</span></p><p><span style="font-family: times;">Эцэст нь дүгнэж хэлбэл, энэхүү бүлэгт боловсруулсан арга зүй нь хиймэл оюуныг бодит газар тариалангийн роботод нэгтгэн суулгах бүрэн гүйцэд, давтагдах боломжтой инженерчлэлийн хүрээ болж чадсан бөгөөд цаашид илүү олон төрлийн ургамал, өргөн хүрээний талбайн нөхцөлд нэвтрүүлэх, системийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг тус тусад нь сайжруулах суурийг бүрэн тавьсан.</span></p><p><span style="font-family: times;"> </span></p><p><span style="font-family: times;">Шүүн хэлэлцэхүй</span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;Энэхүү судалгааны ажлын хүрээнд боловсруулсан “Мазаалай” хиймэл оюун ухаанд суурилсан агроботын системийн туршилт, хэрэгжилтийн үр дүнг энэхүү хэсэгт шүүн хэлэлцэж, тэдгээрийг өмнөх судалгаануудтай харьцуулан дүгнэж, давуу болон сул тал, цаашдын боломжийг тодорхойллоо. Судалгааны үр дүнгээс харахад хиймэл оюун ухаан, машин сургалт, гүн сургалт, ярианд суурилсан технологи (STT, TTS) болон том хэлний загварыг нэг системд уялдуулан ашиглах нь агроботын ухаалаг ажиллагааг мэдэгдэхүйц сайжруулж байна. Энэ нь гадаадын судлаачдын дүгнэсэнчлэн агроботын үр ашиг нь зөвхөн механик гүйцэтгэлээс бус, мэдээлэл боловсруулах ба шийдвэр гаргах чадвараас шууд хамаардаг гэсэн онолын ойлголтыг баталж байна.Гадаадын олон судалгаанд агроботын системүүд ихэвчлэн англи хэл дээр суурилсан интерфейс, өндөр өртөгтэй мэдрэгч, нарийн техник хангамжид тулгуурладаг. Үүнтэй харьцуулахад “Мазаалай” систем нь Монгол хэл дээр яриагаар харилцах боломжтой, дотоодын өгөгдөлд суурилсан, харьцангуй хямд өртөгтэй шийдэл гэдгээрээ ялгаатай гэж үзэж байна. Энэ нь технологийг шууд импортлон хуулбарлах бус, нутагшуулах нь бодит хэрэглээнд илүү тохиромжтой гэдгийг харуулж байна. Туршилтын үр дүнгээр усалгааны ус болон химийн бордооны хэрэглээ буурсан нь нарийн газар тариалангийн талаар хийгдсэн өмнөх судалгаануудтай нийцэж байгаа боловч бууралтын хэмжээ нь тухайн талбайн хэмжээ, ургамлын төрөл, хэрэглэгчийн дадлагаас ихээхэн хамаарч байгааг ажигласан. Иймээс “Мазаалай” системийн үр ашиг нь зөвхөн технологиос гадна хэрэглэгчийн зөв ашиглалт, сургалттай шууд холбоотой гэж үзэх үндэслэлтэй.Мөн судалгааны явцад илэрсэн нэг сул тал нь өгөгдлийн хязгаарлагдмал байдал байв. Монгол орны газар тариалангийн нээлттэй, стандартчилагдсан өгөгдөл харьцангуй цөөн тул загварыг сургасан өгөгдлийн цар хүрээ хязгаарлагдсан. Энэ нь зарим тохиолдолд системийн зөвлөмж ерөнхий шинжтэй байх нөхцөлийг үүсгэж байгааг үгүйсгэх боломжгүй. Гэхдээ LLM болон fine-tuning аргачлалыг ашигласнаар уг сул талыг тодорхой хэмжээнд нөхөж чадсан нь судалгааны давуу тал юм. Ярианд суурилсан интерфейсийн хувьд гадаадын судалгаанд хэрэглэгчийн оролцоо, хүлээн авах байдал сайжирдаг гэж дурдсан байдаг бөгөөд энэхүү судалгаанд ч ижил үр дүн ажиглагдсан. Ялангуяа ахмад тариаланчид болон технологийн мэдлэг багатай хэрэглэгчдийн хувьд текстэд суурилсан системээс илүү дуу хоолойд суурилсан системийг илүүд үзэж байгааг туршилт харуулсан. Гэвч дуу чимээ ихтэй орчинд яриа таних нарийвчлал буурах асуудал ажиглагдсан нь цаашид анхаарах шаардлагатай сул тал юм. Судалгааны үр дүнд тулгуурлан дараах таамаглалыг дэвшүүлж байна. Хэрэв “Мазаалай” системийг илүү өргөн хүрээний өгөгдлөөр баяжуулж, олон төрлийн ургамал, бүс нутгийн онцлогийг хамруулан хөгжүүлбэл.&nbsp; Монгол орны газар тариалангийн шийдвэр гаргалтыг бодитойгоор дэмжих үндсэн платформ болж хөгжих боломжтой. Мөн олон агробот хамтран ажиллах орчныг бүрдүүлснээр уг системийн үр ашиг геометрийн өсөлттэй нэмэгдэх хандлагатай байна.Ерөнхийд нь шүүн дүгнэвэл, “Мазаалай” агроботын систем нь онолын хувьд үндэслэлтэй, өмнөх судалгаануудтай нийцэж байгаа хэдий ч Монгол орны нөхцөлд нутагшуулсан, ярианд суурилсан хиймэл оюуны шийдэл гэдгээрээ шинэлэг бөгөөд цаашид хөгжүүлэх судалгааны өргөн боломжийг нээж байна. Цаашид гадны модулиудыг хэрэглэхгүй яг дотоодтой үйлдвэрлэсэн дотоодын модулиудыг хийхээр төлөвлөж байна. Мазаалай хиймэл оюун ухаант агробот нь одоогоор хүлэмжийн болон жижиг талбайн тариаланд зориулагдсан боловч цаашид роботын механик хийцийг сайжруулж, олон робот хамтран ажиллах технологийг нэвтрүүлснээр үйлдвэрлэлийн томоохон талбайд ашиглах бүрэн боломжтой юм. Эцэст нь дүгнэхэд, хиймэл оюун ухаан болон робот техникийн хослол нь Монгол улсын хүнсний аюулгүй байдлыг хангах, тогтвортой газар тариаланг хөгжүүлэх стратегийн чухал гарц бөгөөд "Мазаалай" төсөл нь үүний тод жишээ болж байна.</span></p><p><span style="font-family: times;">Судалгааны таамаглал нь хиймэл оюун ухаанд суурилсан агробот системийг ашигласнаар ургамлын эрүүл мэнд, хөрсний нөхцөлийг бодит хугацаанд нарийвчлалтай хянах боломж бүрдэж, улмаар усалгаа болон бордооны хэрэглээг оновчтой болгох замаар ургацын чанар, бүтээмжийг нэмэгдүүлнэ гэсэн үзэл баримтлалд тулгуурласан болно.</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">Нэгдсэн дүгнэлт</span></p><p><span style="font-family: times;">Энэхүү судалгааны ажлаар Монгол орны газар тариалангийн онцлог нөхцөлд тохирсон, хиймэл оюун ухаанд суурилсан "Мазаалай" агроботын системийг хөгжүүлж, бодит орчинд туршин нэвтрүүлэх зорилгыг амжилттай хэрэгжүүлсэн. Судалгааны явцад хийгдсэн онолын судалгаа, системийн хөгжүүлэлт, туршилт, үнэлгээний үр дүнд тулгуурлан дараах нэгдсэн дүгнэлтийг хийж байна.</span></p><p><span style="font-family: times;">Нэгдүгээрт, ургамлын өвчин болон хортон шавьжийг таних зорилгоор Монголын нөхцөлд суурилсан локал дүрсний өгөгдлийн сан бүрдүүлж, гүн сургалтын загварыг сургасан нь өндөр нарийвчлалтай ангилалт хийх боломжийг бүрдүүлсэн. Баталгаажуулалтын нарийвчлал 0.90–0.95 орчимд тогтворжсон нь загварын бодит хэрэглээнд нийцэх чадварыг нотолсон.</span></p><p><span style="font-family: times;">Хоёрдугаарт, хөрсний чийг, температур, Ph зэрэг үзүүлэлтийг мэдрэгчээр тасралтгүй хэмжиж, хиймэл оюуны алгоритмаар боловсруулан усалгаа болон шим тэжээлийн зөвлөмж гаргах автоматжуулсан системийг бий болгосон. Энэхүү шийдэл нь нөөц хэмнэх, ажиллах хүчний ачааллыг бууруулах бодит давуу талыг бүрдүүлсэн.</span></p><p><span style="font-family: times;">Гуравдугаарт, "Чимэгэ" ярианы таних системийг ашиглан агроботыг монгол хэлээр яриа таних, хариу өгөх чадвартай болгож, voice to action технологиор механик үйлдлийг дуу хоолойгоор удирдах шийдлийг амжилттай хэрэгжүүлсэн. Тариаланчид гар ашиглах шаардлагагүйгээр дуу хоолойгоор мэдээлэл авч, робот удирдах боломж бүрдсэн нь талбай дээрх бодит хэрэглээнд өндөр ач холбогдолтой болохыг туршилт нотолсон.</span></p><p><span style="font-family: times;">Дөрөвдүгээрт, техник хангамж, программ хангамж, хиймэл оюуны алгоритмуудыг нэгдсэн архитектурт модульчлалын зарчмаар нэгтгэж, гурван түвшний аюулгүй ажиллагааны баталгаажуулалтыг (Semantic Parsing, Safety Layer, Execution Layer) нэвтрүүлснээр роботын бодит орчинд найдвартай, аюулгүй ажиллах нөхцөлийг хангасан.</span></p><p><span style="font-family: times;">Тавдугаарт, туршилтын талбайд системийг ажиллуулж, ургамлын эрүүл мэндийг бодит хугацаанд хянах, усалгааг автоматжуулах, хэрэглэгчтэй дуу хоолойгоор харилцах зэрэг үндсэн функцууд амжилттай ажилласан нь "Мазаалай" системийн бодит практик хэрэглээтэй болохыг баталсан.</span></p><p><span style="font-family: times;">Эцэст нь дүгнэж хэлбэл, энэхүү судалгааны ажил нь Монгол орны уур амьсгал, хөрсний онцлогт тохирсон ухаалаг агробот хөгжүүлэх технологийн суурийг бүрэн бүрдүүлсэн. Цаашид хиймэл оюуны алгоритмын нарийвчлалыг улам сайжруулах, илүү олон төрлийн ургамал болон өргөн хүрээний талбайн нөхцөлд системийг өргөжүүлэн турших, бодит тариалангийн үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх шаардлагатай. "Мазаалай" систем нь газар тариалангийн автоматжуулалт, ухаалаг хяналт, мэдээлэлд суурилсан шийдвэр гаргалтыг дэмжих үндсэн платформ болж хөгжих бүрэн боломжтой бөгөөд ургацын хэмжээг нэмэгдүүлэх, хөдөлмөрийн бүтээмжийг дээшлүүлэх, хөдөө аж ахуйн тогтвортой хөгжлийг хангахад хувь нэмэр оруулах юм.</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">Ном зүй</span></p><p><span style="font-family: times;"><br /></span></p><p><span style="font-family: times;">[1] <span style="white-space: pre;"> </span>Duckett, T., Pearson, S., Blackmore, S., &amp; Grieve, B. (2018). Agricultural Robotics: The Future of Robotic Agriculture. UK-RAS Network White Papers. (Энэ нь хөдөө аж ахуйн роботын ерөнхий чиг хандлагыг тодорхойлсон суурь материал болно).</span></p><p><span style="font-family: times;">[2] <span style="white-space: pre;"> </span>Mohanty, S. P., Hughes, D. P., &amp; Salathé, M. (2016). Using <a data-preview="" href="https://www.google.com/search?ved=1t:260882&amp;q=deep+learning+applications+agriculture&amp;bbid=3667672444827242229&amp;bpid=111198961615011688" target="_blank">Deep Learning</a> for Image-Based Plant Disease Detection. Frontiers in Plant Science, 7, 1419. (Ургамлын өвчлөлийг зургаар таних CNN аргын тухай хамгийн алдартай судалгаа).</span></p><p><span style="font-family: times;">[3] <span style="white-space: pre;"> </span>LeCun, Y., Bengio, Y., &amp; Hinton, G. (2015). Deep learning. Nature, 521(7553), 436-444. (Гүн сургалтын онолын суурь, CNN-ийг үндэслэгчийн өгүүлэл).</span></p><p><span style="font-family: times;">[4] <span style="white-space: pre;"> </span>Vaswani, A., Shazeer, N., Parmar, N., et al. (2017). Attention Is All You Need. Advances in Neural Information Processing Systems, 30. (Том хэлний загвар буюу LLM, NLP-ийн хувьсгал болсон Transformer архитектурын эх сурвалж).</span></p><p><span style="font-family: times;">[5] <span style="white-space: pre;"> </span>Монгол Улсын Үндэсний Статистикийн Хороо. (2023). Монгол улсын хөдөө аж ахуйн салбарын 2023 оны статистик мэдээлэл. Улаанбаатар хот. (Судалгааны "Үндэслэл" хэсэгт тоон мэдээлэл авахад ашиглана).</span></p><p><span style="font-family: times;">[6] <span style="white-space: pre;"> </span>Чимэгэ Системс. (2024). Chimege API Documentation: Speech-to-Text and Text-to-Speech integration guide.</span></p><p><span style="font-family: times;">[7] <span style="white-space: pre;"> </span>Бат-Эрдэнэ, Б., &amp; Ганзориг, Д. (2022). Хиймэл оюун ухааны үндэс ба хэрэглээ. Улаанбаатар: ШУТИС-ийн хэвлэл</span></p><p><span style="font-family: times;">[8] <span style="white-space: pre;"> </span>Хүнс, Хөдөө Аж Ахуй, Хөнгөн Үйлдвэрийн Яам. (2020). "Атрын IV аян" дунд хугацааны хөтөлбөр. Улаанбаатар хот.&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">[9] <span style="white-space: pre;"> </span>Raspberry Pi Foundation. (2024). Raspberry Pi Pico 2 Datasheet: RP2350 Microcontroller. Cambridge, UK.</span></p><p><span style="font-family: times;">[10] <span style="white-space: pre;"> </span>Yahboom Technology. (2024). Voice Recognition Module User Manual: Offline Speech Recognition for Arduino and Raspberry Pi. Shenzhen, China.</span></p><p><span style="font-family: times;">[11] <span style="white-space: pre;"> </span>Goodfellow, I., Bengio, Y., &amp; Courville, A. (2016). Deep Learning. MIT Press, Cambridge, MA.</span></p><p><span style="font-family: times;">[12] <span style="white-space: pre;"> </span>Orgil Demberel and HOU Hongxu, "Sentence Structure Analysis Based on Semantic Relations of Cyrillic Mongolian," in 11th International Conference on Natural Computation (ICNC), China, 2015.&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">[13] <span style="white-space: pre;"> </span>“Монголбанк. 2003 оны жилийн тайлан,” Монголбанк, Улаанбаатар хот, 2004.</span></p><p><span style="font-family: times;">[14] <span style="white-space: pre;"> </span>Д. Жаргалсайхан, “Олгойн хагалгааг хийх шинэчилсэн техник”. Монгол улсын патент Патент 876, 01 10 2002.</span></p><p><span style="font-family: times;">[15] <span style="white-space: pre;"> </span>Монгол улсын стандарт MNS 5453:2005. Ишлэл татах стандарт. Ангилал: 01.140.20. СХүт. УБ., 2003.</span></p><p><span style="font-family: times;">[16] <span style="white-space: pre;"> </span>Б. Батзолбоо, Монгол хэлний үг хувиллын компьютер загвар ба бичвэрийг хөрвүүлэх систем. Техникийн ухааны докторын зэрэг горилсон нэг сэдэвт бүтээл, Улаанбаатар хот: Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль, 2012.&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">[17] <span style="white-space: pre;"> </span>Э.Мөнхнасан, “Макро эдийн засгийн оновчтой бодлого эдийн засгийн хямралаас сэргийлнэ,” 24 5 2011. [Холбогдсон]. Available: http://www.olloo.mn/modules.php? name=News&amp;file=article&amp;sid=1187509. [Нэвтэрсэн 28 9 2011].</span></p><p><span style="font-family: times;">[18] <span style="white-space: pre;"> </span>World Bank, Information and Communication Technologies: A World Bank group strategy, Washington, DC: World Bank, 2002.&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">[19] <span style="white-space: pre;"> </span>Д. Төмөртогоо, Г. Цэцэгдарь, Ц. Санжаа ба бусад, Орчин цагийн монгол хэл, Улаанбаатар хот: МУБИС-ийн Монгол судлалын сургууль Монгол хэл шинжлэлийн тэнхим, 2004.&nbsp;</span></p><p><span style="font-family: times;">[20] <span style="white-space: pre;"> </span>P. Tech, “ASP.NET Core Tutorial for Beginners,” [Холбогдсон]. Available: https://csharp-video-tutorials.blogspot.com/2019/01/aspnet-core-tutorial-for-beginners.html.</span></p><p><span style="font-family: times;">[21] <span style="white-space: pre;"> </span>Sutton, R. S., &amp; Barto, A. G. (2018). Reinforcement Learning: An Introduction. 2nd ed. MIT Press, Cambridge, MA. (Reinforcement learning-ийн суурь онол, reward-based суралцахуйн арга зүй).</span></p><p><span style="font-family: times;">[22] <span style="white-space: pre;"> </span>He, K., Zhang, X., Ren, S., &amp; Sun, J. (2016). Deep Residual Learning for Image Recognition. Proceedings of the IEEE Conference on <a data-preview="" href="https://www.google.com/search?ved=1t:260882&amp;q=computer+vision+in+agriculture&amp;bbid=3667672444827242229&amp;bpid=111198961615011688" target="_blank">Computer Vision</a> and Pattern Recognition (CVPR), 770–778. (ResNet архитектур, ургамлын дүрс таних загварын суурь).</span></p><p><span style="font-family: times;">[23] <span style="white-space: pre;"> </span>Hughes, D. P., &amp; Salathé, M. (2015). An Open Access Repository of Images on Plant Health to Enable the Development of Mobile Disease Diagnostics. arXiv preprint arXiv:1511.08060. (PlantVillage — ургамлын өвчлөлийн нээлттэй өгөгдлийн сан).</span></p><p><span style="font-family: times;">[24] <span style="white-space: pre;"> </span>Kamilaris, A., &amp; Prenafeta-Boldú, F. X. (2018). Deep Learning in Agriculture: A Survey. Computers and Electronics in Agriculture, 147, 70–90. (Хөдөө аж ахуйд гүн сургалт хэрэглэх тойм судалгаа).</span></p><p><span style="font-family: times;">[25] <span style="white-space: pre;"> </span>Devlin, J., Chang, M., Lee, K., &amp; Toutanova, K. (2019). BERT: Pre-training of Deep Bidirectional Transformers for Language Understanding. Proceedings of NAACL-HLT, 4171–4186. (NLP, хэлний загварын fine-tuning арга зүйн суурь).</span></p><p><span style="font-family: times;">[26] <span style="white-space: pre;"> </span>Gonzalez-de-Santos, P., Ribeiro, A., Fernandez-Quintanilla, C., et al. (2017). Fleets of Robots for Environmentally-Safe Pest Control in Agriculture. Precision Agriculture, 18(4), 574–614. (Хөдөө аж ахуйн роботын навигаци, саад зайлах алгоритм).</span></p><p><span style="font-family: times;">[27] <span style="white-space: pre;"> </span>Brown, T. B., Mann, B., Ryder, N., et al. (2020). Language Models are Few-Shot Learners. Advances in Neural Information Processing Systems, 33, 1877–1901. (GPT-3, томоохон хэлний загварын чадавхи, prompt engineering).</span></p><p><span style="font-family: times;">[28] <span style="white-space: pre;"> </span>Mnih, V., Kavukcuoglu, K., Silver, D., et al. (2015). Human-Level Control through Deep Reinforcement Learning. Nature, 518(7540), 529–533. (Deep Q-Network, reinforcement learning-ийг бодит системд хэрэглэх суурь).</span></p><p><span style="font-family: times;">[29] <span style="white-space: pre;"> </span>Slaughter, D. C., Giles, D. K., &amp; Downey, D. (2008). Autonomous Robotic Weed Control Systems: A Review. Computers and Electronics in Agriculture, 61(1), 63–78. (Автономит хөдөө аж ахуйн роботын удирдлагын тойм).</span></p><p><span style="font-family: times;">[30] <span style="white-space: pre;"> </span>Redmon, J., &amp; Farhadi, A. (2018). YOLOv3: An Incremental Improvement. arXiv preprint arXiv:1804.02767. (Бодит цагийн объект таних YOLO алгоритм, ургамлын өвчлөл илрүүлэхэд хэрэглэх боломжтой).</span></p><p><br /></p> sg17ag6gw2p761mdmjjr9roq5r9zqvd 2 146003 853644 2026-04-17T09:41:52Z Adyasurenhiimeloyun 104015 mazaalai ai 853644 wikitext text/x-wiki ХАА-д Мазаалай хиймэл оюуныг хөгжүүлэх нь /“Агробот” төслийн жишээ дээр/ Developing Mazaalai Agrobot Artificial Intelligence in Agriculture, Smart Robot Гүйцэтгэсэн Нүүр хуудас Баянмөнх овогтой Адьяасүрэн Эрдэм шинжилгээний ажлын удирдагч Д.Оргил Ph.D Программ хангамж (D061302) мэргэжлээр Компьютерын ухааны бакалаврын зэрэг горилсон бүтээл Улаанбаатар хот 2026.03.23 ᠨᠡᠷ᠎ᠡ: ᠪᠠᠶᠠᠨᠮᠥ᠋ᠩᢈᠡ ᠣᠪᠤᠭᠲᠠᠢ ᠠᠳᠢᠶᠠᠰᠦ᠋ᠷᠦᠩ ᠬᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠭᠤᠢ ᠲᠡᢉᠦᠰᠦᢉᠰᠡᠨ ᠣᠨ:   ᠒᠐᠒᠖᠂᠐᠔᠂᠑᠖ ᠰᠤᠷᠭᠠᠭᠤᠯᠢ:         ᢈᠥᠳᠡᢉᠡ ᠠᠵᠤ ᠠᠬᠤᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠶᠡᢈᠡ ᠰᠤᠷᠭᠠᠭᠤᠯᠢ ᠰᠤᠳᠤᠯᠭᠠᠨ ᠤ᠋ ᠴᠢᢉᠯᠡᠯ: ᠮᠠᠱᠢᠨ᠋ ᠰᠤᠷᠭᠠᠯᠲᠠ ᠪᠠ ᠶᠠᠭᠤᠮᠠᠰ ᠤ᠋ᠨ ᠢᠨ᠋ᠲ᠋ᠧᠷᠨᠧᠲ ᠤᠳᠤᠷᠢᠳᠤᠭᠴᠢ: ᠳ‍᠂ᠣᠷᢉᠢᠯ Ph. D ᠰᠡᠳᠦᠪ ᠦ᠋ᠨ ᠨᠡᠷ᠎ᠡ:  ᢈᠥ‍᠂ᠠ‍᠂ᠠ‍᠆ᠳ᠋ᠤ ᠮᠠᠵᠠᠭᠠᠯᠠᠢ ᢈᠢᠮᠡᠯ ᠣᠶᠤᠨ ᠢ᠋ ᢈᠥᢉᠵᠢᢉᠦᠯᢈᠦ ᠨᠢ/“ᠠᢉᠷᠣᠪᠣᠲ” ᠲᠥᠰᠦᠯ ᠦ᠋ᠨ ᠵᠢᠱᠢᠶ᠎ᠡ ᠳᠡᢉᠡᠷ᠎ᠡ/ ᠲᠦᠯᢈᠢᢉᠦᠷ ᠦᢉᠡ:   ᢈᠢᠮᠡᠯ ᠣᠶᠤᠨ; ᠠᢉᠷᠣᠪᠣᠲ; ᢈᠥᠳᠡᢉᠡ ᠠᠵᠤ ᠠᠬᠤᠢ; ᠤᠬᠠᠭᠠᠯᠢᠭ ᠷᠣᠪᠣᠲ ᠪᠣᠯᠪᠠᠰᠤᠷᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠵᠡᠷᢉᠡ:        ᠻᠣᠮᠫᠶᠦ᠋ᠲ᠋ᠧᠷ ᠦ᠋ᠨ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ᠋ ᠪᠠᠻᠠᠯᠠᠸᠷ ᠤ᠋ᠨ ᠵᠡᠷᢉᠡ ᠭᠣᠷᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠪᠦᠲᠦᢉᠡᠯ᠃ Нэр: Баянмөнх овогтой Адьяасүрэн Хураангуй Төгссөн он:    2026.03.23 Сургууль:       Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль Судалгааны чиглэл: Машин сургалт ба юмсын интернэт Удирдагч:      Д.Оргил Ph.D Сэдвийн нэр: ХАА-д Мазаалай хиймэл оюуныг хөгжүүлэх нь/“Агробот” төслийн жишээ дээр/ Түлхүүр үг:    хиймэл оюун; агробот; хөдөө аж ахуй; ухаалаг робот Боловсролын зэрэг:   Компьютерын ухааны бакалаврын зэрэг горилсон бүтээл. Хураангуй: Энэхүү судалгааны ажлын үндэслэл нь орчин үеийн газар тариалангийн салбарт тулгамдаж буй бүтээмжийг нэмэгдүүлэх, хөдөлмөрийн зардлыг бууруулах, байгаль орчинд ээлтэй, тогтвортой технологийг нэвтрүүлэх шаардлагатай шууд холбоотой юм. Иймд хиймэл оюун ухаанд суурилсан хөдөө аж ахуйн робот (агробот)-ын хөгжүүлэлт, хэрэглээний боломжийг судлах нь онолын болон хэрэглээний өндөр ач холбогдолтой гэж үзэж байна. Судалгааны зорилго нь ургамлын эрүүл мэндийг тасралтгүй хянах, хөрсний физик-хими шинж чанарыг үнэлэх, усалгаа болон бордооны хэрэглээг өгөгдөлд суурилан оновчтой шийдвэрлэх чадвартай агробот системийг хөгжүүлэхэд оршино. Энэхүү зорилгыг хэрэгжүүлэх хүрээнд зохиогчийн боловсруулсан “Мазаалай” хиймэл оюун ухааныг агроботын удирдлагын системд нэвтрүүлж, мөн “Чимэгэ” системтэй уялдуулснаар тариаланчидтай монгол хэл дээр дуу, текст хосолсон хэлбэрээр харилцах боломжийг бүрдүүлсэн. Арга зүйн хувьд энэхүү судалгаа нь мэдрэгчийн тусламжтай өгөгдөл цуглуулах, хиймэл оюун ухаанд суурилсан алгоритмаар өгөгдөл боловсруулалт хийх, туршилтын талбайд бодит орчинд хэрэгжүүлэн гүйцэтгэлийг үнэлэх гэсэн үндсэн үе шатуудаас бүрдэнэ. Судалгааны хамрах хүрээ нь жижиг болон дунд хэмжээний тариалангийн аж ахуйн нэгжүүдэд чиглэсэн бөгөөд туршилтын үр дүнгээс харахад ургацын чанар сайжирч, ус болон бордооны хэрэглээ статистикийн хувьд мэдэгдэхүйц буурсан эерэг үр дүн гарсан байна. “Мазаалай” хиймэл оюун ухааны хөгжүүлэлтийн явцыг үе шаттайгаар авч үзвэл, 2023 оны 2 дугаар сард анх чатбот хэлбэрээр хөгжүүлэгдэж, зөвхөн текст оролтод суурилан энгийн асуултад хариулах хязгаарлагдмал функцтэй байсан. Тухайлбал, “Сайн байна уу?”, “Хөдөө аж ахуйн их сургууль хаана байрладаг вэ?” зэрэг ерөнхий шинжтэй асуултад хариулах түвшинд байв. Харин 2024 оноос эхлэн системийн алгоритм, архитектурыг сайжруулж, зөвхөн энгийн асуултад хариулахаас гадна програмчлал, өгөгдөл боловсруулалтын чадамжийг нэмэгдүүлэн илүү нарийвчилсан, логик боловсруулалт хийх боломжийг бүрдүүлсэн. 2025 онд “Чимэгэ” системтэй интеграц хийснээр дуу хоолой таних болон дуугаар хариу өгөх функц нэвтэрч, хэрэглэгчтэй байгалийн хэл дээр харилцах шинэ түвшинд хүрсэн. Цаашлаад 2026 оноос “Мазаалай” хиймэл оюуныг хөдөө аж ахуйн салбарт чиглүүлэн мэргэшүүлэх замаар агроботын үндсэн удирдлагын систем буюу “ухаалаг шийдвэр гаргах цөм” болгон хөгжүүлж эхэлсэн нь энэхүү судалгааны ажлын шинэлэг тал, практик ач холбогдлыг илэрхийлж байна. Судалгааны ач холбогдол нь хиймэл оюун ухаанд суурилсан агроботын технологийг Монгол орны байгаль, цаг уурын онцлогт нийцүүлэн нутагшуулах боломжийг туршилтаар баталгаажуулж, хөдөө аж ахуйн салбарт дэвшилтэт, өгөгдөлд суурилсан шийдвэр гаргалтыг нэвтрүүлэх шинэ чиг хандлага, бодит шийдлийг санал болгож байгаад оршино. Name:             Adiyasuren Bayanmunkh Abstract Date of Degree:23 March 2026 Institution:      Mongolian University of Life Sciences Major Field:    Artificial Intelligence, IoT Director of Thesis: Orgil Demberel Ph.D, Nyamdorj Ganbat MSc Title of Study: Developing Mazaalai Agrobot Artificial Intelligence in Agriculture, Smart Robot Keywords:      artificial intelligence; agrobot / agricultural robot; agriculture Candidate for Degree of Bachelor of Computer Science Abstract:  The rationale of this study is directly related to the pressing need to improve agricultural productivity, reduce labor costs, and introduce environmentally sustainable technologies in modern farming. Therefore, investigating the development and application potential of artificial intelligence-based agricultural robots (agrobots) is considered to have significant theoretical and practical importance.The objective of this research is to develop an agrobot system capable of continuously monitoring plant health, evaluating soil physicochemical properties, and optimizing irrigation and fertilization decisions based on data-driven approaches. To achieve this objective, the author’s developed artificial intelligence system, “Mazaalai” was integrated into the agrobot control system. Furthermore, by incorporating the “Chimege” system, the agrobot is enabled to communicate with farmers in the Mongolian language through both voice and text interfaces. Methodologically, this study consists of three main stages: data collection using sensors, data processing through artificial intelligence algorithms, and implementation and performance evaluation in real-world field conditions. The scope of the study focuses on small and medium-sized agricultural farms. The experimental results indicate an improvement in crop quality and a statistically significant reduction in water and fertilizer usage.The development of the “Mazaalai” artificial intelligence system can be described in stages. It was initially developed in February 2023 as a chatbot with limited functionality, capable of responding only to simple text-based queries such as “Hello” or “Where is the ? Mongolian university of life sciences” Starting from 2024, the system’s algorithms and architecture were enhanced, expanding its capabilities beyond simple responses to include programming and data processing functionalities, enabling more advanced logical reasoning. In 2025, integration with the “Chimege” system introduced speech recognition and voice response capabilities, allowing natural language interaction with users. Furthermore, since 2026, the “Mazaalai ” AI has been specialized in the agricultural domain, evolving into the core intelligent decision-making unit of the agrobot. This represents a key innovation and practical contribution of the study. The significance of this research lies in demonstrating the feasibility of adapting AI-based agrobot technologies to Mongolia’s environmental and climatic conditions, and in proposing a practical pathway for introducing advanced, data-driven decision-making technologies into the agricultural sector. . Талархал Энэхүү судалгааны ажлыг амжилттай хэрэгжүүлэхэд үнэтэй зөвлөгөө, дэмжлэг үзүүлсэн бүх хүмүүст гүн талархал илэрхийлье.Юуны өмнө хиймэл оюун ухаанд суурилсан агробот төслийн багийн гишүүд болох '''Э.Мөнгөншагай, М.Нямдорж, Л.Ням-Очир''' нартаа механик хэсгийн ажилд үзүүлсэн туслалцаа, хичээл зүтгэлийнх нь төлөө чин сэтгэлээсээ талархаж байна. Та бүхний хамтын ажиллагаа, техникийн мэдлэг, бүтээлч санал санаачилга нь агроботын бүтэц, угсралт, механик системийн найдвартай ажиллагааг хангахад шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд судалгааны ажлын практик хэрэгжилтэд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсан билээ. Ярианы технологийг хөгжүүлсэн '''“Чимэгэ системс”''' компанийн хамт олонд тусгайлан талархал илэрхийлье. Та бүхний бүтээсэн дэвшилтэт хэл боловсруулалтын технологи нь агроботыг монгол хэлээр харилцах боломжтой болгож, уг бүтээлийн нэгэн онцлог, өрсөлдөх давуу талыг бий болгосон юм. Монгол хэл дээрх ярианы таних, синтез хийх шийдэл нь энэхүү судалгааг хэрэглэгчдэд ойртуулахад чухал нөлөө үзүүлсэн. Бичвэрийн ажилд зөв чиглэл өгч, найруулгын болон агуулгын талаас нь үнэтэй зөвлөгөө өгсөн '''Хэрэглээний шинжлэх ухааны сургуулийн багш Д.Оргил''' багшдаа онцгойлон талархаж байна. Таны өгсөн арга зүйн зөвлөмж, шинжлэх ухааны бичвэрийн бүтэц, найруулгын талаарх зааварчилгаа нь судалгааны ажлыг системтэй, ойлгомжтой, эрдэм шинжилгээний шаардлага хангасан хэлбэрт оруулахад шийдвэрлэх ач холбогдолтой байсан. Мөн электроникийн чиглэлээр мэргэжлийн зөвлөгөө, тусламж үзүүлсэн Инженер технологийн сургуул'''ийн багш нар болох Г.Нямдлорж, А.Билгүүн''' багш нартаа чин сэтгэлийн талархал илэрхийлье. Та бүхний өгсөн онолын суурь мэдлэг, хэлхээний зохион байгуулалт, мэдрэгчийн интеграцчлал, цахилгаан хангамжийн найдвартай ажиллагааны талаарх зөвлөгөө нь агроботын электроникийн системийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй, найдвартай бүтээхэд чухал нөлөө үзүүлсэн. Гүн талархал илэрхийлье. Гарчиг Талархал. I Хүснэгтийн жагсаалт. IV Зургийн жагсаалт. V Товчилсон үгийн тайлбар. VI Удиртгал. 1 Бүлэг            I.           Хиймэл оюун ухаан ба машин сургалтын судалгаа. 6 1.1       Хиймэл оюун ухаан (Artificial Intelligence) 6 1.2       Хөдөө аж ахуйн роботын онолын үндэс. 7 1.3       Машин сургалт (Machine Learning) 10 Гүн сургалт ба Компьютерийн хараа (Deep Learning & Computer Vision) 11 CNN алгоритмын үүрэг. 12 НЭГДҮГЭЭР БҮЛГИЙН ДҮГНЭЛТ. 13          II.          “Мазаалай” хиймэл оюуныг үүсгэх 14 2.1       Хиймэл оюуны системийн хөгжүүлэлт (ярианы системд суурилсан) 14 2.2       Хөгжүүлэлтийн үе шат ба хувьсал. 15 2.3       Сургалтын өгөгдөл ба загварчлал (Data Training) 16 Yahboom Voice Recognition Module: Гол онцлог ба боломжууд. 24       III.          “Мазаалай” ХО системийг Агроботод сургах 28 3.1       “Мазаалай” хиймэл оюуныг Агроботод сургах арга зүй. 28 Интеграцчлалын цогц процессын үндсэн шаардлагууд. 28 Хиймэл оюуны алгоритмуудын нэгдсэн ажиллагаа. 29 IoT ба өгөгдлийн урсгалын найдвартай ажиллагаа. 29 Роботын механик үйлдлийн болон хиймэл оюуны шийдвэрийн уялдаа. 30 Яриа ба физик үйлдлийн зөрүүг арилгах архитектур. 30 3.2       Роботын механизм.. 31 Positioning ба навигац. 31 3.3       Электрон удирдлагын систем (Electronic Control Unit) '''Error! Bookmark not defined.''' Агроботын программ хангамжийн архитектур. 39 Бодит цагийн өгөгдөл боловсруулах ажиллагаа. 39 Хүний оролцоог бууруулах автоматжуулалтын зарчим.. 39 Аюулгүй ажиллагааны дотоод хяналтын систем.. 40 Агроботын ажиллагааны үр ашгийг нэмэгдүүлэх оптимизацийн арга. 40 Хэрэглэгчийн оролцоо ба ашиглалтын туршлага. 40 Этик ба хариуцлагатай хиймэл оюун. 41 Машин сургалт ба роботын шийдвэр гаргалтын уялдаа. 41 Туршилтын орчин ба сургалтын мөчлөг. 41 Шүүн хэлэлцэхүй. 44 Нэгдсэн дүгнэлт. 46 Ном зүй. 48 Хавсралт         A.          Нэгдүгээр бүлэгт холбоотой нэмэлт мэдээлэл. 51          B.          Хоёрдугаар бүлэгт холбоотой нэмэлт мэдээлэл. 53          C.          Ашиглах заавар. 55 D.1      Дэд гарчиг (Appendix 1st level heading) 56 D.1.1   Дэд гарчиг (Appendix 2nd level heading) 56 D.1.1.1 Дэд гарчиг (Appendix 3rd level heading) 56 D.1.1.1.1    Дэд гарчиг (Appendix 4th level heading) 56 Хүснэгтийн жагсаалт Хүснэгт 3.1       “SenseThinkAct” загвар. 35 Хүснэгт D.1      Хавсралтын хүснэгтийн нэрийг энд бичнэ. 56 Зургийн жагсаалт Зураг A.1   Их биеийн анхны зураг. 18 Зураг 2.1    Arduino uno. 20 Зураг 2.2    Rassperry pi pico 2. '''Error! Bookmark not defined.''' Зураг 2.3    DHT11 Жишээ код. 23 Зураг 2.4    DHT11 sensor 23 Зураг 2.5    Yahboo (speech recogtion module) 24 Зураг 2.6    Жишээ код (Yahboo microconterler) 25 Зураг 3.1    ​ Налуугийн өнцөг,градус. 37 Зураг A.2   Дугуйн радиус,мм (радиус ихсэх тусам нэг моторын шаардлага нэмэгдэнэ харин хурд адил байхад rpm багасна) 37 Зураг 3.2    Ургамал таних нарийвчлал — Epoch vs Accuracy. 38 Зураг 3.3    Хөрсний чийг — Prediction vs Actual 38 Зураг 3.4    Усалгааны хэмнэлт (%) — Харьцуулалт. 38 Зураг D.1   Хавсралтын зургийн нэрийг энд бичнэ. 57 Товчилсон үгийн тайлбар ХО                    Хиймэл оюун CPS                  Cyber Physical System ХАА                 Хөдөө аж ахуй CNN                 Convolutional Neural Network STT                  Speech to text TTS                   Text to speech MVP                 Minimum Viable Product IoT                    Internet of thinks Удиртгал Үндэслэл, ач холбогдол Дэлхий даяар "Хөдөө аж ахуй 4.0" буюу хиймэл оюун ухаан, IoT робот техникт суурилсан ухаалаг системүүд газар тариалангийн салбарын бүтээмжийг тодорхойлох боллоо. Олон улсын түвшинд АНУ, Израйль, Нидерланд зэрэг орнууд өөрийн явагч трактор, хогийн ургамал илрүүлэгч лазер робот болон хүлэмжийн автомат хяналтын системүүдийг өргөнөөр ашиглаж, ургацын алдагдлыг 30-40%-иар бууруулж байна. Гэвч эдгээр олон улсын бэлэн шийдлүүдийг Монгол улсад шууд нэвтрүүлэхэд хэд хэдэн томоохон саад бэрхшээл тулгардаг. Үүнд:     1.           '''Уур амьсгалын эрс тэс байдал:''' Гадаадын роботууд ихэвчлэн зөөлөн уур амьсгалтай бүсэд зориулагдсан байдаг бол Монголын нөхцөлд агаарын температурын огцом хэлбэлзэл, хуурайшилт, хүчтэй салхинд тэсвэртэй байх шаардлагатай.     2.           '''Хэлний бэрхшээл:''' Олон улсын системүүд англи хэл дээр суурилдаг нь манай дотоодын жижиг, дунд тариаланчдад технологийг бүрэн ашиглахад хүндрэл учруулдаг.     3.           '''Нөөцийн хомсдол:''' Манай улсын газар тариалангийн бүс нутагт усны нөөц хязгаарлагдмал тул дуслын усалгааны системийг хиймэл оюун ухаанаар удирдах локал шийдэл маш их үгүйлэгдэж байна.     4.           Иймээс Монгол орны хөрс, цаг уурын онцлогт тохирсон, монгол хэлээр харилцдаг '''"Мазаалай'''" агроботыг хөгжүүлэх нь салбарын шинжлэх ухаан, практикийн нэн тэргүүний шаардлага юм. Ач холбогдол Энэхүү судалгааны ажлын ач холбогдол нь онолын болон практик түвшинд илэрнэ. Онолын ач холбогдлын хувьд хиймэл оюун ухаанд суурилсан агроботын загвар, өгөгдөл боловсруулах алгоритм, ухаалаг шийдвэр гаргалтын арга зүйг Монгол орны нөхцөлд нийцүүлэн боловсруулснаараа хөдөө аж ахуйн технологийн судалгаанд шинэ хандлага, шинэлэг шийдлийг дэвшүүлж байна. Практик ач холбогдлын хувьд “Мазаалай” агробот нь тариаланчдад ургамлын эрүүл мэндийг бодит хугацаанд хянах, хөрсний нөхцөлийг үнэлэх, усалгаа болон бордооны хэрэглээг оновчтой удирдах боломжийг олгож байна. Үүний үр дүнд ургацын чанар, гарцыг нэмэгдүүлэхээс гадна ус, бордооны хэрэглээг бууруулж, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг багасгах ач холбогдолтой. Мөн уг систем нь монгол хэл дээр дуу болон текстээр харилцах боломжийг бүрдүүлснээр технологийн хүртээмжийг нэмэгдүүлж, орон нутгийн тариаланчдын дижитал шилжилтийг дэмжих чухал хүчин зүйл болж байна. Үүнээс гадна Монгол орны нөхцөлд тохирсон дотоодын шийдэл боловсруулснаар гадаад технологийн хамаарлыг бууруулж, үндэсний инновац, технологийн хөгжлийг дэмжих стратегийн ач холбогдолтой юм. Иймд энэхүү судалгаа нь Хөдөө аж ахуй 4.0 ын үзэл баримтлалыг Монгол Улсад бодитоор хэрэгжүүлэх, ухаалаг газар тариалангийн системийг хөгжүүлэхэд суурь болохуйц шинжлэх ухаан, практикийн чухал ач холбогдолтой гэж үзэж байна. Зорилго, зорилт Энэхүү судалгааны ажлын үндсэн зорилго нь Монгол орны газар тариалангийн өвөрмөц нөхцөлд тохирсон "Мазаалай" хиймэл оюуны системийг хөгжүүлэн, түүнийг агроботод интеграцлах замаар ургамлын өвчин, хортон шавжийг нарийвчлан илрүүлэх, хөрсний төлөв байдал болон шим тэжээлийн агууламжийг үнэлэх, цаашлаад тариаланчтай монгол хэлээр дуу хоолой болон текстийн хэлбэрээр чөлөөтэй харилцах чадвартай, бодит цагийн горимд ажиллагаатай ухаалаг агробот системийг зохион бүтээхэд оршино. Судалгааны зорилтууд: Дэвшүүлсэн зорилгод хүрэхийн тулд дараах нарийвчилсан зорилтуудыг хэрэгжүүлнэ: 1.     Хиймэл оюуныг сургах онол, арга зүйг судлах: Компьютер хараа болон эх хэлний боловсруулалтын орчин үеийн арга, алгоритмуудыг судалж, агробот системд хэрэглэх оновчтой загвар, шийдлийг тодорхойлох. 2.     "Мазаалай" ХО системийг үүсгэх: Ургамлын өвчин, хортон шавьжийг илрүүлэх дүрсний өгөгдлийн санг бүрдүүлж, гүн сургалтын моделийг сургах "Чимэгэ" системийг ашиглан тариаланчидын яриаг ойлгох, хариулах хэлний загварыг боловсруулах “Чимэгэ” системийг ашиглан тариаланчийн яриаг ойлгож, хариу өгөх монгол хэлний харилцааны загварыг хөгжүүлэх 3.     "Мазаалай" ХО системийг Агроботод сургах: “Мазаалай” хиймэл оюуныг роботын техник хангамжтай уялдуулж, бодит хугацаанд ажиллах системийг бүрдүүлэх Судалгааны объект ба арга зүй Энэхүү судалгааны ажлын объект нь хиймэл оюун ухаанд суурилсан агробот систем бөгөөд үүнд роботын техник хангамж (мэдрэгч, камер, удирдлагын модуль), “Мазаалай” хиймэл оюуны программ хангамж, өгөгдөл боловсруулах алгоритмууд, мөн туршилтын талбайгаас цуглуулсан бодит өгөгдөл багтана. Судалгаанд ашигласан өгөгдөл нь ургамлын дүрсний мэдээлэл, хөрсний чийг, температур, шим тэжээлийн үзүүлэлт зэрэг орчны параметрүүдээс бүрдэнэ. Судалгааны таамаглал нь хиймэл оюун ухаанд суурилсан агробот системийг ашигласнаар ургамлын эрүүл мэнд, хөрсний нөхцөлийг бодит хугацаанд нарийвчлалтай хянах боломж бүрдэж, улмаар усалгаа болон бордооны хэрэглээг оновчтой болгох замаар ургацын чанар, бүтээмжийг нэмэгдүүлнэ гэсэн үзэл баримтлалд тулгуурласан болно. ·        Арга зүйн хувьд судалгаа нь дараах үндсэн үе шатуудаас бүрдэнэ: ·        мэдрэгч болон камер ашиглан өгөгдөл цуглуулах, ·        компьютер хараа болон машин сургалтын алгоритмаар өгөгдөл боловсруулж дүн шинжилгээ хийх, ·        боловсруулсан системийг агроботод интеграцчлах, ·        туршилтын талбайд бодит орчинд хэрэгжүүлэн гүйцэтгэлийг үнэлэх. Судалгаанд туршилт шинжилгээний болон харьцуулалтын аргуудыг хослуулан ашигласан. Судлагдсан байдал, шинэлэг тал Хиймэл оюун ухаан болон робот технологийг хөдөө аж ахуйн салбарт нэвтрүүлэх чиглэлээр олон улсын хэмжээнд өргөн хүрээний судалгаа, хөгжүүлэлт хийгдэж байна. Тухайлбал, компьютер хараанд суурилсан ургамлын өвчин, хортон шавьжийг эрт илрүүлэх системүүд, хөрсний чийг болон шим тэжээлийг бодит хугацаанд хэмжих мэдрэгчийн технологи, автомат болон ухаалаг усалгааны шийдлүүд нь судалгааны гол чиглэлүүдийн нэг болж хөгжсөн. Эдгээр судалгааны үр дүнд ургацын алдагдлыг бууруулах, ус болон бордооны хэрэглээг оновчтой болгох, үйлдвэрлэлийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх боломжтойг нотолсон байна. [1] Гэсэн хэдий ч Монголын нөхцөлд уур амьсгалын онцлог, хөрсний чанар, усны хомсдол зэрэг хүчин зүйлсийг харгалзан үзсэн нарийвчилсан судалгаа хомс байна. Энэ нь шинэлэг судалгааны шаардлагыг бий болгож байгаа бөгөөд хиймэл оюун ухаанд суурилсан агроботын хөгжүүлэлт нь Монголын газар тариалангийн салбарт шинэ технологи нэвтрүүлэх боломжийг олгож байна. '''Энэхүү судалгааны үндсэн шинэлэг тал нь дараах хүчин зүйлсээр тодорхойлогдож байна:''' ·        '''Локалчлагдсан Мазаалай AI загвар:''' Ерөнхий зориулалттай Egune AI болон бусад хэлний загваруудтай харьцуулахад "Мазаалай ХО" нь Монгол орны газар тариалангийн бүс нутгийн өвөрмөц өгөгдөл (хөрсний бүтэц, цаг уурын эрс тэс уур амьсгал) дээр тулгуурлан шийдвэр гаргадаг нарийн мэргэшсэн систем юм. ·        '''Чимэгэ систем ба Voice to Action технологи:''' Судалгааны хүрээнд "Чимэгэ" системийг ашиглан агроботыг Монгол хэлээр ярих болон яриа таних чадвартай болгосон. Ингэснээр тариаланчидтай шууд харилцах, зөвлөгөө өгөх боломж бүрдсэнээс гадна ярианы командаар роботын механик үйлдлийг удирдах "Voice-to-Action" шийдлийг нэвтрүүлсэн нь өмнөх судалгаануудаас зарчмын хувьд ялгарч байна. ·        '''Дижитал болон Биет орчны уялдаа:''' Мазаалай AI нь зөвхөн мэдээлэл боловсруулах түвшинд бус, агроботын мэдрэгчүүд болон гүйцэтгэх механизмуудыг (актуатор) ухаалгаар удирдах замаар оношилгооноос үйлдэл хүртэлх цогц циклийг бий болгосон. Иймд энэхүү ажил нь Монголын нөхцөлд тохирсон хиймэл оюунтай агроботын хөгжүүлэлт, хэрэглээний шинэ арга замыг санал болгож, газар тариалангийн тогтвортой хөгжилд бодит хувь нэмэр оруулж буй цогц шийдэл юм. I БҮЛЭГ Хиймэл оюун ухаан ба машин сургалтын судалгаа 1.1             Хиймэл оюун ухаан Хиймэл оюун ухаан нь компьютерын программ хангамж болон техник хангамжид хүний сэтгэхүй, суралцах чадвар, логик дүгнэлт хийх, шийдвэр гаргах үйл явцыг загварчлан хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн технологийн цогц ойлголт юм. ХО нь орчны мэдээллийг хүлээн авч, түүнийг боловсруулан дүгнэлт хийх, улмаар тодорхой зорилгод хүрэх үйлдлийг төлөвлөж гүйцэтгэх чадвартай ухаалаг системийг бий болгох онолын болон практик суурийг бүрдүүлдэг.Орчин үеийн хөдөө аж ахуйд хиймэл оюун ухаан нь уламжлалт механикжуулалт, энгийн автомат удирдлагаас хальж, өгөгдөлд суурилсан шийдвэр гаргах гэсэн үндсэн хэрэгсэл болон хөгжиж байна. Хөдөө аж ахуйн үйл ажиллагаа нь цаг уур, хөрс, ус, ургамал, мал амьтан зэрэг олон хүчин зүйлээс хамааралтай нарийн төвөгтэй систем тул эдгээрээс үүсэх их хэмжээний өгөгдлийг хүний гараар боловсруулах нь цаг хугацаа, нөөц их шаарддаг. Харин ХО нь их өгөгдөл ийг богино хугацаанд боловсруулж, далд хамаарал, зүй тогтлыг илрүүлэх боломжийг олгодог. Хиймэл оюун ухааны үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд машин сургалт, гүн сургалт, дүрс боловсруулах ба компьютерийн  хараа , эх хэлний боловсруулалт   ба шийдвэр гаргалтын алгоритмууд багтана. Эдгээр аргачлалууд нь хөдөө аж ахуйн салбарт өргөн хэрэглэгдэж, ургамлын төрөл, өвчин хортон илрүүлэх, ургацын хэмжээг таамаглах, малын зан төлөвийг шинжлэх, тэжээл ба усалгааг оновчлох зэрэг олон асуудлыг шийдвэрлэхэд ашиглагдаж байна [24]. Тухайлбал, цаг агаарын урьдчилсан мэдээ, хөрсний бүтэц, чийгшил, шим тэжээлийн үзүүлэлт, ургамлын өсөлтийн үе шат, навчны өнгө, хэлбэр зэрэг олон төрлийн өгөгдлийг мэдрэгч, хиймэл дагуулын зураг, дрон болон хяналтын системээр цуглуулж, AI алгоритмаар нэгтгэн дүн шинжилгээ хийх боломжтой. Үүний үр дүнд тариалалтын хугацааг оновчлох, бордоо ба усалгааны хэмжээг нарийвчлан тооцоолох, өвчин, хортон тархах эрсдэлийг эрт илрүүлэх зэрэг урьдчилсан шийдвэрийг гаргах нөхцөл бүрддэг. Мөн ХО нь хөдөө аж ахуйн роботын автономит ажиллагааны үндсэн “оюун ухаан” болж өгдөг. Өөрөөр хэлбэл, агробот нь мэдрэгчээс ирсэн өгөгдлийг ХО алгоритмаар боловсруулж, орчны нөхцөлд тохирсон үйлдлийг бие даан сонгон хэрэгжүүлэх чадвартай болдог. Жишээлбэл, робот хог ургамлыг таримал ургамлаас ялган таньж, зөвхөн шаардлагатай хэсэгт механик аргаар устгах эсвэл химийн бодис цацах шийдвэр гаргаж чадна . Энэ нь зардлыг бууруулахын зэрэгцээ байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөг багасгахад чухал ач холбогдолтой [29]. Монгол орны нөхцөлд хиймэл оюун ухааныг хөдөө аж ахуйд ашиглах нь уур амьсгалын эрсдэл ихтэй, мэдээллийн нөөц хязгаарлагдмал орчинд оновчтой шийдвэр гаргах боломжийг нэмэгдүүлнэ. Ялангуяа цаг агаарын огцом өөрчлөлт, ган зудын эрсдэлийг урьдчилан таамаглах, бэлчээрийн даацын үнэлгээ хийх, малын өвчлөл, эндэгдлийг эрт илрүүлэх зэрэгт ХО -д суурилсан загварууд чухал ач холбогдолтой. Гэсэн хэдий ч өгөгдлийн чанар, хэмжээ, дэд бүтэц, мэргэжлийн боловсон хүчин зэрэг хүчин зүйлсийг цаашид анхаарах шаардлагатай. 1.2             Хөдөө аж ахуйн роботын онолын үндэс Энэхүү хэсэгт хөдөө аж ахуйн робот агробот-ын хөгжлийн суурь ойлголт, онолын үндэс, хэрэглээний үндсэн чиглэлүүдийг шинжлэх ухааны үүднээс авч үзнэ. Хөдөө аж ахуйн салбар нь улирлын шинжтэй хөдөлмөрийн ачаалал их, байгаль цаг уурын нөхцөлд хүчтэй хамааралтай, үйлдвэрлэлийн үр ашиг тогтворгүй байх зэрэг онцлогтой тул технологийн дэвшил, ялангуяа роботжуулалт нь бүтээмж, чанар, үр ашиг, тогтвортой байдлыг нэмэгдүүлэх чухал шийдэл болж байна. Иймээс агроботын хөгжил, ашиглалтын онолын суурийг тодорхойлох нь судалгааны ажлын суурь ач холбогдолтой.Агробот гэж газар тариалан, мал аж ахуйн үйл ажиллагаанд хүний хөдөлмөрийг орлох буюу дэмжих зорилгоор орчны мэдээллийг мэдрэгчээр хүлээн авч боловсруулан, тодорхой шийдвэр гаргаж, механик гүйцэтгэгч хэсгээр ажил гүйцэтгэх чадвартай автоматжуулсан ухаалаг системийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл агробот нь “'''мэдрэх,таних, шийдвэрлэх, гүйцэтгэх”''' гэсэн үндсэн шатлал бүхий киберфизик систем бөгөөд түүний онолын үндэс нь робот техник, удирдлагын онол, хиймэл оюун ухаан, мэдрэгчийн сүлжээ, өгөгдөл боловсруулах аргачлал зэрэг олон салбарын мэдлэгийн огтлолцолд бүрэлддэг.Агроботын үүсэл, хөгжлийн түүхийг авч үзвэл, эхний шат нь механикжуулалттай шууд холбоотой. 20-р зууны эхэн үеэс трактор, комбайн зэрэг хөдөө аж ахуйн машин хөгжсөнөөр хөдөлмөрийн бүтээмж эрс өссөн. Харин роботын ойлголт илүү тодорхой болж, бодит хэрэглээнд нэвтэрсэн үе нь электрон удирдлага, программчлал, автоматжуулалт, GPS болон мэдрэгчийн технологи хөгжсөн 1980–2000 оны үе гэж үздэг. Энэ үеэс эхлэн “нарийвчлалтай газар тариалан” гэсэн ойлголт бий болж, талбайн зураглал, хөрсний төлөвийн шинжилгээ, бордоо ба усалгааг оновчлох зэрэг өгөгдөлд суурилсан шийдвэр гаргалт өргөн хэрэглээнд орсон. Сүүлийн арван жилд машин сургалт, гүн сургалт, компьютер хараа, IoT, үүлэн тооцоолол зэрэг технологи хурдтай хөгжсөнөөр агробот нь зөвхөн хөдөлгөөн гүйцэтгэгч төхөөрөмж байхаа больж, орчны нөхцөлийг “ухаалгаар” таньж, бие даан зохицуулалт хийх чадвартай автономит систем болон өргөжиж байна. Олон улсын туршлагыг судлахад, хөгжингүй орнууд агроботыг үйлдвэрлэлд үе шаттай нэвтрүүлж, хөдөлмөрийн зардлыг бууруулах, ургацын алдагдлыг багасгах, химийн бодисын хэрэглээг оновчлох, экологид ээлтэй үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор ашиглаж байна. Тухайлбал, Европын зарим оронд компьютер хараанд суурилсан хог ургамал таних, зөвхөн шаардлагатай хэсэгт шүршилт хийх робот хөгжсөн бол Япон зэрэг улсад хүн амын хөгшрөлт, ажиллах хүчний хомсдолын улмаас автономит трактор, хураагч, саалийн робот, малын эрүүл мэндийн мониторингийн системийг өргөн хэрэгжүүлж байна. Эдгээр туршлага нь агроботын хөгжлийг зөвхөн техникийн шинэчлэл бус, эдийн засаг–нийгэм–байгаль орчны хүчин зүйлтэй цогцоор нь авч үзэх шаардлагатайг харуулдаг. Хөдөө аж ахуйн роботуудыг зориулалт, ажлын орчин, удирдлагын түвшин, хөдөлгөөнт байдлаар нь ангилж болно. Зориулалтын хувьд үр тарих, бордох, услах, хог ургамал устгах, ургамал хамгааллын бодис цацах, ургац хураах зэрэг газар тариалангийн ажил гүйцэтгэгч робот; саалийн робот, тэжээл түгээх, малын байршил ба эрүүл мэнд хянах зэрэг мал аж ахуйн робот; талбайн зураглал, хяналт шинжилгээ хийх нисгэгчгүй төхөөрөмж  буюу дрон нь ферм дотор логистик, тээвэрлэлтийн ажил гүйцэтгэх тээврийн робот зэрэг үндсэн төрөлд хуваагдана. Удирдлагын түвшнээр нь гар удирдлагатай, хагас автомат, бүрэн автономит гэж ангилдаг бөгөөд бүрэн автономит систем нь мэдрэгч, байрлал тогтоогч, хиймэл оюун ухааны шийдвэр гаргалт, хөдөлгөөний төлөвлөлтийн цогц ажиллагааг шаарддаг. Монгол орны нөхцөлд агроботыг тохируулан хөгжүүлэх боломжийг тодорхойлох нь онцгой ач холбогдолтой. Монгол Улсын газар нутгийн уудам байдал, цаг уурын эрс тэс нөхцөл, зарим бүс нутгийн дэд бүтцийн хязгаарлалт, мал аж ахуй давамгайлсан бүтэц зэрэг нь агроботын загварчлал, технологийн сонголтод тусгай шаардлага тавина. Жишээлбэл, “бэлчээрийн мал аж ахуйд малын байршил, хөдөлгөөнийг хянах GPS суурьтай төхөөрөмж, мэдрэгчийн сүлжээ, хиймэл оюун ухаанаар эрсдэлийг эрт илрүүлэх төлийн эндэгдэл, өвчлөл, тэжээлийн дутагдал гэх мэт” шийдлүүд үр ашигтай байж болно. Мөн газар тариалангийн бүсүүдэд талбайн төлөв байдлыг зураглал хийх , хөрсний чийг ба үржил шимийн мэдрэгч, усалгааны автомат удирдлага, зорилтот цацалтын робот зэрэг технологи нь нөөц хэмнэх, ургацын чанарыг сайжруулах боломжтой. Гэсэн хэдий ч Монголын нөхцөлд төхөөрөмжийн өртөг, засвар үйлчилгээний хүртээмж, цахилгаан хангамж, интернетийн хамрах хүрээ зэрэг хүчин зүйлсийг зайлшгүй тооцох шаардлагатай. Судалгааны ажлын онолын суурь нь робот технологи, хиймэл оюун ухааны алгоритм, мэдрэгчийн системийн уялдаа холбоонд тулгуурлана. Робот технологийн хүрээнд механик бүтэц суурь хөдөлгөөнт хэсэг, манипулятор, хөдөлгүүр ба гүйцэтгэгч механизм, удирдлагын систем, хөдөлгөөний төлөвлөлт, навигацийн аргачлал багтана. Харин хиймэл оюун ухааны талд “объект таних, ангилах, дүрс боловсруулах, өгөгдөлд суурилсан таамаглал хийх, шийдвэр гаргалтын алгоритмууд машин сургалт, гүн сургалт, дүрэмд суурилсан удирдлага”, оновчлол голлох байр суурь эзэлнэ. Мэдрэгчийн системийн хувьд камер, лидар, ультра дууны мэдрэгч, GPS болон RTK, хөрсний чийг ба температур, ургамлын төлөв хэмжих мэдрэгч зэрэг мэдээлэл цуглуулах хэрэгслүүд нь роботын орчноо зөв ойлгож ажиллах үндэс болно. Эдгээр гурван үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг нь нэг систем болж уялдан ажилласнаар агробот нь талбайн орчныг үнэлэх, зорилтот үйлдлийг тодорхойлох, хөдөлгөөнийг төлөвлөх, үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх боломжтой болдог. 1.3             Машин сургалт Машин сургалт нь хиймэл оюун ухааны нэг дэд салбар бөгөөд компьютерын системийг тодорхой нэг даалгаврыг гүйцэтгэхийн тулд алхам бүрээр нь хатуу программчлах шаардлагагүйгээр, өгөгдөлд тулгуурлан суралцах, туршлага хуримтлуулах, улмаар гүйцэтгэлээ сайжруулах боломжийг олгодог аргачлал юм. Өөрөөр хэлбэл машин сургалтын үндсэн зорилго нь оролтын өгөгдлөөс зүй тогтлыг илрүүлж, тухайн зүй тогтолд тулгуурлан ирээдүйн шинэ өгөгдөл дээр зөв таамаглал хийх загварыг бий болгох явдал юм. Хөдөө аж ахуйн салбарт машин сургалт нь олон төрлийн өгөгдөлийг ашиглан ургамал, хөрс, мал амьтны төлөв байдлыг үнэлэх, эрсдэлийг урьдчилан таамаглах, үйлдвэрлэлийн процессыг оновчлох үндсэн арга зүй болж байна. Ялангуяа компьютер хараа болон мэдрэгчийн өгөгдөлд суурилсан шийдлүүдэд машин сургалтын хэрэглээ чухал байр суурь эзэлдэг. Машин сургалтыг сургалтын арга барилаар нь хяналттай сургалт , хяналтгүй сургалт , бэхжүүлэлттэй сургалт гэж үндсэн гурван ангилалд хуваадаг. Энэхүү судалгааны ажилд ургамлын төлөвийг тодорхой ангилалд хуваах зорилготой тул машин сургалтын хяналттай сургалтын аргыг голчлон ашигласан. Хяналттай сургалтын онцлог нь оролтын өгөгдөл бүр тодорхой байх бөгөөд систем эдгээр хос өгөгдөл дээр суралцан, шинэ өгөгдөлд тохирох шошгыг таамаглах чадвартай болдог. [21] Энэхүү судалгаанд боловсруулсан '''“Мазаалай”''' ХО-ы системийн хувьд ургамлын төлөвийг илэрхийлсэн “эрүүл” болон “өвчтэй” гэсэн хоёр ангилал бүхий шошготой олон мянган зургийг сургалтын өгөгдөл болгон ашигласан. Сургалтын явцад систем нь зураг тус бүрийн өнгө, хэлбэр, бүтэц, толбо, гэмтлийн шинж тэмдэг зэрэг онцлог шинжүүдийг автоматаар ялган сурч, эдгээр шинжүүд нь тухайн ургамал эрүүл эсвэл өвчтэй эсэхтэй хэрхэн уялдаж байгааг олж тогтоодог. Математик үүднээс авч үзвэл, машин сургалтын загвар нь оролтын өгөгдөл  болон гаралтын утга  хоорондын хамаарлыг дараах байдлаар загварчилна:                                                                                                                     (1.1) энд нь сургалтын өгөгдөл дээр сургагдсан машин сургалтын загварыг илэрхийлнэ. Сургалтын явцад энэхүү функцийн параметрүүдийг алдааны функцийг хамгийн бага болгох замаар оновчлон тохируулж, бодит тэмдэглэгээ болон загварын таамаглалын зөрүүг бууруулдаг. Сургалт амжилттай хийгдсэний дараа '''“Мазаалай”''' систем нь өмнө огт хараагүй шинэ ургамлын зургийг оролт болгон авч, тухайн ургамал эрүүл эсвэл өвчтэй эсэхийг тодорхой магадлалтайгаар ангилан тодорхойлох чадвартай болно. Энэ нь ургамлын өвчнийг эрт илрүүлэх, хяналт шинжилгээг автоматжуулах, хүний субъектив үнэлгээнээс хамаарал багатай шийдвэр гаргах боломжийг бүрдүүлдэг. 1.4             Гүн сургалт ба Компьютерийн хараа Гүн сургалт нь машин сургалтын дэвшилтэт чиглэл бөгөөд олон давхаргат хиймэл мэдрэлийн сүлжээнд тулгуурлан өгөгдлөөс өндөр түвшний, нарийн бүтэцтэй шинж чанаруудыг автоматаар суралцах чадвараараа онцлог юм. Компьютерийн нүд нь компьютерийг зураг, видео зэрэг дүрс мэдээллийг хүний харааны тогтолцоотой төстэй байдлаар ойлгож, дүн шинжилгээ хийх боломжийг олгодог судалгааны салбар бөгөөд гүн сургалтын аргуудтай нягт уялдаатайгаар хөгжиж байна. Орчин үеийн хөдөө аж ахуйн ухаалаг системүүдэд гүн сургалт ба компьютерийн нүд нь ургамлын өвчлөл, хортон шавьж илрүүлэх, ургацын төлөв байдлыг үнэлэх үндсэн технологийн суурь болж байна.Ургамлын өвчлөлийг зургаар таних, хортон шавьжийг илрүүлэх асуудал нь өнгө, хэлбэр, бүтэц, гадаргуугийн нарийн ялгаатай шинжүүдийг өндөр нарийвчлалтайгаар ялган таних шаардлагатай тул уламжлалт машин сургалтын аргуудаас илүү гүн сургалт, ялангуяа хуниастай мэдрэлийн сүлжээ илүү үр дүнтэйд тооцогддог. Уламжлалт аргуудад шинж чанарыг гараар тодорхойлж өгдөг бол CNN нь түүхий дүрс өгөгдлөөс эдгээр шинж чанарыг автоматаар илрүүлж, шат дараатайгаар илүү өндөр түвшний ойлголт болгон нэгтгэдэг давуу талтай 1.4.1               CNN алгоритмын үүрэг CNN алгоритм нь агроботын камерт буусан дүрсийг пикселийн түвшинд задлан шинжилж, олон давхаргат боловсруулалтын явцаар навчны өнгөний өөрчлөлт, толбо, цэгэн гэмтэл, ирмэгийн хэлбэр, бүтэц зэрэг өвчлөлийг илтгэх нарийн шинж чанаруудыг (features) ялган сурдаг. Сүлжээний эхний давхаргууд нь энгийн шинжүүд болох ирмэг, шугам, өнгөний шилжилтийг илрүүлдэг бол дараагийн гүн давхаргууд нь эдгээрийг нэгтгэн навчны хэлбэрийн гажилт, өвчний онцлог хээ, тархалтын хэв маяг зэрэг илүү нийлмэл шинжүүдийг таньж сурна. CNN-ийн сургалтын явцад дүрс бүрт харгалзах “эрүүл”, “өвчтэй” зэрэг шошготой өгөгдлийг ашиглан алдааны функцийг багасгах замаар сүлжээний жин, параметрүүдийг оновчлон тохируулдаг. Үүний үр дүнд загвар нь өмнө үзээгүй шинэ дүрс дээр ч өндөр нарийвчлалтайгаар өвчлөлийг таних чадвартай болдог. Энэхүү аргачлал нь хүний нүдээр хараад шууд анзаарахад бэрх, өвчний эхэн үеийн өчүүхэн өөрчлөлтүүдийг ч илрүүлэх боломжийг олгодгоороо онцлог юм. Компьютерийн хараанд суурилсан ийм шийдлүүдийг агроботод нэвтрүүлснээр талбайн хяналт шалгалтыг тасралтгүй, автомат байдлаар гүйцэтгэх, ургамлын төлөвийг бодит цагийн горимоор үнэлэх боломж бүрдэнэ. Ингэснээр тариаланчид өвчлөлийг эрт үед нь илрүүлж, зөвхөн шаардлагатай хэсэгт арга хэмжээ авах нөхцөл бүрдэж, ургамал хамгааллын бодисын хэт хэрэглээг бууруулах, зардал хэмнэх, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөг багасгах давуу талтай. 1.5             Нэгдүгээр бүлгийн дүгнэлт  Энэхүү бүлэгт хөдөө аж ахуйн робот (Агробот)-ын хөгжлийн чиг хандлага болон түүнд ашиглагдах гол технологиуд болох Хиймэл оюун ухаан (AI), Машин сургалт (ML), Гүн сургалтын (DL) онолын үндэслэлийг судаллаа. Судалгааны үр дүнд дараах дүгнэлтүүдийг хийж байна:     1.           Технологийн шилжилт: Орчин үеийн газар тариалан нь энгийн механикжуулалтаас өгөгдөлд суурилсан "ухаалаг" систем рүү шилжиж байгаа бөгөөд үүний гол хөдөлгүүр нь хиймэл оюун ухаан болох нь онолын судалгаагаар батлагдлаа.     2.           Арга зүйн үндэслэл: Ургамлын өвчлөлийг эрт шатанд илрүүлэх, оношлох нарийн төвөгтэй асуудлыг шийдвэрлэхэд уламжлалт аргаас илүүтэй Хуниастай мэдрэлийн сүлжээ (CNN) болон Хяналттай машин сургалтын (Supervised Learning) аргууд хамгийн өндөр үр дүнтэй болох нь тогтоогдов. Энэ нь "Мазаалай" системийг хөгжүүлэхдээ эдгээр алгоритмыг сонгох шинжлэх ухааны үндэслэл болж байна.     3.           Практик ач холбогдол: Робот технологи болон AI-ийн хослол нь хүний оролцоог багасгах, нөөцийг хэмнэх, бүтээмжийг нэмэгдүүлэх боломжийг олгодог. Иймд Монголын нөхцөлд тохирсон, монгол хэлээр харилцах чадвартай ухаалаг агроботыг хөгжүүлэх нь цаг үеэ олсон, зайлшгүй шаардлагатай алхам мөн гэж үзлээ.     4.           "Мазаалай AI нь Egune AI зэрэг ерөнхий хэлний загваруудаас ялгаатай нь '''<nowiki/>'CPS'''' буюу дижитал оюун ухааныг биет роботтой амжилттай нэгтгэсэн шийдэл юм. Энэ нь Монгол хэлээр ярьдаг (Чимэгэ систем), Монгол орны нөхцөлд зохицсон анхны агро-технологийн цогц туршилт болсноороо практик ач холбогдолтой." II БҮЛЭГ “Мазаалай” хиймэл оюун 2.1             Хиймэл оюуны системийн хөгжүүлэлт (ярианы системд суурилсан) '''“Мазаалай”''' систем нь агроботын ярианы системд суурилсан хиймэл оюуны агент бөгөөд тариаланч болон робот хоорондын харилцааг дуу хоолойгоор дамжуулан хэрэгжүүлэх үндсэн үүрэгтэй. Энэхүү систем нь STT болон TTS технологиудад тулгуурлан хүний яриаг ойлгох, боловсруулсан мэдээллийг буцаан ярианы хэлбэрээр дамжуулах боломжийг бүрдүүлдэг. Ярианы системд суурилсан энэхүү хиймэл оюун ухаан нь агроботын хэрэглээг илүү хялбар, хүртээмжтэй болгох зорилготой бөгөөд тариаланчид гар, дэлгэц ашиглах шаардлагагүйгээр дуу хоолойгоор команд өгөх, мэдээлэл авах нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Энэ нь ялангуяа талбай дээр ажиллах бодит орчинд хэрэглэгчийн туршлагыг сайжруулах чухал давуу талтай. STT технологи нь тариаланчийн өгсөн дуу хоолойн командыг текст хэлбэрт хөрвүүлэх үүрэгтэй. “Мазаалай” систем нь дууны оролтыг хүлээн авч, дуу авиаг таних, үг өгүүлбэр болгон задлах, улмаар тухайн командын утгыг тодорхойлох замаар системийн дотоод логикт дамжуулна. Жишээлбэл, “энэ ургамлыг шалга”, “өвчтэй хэсгийг тодорхойл” зэрэг командыг текст болгон хувиргаж, цаашдын боловсруулалтад ашиглана. TTS технологи нь хиймэл оюуны боловсруулсан текстэн мэдээллийг дуу хоолой болгон хувиргах үүрэгтэй. “Мазаалай” систем нь шинжилгээний үр дүн, анхааруулга, зөвлөмжийг хүний ойлгоход хялбар, ярианы хэлбэрээр тариаланчид дамжуулна. Тухайлбал, “ургамал өвчтэй байна”,“дахин шалгах шаардлагатай” зэрэг мэдээллийг бодит цагийн горимоор дуугаар мэдээлэх боломжтой. Ярианд суурилсан хиймэл оюуны системийг агроботод нэвтрүүлснээр хүн–машины харилцаа илүү байгалийн, ойлгомжтой болж, технологийн ашиглалтын саад багасна. Мөн бичиг үсэг, техник ашиглах чадварын ялгаанаас үл хамааран өргөн хүрээний хэрэглэгчдэд тохиромжтой шийдэл болж өгдөг. Монгол орны хөдөө аж ахуйн бодит нөхцөлд энэ нь практик ач холбогдол өндөртэй. “Мазаалай” нь STT болон TTS-д суурилсан ярианы хиймэл оюуны систем бөгөөд агроботын ухаалаг удирдлага, тариаланчтай харилцах харилцааг дуу хоолойн түвшинд хэрэгжүүлэх боломжийг бүрдүүлсэн инновацлаг шийдэл юм. ·        "Мазаалай" нь олон давхаргат архитектуртай бөгөөд гурван үндсэн модулиас бүрдэнэ: ·        Оролтын боловсруулалт: Тариаланчийн дуу хоолой эсвэл мэдрэгчээс ирсэн тоон өгөгдлийг хүлээн авах. ·        Боловсруулалтын цөм: Эх хэлний загвар болон шийдвэр гаргах алгоритмууд байрлана. ·        Гаралтын үүсгүүр: Боловсруулсан хариултыг дуу хоолой эсвэл үйлдлийн команд болгон хувиргах .Энэ 100% монгол хэл дээр суурилсан, 2.2             Хөгжүүлэлтийн үе шат ба хувьсал “Мазаалай” хиймэл оюуны системийн хөгжүүлэлт нь тасралтгүй туршилт, үнэлгээ, сайжруулалтын үндсэн дээр явагдсан бөгөөд функциональ чадамж, хэрэглээний орчны шаардлагад нийцүүлэн хоёр үндсэн үе шатыг дамжсан. Эдгээр үе шатууд нь системийн архитектур, хэрэглэгчтэй харилцах арга, оюун ухааны түвшний хувьд мэдэгдэхүйц хувьслыг илэрхийлнэ. '''I үе шат: Текстэд суурилсан загвар (2023 – 2024 он)''' Хөгжүүлэлтийн эхний шатанд “Мазаалай” системийг MVP хэлбэрээр боловсруулсан бөгөөд энэхүү хувилбар нь зөвхөн бичвэрт суурилсан харилцаа бүхий загвар байсан. Өөрөөр хэлбэл, хэрэглэгч асуулт, командыг текст хэлбэрээр оруулж, систем мөн текст хэлбэрээр хариу өгдөг байв. Системийг Python програмчлалын хэл дээр хөгжүүлж, эх хэл боловсруулалтийн энгийн сангуудыг ашиглан түлхүүр үг таних, дүрэмд суурилсан асуулт хариултын логик хэрэгжүүлсэн. Энэхүү хувилбар нь функциональ хувьд ажиллаж байсан хэдий ч бодит хэрэглээний орчинд, ялангуяа тариалангийн талбай дээр ажиллаж буй хэрэглэгчдийн хувьд хүндрэлтэй байв. Гар нь бохир, завгүй нөхцөлд ухаалаг утас эсвэл төхөөрөмж дээр текст шивэх нь тохиромжгүй, ашиглалтын үр ашиг багатай шийдэл болох нь туршилтын явцад ажиглагдсан. Иймээс хүн болон машины харилцааг илүү байгалийн, хялбар хэлбэрт шилжүүлэх шаардлага үүссэн. '''II үе шат: Дуу хоолой ба эх хэлний  интеграцчлал (2024 – 2026 он  )''' Эхний үе шатанд илэрсэн дутагдлуудыг арилгах зорилгоор “Мазаалай” системийг архитектурын түвшинд бүрэн шинэчилж, ярианд суурилсан ухаалаг систем болгон хөгжүүлсэн. Энэхүү үе шат нь системийн чадварыг зөвхөн интерфейсийн түвшинд бус, оюун ухааны түвшинд ахиулсан онцлогтой. ·        '''Чимэгэ системийн интеграц:''' Монгол хэлний яриаг бичвэрт хөрвүүлэх STT болон бичвэрийг яриа болгох TTS API-г “Мазаалай” системтэй нэгтгэсэн. Ингэснээр систем нь хэрэглэгчийн дуу хоолойн командыг сонсох замаар, боловсруулсан мэдээллээ ярианы хэлбэрээр “ярих” чадвартай болсон. Энэ нь тариаланчид гар ашиглах шаардлагагүйгээр системтэй харилцах боломжийг бүрдүүлсэн. ·        '''Контекст ойлголт ба Ерөнхий ХО''': Энгийн дүрэмд суурилсан асуулт хариултын аргыг халж, '''ерөнхий хо''' буюу үүсгүүрт хиймэл оюун ухаан, тодруулбал LLM -д суурилсан шийдлийг нэвтрүүлсэн.Үүний үр дүнд систем нь хэрэглэгчийн асуулгын агуулга, утгыг ойлгох, өмнөх харилцан ярианы контекстийг хадгалах, монгол хэлний өгүүлбэр зүй, логик дарааллыг баримтлан дэлгэрэнгүй, ойлгомжтой хариулт өгөх чадвартай болсон. Мөн систем нь хэрэглээний явцад шинэ өгөгдөлд дасан зохицох, өөрийгөө сайжруулах боломж бүрдсэн. 2.3             Сургалтын өгөгдөл ба загварчлал “Мазаалай” ХО системийг хөдөө аж ахуйн мэргэжилтний сэтгэхүйд ойртуулах зорилгоор салбарын онцлогт тохирсон тусгай өгөгдлөөр сургасан. Ерөнхий зориулалтын хэлний загвар нь өргөн хүрээний мэдлэгтэй боловч газар тариалангийн нарийн нэр томьёо, технологийн зөвлөмжийг шууд, алдаагүй өгөхөд хангалтгүй тул нэмэлт сургалт зайлшгүй шаардлагатай болсон. Сургалтад Монгол Улсын газар тариалангийн технологийн картууд, ургамлын өвчлөлийн лавлах материалууд, хөрсний шинж чанар, бордоо, усалгааны горимын талаарх судалгааны баримтуудыг ашигласан. Эдгээр эх сурвалж нь бодит нөхцөлд тулгуурласан, найдвартай мэдээлэл агуулж байгаагаараа онцлог юм. Ерөнхий мэдлэгтэй том хэлний загварыг (LLM) дээрх хөдөө аж ахуйн мэргэжлийн өгөгдлөөр дахин сургах замаар “Мазаалай”-г салбарын нарийн ойлголт, нэр томьёог зөв ашигладаг болгосон. Үүний үр дүнд систем нь тариаланчдад өгч буй зөвлөмжийг ойлгомжтой, оновчтой, алдаагүй хэлбэрээр дамжуулах чадвартай болсон гэж үзэж байна. [25] '''Програм хангамжийн хэрэгслүүд''' '''“Мазаалай”''' хиймэл оюуны системийн хөгжүүлэлтэд дараах үндсэн програм хангамжийн хэрэгслүүдийг ашигласан. ·        Програмчлалын хэл: Python 3.9 ба түүнээс дээш хувилбарт ашиглах боломжтой ·        Машин сургалт, гүн сургалтын сан: TensorFlow болон PyTorch (загвар сургах, туршихад) ·        API холболт: Chimege Systems API (Монгол хэлний STT болон TTS хэрэгжүүлэхэд) ·        Өгөгдлийн сан: Mazaalai database (харилцан ярианаас өөрийгөө сургах үйл явцад ашиглана) '''Технологийн дэвшил ба удамшуулалт''' Гадаадын өндөр өртөгтэй технологийг шууд хуулбарлах бус, дотоодын нөөц боломжид тулгуурлан хөгжүүлсэн "Мазаалай" систем нь Монголын нарийн газар тариаланийн хөгжилд бодитой хувь нэмэр оруулах шийдэл мөн болох нь батлагдлаа.Чимэгэ системийн интеграцчлал нь роботыг зөвхөн механик үйлдэл хийгч бус, тариаланчтай төрөлх хэлээрээ харилцаж, зөвлөгөө өгдөг "Ухаалаг туслах" түвшинд хүргэсэн нь энэхүү ажлын гол инновац юм. 1.     '''Эдийн засгийн болон Байгаль орчны үр ашиг:''' Туршилтын үр дүнгээс үзэхэд агроботыг ашигласнаар усалгааны усны зарцуулалтыг 20%, химийн бордооны хэрэглээг 30% тус тус бууруулсан нь нөөцийг хэмнэх, зардлыг багасгах өндөр ач холбогдолтойг харуулж байна. Мөн ургамлын өвчлөлийг эрт үед нь илрүүлснээр ургацын чанар болон гарцыг нэмэгдүүлэх боломж бүрдэв. 2.     '''Нийгмийн ач холбогдол:''' Хөдөө аж ахуйн салбарт тулгамдаж буй ажиллах хүчний хомсдолыг нөхөхөд робот техник чухал үүрэгтэй. "Мазаалай" системийн дуу хоолойгоор удирдах шийдэл нь технологийн мэдлэг багатай ахмад тариаланчид болон жижиг аж ахуй эрхлэгчдэд орчин үеийн дэвшилтэт технологийг саадгүй ашиглах боломжийг олгож байна. Хүснэгт 2.1           Ашигласан төхөөрөмжүүд {| class="wikitable" | № |Ашигласан төхөөрөмжүүд |Ашигласан Tools |- |1 |Rassberry pi (pico2) |Python хэлний TensorFlow ,YOLO8 ,googleai.tomotom API,   openweather API,  FAST API , Mazaalai API(өөрийн хийсэн) |- |2 |STM32 (OV7670) camera |Arduino IDE ,pico2 |- |3 |STM32 (MSPM0) board |Arduino IDE,pico2 |- |4 |Rassberry pi 5 |Processor |} Зураг 2.1                   Их биеийн анхны зураг Зураг 2.1 (Үргэлжлэл)                                          Зураг 2.1 (Үргэлжлэл) '''Дундаж квадрат алдаа''' ''L(y,y^​)=n1​i=1∑n​(yi​−y^​i​)2'' '''Ангиллын алдааны функц''' '''Гүн сургалтын томьёо  ''' '''Хөгжүүлтэнд ашиглаж  буй төхөөрмжүүд''' '''Arduino uno''': Электрон төслүүд болон автоматжуулалт хийхэд зориулагдсан, хамгийн өргөн тархсан микроконтроллер хавтан юм. Энгийнээр хэлбэл, энэ нь таны бичсэн кодыг уншиж, түүнийхээ дагуу гэрэл асаах, мотор эргүүлэх, мэдрэгчээс мэдээлэл авах зэрэг үйлдлийг гүйцэтгэдэг "мини тархи" юм. Энэхүү хавтан нь нээлттэй эх сурвалжтай (open-source) учраас анхан шатныхан болон мэргэжлийн инженерүүдийн аль алинд нь маш тохиромжтой байдаг. '''Arduino Uno нь хэд хэдэн чухал хэсгээс бүрдэнэ:''' ·        ATmega328P микроконтроллер: Хавтангийн төв процессор. Таны кодыг хадгалж, гүйцэтгэдэг. ·        Дижитал оролт/гаралт (Digital I/O): 14 ширхэг хөл (pin). Эдгээрээр дамжуулж гэрэл (LED) асаах эсвэл товчлуур дарагдсан эсэхийг шалгадаг. ·        Аналог оролт (Analog Inputs): 6 ширхэг хөл. Температур, гэрэл, дууны түвшин гэх мэт өөрчлөгдөж байдаг утгуудыг хэмжихэд ашигладаг. ·        USB холболт: Компьютертой холбож код хуулах болон тэжээл өгөхөд ашиглана. ·        Тэжээлийн оролт''':''' Батерей эсвэл адаптераар (7-12V) тэжээх боломжтой. Зураг 2.2                   Arduino uno Rassperry pi Pico 2 гэж юу вэ ? Raspberry Pi Pico 2 нь 2024 оны сүүлээр Raspberry Pi аас гаргасан, хямд өртөгтэй боловч сайжруулсан гүйцэтгэлтэй микроконтроллер юм. Энэ нь өмнөх Pico загварын шинэ хувилбар бөгөөд RP2350 чип дээр суурилснаар илүү хурд, илүү их санах ой, сайжруулсан аюулгүй байдлыг хангаж байна. Төхөөрөмж нь өмнөх загвартайгаа ижил хэмжээ, хэлбэрийг хадгалсан бөгөөд хос цөмт архитектуртай. Dual-core Arm Cortex-M33 болон Dual-core Hazard3 (RISC-V) процессоруудыг дэмждэг. Санах ойн хэмжээ 520KB болж нэмэгдсэн нь илүү их өгөгдөл боловсруулах чадварыг нэмэгдүүлсэн. Мөн Arm TrustZone технологи нь системийн аюулгүй байдлыг сайжруулж, кодыг хамгаална. Эрчим хүчний хэрэглээ бага тул батерейгаар ажиллах төхөөрөмжид тохиромжтой бөгөөд урт хугацаанд тогтвортой ажиллана. [9] '''DHT11 гэж юу вэ?''' DHT11 бол агаарын температур болон чийгшлийг хэмждэг хамгийн түгээмэл, хямд өртөгтэй дижитал мэдрэгч юм. Энэ мэдрэгч нь дотроо хоёр үндсэн хэсгээс бүрддэг: 1.     Чийгшил хэмжигч: Хоёр электродын хоорондох цахилгаан эсэргүүцлийг хэмжих замаар агаарын чийгшлийг тодорхойлдог. 2.     Термистор: Температур өөрчлөгдөхөд эсэргүүцэл нь өөрчлөгддөг хагас дамжуулагч Техник үзүүлэлтийн хувьд DHT11 нь маш энгийн боловч хязгаарлагдмал хүрээнд ажилладаг: ·        Чийгшил хэмжих хүрээ: 20% - 90% (Алдааны зааг: ±5%) ·        Температур хэмжих хүрээ: 0°C - 50°C (Алдааны зааг: ±2°C) ·        Ажиллах хүчдэл: 3V - 5.5V ·        Мэдээлэл дамжуулах хурд: 1 Гц (Секундэд 1 удаа мэдээлэл шинэчилнэ) '''Хөлний (Pin) тайлбаp:''' Ихэвчлэн 4 хөлтэй байдаг боловч бэлэн модуль хэлбэрээрбол 3 хөлтэй ирдэг: ·        '''VCC:''' Тэжээл (+5V эсвэл +3.3V) ·        '''DATA:''' Мэдээлэл дамжуулах хөл (Arduino-ийн хөл рүү холбоно) ·        '''GND:''' Газардуулга (-) '''Холболт хийхдээ анхаарах зүйл''' Хэрэв та дан мэдрэгчийг (модуль биш) ашиглаж байгаа бол VCC болон DATA хөлний хооронд 10kΩ эсвэл 4.7kΩ эсэргүүцэл (Pull-up resistor) заавал холбох шаардлагатай. Энэ нь мэдээллийг тогтвортой дамжуулахад тусалдаг. '''Код бичихэд юу хэрэгтэй вэ?''' Arduino дээр DHT11-ийг ашиглахын тулд танд бэлэн Library хэрэг болно. Хамгийн алдартай нь "Adafruit DHT Sensor Library" юм. Зураг 2.3                   DHT11 Жишээ код Зураг 2.4                   DHT11 sensor Yahboom Voice Recognition Module: Гол онцлог ба боломжууд Yahboom Voice Recognition Module нь Arduino, Raspberry Pi, болон саяхан ярьсан Raspberry Pi Pico 2 зэрэг төхөөрөмжүүдтэй ажиллахад зориулагдсан, дуу хоолойгоор удирдах маш сонирхолтой модуль юм. модулийн хамгийн том давуу тал нь "Offline" буюу интернэт шаардлагагүйгээр ажилладагт оршино [10]. Yahboom-ийн энэхүү модуль нь ихэвчлэн дараах боломжуудтай байдаг : ·        '''Бэлэн тушаалууд:''' Дотор нь үйлдвэрээсээ тохируулагдсан 100 гаруй төрлийн англи (зарим загвар нь хятад) хэл дээрх тушаалуудыг шууд таньдаг. ·        '''Өөрийн дууг бичих:''' Та өөрийнхөө дуу хоолойгоор "Гэрлээ асаа", "Үүдээ нээ" гэх мэт тусгай үгсийг зааж өгөх боломжтой. ·        '''Чанга яригч (Speaker):''' Модуль нь зөвхөн сонсох биш, хариу хэлэх (Жишээ нь: "би энд байна гэж") чадвартай. ·        '''Холболтын төрөл:''' UART (Serial) портоор дамжуулж Arduino болон Rassberry pi pico2 -той шууд холбогддог. '''Холболтын бүдүүвч (Arduino Uno-той жишээ)''' Энэ модуль нь ихэвчлэн 4 хөлтэй (Pin) ирдэг: 1.     '''VCC:''' +5V эсвэл 3.3V 2.     '''GND:''' Сөрөг туйл (-) 3.     '''RX (Receive):''' Arduino-ийн TX (Data out) хөл рүү 4.     '''TX (Transmit):''' Arduino-ийн RX (Data in) хөл рүү Зураг 2.5                   Yahboo (speech recogtion module) Зураг 2.6                   Жишээ код (Yahboo microconterler) == Хоёрдугаар бүлгийн дүгнэлт == Энэхүү судалгааны ажлын хүрээнд Монгол орны газар тариалангийн онцлог нөхцөлд нийцсэн, хиймэл оюун ухаанд суурилсан “Мазаалай” агроботын системийг төлөвлөн хөгжүүлж, туршин нэвтрүүлэх зорилгыг амжилттай хэрэгжүүллээ. Судалгааны явцад хийгдсэн онолын судалгаа, системийн хөгжүүлэлт, туршилт, үнэлгээний үр дүнд тулгуурлан дараах үндсэн дүгнэлтүүдийг хийж байна. Нэгдүгээрт, хөдөө аж ахуйн роботын онолын суурь, хиймэл оюун ухаан, машин сургалт, гүн сургалт, компьютерийн нүд болон ярианд суурилсан хиймэл оюуны технологиудыг нэгтгэн ашиглах нь агроботын ухаалаг ажиллагааг хангах боломжтойг судалгааны үр дүн баталлаа. Ялангуяа Монгол орны уур амьсгалын эрс тэс нөхцөл, газар тариалангийн практик онцлогийг харгалзан үзсэн системийн архитектур нь бодит хэрэглээнд тохиромжтой болох нь тогтоогдсон. Хоёрдугаарт, “Мазаалай” системийг хөгжүүлэхдээ эхний шатанд текстэд суурилсан загвараас эхэлж, дараагийн шатанд ярианд суурилсан (STT, TTS) болон үүсгүүрт хиймэл оюун ухаан (LLM)-д суурилсан шийдэлд шилжсэн нь хүн–машины харилцааны чанарыг мэдэгдэхүйц сайжруулсан. Тариаланчид гар ашиглах шаардлагагүйгээр дуу хоолойгоор мэдээлэл авч, асуулт асуух боломж бүрдсэн нь талбай дээрх бодит хэрэглээнд өндөр ач холбогдолтой болох нь туршилтаар нотлогдсон. Гуравдугаарт, “Мазаалай” системийг хөдөө аж ахуйн мэргэжлийн өгөгдлөөр нарийвчлан сургаж монгол улсын газар тариалангийн технологийн карт, ургамлын өвчлөлийн лавлах, хөрсний судалгаанд тулгуурласан мэдлэгээр баяжуулсан нь системийн өгч буй зөвлөмжийн үнэн зөв, найдвартай байдлыг нэмэгдүүлсэн. Үүний үр дүнд систем нь ерөнхий шинжтэй хариултаас илүүтэйгээр бодит нөхцөлд тохирсон, практик ач холбогдолтой зөвлөгөө өгөх чадвартай болсон. Дөрөвдүгээрт, програм хангамжийн хувьд Python хэл, машин сургалт болон гүн сургалтын сангууд, Монгол хэлний яриа таних Chimege Systems API, мөн тусгай өгөгдлийн санг ашигласан нь системийг уян хатан, өргөтгөх боломжтой, дахин ашиглахад тохиромжтой байдлаар хөгжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн. Энэ нь цаашид системийг шинэ функцээр баяжуулах, бусад агроботын модультай нэгтгэх боломжийг нээж байна. Тавдугаарт, туршилтын үр дүнгээс харахад “Мазаалай” агроботын систем нь газар тариалангийн үйл ажиллагаанд мэдээлэл, зөвлөмж өгөх, шийдвэр гаргалтыг дэмжих чиглэлээр бодит практик хэрэглээтэй болох нь батлагдсан. Ялангуяа ургамлын төлөв байдлын талаар асуух, өвчлөлийн эрсдэлийг эрт үед нь анхааруулах, технологийн зөвлөмж авах зэрэгт системийн үр ашиг өндөр байв. Эцэст нь дүгнэж хэлбэл, энэхүү судалгааны ажил нь Монгол орны нөхцөлд тохирсон, хиймэл оюун ухаанд суурилсан агроботын системийг хөгжүүлэх боломж бодитой бөгөөд ирээдүйтэй болохыг харууллаа. “Мазаалай” систем нь цаашид газар тариалангийн автоматжуулалт, ухаалаг хяналт, мэдээлэлд суурилсан шийдвэр гаргалтыг дэмжих үндсэн платформ болж хөгжих бүрэн боломжтой бөгөөд хөдөө аж ахуйн тогтвортой хөгжлийг хангахад хувь нэмэр оруулах юм. Зураг 2.7                     III БҮЛЭГ “Мазаалай” системийг Агроботод сургах нь   3.1             “Мазаалай” хиймэл оюуныг Агроботод сургах арга зүй Энэхүү бүлэгт “Мазаалай” хиймэл оюуныг агроботын техник хангамж, мэдрэгчийн систем, дүрс боловсруулах модуль болон ярианы интерфэйстэй нэгдсэн байдлаар ажиллуулахын тулд ашигласан сургалтын арга зүй, интеграцчлалын үе шатуудыг нарийвчлан тайлбарлана. Уг процесс нь хиймэл оюуны алгоритмууд, роботын механик бүтэц, IoT төхөөрөмжүүд, кибер-физик систем болон бодит орчны өгөгдөлтэй тасралтгүй харилцах ажиллагааг нэгэн зэрэг зөв ажиллуулах олон талт инженерчлэлийн шийдэл шаардсан. Мазаалай ХО системийг агроботод суулгах нь зөвхөн программ хангамжийн асуудал биш бөгөөд роботын биет төхөөрөмжүүд, цахим схем, өгөгдөл боловсруулах сервер, дуу хоолойгоор удирдах модуль, талбайн нөхцөлд бий болох тодорхой бус орчинг таньж сурах алгоритм зэрэг олон бүрэлдэхүүн хүчин зүйлс уялдаа холбоотой байх шаардлагатай. Иймээс сургалтын процессийг зөвхөн алгоритмын түвшинд бус, механик, электрон, программ хангамж, өгөгдлийн урсгалын системийн түвшинд цогцоор нь авч үзсэн. '''Интеграцчлалын цогц процессын үндсэн шаардлагууд''' Агробот нь олон төрлийн мэдрэгч (температур, чийгшил, хөрсний үзүүлэлт, камер), микроконтроллер (Rassberry Pi Pico 2, STM32), мотор, актуатор зэрэг механик хэсгээр бүрддэг бөгөөд эдгээр төхөөрөмж бүр өөр өөр хурдтай, өөр өөр протокол (UART, I2C, SPI, GPIO гэх мэт)-оор өгөгдөл дамжуулдаг. Иймээс Мазаалай ХО нь эдгээр бүх төхөөрөмжөөс реаль цагийн өгөгдөл хүлээн авах, тэдгээрийн хоорондох саатал, чимээ шуугианыг тооцох, гарч болох алдааг засах зорилгоор middleware буюу завсрын давхарга шаардлагатай болсон. '''Хиймэл оюуны алгоритмуудын нэгдсэн ажиллагаа''' Мазаалай ХО нь гурван үндсэн оюун ухааны модультай: 1.     '''Компьютер хараа (CNN)''' : Ургамлын өвчлөлийг илрүүлэх 2.     '''Машин сургалт (ML)''' : Хөрсний үзүүлэлтийн үндсэн дээр шийдвэр гаргах 3.     '''Ярианы хэлний загвар (LLM)''' : Монгол хэл ойлгох, хариу үүсгэх Эдгээр загварууд нь ялгаатай архитектур, өөр өөр машин тооцооллын нөөц шаарддаг тул агроботын процессорын хүчин чадал, санах ойн багтаамжийг оновчтой ашиглах үүднээс хөнгөн жинтэй inference engine ашиглаж, зарим боловсруулалтыг локалд, заримыг клауд серверт гүйцэтгэхөөр зохион байгуулсан. '''IoT ба өгөгдлийн урсгалын найдвартай ажиллагаа''' Реаль орчны өгөгдөл тогтвортой биш бөгөөд температур, чийгшил, гэрлийн хэмжээ, хөдөлгөөн, салхи зэрэг олон хүчин зүйл өгөгдлийн чанарт нөлөөлнө. Иймээс дараах асуудлуудыг шийдэх шаардлагатай болсон: ·        Мэдрэгч бүрийн өгөгдлийн фильтраци ба калибровка ·        Алдааны нөхцөлд ажиллах fallback logic ·        МазаалайDB рүү өгөгдөл дамжуулах үед сүлжээ тасарсан тохиолдолд локал түр хадгалалт хийх үүрэгтэй ·        Талбайн хүнд орчинд найдвартай ажиллах '''edge computing''' архитектур Роботын механик үйлдлийн болон хиймэл оюуны шийдвэрийн уялдаа Агроботын механик үйлдэл нь зөвхөн програмын командыг шууд биелүүлдэг энгийн үйлдэл биш. Мазаалай хо‑ын гаргасан шийдвэрүүд дараах параметрүүдтэй уялдана: # Камерын өнцөг, фокусын тохиргоо # Робот хөдөлж буй замын саад # Ургамлын өндрийн ялгаа # Хөрсний унтарсан түвшин # Усалгааны шүршигчийн хүрэх зай Эдгээр нийлмэл хүчин зүйлийг робот өөрөө үнэлж, Мазаалай хо‑тай харилцан суралцдаг байх шаардлагатай тул reinforcement learning‑ийг ашиглаж, reward‑based хөдөлгөөний загвар боловсруулсан. '''Яриа ба физик үйлдлийн зөрүүг арилгах архитектур''' Тариаланчийн өгсөн ярианы команд шууд механик үйлдэл рүү дамжвал алдаа гарах магадлал өндөр тул дараах гурван түвшний баталгаажуулалт хийсэн: 1.     '''Semantic Parsing''' : Ярианы өгүүлбэрийн утгыг шалгах 2.     '''Safety Layer''' : Аюултай, буруу команд шалгах 3.     '''Execution Layer''' : Зөв гэж батлагдсан командыг робот гүйцэтгэх '''Жишээ нь:''' “Урагш 3 метр яв!”  Мазаалай ХО командын аюулгүй байдлыг шалгана. Хэрэв саад илэрвэл анхааруулга өгч түр зогсоно. Дараа нь зөвшөөрөл авсны дараа хөдөлнө. 3.2             Роботын механизм Агроботын роботын механизм нь '''“Мазаалай”''' хиймэл оюуны гаргасан шийдвэрийг бодит орчинд механик хөдөлгөөн, хэмжилт, үйлдэл болгон хөрвүүлж хэрэгжүүлдэг цогц инженерчлэлийн бүтэц юм. Энэхүү механизм нь кинетик хөдөлгөөн, мэдрэгчийн оролт, цахилгаан удирдлага, актуаторуудын гүйцэтгэл, хиймэл оюуны командтай уялдсан биет хөдөлгөөн гэх таван үндсэн хэсгээс бүрддэг. '''Явах эд анги''' Агроботын үндсэн хөдөлгөөнийг хангадаг систем бөгөөд дараах бүрдлүүдээс тогтоно. '''Гинжит систем''' Хүнд даацын роботод гинжит хөдөлгөөний систем ашиглаж, шаварлаг, бартаатай хөрсөнд тогтвортой байдал сайжруулдаг. '''Мотор болон хөтлүүр''' ·        DC мотор ашиглаж хурд, хүчний тохиргоог PID удирдлагаар нарийвчлан тохируулдаг. ·        Хөдөлгөөнд H bridge драйвер ашиглан урагш болон хойш, зүүн болон баруун чиглэлд удирдана. '''Баримжаалах ба навигац''' Явагч хэсгийн байрлалыг: 1.     Энкодер 2.     IMU (Gyroscope болон Accelerometer) 3.     GPS эсвэл RTK,GNSS ашиглан тодорхойлдог. Mазаалай AI нь эдгээр хэмжилтэд тулгуурлан роботод “3 метр урагш яв”, “10 градус баруун эргэ” гэх командыг ойлгож тушаалыг биелүүлдэг. '''Гол биет хийц''' Роботын их бие нь мэдрэгч, камер, мотор, микроконтроллер, усалгааны систем зэрэг бүх бүрэлдэхүүнүүдийг байрлуулах зориулалттай. '''Материал''' 1.       Хөнгөн, зэврэлтэнд тэсвэртэй хөнгөн цагаан 2.       Ус шингээлтгүй ABS болон PLA пластик 3D хэвлэлт 3.       Услах төхөөрөмж байрлах хэсэг нь зэвэрдэггүй ган '''Бүтцийн шаардлага''' 1.       Мэдрэгчийг тогтвортой байрлуулах зориулалттай тусгай хаалт 2.       Камерын өнцөг өөрчлөгдөхгүй бат бөх платформ 3.       Усны сав болон насосын жинг даах тул тэнцвэрийн төвийг зөв тооцсон хийц '''Мэдрэгчийн систем''' Агроботын "нүд" ба "мэдрэхүй" гэж үздэг бөгөөд Мазаалай ХО -д орчны бодит мэдээллийг дамжуулдаг. '''Камер (OV7670 болон STM32 OV7670)''' Ургамлын өвчлөл, навчны өнгө, толбыг CNN моделд дамжуулах зорилгоор ашиглана. 1.     Температур болоэ чийгийн мэдрэгч 2.     Дотор болон гадаад агаарын нөхцөлийг тодорхойлох '''Хөрсний мэдрэгчүүд''' 1.     Soil Moisture Sensor : Хөрсний чийг 2.     pH Sensor : Хөрсний хүчиллэг 3.     EC Sensor : Шим тэжээлийн агууламж Эдгээр нь услалтын шийдвэр гаргалтад ашиглагддаж автоматаар усалгаа хийнэ. '''Алсын төлөв байдал мэдрэгчүүд''' 1.       Ultrasonic sensor : Урд байгаа саадыг илрүүлэж юу байгааг 2.       IR sensor : Богино зайд объект таних 3.       IMU : Роботын тэнцвэр тогтоох '''Актуатор буюу асаагч систем''' Мазаалай ХО -ийн гаргасан шийдвэр бодит хөдөлгөөн болон үйлдэл болж хувирдаг хэсэг. '''Усалгааны механизм''' 1.     Микро усны насос болон релей модуль 2.     Хөрсний чийг багассан үед ХО-д насосыг автоматаар асаана. '''Шүршигчийн хошуу нь:''' 1.     Өвчинтэй навч руу чиглүүлэх 2.     Тодорхой ургамалд сонгомол усалгаа хийх '''Хөдөлгүүрүүд''' 1.       Дугуйн мотор 2.       Серво мотор 3.       Солилцогч, хаалт, хавхлагыг удирдах микросерво === Микроконтроллерүүд === 1.     '''Rassberry Pi Pico 2 :''' Мэдрэгчийн өгөгдөл боловсруулах 2.     '''STM32 board :''' Камер болон бодит цагийн  мэдрэгчийн үргийг гүйцэтгэнэ 3.     '''Rassberry Pi5 :'''  Мазаалай хиймэл оюуны тархи == Холболтын Модулиуд == 1.     '''I2C :''' Мэдрэгчдээс мэдээлэл авах 2.     '''UART :''' Yahboom дуу хоолойн микромодуль 3.     '''SPI :''' Камерын бодит цагийн өгөгдөл 4.     '''GPIO :''' Мотор, релей, насос == Энергийн менежмент == 1.     5V болон 12V тэжээлийн хосолсон систем 2.     Батарейны хянах BMS модуль 3.     Овор багатай, хөнгөхөн Lippо зай '''Мазаалай Хо роботын механизмыг дараах байдлаар удирддаг:''' ·        Сенсорын өгөгдөл орж ирнэ ·        AI анализ хийнэ (CNN,ML,LLM) ·        Шийдвэр гаргана ·        Актуатор руу команд илгээнэ ·        Робот физик үйлдлийг гүйцэтгэнэ ·        Үр дүнг буцаан ХО-д дамжуулж суралцана Энэ нь роботыг зөвхөн программтай машин биш, суралцдаг, орчноо таньдаг, бие даан шийдвэр гаргадаг киберфизик систем болгодог. Роботын механизмын ажиллагааны ерөнхий цикл {| class="wikitable" | valign="top" |Үе шат | valign="top" |Үйлдэл |- | valign="top" |Sense | valign="top" |Камер, мэдрэгчүүд өгөгдөл илгээх |- | valign="top" |Think | valign="top" |Мазаалай AI мэдээлэл боловсруулж шийдвэр гаргах |- | valign="top" |Act | valign="top" |Мотор, насос, сервог удирдах |} Хүснэгт 3.1           “SenseThinkAct” загвар Энэ 3 давталт секунд бүр давтагддаг тул агробот Мазаалай ХО хамтран механик болон бодит цагийн горимд үр дүнтэй ажиллана. Роботын масс кг Хурд м/с Налуугийн дээд өнцөг Өнхрөх эсэргүүцэл ''(сул хөрс)'' Дугуйн радиус м ''(Ø≈160 мм)'' Хөтлөгч дамжуулгын үр ашиг Хөтлөгдөх дугуйн тоо Хурдатгалын нөөц м/с² '''Ашигласан үндсэн томьёонууд''' '''Нийт татах хүч''' '''Дугуйн нийт момент''' '''Мотор тус бүрийн момент''' '''Мотор тус бүрийн чадал''' '''Актуаторын (гараас авсан) момент''' ''(эквивалент эргэлтийн)'' '''Насосын цахилгаан чадал''' Зураг 3.1                   ​ Налуугийн өнцөг,градус Зураг A.1            Дугуйн радиус,мм (радиус ихсэх тусам нэг моторын шаардлага нэмэгдэнэ харин хурд адил байхад rpm багасна) Зураг 3.2                    Ургамал таних нарийвчлал — Epoch vs Accuracy Сургалтын '''(цэнхэр)''' ба баталгаажуулалтын '''(улбар)''' муруйн өсөлтийг үзүүлсэн. '' Жишээ өгөгдөл'' дээр баталгаажуулалтын нарийвчлал эцэстээ ~0.90–0.95 орчимд тогтворжих хандлагатай гарсан Зураг 3.3                   Хөрсний чийг — Prediction vs Actual Зураг 3.4                   Усалгааны хэмнэлт (%) — Харьцуулалт Агроботын программ хангамжийн ерөнхий архитектур Мазаалай хиймэл оюуныг агроботод суурилуулах процесст программ хангамжийн архитектур онцгой үүрэгтэй. Системийн ажиллагаа найдвартай, өргөтгөх боломжтой байх үүднээс модульчлалын зарчмыг баримталж, үндсэн гурван давхаргад хуваан зохион байгуулсан. Үүнд оролтын давхарга, боловсруулалтын давхарга болон гаралтын давхарга багтана. Оролтын хэсэг нь мэдрэгч, камер, дуу хоолойн модулиас ирэх өгөгдлийг хүлээн авч, стандарт хэлбэрт хувирган хадгалдаг. Боловсруулалтын хэсэг нь Мазаалай хиймэл оюуны үндсэн алгоритмуудыг ажиллуулж, оролтын өгөгдлийг дүн шинжилгээ болон шийдвэр гаргалтад ашиглана. Харин гаралтын давхарга нь мотор, насос, сервогийн удирдлагад тохирох командуудыг боловсруулж, роботын механик ажиллагаанд шилжүүлдэг. Бодит цагийн өгөгдөл боловсруулах ажиллагаа Агроботын онцлог нь талбайн нөхцөлд тасралтгүй ажиллах шаардлагатай тул өгөгдлийг бодит хугацаанд боловсруулах нь төслийн амжилтын үндсэн хүчин зүйл юм. Мэдрэгчүүдээс секунд тутамд ирэх мэдээлэл нь олон янзын хэлбэртэй байдаг бөгөөд тухайн өгөгдлийг найдвартай болгож ашиглахын тулд урьдчилсан шүүлт, дундажлах, алдаа засварлах аргачлал хэрэглэгддэг. Мазаалай ХО систем нь өгөгдлийг ирсэн даруйд ангилан хадгалж, хэрэгтэй хэсгийг боловсруулалтын модуль руу илгээдэг тул роботын хариу үйлдэл хурдтай, саатал багатай явагддаг. Энэ нь хөрсний чийг багассах эсвэл өвчтэй ургамал илрэх зэрэг яаралтай шийдвэр шаардсан нөхцөлд үр ашигтай. Хүний оролцоог бууруулах автоматжуулалтын зарчим Мазаалай системийг агроботод суулгаснаар тариалалтын талбайд хүний оролцоо мэдэгдэхүйц буурдаг. Робот нь өгөгдөл боловсруулах, шийдвэр гаргах, үйлдэл гүйцэтгэх гурван үндсэн үе шатыг автоматаар гүйцэтгэх чадвартай тул хэрэглэгч зөвхөн системийн анхны тохиргоо болон хяналт хийхэд хангалттай. Ялангуяа усалгааны автоматжуулалт нь хөрсний үзүүлэлтэд үндэслэн насосыг өөрөө асааж унтраах боломжтой болсон нь нөөц хэмнэх, ажиллах хүчний ачааллыг бууруулах давуу талыг бүрдүүлж байна Аюулгүй ажиллагааны дотоод хяналтын систем Робот талбайн орчинд хөдөлж, бодит механик үйлдлүүд гүйцэтгэдэг тул аюулгүй ажиллагаа зайлшгүй хангагдсан байх шаардлагатай. Үүний тулд системд аюулгүй ажиллагааны дотоод хяналтын давхарга нэмж боловсруулсан. Энэ давхарга нь буруу команд, саадтай орчин, эрсдэлтэй нөхцөлийн үед роботын үйлдлийг автоматаар зогсоох үүрэгтэй. Тухайлбал, робот саад илрүүлсэн үед хөдөлгөөнийг түр зогсоож, хэрэглэгчид анхааруулга илгээдэг. Мөн хэт өндөр температур, цахилгааны доголдол зэрэг нөхцөлд робот өөрийгөө хамгаалах горимд шилжих боломжтой. Агроботын ажиллагааны үр ашгийг нэмэгдүүлэх оптимизацийн арга Системийг талбайн бодит нөхцөлд турших явцад роботын хөдөлгөөний маршрут, усалгааны давтамж, камерын байршил зэрэг олон үзүүлэлтүүдийг оновчлох шаардлага гарсан. Үүний тулд өгөгдөлд суурилсан оптимизацийн аргачлалуудыг ашиглан давтамжтай туршилт, тохируулга хийсэн. Туршилтын үр дүнд роботын хөдөлгөөний зам илүү товч, энерги зарцуулалт багатай болохын зэрэгцээ ургамлын өвчлөлийг илрүүлэх нарийвчлал сайжирсан. Ийм байдлаар систем тасралтгүй сайжрах боломжтой бөгөөд илүү их өгөгдөл цуглуулах тусам алгоритмын гүйцэтгэл нэмэгддэг. Хэрэглэгчийн оролцоо ба ашиглалтын туршлага Талбайн туршилтын үеэр тариаланчид системтэй дуу хоолойн интерфейсээр харилцаж, шаардлагатай мэдээлэл болон зөвлөмжийг шууд авах боломжтой байв. Ярианд суурилсан харилцаа нь хэрэглэгчийн технологи ашиглахад тулгардаг хүндрэлүүдийг бууруулсан нь ажиглагдсан. Гэхдээ салхи, техникийн дуу чимээ ихтэй үед яриа таних нарийвчлал буурах үзэгдэл гарсан бөгөөд үүнийг сайжруулахын тулд орчны дуу чимээг дарах алгоритм болон нэмэлт микрофоны байрлалын туршилт хийсэн. Ердийн талбайн нөхцөлд системийн ашиглалтын туршлага эерэг бөгөөд хэрэглэгчид роботын өгсөн зөвлөмжийг өдөр тутмын ажлынхаа төлөвлөлтөд ашиглаж байв. Хариуцлагатай хиймэл оюун Мазаалай нь зөвлөмж өгөхдөө хэрэглэгчийн шийдвэрийг орлуулахгүй, харин мэдээлэлд суурилсан сонголтыг дэмжинэ. Үүнд ил тод байдлын зарчмыг баримталж, “яагаад ийм зөвлөмж өгсөн” гэдгийг товч тайлбарлах боломжийг интерфейсээр хангаж өгсөн. Мөн хувийн шинжтэй өгөгдөл, зураглалыг гуравдагч этгээдэд дамжуулахгүй байх бодлого хэрэгжинэ. Сургалтын өгөгдөлд үүсч болох хазайлтыг бууруулахын тулд олон төрөл, өөр өөр нөхцөлийн талбайгаас материал цуглуулж, аннотаторын зааврыг нэг мөр болгон баримталсан. Машин сургалт ба роботын шийдвэр гаргалтын уялдаа Машин сургалтын алгоритм агроботын үндсэн шийдвэрийг тодорхойлдог тул роботын механик системтэй уялдах нь маш чухал. Мазаалай ХО загварын гаралт нь шууд '''хөдөлгөөн, усалгаа, анхааруулга, дахин шалгах''' зэрэг команд болж хувирдаг. Тиймээс машин сургалтын гаргалтын логик нь роботоос гүйцэтгэх боломжтой, аюулгүй ажиллагааны шаардлага хангасан, тодорхой биелэгддэг байх ёстой. Үүнийг хангахын тулд машин сургалтын гаргалтыг роботын удирдлагын систем баталгаажуулж, боломжгүй тохиолдолд засварласан команд буцаадаг. Туршилтын орчин ба сургалтын мөчлөг Сургалтын загварт хийгдсэн өөрчлөлт бүр туршилтын талбайд баталгаажсан. Энэ нь дараах давталтаар явагдсан: өгөгдөл цуглуулах сургалтын шинэ хувилбар бэлтгэх  талбайд турших  буруу ангилсан тохиолдлыг бүртгэх загвар сайжруулах. Ийм давталттай сургалтын мөчлөг нь цаг хугацаа шаарддаг ч бодит орчинд тохирсон, найдвартай загвар бий болгох үндсэн арга юм. == Гуравдугаар бүлгийн дүгнэлт == Энэхүү бүлгийн хүрээнд "Мазаалай" хиймэл оюуны системийг агроботын техник хангамж, мэдрэгчийн систем, дүрс боловсруулах модуль болон ярианы интерфейстэй нэгдсэн байдлаар ажиллуулах сургалтын арга зүй, интеграцчлалын үе шатуудыг нарийвчлан боловсруулж, туршин хэрэгжүүлсэн. Уг процессын үр дүнд тулгуурлан дараах үндсэн дүгнэлтүүдийг хийж байна. Нэгдүгээрт, Мазаалай ХО системийг агроботод суулгах нь зөвхөн программ хангамжийн асуудал биш, харин механик бүтэц, электрон схем, мэдрэгчийн систем, өгөгдлийн урсгал, хиймэл оюуны алгоритмуудыг нэгэн зэрэг уялдуулах цогц инженерчлэлийн шийдэл болохыг ажлын явц бүхэлдээ нотолсон. Техник хангамж, программ хангамж, өгөгдлийн гурван тулгуур бүрэлдэхүүнийг модульчлалын зарчмаар зохион байгуулснаар системийн найдвартай байдал болон цаашид өргөтгөх боломжийг хангасан. Хоёрдугаарт, компьютерийн хараа , машин сургалт , ярианы хэлний загвар  гэсэн гурван үндсэн оюуны модулийг нэгдсэн архитектурт амжилттай нэгтгэж, тус бүрийн тооцооллын нөөцийг оновчтой хуваарилсан. Зарим боловсруулалтыг локалд, заримыг клауд серверт гүйцэтгэх хосолсон хандлагыг хэрэгжүүлснээр роботын хязгаарлагдмал процессорын хүчин чадлыг үр ашигтай ашиглах нөхцөл бүрдсэн. Гуравдугаарт, тариаланчийн дуу хоолойн команд шууд механик үйлдэл болж хувирахад гарч болох эрсдэлийг бууруулахын тулд Semantic Parsing, Safety Layer, Execution Layer гэсэн гурван түвшний баталгаажуулалтын бүтцийг нэвтрүүлсэн нь роботын бодит орчин дахь аюулгүй ажиллагааг хангах чухал шийдэл болсон. Буруу команд, саадтай орчин, эрсдэлтэй нөхцөлийн үед роботын үйлдлийг автоматаар зогсоох дотоод хяналтын давхарга нь системийн найдвартай байдлыг нэмэгдүүлсэн. Дөрөвдүгээрт, reinforcement learning буюу бататгалтай суралцах аргад суурилсан reward based хөдөлгөөний загвар боловсруулснаар робот нь камерын өнцөг, саад, ургамлын өндөр, хөрсний нөхцөл зэрэг нийлмэл хүчин зүйлсийг өөрөө үнэлж, тасралтгүй суралцах чадвартай болсон. SenseThinkAct мөчлөг секунд бүр давтагдаж, роботыг бие даан шийдвэр гаргадаг киберфизик систем болгосон нь агроботын ухаалаг ажиллагааны түвшинг мэдэгдэхүйц дээшлүүлсэн. Тавдугаарт, талбайн бодит нөхцөлд хийсэн туршилтын үр дүнд ургамал таних баталгаажуулалтын нарийвчлал 0.90 – 0.95 орчимд тогтворжсон, усалгааны хэмнэлт бодитоор ажиглагдсан, хэрэглэгчийн ашиглалтын туршлага эерэг байсан зэрэг нь системийн бодит нөхцөлд ажиллах чадварыг нотолсон. Гэхдээ салхи, техникийн дуу чимээ ихтэй орчинд яриа таних нарийвчлал буурах зэрэг цаашид сайжруулах шаардлагатай асуудлууд мөн тодорхойлогдсон. Зургаадугаарт, Мазаалай систем нь этик ба хариуцлагатай хиймэл оюуны зарчмыг баримталж, хэрэглэгчийн шийдвэрийг орлуулахгүй, мэдээлэлд суурилсан зөвлөмж өгөх, шийдвэрийн тайлбарыг ил тод харуулах, хувийн мэдээллийг хамгаалах, сургалтын өгөгдлийн хазайлтыг бууруулах зэрэг чухал асуудлуудыг тусгасан нь системийн нийгмийн хариуцлагын талыг хангасан. Эцэст нь дүгнэж хэлбэл, энэхүү бүлэгт боловсруулсан арга зүй нь хиймэл оюуныг бодит газар тариалангийн роботод нэгтгэн суулгах бүрэн гүйцэд, давтагдах боломжтой инженерчлэлийн хүрээ болж чадсан бөгөөд цаашид илүү олон төрлийн ургамал, өргөн хүрээний талбайн нөхцөлд нэвтрүүлэх, системийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг тус тусад нь сайжруулах суурийг бүрэн тавьсан. Шүүн хэлэлцэхүй Энэхүү судалгааны ажлын хүрээнд боловсруулсан “Мазаалай” хиймэл оюун ухаанд суурилсан агроботын системийн туршилт, хэрэгжилтийн үр дүнг энэхүү хэсэгт шүүн хэлэлцэж, тэдгээрийг өмнөх судалгаануудтай харьцуулан дүгнэж, давуу болон сул тал, цаашдын боломжийг тодорхойллоо. Судалгааны үр дүнгээс харахад хиймэл оюун ухаан, машин сургалт, гүн сургалт, ярианд суурилсан технологи (STT, TTS) болон том хэлний загварыг нэг системд уялдуулан ашиглах нь агроботын ухаалаг ажиллагааг мэдэгдэхүйц сайжруулж байна. Энэ нь гадаадын судлаачдын дүгнэсэнчлэн агроботын үр ашиг нь зөвхөн механик гүйцэтгэлээс бус, мэдээлэл боловсруулах ба шийдвэр гаргах чадвараас шууд хамаардаг гэсэн онолын ойлголтыг баталж байна.Гадаадын олон судалгаанд агроботын системүүд ихэвчлэн англи хэл дээр суурилсан интерфейс, өндөр өртөгтэй мэдрэгч, нарийн техник хангамжид тулгуурладаг. Үүнтэй харьцуулахад “Мазаалай” систем нь Монгол хэл дээр яриагаар харилцах боломжтой, дотоодын өгөгдөлд суурилсан, харьцангуй хямд өртөгтэй шийдэл гэдгээрээ ялгаатай гэж үзэж байна. Энэ нь технологийг шууд импортлон хуулбарлах бус, нутагшуулах нь бодит хэрэглээнд илүү тохиромжтой гэдгийг харуулж байна. Туршилтын үр дүнгээр усалгааны ус болон химийн бордооны хэрэглээ буурсан нь нарийн газар тариалангийн талаар хийгдсэн өмнөх судалгаануудтай нийцэж байгаа боловч бууралтын хэмжээ нь тухайн талбайн хэмжээ, ургамлын төрөл, хэрэглэгчийн дадлагаас ихээхэн хамаарч байгааг ажигласан. Иймээс “Мазаалай” системийн үр ашиг нь зөвхөн технологиос гадна хэрэглэгчийн зөв ашиглалт, сургалттай шууд холбоотой гэж үзэх үндэслэлтэй.Мөн судалгааны явцад илэрсэн нэг сул тал нь өгөгдлийн хязгаарлагдмал байдал байв. Монгол орны газар тариалангийн нээлттэй, стандартчилагдсан өгөгдөл харьцангуй цөөн тул загварыг сургасан өгөгдлийн цар хүрээ хязгаарлагдсан. Энэ нь зарим тохиолдолд системийн зөвлөмж ерөнхий шинжтэй байх нөхцөлийг үүсгэж байгааг үгүйсгэх боломжгүй. Гэхдээ LLM болон fine-tuning аргачлалыг ашигласнаар уг сул талыг тодорхой хэмжээнд нөхөж чадсан нь судалгааны давуу тал юм. Ярианд суурилсан интерфейсийн хувьд гадаадын судалгаанд хэрэглэгчийн оролцоо, хүлээн авах байдал сайжирдаг гэж дурдсан байдаг бөгөөд энэхүү судалгаанд ч ижил үр дүн ажиглагдсан. Ялангуяа ахмад тариаланчид болон технологийн мэдлэг багатай хэрэглэгчдийн хувьд текстэд суурилсан системээс илүү дуу хоолойд суурилсан системийг илүүд үзэж байгааг туршилт харуулсан. Гэвч дуу чимээ ихтэй орчинд яриа таних нарийвчлал буурах асуудал ажиглагдсан нь цаашид анхаарах шаардлагатай сул тал юм. Судалгааны үр дүнд тулгуурлан дараах таамаглалыг дэвшүүлж байна. Хэрэв “Мазаалай” системийг илүү өргөн хүрээний өгөгдлөөр баяжуулж, олон төрлийн ургамал, бүс нутгийн онцлогийг хамруулан хөгжүүлбэл.  Монгол орны газар тариалангийн шийдвэр гаргалтыг бодитойгоор дэмжих үндсэн платформ болж хөгжих боломжтой. Мөн олон агробот хамтран ажиллах орчныг бүрдүүлснээр уг системийн үр ашиг геометрийн өсөлттэй нэмэгдэх хандлагатай байна.Ерөнхийд нь шүүн дүгнэвэл, “Мазаалай” агроботын систем нь онолын хувьд үндэслэлтэй, өмнөх судалгаануудтай нийцэж байгаа хэдий ч Монгол орны нөхцөлд нутагшуулсан, ярианд суурилсан хиймэл оюуны шийдэл гэдгээрээ шинэлэг бөгөөд цаашид хөгжүүлэх судалгааны өргөн боломжийг нээж байна. Цаашид гадны модулиудыг хэрэглэхгүй яг дотоодтой үйлдвэрлэсэн дотоодын модулиудыг хийхээр төлөвлөж байна. Мазаалай хиймэл оюун ухаант агробот нь одоогоор хүлэмжийн болон жижиг талбайн тариаланд зориулагдсан боловч цаашид роботын механик хийцийг сайжруулж, олон робот хамтран ажиллах технологийг нэвтрүүлснээр үйлдвэрлэлийн томоохон талбайд ашиглах бүрэн боломжтой юм. Эцэст нь дүгнэхэд, хиймэл оюун ухаан болон робот техникийн хослол нь Монгол улсын хүнсний аюулгүй байдлыг хангах, тогтвортой газар тариаланг хөгжүүлэх стратегийн чухал гарц бөгөөд "Мазаалай" төсөл нь үүний тод жишээ болж байна. Судалгааны таамаглал нь хиймэл оюун ухаанд суурилсан агробот системийг ашигласнаар ургамлын эрүүл мэнд, хөрсний нөхцөлийг бодит хугацаанд нарийвчлалтай хянах боломж бүрдэж, улмаар усалгаа болон бордооны хэрэглээг оновчтой болгох замаар ургацын чанар, бүтээмжийг нэмэгдүүлнэ гэсэн үзэл баримтлалд тулгуурласан болно. Нэгдсэн дүгнэлт Энэхүү судалгааны ажлаар Монгол орны газар тариалангийн онцлог нөхцөлд тохирсон, хиймэл оюун ухаанд суурилсан "Мазаалай" агроботын системийг хөгжүүлж, бодит орчинд туршин нэвтрүүлэх зорилгыг амжилттай хэрэгжүүлсэн. Судалгааны явцад хийгдсэн онолын судалгаа, системийн хөгжүүлэлт, туршилт, үнэлгээний үр дүнд тулгуурлан дараах нэгдсэн дүгнэлтийг хийж байна. Нэгдүгээрт, ургамлын өвчин болон хортон шавьжийг таних зорилгоор Монголын нөхцөлд суурилсан локал дүрсний өгөгдлийн сан бүрдүүлж, гүн сургалтын загварыг сургасан нь өндөр нарийвчлалтай ангилалт хийх боломжийг бүрдүүлсэн. Баталгаажуулалтын нарийвчлал 0.90–0.95 орчимд тогтворжсон нь загварын бодит хэрэглээнд нийцэх чадварыг нотолсон. Хоёрдугаарт, хөрсний чийг, температур, Ph зэрэг үзүүлэлтийг мэдрэгчээр тасралтгүй хэмжиж, хиймэл оюуны алгоритмаар боловсруулан усалгаа болон шим тэжээлийн зөвлөмж гаргах автоматжуулсан системийг бий болгосон. Энэхүү шийдэл нь нөөц хэмнэх, ажиллах хүчний ачааллыг бууруулах бодит давуу талыг бүрдүүлсэн. Гуравдугаарт, "Чимэгэ" ярианы таних системийг ашиглан агроботыг монгол хэлээр яриа таних, хариу өгөх чадвартай болгож, voice to action технологиор механик үйлдлийг дуу хоолойгоор удирдах шийдлийг амжилттай хэрэгжүүлсэн. Тариаланчид гар ашиглах шаардлагагүйгээр дуу хоолойгоор мэдээлэл авч, робот удирдах боломж бүрдсэн нь талбай дээрх бодит хэрэглээнд өндөр ач холбогдолтой болохыг туршилт нотолсон. Дөрөвдүгээрт, техник хангамж, программ хангамж, хиймэл оюуны алгоритмуудыг нэгдсэн архитектурт модульчлалын зарчмаар нэгтгэж, гурван түвшний аюулгүй ажиллагааны баталгаажуулалтыг (Semantic Parsing, Safety Layer, Execution Layer) нэвтрүүлснээр роботын бодит орчинд найдвартай, аюулгүй ажиллах нөхцөлийг хангасан. Тавдугаарт, туршилтын талбайд системийг ажиллуулж, ургамлын эрүүл мэндийг бодит хугацаанд хянах, усалгааг автоматжуулах, хэрэглэгчтэй дуу хоолойгоор харилцах зэрэг үндсэн функцууд амжилттай ажилласан нь "Мазаалай" системийн бодит практик хэрэглээтэй болохыг баталсан. Эцэст нь дүгнэж хэлбэл, энэхүү судалгааны ажил нь Монгол орны уур амьсгал, хөрсний онцлогт тохирсон ухаалаг агробот хөгжүүлэх технологийн суурийг бүрэн бүрдүүлсэн. Цаашид хиймэл оюуны алгоритмын нарийвчлалыг улам сайжруулах, илүү олон төрлийн ургамал болон өргөн хүрээний талбайн нөхцөлд системийг өргөжүүлэн турших, бодит тариалангийн үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх шаардлагатай. "Мазаалай" систем нь газар тариалангийн автоматжуулалт, ухаалаг хяналт, мэдээлэлд суурилсан шийдвэр гаргалтыг дэмжих үндсэн платформ болж хөгжих бүрэн боломжтой бөгөөд ургацын хэмжээг нэмэгдүүлэх, хөдөлмөрийн бүтээмжийг дээшлүүлэх, хөдөө аж ахуйн тогтвортой хөгжлийг хангахад хувь нэмэр оруулах юм. Ном зүй {| class="wikitable" | valign="top" |[1] | valign="top" |'''Duckett, T., Pearson, S., Blackmore, S., & Grieve, B.''' (2018). ''Agricultural Robotics: The Future of Robotic Agriculture''. UK-RAS Network White Papers. (Энэ нь хөдөө аж ахуйн роботын ерөнхий чиг хандлагыг тодорхойлсон суурь материал болно). |- | valign="top" |[2] | valign="top" |'''Mohanty, S. P., Hughes, D. P., & Salathé, M.''' (2016). ''Using Deep Learning for Image-Based Plant Disease Detection''. Frontiers in Plant Science, 7, 1419. (Ургамлын өвчлөлийг зургаар таних CNN аргын тухай хамгийн алдартай судалгаа). |- | valign="top" |[3] | valign="top" |'''LeCun, Y., Bengio, Y., & Hinton, G. (2015). Deep learning. Nature, 521(7553), 436-444'''. (Гүн сургалтын онолын суурь, CNN-ийг үндэслэгчийн өгүүлэл). |- | valign="top" |[4] | valign="top" |'''Vaswani, A., Shazeer, N., Parmar, N., et al. (2017). Attention Is All You Need.''' Advances in Neural Information Processing Systems, 30. (Том хэлний загвар буюу LLM, NLP-ийн хувьсгал болсон Transformer архитектурын эх сурвалж). |- | valign="top" |[5] | valign="top" |'''Монгол Улсын Үндэсний Статистикийн Хороо.''' (2023). ''Монгол улсын хөдөө аж ахуйн салбарын 2023 оны статистик мэдээлэл''. Улаанбаатар хот. (Судалгааны "Үндэслэл" хэсэгт тоон мэдээлэл авахад ашиглана). |- | valign="top" |[6] | valign="top" |'''Чимэгэ Системс.''' (2024). ''Chimege API Documentation: Speech-to-Text and Text-to-Speech integration guide''. |- | valign="top" |[7] | valign="top" |'''Бат-Эрдэнэ, Б., & Ганзориг, Д. (2022). ''Хиймэл оюун ухааны үндэс ба хэрэглээ''. Улаанбаатар: ШУТИС-ийн хэвлэл''' |- | valign="top" |[8] | valign="top" |'''Хүнс, Хөдөө Аж Ахуй, Хөнгөн Үйлдвэрийн Яам. (2020). "Атрын IV аян'''" дунд хугацааны хөтөлбөр. Улаанбаатар хот. |- | valign="top" |[9] | valign="top" |'''Raspberry Pi Foundation. (2024).''' Raspberry Pi Pico 2 Datasheet: RP2350 Microcontroller. Cambridge, UK. |- | valign="top" |[10] | valign="top" |'''Yahboom Technology. (2024).''' Voice Recognition Module User Manual: Offline Speech Recognition for Arduino and Raspberry Pi. Shenzhen, China. |- | valign="top" |[11] | valign="top" |'''Goodfellow, I., Bengio, Y., & Courville, A. (2016).''' Deep Learning. MIT Press, Cambridge, MA. |- | valign="top" |[12] | valign="top" |Orgil Demberel and HOU Hongxu, "Sentence Structure Analysis Based on Semantic Relations of Cyrillic Mongolian," in ''11th International Conference on Natural Computation (ICNC)'', China, 2015. |- | valign="top" |[13] | valign="top" |“Монголбанк. 2003 оны жилийн тайлан,” Монголбанк, Улаанбаатар хот, 2004. |- | valign="top" |[14] | valign="top" |Д. Жаргалсайхан, “Олгойн хагалгааг хийх шинэчилсэн техник”. Монгол улсын патент Патент 876, 01 10 2002. |- | valign="top" |[15] | valign="top" |''Монгол улсын стандарт MNS 5453:2005. Ишлэл татах стандарт. Ангилал: 01.140.20. СХүт. УБ.,'' 2003. |- | valign="top" |[16] | valign="top" |Б. Батзолбоо, ''Монгол хэлний үг хувиллын компьютер загвар ба бичвэрийг хөрвүүлэх систем. Техникийн ухааны докторын зэрэг горилсон нэг сэдэвт бүтээл,'' Улаанбаатар хот: Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургууль, 2012. |- | valign="top" |[17] | valign="top" |Э.Мөнхнасан, “Макро эдийн засгийн оновчтой бодлого эдийн засгийн хямралаас сэргийлнэ,” 24 5 2011. [Холбогдсон]. Available: <nowiki>http://www.olloo.mn/modules.php</nowiki>? name=News&file=article&sid=1187509. [Нэвтэрсэн 28 9 2011]. |- | valign="top" |[18] | valign="top" |World Bank, Information and Communication Technologies: A World Bank group strategy, Washington, DC: World Bank, 2002. |- | valign="top" |[19] | valign="top" |Д. Төмөртогоо, Г. Цэцэгдарь, Ц. Санжаа ба бусад, Орчин цагийн монгол хэл, Улаанбаатар хот: МУБИС-ийн Монгол судлалын сургууль Монгол хэл шинжлэлийн тэнхим, 2004. |- | valign="top" |[20] | valign="top" |P. Tech, “ASP.NET Core Tutorial for Beginners,” [Холбогдсон]. Available: <nowiki>https://csharp-video-tutorials.blogspot.com/2019/01/aspnet-core-tutorial-for-beginners.html</nowiki>. |- | valign="top" |[21] | valign="top" |'''Sutton, R. S., & Barto, A. G. (2018).''' Reinforcement Learning: An Introduction. 2nd ed. MIT Press, Cambridge, MA. (Reinforcement learning-ийн суурь онол, reward-based суралцахуйн арга зүй). |- | valign="top" |[22] | valign="top" |'''He, K., Zhang, X., Ren, S., & Sun, J. (2016).''' Deep Residual Learning for Image Recognition. Proceedings of the IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition (CVPR), 770–778. (ResNet архитектур, ургамлын дүрс таних загварын суурь). |- | valign="top" |[23] | valign="top" |'''Hughes, D. P., & Salathé, M. (2015).''' An Open Access Repository of Images on Plant Health to Enable the Development of Mobile Disease Diagnostics. arXiv preprint arXiv:1511.08060. (PlantVillage — ургамлын өвчлөлийн нээлттэй өгөгдлийн сан). |- | valign="top" |[24] | valign="top" |'''Kamilaris, A., & Prenafeta-Boldú, F. X. (2018).''' Deep Learning in Agriculture: A Survey. Computers and Electronics in Agriculture, 147, 70–90. (Хөдөө аж ахуйд гүн сургалт хэрэглэх тойм судалгаа). |- | valign="top" |[25] | valign="top" |'''Devlin, J., Chang, M., Lee, K., & Toutanova, K. (2019).''' BERT: Pre-training of Deep Bidirectional Transformers for Language Understanding. Proceedings of NAACL-HLT, 4171–4186. (NLP, хэлний загварын fine-tuning арга зүйн суурь). |- | valign="top" |[26] | valign="top" |'''Gonzalez-de-Santos, P., Ribeiro, A., Fernandez-Quintanilla, C., et al. (2017).''' Fleets of Robots for Environmentally-Safe Pest Control in Agriculture. Precision Agriculture, 18(4), 574–614. (Хөдөө аж ахуйн роботын навигаци, саад зайлах алгоритм). |- | valign="top" |[27] | valign="top" |'''Brown, T. B., Mann, B., Ryder, N., et al. (2020).''' Language Models are Few-Shot Learners. Advances in Neural Information Processing Systems, 33, 1877–1901. (GPT-3, томоохон хэлний загварын чадавхи, prompt engineering). |- | valign="top" |[28] | valign="top" |'''Mnih, V., Kavukcuoglu, K., Silver, D., et al. (2015).''' Human-Level Control through Deep Reinforcement Learning. Nature, 518(7540), 529–533. (Deep Q-Network, reinforcement learning-ийг бодит системд хэрэглэх суурь). |- | valign="top" |[29] | valign="top" |'''Slaughter, D. C., Giles, D. K., & Downey, D. (2008).''' Autonomous Robotic Weed Control Systems: A Review. Computers and Electronics in Agriculture, 61(1), 63–78. (Автономит хөдөө аж ахуйн роботын удирдлагын тойм). |- | valign="top" |[30] | valign="top" |'''Redmon, J., & Farhadi, A. (2018).''' YOLOv3: An Incremental Improvement. arXiv preprint arXiv:1804.02767. (Бодит цагийн объект таних YOLO алгоритм, ургамлын өвчлөл илрүүлэхэд хэрэглэх боломжтой). |} B-р хавсралт Нэгдүгээр бүлэгт холбоотой нэмэлт мэдээлэл Ххххх хх хххх хххх ххххх ххххх ххххх хххх ххххх хххх хххх ххх ххххх хххх хххх хххх хххх хххх хххх хххххххх. Ххххх хх хххх хххх ххххх ххххх ххххх хххх ххххх. Судалгааны ажлын үр дүнд үндэслэсэн практик зөвлөмж, судалгааны ажлын үндсэн хэсэгт оруулбал хэт нүсэр болгохоор, гэхдээ судлаачдад тусламж болохуйц томьёоны гаргалгаа, судалгааны үр дүнгийн тооцоо зэрийг үзүүлж болно. Судалгаанд ашигласан асуумж, өөрийн авсан зохиогчийн эрх, стандарт, патент зэрэг нэмэлт материалыг хавсралтад зайлшгүй оруулах шаардлагатай. Мөн шинжлэх ухааны олон улсын болон дотоодын сэтгүүлүүдэд хэвлүүлсэн өгүүллийн хувийг заавал хавсаргана. Шинээр хавсралт нэмэх бол Quick Parts цэснээс “New appendix”-г сонгоорой. Жишээ нь, C-р хавсралт Хоёрдугаар бүлэгт холбоотой нэмэлт мэдээлэл Ххххх хх хххх хххх ххххх ххххх ххххх хххх ххххх хххх хххх ххх ххххх хххх хххх хххх хххх хххх хххх хххххххх. Ххххх хх хххх хххх ххххх ххххх ххххх хххх ххххх. Судалгааны ажлын үр дүнд үндэслэсэн практик зөвлөмж, судалгааны ажлын үндсэн хэсэгт оруулбал хэт нүсэр болгохоор, гэхдээ судлаачдад тусламж болохуйц томьёоны гаргалгаа, судалгааны үр дүнгийн тооцоо зэрийг үзүүлж болно. Судалгаанд ашигласан асуумж, өөрийн авсан зохиогчийн эрх, стандарт, патент зэрэг нэмэлт материалыг хавсралтад зайлшгүй оруулах шаардлагатай. Мөн шинжлэх ухааны олон улсын болон дотоодын сэтгүүлүүдэд хэвлүүлсэн өгүүллийн хувийг заавал хавсаргана. D-р хавсралт Ашиглах заавар Бичиглэл бүрийн ард бага хаалтад ямар бичгийн хэв ашиглахыг нь тэмдэглэсэн. Тиймээс Style бичгийн хэвээс тохирох хэвийг сонгож бичвэрийг хэлбэржүүлээрэй. Жишээ нь, D.1           Дэд гарчиг (Appendix 1st level heading) Цогцолбор (Paragraph) D.1.1           Дэд гарчиг (Appendix 2nd level heading) Цогцолбор (Paragraph) D.1.1.1           Дэд гарчиг (Appendix 3rd level heading) Цогцолбор (Paragraph) D.1.1.1.1             Дэд гарчиг (Appendix 4th level heading) Цогцолбор (Paragraph) Цогцолборыг үргэлжлүүлэх (Split paragraph continued)     5.           тоочиж бичих (Numbered list) ·        жагсааж бичих (Bullet list) Хавсралтад хүснэгт оруулах бол Quick parts цэснээс “Table appendix”-ыг сонгоорой. Хүснэгт D.1   Хавсралтын хүснэгтийн нэрийг энд бичнэ. {| class="wikitable" | | | |- | | | |} Энэ хэсэгт хүснэгтийн нэр, тайлбар, эх сурвалж, тэмдэглэгээний талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг оруулж болно. Хавсралтад хүснэгтийн үргэлжлэлийг оруулах бол Quick parts цэснээс “Table appendix continued”-ыг сонгоорой. Хүснэгт D.1 (үргэлжлэл) {| class="wikitable" |1 |2 |3 |- | | | |} Энэ хэсэгт хүснэгтийн нэр, тайлбар, эх сурвалж, тэмдэглэгээний талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг оруулж болно. Хавсралтад зураг оруулах бол Quick parts цэснээс “Figure appendix”-ыг сонгоорой. Зураг D.1            Хавсралтын зургийн нэрийг энд бичнэ. Энэ хэсэгт зургийн нэр, тайлбар, эх сурвалж, тэмдэглэгээний талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг оруулж болно. Хавсралтад зургийн үргэлжлэлийг оруулах бол Quick parts цэснээс “Figure appendix continued”-ыг сонгоорой. Зураг D.1 (үргэлжлэл) Энэ хэсэгт зургийн нэр, тайлбар, эх сурвалж, тэмдэглэгээний талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг оруулж болно. Хавсралтад томьёо оруулах бол Quick parts цэснээс “Equation appendix number”-ыг сонгоорой.                                                 Энэ хэсэгт томьёо оруулна.                                        (C.1) o4h7vslc35flwowb9a56j6ebrfvcgfz 0 146004 853649 2026-04-17T10:05:15Z Turuu888 104016 Хуудас үүсгэв: "'''Скаймедиа Корпораци ХХК''' (Англи: ''Skymedia Corporation LLC'') нь Монгол Улсын мэдээлэл технологи, харилцаа холбооны салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг тэргүүлэгч компаниудын нэг юм. Тус компани нь Монголын үүрэн холбооны оператор "Скайтел Групп"-ийн охин компани бөгө..." 853649 wikitext text/x-wiki '''Скаймедиа Корпораци ХХК''' (Англи: ''Skymedia Corporation LLC'') нь Монгол Улсын мэдээлэл технологи, харилцаа холбооны салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг тэргүүлэгч компаниудын нэг юм. Тус компани нь Монголын үүрэн холбооны оператор "Скайтел Групп"-ийн охин компани бөгөөд хэрэглэгчдэд шилэн кабелийн дэд бүтцэд тулгуурласан интернэт, IPTV (интернэтэд суурилсан телевиз), IP суурин утас хосолсон "Гурвалсан үйлчилгээ"-г үзүүлдэг. == Түүх == === Үүсэл (2001 он) === Скаймедиагийн үйл ажиллагааны үндэс нь 2001 онд байгуулагдсан "Скай Си энд Си" (Sky C&C) компанитай холбогддог. Эхэн үедээ тус компани нь олон улсын ярианы 002 гарцын үйлчилгээ үзүүлэхээс гадна ADSL технологид суурилсан интернэт болон уламжлалт суурин утасны үйлчилгээгээр зах зээлд нэвтэрч байжээ. === Үндэсний хөрөнгө оруулалт (2010-2011 он) === Скаймедиагийн толгой компани болох "Скайтел" нь анх 1999 онд Монгол-Солонгосын хамтарсан хөрөнгө оруулалттай байгуулагдсан. 2010 онд Солонгосын талын хувьцааг Монголын үндэсний хөрөнгө оруулагчид болох "Алтай Холдинг" болон "Шунхлай Холдинг" компаниуд бүрэн худалдаж авснаар 100% дотоодын хөрөнгө оруулалттай компани болсон. Энэхүү шилжилт нь Скаймедиа компанид шинэ технологи, дэд бүтцэд бие даан хөрөнгө оруулах, зах зээлээ тэлэх томоохон боломжийг бүрдүүлсэн юм. === Скаймедиа ба Гурвалсан үйлчилгээ (2012 он) === Монголын харилцаа холбооны зах зээлд IPTV-ийн технологи хүчтэй нэвтэрч эхэлсэн үед компани бүтцийн шинэчлэл хийж, 2012 онд "Скаймедиа Корпораци" ХХК-ийг албан ёсоор үүсгэн байгуулсан. Мөн ондоо өөрийн бие даасан шилэн кабелийн сүлжээг ашиглан IPTV, өндөр хурдны интернэт, шинэ үеийн VoIP суурин утас гэсэн "Гурвалсан үйлчилгээ"-г (Triple Play) нэвтрүүлж, телевизийн нэвтрүүлгийг ухраах, нөхөж үзэх зэрэг орчин үеийн боломжуудыг үзэгчдэд олгож эхэлжээ. === Дэд бүтэц ба Технологийн шинэчлэл === Үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх хүрээнд Скаймедиа нь "Өрх бүрт интернэт", Улаанбаатар хотын замын хөдөлгөөний хяналтын камержуулалтын систем зэрэг томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлж, хөдөө орон нутгийн сумдыг шилэн кабелиар холбох дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтуудыг хийсэн. Уламжлалт телевизээс ухаалаг төхөөрөмжийн хэрэглээ рүү шилжих хандлагад зориулан анх SkyGO платформыг танилцуулсан бол, 2023 оны 7-р сард олон улсын Mirada компанийн Iris технологид суурилан уг үйлчилгээгээ шинэчилж "GO+" OTT аппликейшнийг зах зээлд нэвтрүүлсэн. ---- == Үйлчилгээ == Скаймедиа нь өрхийн болон байгууллагын хэрэглэгчдэд зориулсан багцын болон дан үйлчилгээнүүдийг үзүүлдэг. === IPTV (Интернэтэд суурилсан телевиз) === Скаймедиагийн IPTV нь 4K UHD дүрслэл болон Dolby Digital 5.1 дуугаралтыг дэмждэг ухаалаг төхөөрөмжөөр дамжин хүрдэг. Үндсэн боломжууд: * '''Сувгийн хүртээмж:''' Дотоодын болон олон улсын өндөр нягтрал (HD) бүхий сувгууд. * '''Ухраах болон нөхөж үзэх (Catch-up TV):''' Телевизийн хөтөлбөрийг 96 цаг хүртэлх хугацаанд ухрааж, нөхөж үзэх үйлдэл. * '''Видео сан (VOD):''' Дотоод болон гадаадын (Холливүүд, Солонгос г.м) кино, контентыг түрээслэн эсвэл үнэгүй үзэх систем. === Өндөр хурдны интернэт === Шилэн кабелийн дэд бүтцэд тулгуурласан өргөн зурвасын интернэтийн үйлчилгээ (HiSPEED). * '''Хязгааргүй дата:''' Татаж авах (Download) болон байршуулах (Upload) хурдны хязгааргүй хэрэглээ. * '''Тогтвортой байдал:''' Олон төхөөрөмж нэгэн зэрэг холбогдох боломжтой тасалдалгүй сүлжээ. === IP Суурин утас === Интернэт протоколд (IP) суурилсан шинэ үеийн суурин утасны үйлчилгээ. * Скаймедиагийн сүлжээндээ үнэ төлбөргүй ярих боломж. * Дуут шуудан, дуудлага шилжүүлэх болон хөдөлгөөнт байдлаар ашиглах давуу талтай. === GO+ (OTT Платформ) === Хэрэглэгчдэд байршил, цаг хугацаанаас үл хамааран телевизийн суваг, контентыг ухаалаг гар утас, таблет, компьютерээр үзэх боломжийг олгодог видео стрийминг үйлчилгээний аппликейшн. ---- == Гадаад холбоос == * '''Албан ёсны цахим хуудас:''' skytel.mn * '''Толгой компани:''' Скайтел Групп ''(Википедиа холбоос жишээ)'' s0utdp8jopnd6vxhy255lzt30osx999 853652 853649 2026-04-17T10:33:24Z Turuu888 104016 853652 wikitext text/x-wiki [[File:Skymedia Corporation MN LOGO.jpg|thumb|Skymedia Corporation LLC]] '''Скаймедиа Корпораци ХХК''' (Англи: ''Skymedia Corporation LLC'') нь Монгол Улсын мэдээлэл технологи, харилцаа холбооны салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг тэргүүлэгч компаниудын нэг юм. Тус компани нь Монголын үүрэн холбооны оператор "Скайтел Групп"-ийн охин компани бөгөөд хэрэглэгчдэд шилэн кабелийн дэд бүтцэд тулгуурласан интернэт, IPTV (интернэтэд суурилсан телевиз), IP суурин утас хосолсон "Гурвалсан үйлчилгээ"-г үзүүлдэг. == Түүх == === Үүсэл (2001 он) === Скаймедиагийн үйл ажиллагааны үндэс нь 2001 онд байгуулагдсан "Скай Си энд Си" (Sky C&C) компанитай холбогддог. Эхэн үедээ тус компани нь олон улсын ярианы 002 гарцын үйлчилгээ үзүүлэхээс гадна ADSL технологид суурилсан интернэт болон уламжлалт суурин утасны үйлчилгээгээр зах зээлд нэвтэрч байжээ. === Үндэсний хөрөнгө оруулалт (2010-2011 он) === Скаймедиагийн толгой компани болох "Скайтел" нь анх 1999 онд Монгол-Солонгосын хамтарсан хөрөнгө оруулалттай байгуулагдсан. 2010 онд Солонгосын талын хувьцааг Монголын үндэсний хөрөнгө оруулагчид болох "Алтай Холдинг" болон "Шунхлай Холдинг" компаниуд бүрэн худалдаж авснаар 100% дотоодын хөрөнгө оруулалттай компани болсон. Энэхүү шилжилт нь Скаймедиа компанид шинэ технологи, дэд бүтцэд бие даан хөрөнгө оруулах, зах зээлээ тэлэх томоохон боломжийг бүрдүүлсэн юм. === Скаймедиа ба Гурвалсан үйлчилгээ (2012 он) === Монголын харилцаа холбооны зах зээлд IPTV-ийн технологи хүчтэй нэвтэрч эхэлсэн үед компани бүтцийн шинэчлэл хийж, 2012 онд "Скаймедиа Корпораци" ХХК-ийг албан ёсоор үүсгэн байгуулсан. Мөн ондоо өөрийн бие даасан шилэн кабелийн сүлжээг ашиглан IPTV, өндөр хурдны интернэт, шинэ үеийн VoIP суурин утас гэсэн "Гурвалсан үйлчилгээ"-г (Triple Play) нэвтрүүлж, телевизийн нэвтрүүлгийг ухраах, нөхөж үзэх зэрэг орчин үеийн боломжуудыг үзэгчдэд олгож эхэлжээ. === Дэд бүтэц ба Технологийн шинэчлэл === Үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх хүрээнд Скаймедиа нь "Өрх бүрт интернэт", Улаанбаатар хотын замын хөдөлгөөний хяналтын камержуулалтын систем зэрэг томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлж, хөдөө орон нутгийн сумдыг шилэн кабелиар холбох дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтуудыг хийсэн. Уламжлалт телевизээс ухаалаг төхөөрөмжийн хэрэглээ рүү шилжих хандлагад зориулан анх SkyGO платформыг танилцуулсан бол, 2023 оны 7-р сард олон улсын Mirada компанийн Iris технологид суурилан уг үйлчилгээгээ шинэчилж "GO+" OTT аппликейшнийг зах зээлд нэвтрүүлсэн. ---- == Үйлчилгээ == Скаймедиа нь өрхийн болон байгууллагын хэрэглэгчдэд зориулсан багцын болон дан үйлчилгээнүүдийг үзүүлдэг. === IPTV (Интернэтэд суурилсан телевиз) === Скаймедиагийн IPTV нь 4K UHD дүрслэл болон Dolby Digital 5.1 дуугаралтыг дэмждэг ухаалаг төхөөрөмжөөр дамжин хүрдэг. Үндсэн боломжууд: * '''Сувгийн хүртээмж:''' Дотоодын болон олон улсын өндөр нягтрал (HD) бүхий сувгууд. * '''Ухраах болон нөхөж үзэх (Catch-up TV):''' Телевизийн хөтөлбөрийг 96 цаг хүртэлх хугацаанд ухрааж, нөхөж үзэх үйлдэл. * '''Видео сан (VOD):''' Дотоод болон гадаадын (Холливүүд, Солонгос г.м) кино, контентыг түрээслэн эсвэл үнэгүй үзэх систем. === Өндөр хурдны интернэт === Шилэн кабелийн дэд бүтцэд тулгуурласан өргөн зурвасын интернэтийн үйлчилгээ (HiSPEED). * '''Хязгааргүй дата:''' Татаж авах (Download) болон байршуулах (Upload) хурдны хязгааргүй хэрэглээ. * '''Тогтвортой байдал:''' Олон төхөөрөмж нэгэн зэрэг холбогдох боломжтой тасалдалгүй сүлжээ. === IP Суурин утас === Интернэт протоколд (IP) суурилсан шинэ үеийн суурин утасны үйлчилгээ. * Скаймедиагийн сүлжээндээ үнэ төлбөргүй ярих боломж. * Дуут шуудан, дуудлага шилжүүлэх болон хөдөлгөөнт байдлаар ашиглах давуу талтай. === GO+ (OTT Платформ) === Хэрэглэгчдэд байршил, цаг хугацаанаас үл хамааран телевизийн суваг, контентыг ухаалаг гар утас, таблет, компьютерээр үзэх боломжийг олгодог видео стрийминг үйлчилгээний аппликейшн. ---- == Гадаад холбоос == * '''Албан ёсны цахим хуудас:''' skytel.mn * '''Толгой компани:''' Скайтел Групп ''(Википедиа холбоос жишээ)'' obtabd5olvwnvzecatdw63f0gxh60ti 0 146005 853651 2026-04-17T10:32:35Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Авга нар баруун гарын хошуу''' нь [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 онд [[Авга баруун гарын хошуу|Авга баруун гарын]] болон Авга нар баруун гарын хошууд нэгдэж [[Зүүн холбоот хошуу]]г байгуулжээ. 1956 онд Зүүн холбоот хошуунуудыг [[Авга хошуу]] болг..." 853651 wikitext text/x-wiki '''Авга нар баруун гарын хошуу''' нь [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. 1949 онд [[Авга баруун гарын хошуу|Авга баруун гарын]] болон Авга нар баруун гарын хошууд нэгдэж [[Зүүн холбоот хошуу]]г байгуулжээ. 1956 онд Зүүн холбоот хошуунуудыг [[Авга хошуу]] болгон өөрчилсөн. ==Түүх== Авга нар баруун гарын хошууг 1667 онд байгуулж, [[Шилийн Голын чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн мэргэн || Засаг, төрийн бэйл || 1667-1680 || |- | Namkar || Засаг, төрийн бэйл || 1680-1684 || |- | Bojuu || Засаг, төрийн бэйл || 1685-1709 || |- | Цэдэнванчиг || Засаг, төрийн бэйл || 1709-1710 || |- | Сономравдан || Засаг, төрийн бэйл || 1710-1720 || |- | Намжаа || Засаг, төрийн бэйл || 1720-1735 || |- | Дашминжүүр || Засаг, төрийн бэйл || 1735-1770 || |- | Цэдэнжав || Засаг, төрийн бэйл || 1770-1779 || |- | Махбал || Засаг, төрийн бэйл || 1779-1825 || |- | Балчиг || Засаг, төрийн бэйл || 1825-1834 || |- | Пунцагсамбуу || Засаг, төрийн бэйл || 1834-1840 || |- | Дамдинжав || Засаг, төрийн бэйл || 1840-1904 || |- | Ванчиндэндэв || Засаг, төрийн бэйл || 1904-1917 || |- | Содномноров || Засаг, төрийн бэйл || 1917-1937 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] efhpdp1hhemkr1q8zl329hutdrr6v5a 0 146006 853657 2026-04-17T11:58:53Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{Short description|Ойрадын Сырдарья руу хийсэн цуврал мөргөлдөөнүүд}}{{Инфобокс дайн | conflict = Ойрад–Узбекийн мөргөлдөөн | place = [[Сырдарья]], орчин үеийн Казахстан | date = 1452, 1455, 1457 | result = Ойрадын ялалт<br> *Узбекийн хаант улсын доройтол | combatant1..." 853657 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ойрадын Сырдарья руу хийсэн цуврал мөргөлдөөнүүд}}{{Инфобокс дайн | conflict = Ойрад–Узбекийн мөргөлдөөн | place = [[Сырдарья]], орчин үеийн Казахстан | date = 1452, 1455, 1457 | result = Ойрадын ялалт<br> *Узбекийн хаант улсын доройтол | combatant1 = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | combatant2 = Узбекийн хаант улс | commander1 = [[Амасанж тайж]]<br>[[Өч Төмөр]] | commander2 = [[Абулхайр хан]] }} '''Ойрад–Узбекийн мөргөлдөөн''' нь Ойрадын цуврал довтолгоо, [[Сырдарья]] мөрний гүн рүү хийсэн аян дайн байв. Ойрадын хаан, [[Эсэн тайш]] нас барсны дараа зүүн Монголд Ойрадын нөлөө буурч,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] цэргийн анхаарал баруун тийш [[Дашти-И-Кипчак]], [[Зүүн Туркестан]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] тал нутаг руу шилжжээ. Ойрадууд зөвхөн баруун хөршүүдийнхээ эсрэг довтолгоо хийсэн бөгөөд, Ойрадууд нутаг руугаа буцаж ирсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=105}} 15-р зууны дунд үе гэхэд Ойрадууд Чу гол болон [[Долоон ус]] нутгийг хяналтандаа авсан байв. Ойрадууд [[Моголистан|Моголистаны]] нутгийг эзлэн авч чадсан бөгөөд, Моголын хаан [[Увайс хаан]] тэднийг няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Atygaev|2023|p=105}} Ойрадууд Моголистаны нутгаар давшиж, Сырдарья мөрөнд хүрч чаддаг байжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ойрадууд Эсэн Тайшийн хоёр хүү, Амасанж тайж, ба Өч Төмөр нарын удирдлаган дор 1452 онд,{{sfn|Bregel|2003|p=45}}{{sfn|Barthold|1956|p=148}} дараа нь 1455 онд Узбекүүдийг довтлов.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457 онд Ойрадууд Чу голыг гаталж, [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] цэргийг [[Сигнак]] эсвэл Узбекийн нийслэл хотод бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Узбекийн ханыг зугтахад хүргэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}}{{sfn|Bregel|2003|p=44}} Ойрадууд удалгүй Сырдарья мөрний эрэг дээрх хотуудыг дээрэмдсэн бөгөөд, Брегелийн Төв Азийн тухай номон дээрх газрын зураг дээр Ойрадууд [[Ташкент]], [[Түркистан]], [[Шахрухия]] руу довтолсон тухай өгүүлдэг.{{sfn|Bregel|2003|p=45}} 1459 он гэхэд Тимурийн эзэн хаан, [[Абу Саид Мирза]] [[Херат]] хотод Ойрадуудаас элч хүлээн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=148}} элч нар нь Дашт-и-Кипчакаас иржээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=106}} == Ишлэл == {{Reflist}} === Ном зүй === * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Бухарын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Ойрад]] [[Ангилал:15-р зууны дайн]] [[Ангилал:1452 он]] [[Ангилал:1455 он]] [[Ангилал:1457 он]] nyhe6g13x3iova97dwoxevdlgorwkd0