Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 790 854040 850429 2026-04-19T11:51:35Z Enkhsaihan2005 64429 854040 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын хамгийн том болон нийслэл хот}} {{Инфобокс суурин | name = Улаанбаатар | official_name = | other_name = | native_name = {{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}{{efn|Галиглавал ''Улаганбагатур''.}} | native_name_lang = mn | nickname = УБ, Нийслэл, Хот | settlement_type = [[Нийслэл]] хот<!--such as Town, Village, City, Borough etc.--> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info1 = | motto = <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = UB downtown.jpg | caption1 = [[Сүхбаатарын талбай]]тай хотын төв | image2 = Gandantegchinlen Monastery (2024).jpg | caption2 = [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандан]] | image3 = Choijin Lama Temple Museum.jpg | caption3 = [[Чойжин ламын сүм музей|Чойжин Ламын сүм]] | image4 = Ger District.jpg | caption4 = [[Гэр хороолол]] | image5 = Ulaanbaatar, Mongolia (34712540843).jpg | caption5 = [[Угсармал байр|Угсармал]] барилгууд | image6 = Mongolian_National_University.jpg | caption6 = [[Монгол Улсын Их Сургууль]] | color = white }} | imagesize = 270px | image_caption = | image_flag = File:Flag of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | flag_size = 150px | flag_link = Улаанбаатарын далбаа | image_seal = | seal_size = | image_shield = File:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg | shield_size = | shield_link = Улаанбаатарын сүлд | image_map = {{maplink|frame-width=270|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=47.90|frame-long=107.05|id=Q23430|title=Ulanbataar}} | image_map1 = Ulan Bator in Mongolia.svg | map_caption1 = | pushpin_map = Монгол#Ази | pushpin_map_caption = [[Монгол]] дахь Улаанбаатарын байршил | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_type = [[Зөвлөл-менежерийн засгийн газар|Хурал-Засаг дарга]] | governing_body = [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] | leader_title = [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] | leader_name = [[Хишгээгийн Нямбаатар]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])<ref>{{cite news |last1=Ш |first1=Чимэг |title=Шинэ хотын даргад боломж, хариуцлагыг нь үүрүүл! |url=https://news.mn/r/2364501/ |agency=News.mn |date=2020-10-26 |access-date=2023-10-18 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406215335/https://news.mn/r/2364501/ |url-status=dead }}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = Өргөө байгуулагдсан | established_date = 1639 | established_title2 = Одооны газарт төвхнөсөн | established_date2 = 1778 | established_title3 = Монгол Улсын нийслэл | established_date3 = 1912 | established_title3 = Улаанбаатар нэртэй болсон | established_date3 = 1924 | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 4704.4 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = 1816.3 | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 1,640,781 | population_density_km2 = 311 | population_density_sq_mi = 807 | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=ДОТООДЫН НИЙТ БҮТЭЭГДЭХҮҮН, бүс, аймаг, нийслэлээр|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Статистикийн мэдээллийн нэгдсэн сан|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|₮]] 46,877 тэрбум<br />[[Америк доллар |$]] 13.52 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = [[Төгрөг|₮]] 28,570,122<br />[[Америк доллар |$]] 8243.49 (2023) | blank_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.810<ref>{{cite web |last1=Sub-national HDI |title=Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/MNG/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> – <span style="color:#090;">маш өндөр</span> | timezone = H | utc_offset = +08:00 | coordinates = {{coord|47|55|13|N|106|55|02|E|region:MN|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1350 | elevation_ft = 4429 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 210 xxx | area_code = +976 (0)11 | blank1_name_sec1 = Улсын бүртгэлийн дугаар | blank1_info_sec1 = УБ, УН | blank2_name_sec1 = [[ISO 3166-2]] | blank2_info_sec1 = MN-1 | blank3_name_sec1 = | blank3_info_sec1 = | website = {{URL|http://www.ulaanbaatar.mn/}} }} [[Файл:Ulaanbaatar city Mongolia.ogv|thumb|right|300px|Улаанбаатар хотыг Зайсан толгой дээрээс харах]] '''Улаанбаатар''' ({{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} ''улаганбагатур'', улаан-баа-тар) нь [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|нийслэл]] бөгөөд Монгол Улсын цорын ганц [[саятан хот|саятан]] [[хот]] юм. Улаанбаатар хот Монгол Улсын төв хэсэгт хуучнаар Алтан тэвшийн хөндий, өнөөгийнхөөр [[Туул гол|Туул]]-[[Сэлбэ|Сэлбийн]] гол бэлчир хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300-1350 метр өндөрт [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй]] уул, [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]] дөрвөн уулаар хүрээлэгдэн орших ба 4,704.4 км² нутаг дэвсгэртэй. 2021 оны эцсээр 1,649,172 хүн оршин сууж байна. Засаг захиргааны хувьд 9 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]], 204 [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороонд]] хуваагддаг. 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт цагаан нуур]]т [[Өндөр гэгээн]]ийг залж орд өргөө боссоноор Улаанбаатар хотын өмнөх суурин байгуулагджээ. 1778 он хүртэл олон газар нүүдэллэж байгаад одоогийн байрлалдаа тогтсон. Өмнө нь [[Буддын шашин|шашин]], худалдааны төв байсан бол [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|1912 оноос улсын]] нийслэл болж<ref>{{cite web | url=https://ikon.mn/n/24gm | title=Их Хүрээг Монгол Улсын нийслэлээр тунхагласны 109 жилийн ой тохиож байна | website=ikon.mn | date=2021-02-08 | access-date=2024-06-17}}</ref>, [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|XX зуун]]д [[барилга]]жиж, [[аж үйлдвэр]] хөгжин, XXI зуунд их хотын төрх бүрдэж байна. Улаанбаатар [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын улс төр|улс төр]], [[Монголын эдийн засаг|эдийн засаг]], соёл, [[Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд|технологи]]йн төв юм. == Нэр == 1639 онд [[Бүрд сум|Ширээт нуур]]ын газар [[Занабазар]]ыг шашны тэргүүнд өргөмжилж орд өргөө барьсан нь өргөжсөөр Улаанбаатар болжээ. Түүхэндээ хэдэн нэрийг үдсэн. 1639 оноос '''Өргөө''' ({{юникодмонгол|ᠥᠷᠭᠦᠭᠡ|v}}), 1651 оноос '''Номын хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠣᠮ {{zwj}}ᠤᠨ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1706 оноос '''Их хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:1.5em;word-wrap:normal}}), 1911 оноос '''Нийслэл хүрээ''' ({{юникодмонгол|ᠨᠡᠶᠢᠰᠯᠡᠯ ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v|style=max-height:2.3em;word-wrap:normal}}) хэмээж байгаад 1924 оноос хойш '''Улаанбаатар''' ({{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}}) гэв.<ref>{{Cite web |url=http://www.ulaanbaatar.mn/content/show/20 |title=МОНГОЛ УЛСЫН НИЙСЛЭЛ УЛААНБААТАР ХОТЫН ТҮҮХ |access-date=2013-12-15 |archive-date=2014-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702004228/http://ulaanbaatar.mn/content/show/20 |url-status=dead }}</ref> XX зууны эхэнд Улаанбаатар хотыг ''Богдын хүрээ'', ''Да хүрээ'', ''Хүрээ'' ({{юникодмонгол|ᠬᠦᠷᠢᠶᠡᠨ|v}}) гэхэд ойлгодог байсан. Одоо үед хотын нэрийг ''УБ'', ''Нийслэл'', ''Хот'' гэж товчлон ярихад тодорхой танина. [[Өрнө дахин]] дахь орнууд, түүний дотор оросууд 1924 он хүртэл Улаанбаатар хотыг Урга (''Urga'') (Өргөө гэсэн үгнээс) гэж нэрлэж байсан. 1925 оноос хойш Оросоор Улан-Батор (''Ulan Bator'') гэж нэрлэх болсон. Англи хэлэнд Ulan-Bator гэсэн хэлбэр түгээмэл хэрэглэгддэг байсан ч орчин цагт ''Ulaanbaatar'' гэсэн хэлбэр түгээмэл болж байна. == Түүх == === Урьд үе === [[Монголын нууц товчоо]]нд тэмдэглэснээр «12-р зууны хоёрдугаар хагаст [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Ван хан]]ы өргөө нь Туулын хар шугуй гэдэг газар байв» гэж тэмдэглэсэн нь одоогийн Улаанбаатар хот оршиж буй хөндийг гэж судлаачид таамагладаг. [[Их Монгол Улс]]ын анхны нийслэл [[Хархорум]] хот нь Орхон голын хөндийд цогцолсон ба [[Юань Улс]] нуран унасны дараа [[Мин улс]]ын довтолгоонд хоёр удаа галдан шатаагдсан. Түүнээс хойш [[монголчууд]] нэгдмэл байдалгүй болоод нүүдлийн иргэншилд бүрэн шилжиж, хот байгуулах завдалгүй дотоод, гадаадад тэмцэлдэн байлдацгааж байснаас үүдэн, амарлингуй байдлыг дэлгэрүүлэхээр 16-р зуунаас [[шарын шашин]]д сүсэглэснээр Монголд сүм хийдүүд баригдаж эхэлсэн юм. Ингэснээр Монголчуудын хот, хүрээ цогцлоох идэвх сэргэж, анхлан [[Абтай сайн хан]] Хар Хорум хотын бууринд [[Эрдэнэ зуу хийд]]ийг босгожээ. [[Түшээт хан Гомбодорж]]ийн хүү [[Занабазар]]ыг анхны [[Жавзандамба хутагт|Богд Жавзандамба]] хутагтаар өргөмжлөн 1639 онд өнөөгийн [[Өвөрхангай]] аймгийн Бүрд сумын нутагт орших Их Монгол уулын өвөр, Бага Монгол уулын ар бэлийн [[Ширээт цагаан нуур|Ширээт цагаан нуурын]] хөвөөнд байгуулсан хожмоо “Шар бүсийн хот” хэмээн нэрлэгдэх болсон Өргөө нь өнөөгийн Улаанбаатарын үүслийн үндэс болсон. Өргөө нь 1639-1778 онд [[Орхон гол|Орхон]], [[Тамир гол|Тамир]], [[Туул гол|Туул]] голуудын хөндий дагуу 28 удаа нүүдэллэсний эцэст 1778 онд одоогийн байгаа газар суурьшиж ''Их хүрээ'' нэртэй болжээ. Ингэж нүүлгэхдээ ''[[Эрдэнэ зуу]]'' хийдийн доторх мөнхийн галтай Баруун өргөөг нүүлгэн гаргаж Занабазарын өргөөтэй нэгдүүлж Ширээ цагаан нууранд аваачжээ. Баруун өргөө нь төрийн гал голомтын бэлгэдэл өргөө байжээ. Ингэж төр, шашны гол үнэт зүйлсийг нэгдүүлсэнээр нийслэл үүссэн гэж үздэг. [[Зураг:Oerguge,ulaganbagatur.png|120px|thumb|right|''Өргүгэ<br />Йэхэ хүрйи-э<br />Нэйислэл хүрйи-э<br />Улаганбагатур'']] 1756 онд анхны шашны сургууль болох "Цаниг" байгуулагдсан бөгөөд 1786 оноос манж амбанд [[Сэцэн хан]], [[Түшээт хан]] хоёр аймгийг хариуцуулах болсон зэрэг олон шалтгаанаас Их хүрээ суурьших шаардлагатай болжээ. 1780-1870 оны хооронд 70 гаруй суурин сүм, дуган, ялангуяа өнөөгийн [[Гандантэгчэнлин хийд]] 1809 онд, Дамбадаржаалин хийд зэрэг баригджээ. 1861 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] консулын газар байгуулагджээ. Хүрээний хүн ам нэмэгдсээр 1910 онд 50 мянга гаруй болжээ<ref>Ориго.мн сайтын мэдээлэл: {{Webarchiv|url=http://origo.mn/24tsag/2006/01/10/1718 |wayback=20081101053456 |text=Өргөө-Улаанбаатар хот |archiv-bot=2023-10-06 18:15:30 InternetArchiveBot }}</ref>. === Орчин үе === 1911 оны 12 дугаар сард [[Богд хаан|Богд Хаант]] Монгол Улс тунхаглагдаж, '''Нийслэл хүрээ''' нэртэй болсон. 1919 онд [[Сю Шүжан]]ээр толгойлуулсан Хятад цэрэгт хот эзлэгдсэн ба 1921 оны 2-р сард [[Барон Унгерн]]ээр толгойлуулсан цагаан цэргүүд Хятад цэргээс хүрээг чөлөөлж, Богдыг дахин хаан ширээнд залсан бол 3-р сард Хиагт хотыг чөлөөлсөн Монгол-[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн цэргүүд цагаантнуудыг 6-р сард цохин дутаалгаснаас хойш нийслэл нь гадаадын цэргийн түрэмгийллээс чөлөөлөгдсөн. 1924 оны Монгол Улсын анхны Үндсэн хуулиар Улаанбаатар нэртэй болсон байна. Социализмын үед болон голдуу [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[ЗХУ]]-ын тэтгэлэгтэйгээр хуучны гэр хороолол нь аажмаар байр орон сууцаар солигдож эхэлсэн. [[Наушки]]-Улаанбаатар-[[Замын-Үүд сум|Замын-Үүд]]ийн чиглэлийн замууд 1949, 1956 онуудад баригдсанаар өрнө, дорнотой төмөр замаар холбогдсон бөгөөд кинотеатр, жүжгийн театр, музей зэрэг олноор баригджээ. Харин нөгөө талаас 1930-аад оны сүүлчийн [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хэлмэгдүүлэлтийн дараа]] социализмын өмнөх үеийн сүм, хийдүүд устгагдсан байна. [[File:Jugder 001.jpg|thumb|center|600px|1913 онд Өргөөгийн дүр зураг]] === Нэн орчин үе === [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны ардчилсан нийгэм, зах зээлийн эдийн засгийн төлөөх тэмцэл]] Улаанбаатарт өрнөжээ. Энэ тэмцлийн үр дүнд дэлхийд нээлттэй болсон явдлаас Улаанбаатар хот шинэ хөгжлийн үеэ эхлүүлжээ. Хөгжил, төвлөрөлийг дагаж нийслэлд хүн амын хэт төвлөрөл гаарч, сүүлийн 15 жилд хоёр дахин өсчээ. Өнөөдөр нийслэлд хүн ам ихэссэнээс гэр хороолол хүрээгээ улам тэлсээр байна. Мөн нийт Монгол улсын хүн амын 40% энд байгаагаас үүдэн олон нийгмийн, байгалийн, тээврийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байна. Сүүлийн жилүүдэд шинэ барилга олноор баригдаж байгаа бөгөөд орон сууцны үнэ маш их өсөж байгаа. Улаанбаатар хотын ирээдүйн төлөвлөлт нь Монгол улсын шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв болон хөгжих хэтийн хандлагатай байна. == Газар зүй == Улаанбаатар хот нь [[Хэнтийн нуруу]]ны урд үзүүр болох [[Баянзүрх уул|Баянзүрх]], [[Богд хан уул|Богд хан]], [[Сонгино хайрхан уул|Сонгино хайрхан]], [[Чингэлтэй|Чингэлтэй хайрхан]] уулсаар зүүн, урд, баруун, хойд талаараа тус тус хүрээлэгдсэн бөгөөд [[Туул гол|Туул]], [[Сэлбэ]] голуудын бэлчир хөндийд байрладаг. Дунджаар далайн түвшнээс дээш 1351 м өндөрт оршдог. Нийт 4,704.4 км² нутагтай. === Уур амьсгал === Улаанбаатар нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог. Жилийн дундаж температур нь -1.3&nbsp;°C. Богино, дулаан зунтай бөгөөд урт, маш хүйтэн, хуурай өвөлтэй.<!-- Шинэчлэх хэрэгтэй--> Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 242.7 мм, дундаж чийгшилт нь 69%. Улаанбаатар хотын [[хавар|хаврын улирал]] нь 5 сарын дунд хүртэл үргэлжлэх бөгөөд дунджаар 5°С, дулаахан өдрүүдтэйгээс гадна сэрүүхэн ч өдрүүдтэй. Мөн гэнэт цасан шуурга ч тавьдаг. Харин зуны улирал нь дунджаар 30°С дулаан, [[бороо]]той, зарим тохиолдолд гэнэтийн [[мөндөр]] ордог. Намрын улиралд нарлаг налгар өдрүүд удаанаар үргэлжилдэг бөгөөд дундаж дулаан нь 7°С. Моддын навчис шарлаж, аажмаар хүйтрэн [[цас]] аажмаар орж хэлдэг. Улаанбаатар хотод ихэвчлэн маш хүйтэн өвөл болдог. Дундаж температур нь -25°С хүрдэг. Хэдийгээр өвөлдөө их хүйтэн байх ч үүл багатай нарлаг өдрүүдтэй үе олон байна. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Улаанбаатар, өндөр {{convert|1303|m|ft|abbr=on}}, (1991–2020 оны дундаж, туйлшрал 1869–одоо) | metric first = yes | single line = yes | collapsed = | Jan record high C = 0.0 | Feb record high C = 11.3 | Mar record high C = 18.9 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 33.5 | Jun record high C = 38.3 | Jul record high C = 39.0 | Aug record high C = 36.7 | Sep record high C = 31.7 | Oct record high C = 22.5 | Nov record high C = 13.0 | Dec record high C = 6.1 | year record high C = |Jan avg record high C = -7.5 |Feb avg record high C = 2.6 |Mar avg record high C = 9.0 |Apr avg record high C = 15.7 |May avg record high C = 27.5 |Jun avg record high C = 31.1 |Jul avg record high C = 32.8 |Aug avg record high C = 30.9 |Sep avg record high C = 24.5 |Oct avg record high C = 18.6 |Nov avg record high C = 6.5 |Dec avg record high C = 0.3 |year avg record high C = 33.8 | Jan high C = -15.5 | Feb high C = -9.4 | Mar high C = -0.2 | Apr high C = 10.4 | May high C = 17.8 | Jun high C = 23.1 | Jul high C = 25.2 | Aug high C = 23.0 | Sep high C = 17.2 | Oct high C = 7.7 | Nov high C = -4.8 | Dec high C = -13.7 | year high C = 6.7 | Jan mean C = -21.3 | Feb mean C = -16.2 | Mar mean C = -6.7 | Apr mean C = 3.0 | May mean C = 10.2 | Jun mean C = 16.6 | Jul mean C = 19.0 | Aug mean C = 16.6 | Sep mean C = 10.0 | Oct mean C = 0.9 | Nov mean C = -10.6 | Dec mean C = -19.0 | year mean C = 0.2 | Jan low C = -25.6 | Feb low C = -21.7 | Mar low C = -12.6 | Apr low C = -3.3 | May low C = 3.5 | Jun low C = 10.3 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 11.1 | Sep low C = 4.1 | Oct low C = -4.5 | Nov low C = -15.1 | Dec low C = -22.9 | year low C = -5.3 |Jan avg record low C = -37.1 |Feb avg record low C = -30.5 |Mar avg record low C = -25.1 |Apr avg record low C = -17.3 |May avg record low C = -8.4 |Jun avg record low C = 3.0 |Jul avg record low C = 5.1 |Aug avg record low C = 1.9 |Sep avg record low C = -6.8 |Oct avg record low C = -19.6 |Nov avg record low C = -27.3 |Dec avg record low C = -33.1 |year avg record low C = -38.7 | Jan record low C = -43.9 | Feb record low C = -42.2 | Mar record low C = -37.2 | Apr record low C = -26.1 | May record low C = -16.1 | Jun record low C = -3.9 | Jul record low C = -0.2 | Aug record low C = -2.8 | Sep record low C = -13.4 | Oct record low C = -20.0 | Nov record low C = -35.0 | Dec record low C = -42.2 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 2.1 | Feb precipitation mm = 2.8 | Mar precipitation mm = 4.6 | Apr precipitation mm = 8.4 | May precipitation mm = 21.7 | Jun precipitation mm = 47.2 | Jul precipitation mm = 74.5 | Aug precipitation mm = 65.4 | Sep precipitation mm = 27.9 | Oct precipitation mm = 8.6 | Nov precipitation mm = 6.3 | Dec precipitation mm = 3.5 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days =1.3 | Feb precipitation days =1.6 | Mar precipitation days =1.8 | Apr precipitation days =2.5 | May precipitation days =3.7 | Jun precipitation days =6.7 | Jul precipitation days =9.9 | Aug precipitation days =8.8 | Sep precipitation days =4.9 | Oct precipitation days =2.1 | Nov precipitation days =2.8 | Dec precipitation days =1.7 | year precipitation days = | Jan rain days = 0 | Feb rain days = 0 | Mar rain days = 0.3 | Apr rain days = 3 | May rain days = 8 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 17 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 9 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 0.1 | Dec rain days = 0 | year rain days = 68 | Jan snow days = 10 | Feb snow days = 7 | Mar snow days = 7 | Apr snow days = 6 | May snow days = 4 | Jun snow days = 0.1 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 2 | Oct snow days = 6 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 11 | year snow days = 62 | Jan humidity = 74.7 | Feb humidity = 69.5 | Mar humidity = 57.6 | Apr humidity = 44.2 | May humidity = 42.7 | Jun humidity = 50.1 | Jul humidity = 58.2 | Aug humidity = 60.8 | Sep humidity = 56.1 | Oct humidity = 56.9 | Nov humidity = 68.3 | Dec humidity = 75.1 | year humidity = 62 <!-- Dubious dew point values | Jan dew point C =-24.4 | Feb dew point C =-18.0 | Mar dew point C =-5.4 | Apr dew point C =6.0 | May dew point C =14.7 | Jun dew point C =21.1 | Jul dew point C =22.9 | Aug dew point C =19.6 | Sep dew point C =12.1 | Oct dew point C =1.4 | Nov dew point C =-11.6 | Dec dew point C =-21.8 --> | Jan sun = 164.2 | Feb sun = 203.5 | Mar sun = 257.4 | Apr sun = 265.3 | May sun = 297.9 | Jun sun = 282.3 | Jul sun = 278.3 | Aug sun = 265.2 | Sep sun = 249.5 | Oct sun = 227.6 | Nov sun = 175.4 | Dec sun = 137.7 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name=pogoda> {{cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/44292.htm|script-title=ru:КЛИМАТ УЛАН-БАТОРА|publisher=Pogoda.ru.net|language=ru|access-date=2026-04-19}}</ref> | source 2 = [[NOAA]](чийгшэл-нар 1991-2020)<ref name="WMOCLINO">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20210717012832/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv | archive-date = 2021-07-17 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |format=CSV |archive-format=CSV | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Ulaanbaatar | publisher = [[NCEI|National Centers for Environmental Information]] | access-date = 2026-04-19}}</ref> }} {{Weather box | width = | collapsed = | location = [[Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудал|Буянт-Ухаа олон улсын нисэх буудлын]] цаг уурын станц (WMO танигч: 44291) (1991-2020 оны хооронд) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan dew point C = -24.7 | Feb dew point C = -20.9 | Mar dew point C = -14.5 | Apr dew point C = -9.6 | May dew point C = -3.8 | Jun dew point C = 4.5 | Jul dew point C = 9.4 | Aug dew point C = 7.9 | Sep dew point C = 0.5 | Oct dew point C = -7.6 | Nov dew point C = -15.7 | Dec dew point C = -22.6 | source = [https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv]<ref>{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Mongolia/CSV/Ulaanbaatar_44292.csv |title = Climate & Weather Averages at Ulan-Bator weather station |publisher = NOAA |access-date = 2026-04-19}}</ref> }} == Засаг захиргаа == {{гол|Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Улаанбаатар хотын захирагч}} [[Файл:Ulaanbaatar duureg, mn.png|thumb|Газрын зураг]] [[Файл:Ulan Bator 16.JPG|thumb|[[Сүхбаатарын талбай]]]] Хотын удирдлагын тогтолцоо нь хотын нийт иргэдээс 4 жил тутамд сонгогддог [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]], уг хурлаас нэр дэвшүүлж [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] 4 жилийн хугацаатай томилдог [[Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар xотын Захирагч]] буюу хотын даргаас бүрдэнэ. Хотын дарга нь Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэрт Монгол Улсын хууль, УИХ-ын тогтоол,[[Монгол Улсын Засгийн Газар]], Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын шийдвэрийг хэрэгжүүлж ажилладаг. ===Нийслэлийн дүүргүүд=== {{гол|Улаанбаатарын дүүргүүд}} Дүүрэг нь нийслэлийн засаг захиргааны нэгж юм. Нийслэл [[Баянзүрх]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол]], [[Сонгинохайрхан]], [[Чингэлтэй]], [[Сүхбаатар (дүүрэг)|Сүхбаатар]], [[Хан-Уул]], [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 9 дүүрэгт хуваагддаг. [[Налайх]], [[Багануур]], [[Багахангай]] гэсэн 3 дүүрэг нь хотын төвөөс алслагдсан байдаг. Дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороодод]] хуваагдана. Дүүрэг нь дангаараа эсвэл нийлж Улсын Их Хурлын сонгуульд тойрог болдог. {| class="wikitable sortable" |+ Улаанбаатар хотын дүүргүүд<ref name="statis">Улаанбаатар хотын статистикийн газар, {{Webarchiv|url=http://www.statis.ub.gov.mn/Download/tan/2007/stat2701.pdf |wayback=20070319185103 |text=stat2701.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://statis.ub.gov.mn/Download/Research/pop2006.01.01.pdf |wayback=20070222085701 |text=pop2006.01.01.pdf |archiv-bot=2023-09-26 19:46:17 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Дүүрэг ! [[Хороо]]д ! Хүн ам<br>01.01.2006 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2007 ! Хүн амын<br>өсөлт<br>(%) ! Хүн ам<br>01.01.2008 ! Газар нутаг<br> km² ! Нягтшил<br>/km² |- | [[Багануур]] | 5 | 25,261 | 1.9 | 25,731 | 0.9 | 25,969 | 620.2 | 41.9 |- | [[Багахангай]] | 2 | 3,776 | 1.4 | 3,827 | 1.0 | 3,864 | 140.0 | 27.6 |- | [[Баянгол]] | 34 | 160,479 | 0.2 | 160,818 | 2.7 | 165,159 | 29.5 | 5,598.6 |- | [[Баянзүрх]] | 43 | 196,132 | 7.9 | 211,614 | 4.7 | 221,565 | 1,244.1 | 178.1 |- | [[Налайх]] | 8 | 26,529 | 2.9 | 27,297 | 3.1 | 28,152 | 687.6 | 40.9 |- | [[Сонгинохайрхан]] | 43 | 204,587 | 3.2 | 211,056 | 4.4 | 220,295 | 1,200.6 | 183.5 |- | [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар]] | 20 | 117,233 | 5.0 | 123,041 | 5.2 | 129,486 | 208.4 | 621.3 |- | [[Хан-Уул]] | 25 | 87,912 | 3.4 | 90,925 | 4.1 | 94,670 | 484.7 | 195.3 |- | [[Чингэлтэй]] | 24 | 130,501 | 1.8 | 132,883 | 2.4 | 136,014 | 89.3 | 1,523.1 |- | '''Нийт''' | '''204''' | '''952,410''' | '''3.7''' | '''987,192''' | '''3.8''' | '''1,025,174''' | '''4,704.4''' | '''217.9''' |} [[Файл:Chinggis Khaan Hotel.jpg|thumb|Чингис зочид буудал]] == Хүн ам зүй == Улаанбаатар хотын хүн ам нь 2014 оны байдлаар<ref>http://ubstat.mn/StatTable=20</ref> 1,324,000 бөгөөд нягтшил нь квадрат километр тутамд 300 хүн. Нийт хотын хүн амын 67%-ийг 35-аас доош насны залуучууд эзэлдэг бөгөөд үүнээс 30% нь 16-аас доош насны хүүхдүүд байна. {| class="wikitable sortable" |+ Хүн амын тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://ubstat.mn/StatTable=11 |wayback=20190325101322 |text=ubstat.mn: |archiv-bot=2024-08-04 03:20:55 InternetArchiveBot }} ''ХҮН АМЫН ТОО, ХҮЙСЭЭР, ОНЫ ЭХЭНД, МЯНГАН ХҮН''; хандсан 2019-3-25</ref> |- ! Он !! Бүгд <br> (мянган хүн) !! Улсын дүнд <br> эзлэх хувь |- |'''1926''' || 1.5 || 0.22 |- |'''1930''' || {{Increase}}10.5 || 1.44 |- |'''1940''' || {{Increase}}24.2 || 3.28 |- |'''1950''' || {{Increase}}95.8 || 12.62 |- |'''1960''' || {{Increase}}145.8 || 15.56 |- |'''1970''' || {{Increase}}280.5 || 22.80 |- |'''1980''' || {{Increase}}418.7 || 25.54 |- |'''1990''' || {{Increase}}560.6 || 26.71 |- |'''2000''' || {{Increase}}760.1 || 32.02 |- |'''2010''' || {{Increase}}1112.3 || 40.66 |- |'''2011''' || {{Increase}}1151.5 || 41.41 |- |'''2012''' || {{Increase}}1287.1 || 45.78 |- |'''2013''' || {{Increase}}1318.1 || 45.96 |- |'''2014''' || {{Increase}}1372.0 || 46.82 |- |'''2015''' || {{Decrease}}1363.0 || 45.50 |- |'''2016''' || {{Increase}}1396.3 || 45.66 |- |'''2017''' || {{Increase}}1440.4 || 46.2 |- |'''2018''' || {{Increase}}1463.0 || 46.03 |} === Угсаатны бүрэлдэхүүн === ; [[Монгол үндэстэн]]-98.3% * [[Халх]]-90.8% * [[Ойрад]]-5.66% * [[Буриад]]-1.11% * [[Дарьганга]]-0.55% * [[Дархад]]-0.16% * [[Барга]]-0.04% ; [[Түрэг угсаатан]]-0.83% * [[Казахууд]]-0.72% * [[Хотон (ястан)|Хотон]]-0.11% == Тээвэр == === Олон улсын === Улаанбаатарт хотын баруун өмнөд хэсэгт, 18 км зайд орших [[Чингис хаан олон улсын нисэх буудал]] байрладаг. Энэ нисэх буудлаас үндэсний тээвэрлэгч МИАТ төрийн өмчит компани [[Токио]], [[Сөүл]], [[Берлин]], [[Москва]], [[Эрхүү]], [[Бээжин]], [[Хонконг]] хотууд руу нислэг үйлддэг. Мөн гадаадтай Монголын төмөр замаар [[Транс-Сибирийн төмөр зам]], [[Хятадын төмөр зам]]ын сүлжээтэй Москва, Бээжинтэй холбогддог. === Хот дотор === Улаанбаатар хотын доторхи тээврийн үйлчилгээг Нийслэлийн Нийтийн тээврийн газар удирдан зохион байгуулдаг ба нийтийн тээврийн үйлчилгээ нь Үндсэн, Туслах, Буухиа, Хот орчмын, Такси гэсэн ангиллаар зохион байгуулагддаг. Үйлчилгээнд [[троллейбус]], [[автобус]], [[Улаанбаатар рэйлбус|рэйлбус]], [[микробус]], [[такси]], [[дуобус]] зэрэг үйлчилдэг. Хотын тээврийн нэгэн онцлог нь хувийн машинтай иргэд хувиараа такси маягаар үйлчилэх явдал элбэг бөгөөд энэ нь бусад өөр улсын нийслэлд бараг ажиглагддаггүй онцлог үзэгдэл юм. ==Холбоо шуудан== [[Файл:Central Post Office (Ulaanbaatar).jpg|thumb|Төв шуудангийн үйлчилгээ]] Улаанбаатар хотод анх 1919 онд телеграф холбоо байгуулагдаж олон улсын телеграфын сүлжээнд орсон тэрнээс өмнө энгийн цаасан хэлбрийн шуудан холбоо ажиллаж байв. 1924 онд Монголын Цахилгаан Холбооны газар үүсэн байгуулагдаж бүх шуудан харилцааг удирдаж нэгтгэсэн байна. 1995 онд анхны интернэт харилцааны Датаком ХХК-ий үйлчилгээгээр иргэдийн интернэт харилцааны эхлэл тавигдсан юм. Одоогоор Улаанбаатарт Монголын Цахилгаан ХК шугамын холбооны үйлчилгээг ба үүрэн утасны үйлчилгээг, Монгол Шуудан компани энгийн шуудангийн үйлчилгээг, 80 гаруй интернэт холболтын компаниуд, 4 үүрэн утасны хувийн компаниуд тус тус шуудан холбоо харилцааны үйлчилгээг хариуцаж байна. 2016 оны дундаас Улаанбаатарт 4G [[LTE Сүлжээ|LTE]] гар утасны холбоо нэвтэрсэн нь хотын иргэдийг дэлхийн аль ч өндөр хөгжилтэй хотын адилаар өндөр хурдны интернэтээр хөдөлгөөнт байдлаар харилцах боломжийг олгосон байна. == Шинжлэх ухаан технологи == {{гол|Шинжлэх ухаан ба технологи Монголд}} Орчин үед хувийн компаниуд ба их сургуулиуд Улаанбаатарт өөрсдийн ба гадны дэмжлэгтэй судалгаа туршилтуудыг эрчимтэй хөгжүүлж импортыг орлох бүтээгдхүүн үйлдвэрллийг эрчимтэй хөгжүүлж байна. Нарны зайн шинэ технологийн үйлдвэр, цахилгаан станцын системийн удирдлагыг дотооддоо бүрэн бүтээх ажилууд 2011-2013 онуудад хувийн компаниудын оролцоотойгоор амжилттай хийгдэж Монголын шинжлэх ухаан технологийн хөгжлийг дэлхийн түвшинд ойртуулсан алхмууд хийгдэж байна. Улаанбаатар дахь 100 орчим их дээд сургуулиуд нь судалгаа шинжилгээг хөгжүүлэх нийгэм эдийн засгийн дэвшлийг хангах гол түшиц болж төсөл хөгжүүлэлтийн ажилууд хийгдэж байна. 2013 оноос имбэдэд системийн үйлдвэрллийн эхний суурь Улаанбаатар дахь мэдээллийн технологийн салбарт тавигдлаа. 2016 оноос 4G гар утасны холболт Улаанбаатарт нээгдэснээс хойш технологийн шинэ дэвшил хотын оршин суугчидын мэдээлэл түргэн шуурхай авах боломж эрс сайжирч гар утсаараа телевиз үзэх зэрэг шинэ үйлчилгээ ба бусад техноллогийн инновацыг хотын орчинд бүрдүүлж байна. == Соёл урлаг == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |[[Файл:National Art Gallery of Mongolia.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Mongolian State Academic Theatre of Opera and Ballet.jpg|center|x120px]] |[[Файл:Ulaanbaatar book fair 2019.jpg|center|x120px]] |[[Файл:State Academic Drama Theater.jpg|center|x120px]] |- |Монголын Үндэсний төв галерей |Дуурийн театр |Улаанбаатрын номын баяраар |Драмын Эрдмийн театр |} Улаанбаатар хотод соёл урлагийн шинэ хандлагууд үндэсний уламжлалын нөлөөгөөр [[Европ]]ын соёл урлагтай өвөрмөцөөр хослон хөгжиж байна. [[Дуу хөгжим]], [[драм]], [[балет]]ийн олон арван жилийн өвөрмөц хосолсон хөгжил ба үндэсний гар урлалын олон зуун жилийн ур ухааны баялаг өв сан энэ хотод төвлөрдөг. Одоогоор Улаанбаатар хотод 70 гаруй соёл урлагийн байгууллага олон нийтэд үйлчилж байна. ==Дэлгэмэл зураг== {{Том зураг|Panorama von Ulaanbatar.jpg|1600|Улаанбаатар хотын өмнө зүгт орших Зайсан толгой дээрээс: Зайсан толгойн баруун талд [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль|ХААИС]], Туул гол тодхон харагдана, 2005 он}} {{Том зураг|Panorama-Ulan-Bator-2009.jpg|1600|Дөрвөн жилийн дараа харьцуулалт хийж үзвэл ХААИС болон Туул гол нь бараг ялгарч харагдахгүй болж, 2009 он}} {{clear}} == Үйлдвэрлэл == Энэ хотын нэг онцлог нь үндэсний хамгийн их үйлдвэрлэл үйлчилгээ төвлөрсөн бүс болдогт бөгөөд одоогоор 40000 орчим том жижиг компаниуд Монгол улсын [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий 46%-ийг үйлдвэрлэж байна. Хотын бүсэд экологид хоргүй үйлдвэрллийг ихэсгэх ба хортой үйлдвэрллийг хотоос гаргах асуудал сүүлийн жилүүдэд хурцаар тавигдаж байна. Үүнд арьс боловсруулах үйлдвэрүүд нь УБ-ын бүсэд Туул голыг бохирдуулагч гол эх үүсвэр болж энэ талаар сайн эрс шийдэж чадахгүй байна. == Аялал жуулчлал == [[Файл:Nuur8-Choijin Lamiin sum muzei.jpg|right|220px|Чойжин ламын сүм музей]] [[Зураг:UB-Gandan03.JPG|thumbnail|right|220px|[[Гандантэгчэнлин хийд]] нь жуулчдын хөл тасардаггүй газар]] Улаанбаатар хот нь дэлхийд хосгүй үнэт үзмэртэй музейнууд, [[Буддизм|Буддын соёлын газрууд]], [[Сүхбаатарын талбай|хотын төв талбай]] болон хотын ойр орчмын аялал зугаалгын газруудтай. Сүүлийн үед олон үндэстний амтат хоолоор үйлчилдэг ресторанууд олноор нээгдсэн, мөн жуулчны байгууллагууд хотын аяллын хөтөлбөрт бүтээлчээр анхаарч байгаа нь Улаанбаатар хотод сонирхолтой аялал хийх боломжийг улам сайжруулж байна. == Aх дүү хотууд == 2024 оны байдлаар Улаанбаатар хот нь нийт 9 орны 18 хоттой ах дүүгийн харилцаатай байна. <ref>{{cite web | title=АХ ДҮҮ, НАЙРАМДАЛТ ХАРИЛЦААТАЙ ХОТУУДЫН ЖАГСААЛТ | url=https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | website=Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал | access-date=2024-06-17 | archive-date=2024-04-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240406142818/https://khural.ulaanbaatar.mn/introduction/foreign | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Чунчин хоттой ах дүү хотын харилцаа тогтоолоо | url=https://ikon.mn/n/2jvu | website=ikon.mn | date=2022-05-12 | access-date=2024-06-17}}</ref> <ref>{{cite web | title=Улаанбаатар Бишкектэй ах дүү хотын харилцаа тогтоов | url=https://montsame.mn/en/read/322959 | website=Montsame | date=2023-07-10 | access-date=2024-06-17}}</ref> * {{RUS}}ын [[Москва]] <small>(1957)</small> * {{CHN}}ын [[Хөх хот]] <small>(1991)</small> * {{KOR}}ын [[Сөүл]] <small>(1995)</small> * {{RUS}}ын [[Эрхүү]] <small>(1998)</small> * {{USA}}ын [[Денвер]] <small>(2001)</small> * {{CUB|Куба|Кубын}} [[Хавана]] <small>(2002)</small> * {{TUR}}ийн [[Анкара]] <small>(2003)</small> * {{USA}}ын [[Оакланд]] <small>(2006)</small> * {{RUS}}ын [[Элст]] <small>(2010)</small> * {{TUR}}ийн [[Газиентип]] <small>(2010)</small> * {{CHN}}ын [[Бээжин]] <small>(2014)</small> * {{RUS}}ын [[Новосибирск]] <small>(2015)</small> * {{RUS}}ын [[Улаан-Үд]] <small>(2015)</small> * {{KOR}}ын [[Инчон]] <small>(2017)</small> * {{THA}}ын [[Бангкок]] <small>(2017)</small> * {{KAZ}}ы [[Астана]] <small>(2019)</small> * {{CHN}}ын [[Чунчин]] <small>(2022)</small> * {{KGZ}}ийн [[Бишкек]] <small>(2023)</small> ==Алдартай хүмүүс== ===Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн === * [[Дамдины Сүхбаатар]] ===Спортын алдартнууд=== * [[Отрядын Гүндэгмаа]], 2008 оны олимпын буудлагын төрлийн мөнгөн медальт * [[Энхбатын Бадар-Ууган]], 2008 оны олимпын боксын 56 кг-н жингийн аварга * [[Очирбатын Бурмаа]] *[[Цэдэвсүрэнгийн Мөнхзаяа]], жүдогийн ДАШТ-ний хүрэл медальт *[[Цогбадрахын Мөнхзул]], буудлагын спортын ААШТ-ний аварга * [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]], 2008 оны олимпын боксын 48 кг-н жингийн мөнгөн медальт * [[Нямбаярын Төгсцогт]] * [[Очирбатын Насанбурмаа]] ===Урлагийн алдартнууд === *[[Д.Энхжаргал]] Монгол Улсын "СТА", Алдарт "[[Сirque Du Soleil]]"-ийн "[[O]]"Show дахь "[[Уран Нугараач]]" * [[Цэндийн Батчулуун]], нэрт хөгжмийн удирдаач, МУАЖ, "Морин хуур" чуулгын даргаар ажиллаж байв. *Тангадын Мандир, зураач, түүхч<ref>{{Cite web |url=http://sonin.mn/news/easy-page/60173 |title=Archive copy |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420181704/http://www.sonin.mn/news/easy-page/60173 |url-status=dead }}</ref> *Болдын Сэргэлэн, балетчин, ДБЭТ-н даргаар ажиллаж байсан ====Дуучид ==== *[[Батмөнхийн Сарантуяа]], МУГЖ, Зууны манлай эстрадын дуучин * [[Төмөрийн Ариунаа]] - МУГЖ * Б.Батчулуун, [[Никитон]] хамтлагийн ахлагч, СГЗ * Т.Бат-Оргил, монголын анхны кантри-рок дуучин * [[Хайдавын Төмөрбаатар]], МУГЖ, [[Баянмонгол]] чуулга * [[Бавуудоржийн Тунгалаг]], уртын болон нийтийн дуучин, МУГЖ Н.Ононы "Бүүвэйн дуу"-г сэргээн дуулжээ. ====Хөгжмийн зохиолчид ==== *[[Лувсанжамбын Мөрдорж]] * Б.Долгион, хөгжмийн зохиолч, СГЗ * Б.Ангирмаа, хөгжмийн зохиолч, продюссер * Н.Жанцанноров, хөгжмийн зохиолч, Хөдөлмөрийн Баатар, Төрийн Хошой шагналт ====Жүжигчид, найруулагчид ==== * [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]], МУГЖ * [[Цэгмидийн Төмөрхуяг]], "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" киноны Сэнгүмд тогложээ. * [[Намсрайн Сувд]], [[МУАЖ]] * [[Дамбын Батсүх]] тайз, дэлгэц, хошин урлагийн жүжигчин, циркийн алиалагч, акробатч * [[Балжиннямын Амарсайхан]], Аравт кинонд тогложээ. * [[Намнангийн Наранбаатар]], Төрийн соёрхолт найруулагч ==Зураг== [[File:Generations.jpg|thumb|right|300px|Блю Скай Тауэр]] <gallery widths="200"> Файл:Улаанбаатарын атлас.jpg|Улаанбаатарын хэсэгчилсэн атлас </gallery> == Мөн үзэх == <categorytree>Улаанбаатар</categorytree> == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Ulan Bator|Улаанбаатар хот}} ;Албан ёсны * [https://web.archive.org/web/20120806195622/http://ulaanbaatar.mn/ Улаанбаатар хотын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20210509103300/https://citycouncil.mn/ Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20130118133949/http://mayor.mn/ Хотын даргын албан ёсны цахим хуудас] ;Бусад * [https://web.archive.org/web/20120920001144/http://map.gogo.mn/ Улаанбаатар хотын газрын зураг] * [[Улаанбаатар хотын гудамжийн нэрс]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Улаанбаатар| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Монголын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Монголын нийслэл]] [[Ангилал:1639 онд байгуулагдсан]] iillimsonpx4tx8v6s2hskvz1ern31w 0 831 853848 773492 2026-04-18T15:56:21Z Enkhsaihan2005 64429 853848 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тив}} {{Инфобокс тив |title = Ази |image = File:Asia (orthographic projection) without New Guinea.svg |image_size = 220px |area = {{convert|44579000|km2|sqmi|abbr=on}} ([[Тив#Газар нутаг ба хүн ам|1-т]])<ref>{{Cite book |publisher=Үндэсний Газарзүйн Нийгэмлэг (АНУ) |title=National Geographic Family Reference Atlas of the World |location=Вашингтон хот |year=2006 |page=264}}</ref> |population = {{UN Population|Asia}} ({{UN Population|Year}}; 1-т){{UN Population|ref}} |density = 100/км² (260/миль²) |GDP_PPP = [[америк доллар|$]]94.66 их наяд (2025 тооц; 1-т)<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=GDP PPP, current prices |publisher=Олон улсын валютын сан |year=2022 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live}}</ref> |GDP_nominal = {{nowrap|$41.02 их наяд (2025 тооц; 1-т)<ref>{{cite web |title=GDP Nominal, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |publisher=Олон улсын валютын сан |year=2022 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live}}</ref>}} |GDP_per_capita = $9,180 (2025 тооц; 5-д)<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=Nominal GDP per capita |publisher=Олон улсын валютын сан |year=2022 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live}}</ref> |religions = {{unbulleted list | [[Ази дахь ислам|Ислам]] (28.0%) | [[Ази дахь хиндүизм|Хиндүизм]] (22.8%) | [[Ази дахь шашингүй байдал|Шашингүй]] (13.9%) | [[Ази дахь буддизм|Буддизм]] (11.1%) | [[Хятадын ардын шашин]] (9.7%) | [[Ази дахь христийн шашин|Христ]] (8.4%) | [[Үндэстний шашин]] (3.5%) | [[Шинэ шашин]] (1.3%) | [[Ази дахь шашин шүтлэг|Бусад]] (1.3%)<ref>{{Cite journal |last1=Жонсон |first1=Тодд М. |last2=Кроссинг |first2=Петер Ф. |date=2022-10-14 |title=Religions by Continent |journal=Journal of Religion and Demography |volume=9 |issue=1–2 |pages=91–110 |doi=10.1163/2589742x-bja10013 |issn=2589-7411}}</ref>}} | religions_ref = |demonym = [[Азичууд]] |countries = {{ubl | 49 НҮБ-ын гишүүн | 1 НҮБ-ын ажиглагч | 4 бусад улс }} |list_countries = Азийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт |dependencies = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = [[Акротири ба Декели]] | 2 = [[Британийн Энэтхэгийн далайн нутаг дэвсгэр]] | 3 = [[Зул Сарын Арал]] | 4 = [[Кокос (Кийлинг) Арлууд]] | 5 = [[Хонконг]] | 6 = [[Макао]] }} |unrecognized = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = [[Абхаз]] | 2 = [[Умард Кипр]] | 3 = [[Палестин]] | 4 = [[Өмнөд Осети]] | 5 = [[Тайвань]]}} |languages = [[Азийн хэлнүүд|Жагсаалт]] |time = [[UTC+02:00]] - [[UTC+12:00]] |internet = [[.asia]] |cities = |m49 = <code>142</code> – Ази<br /><code>001</code> – Дэлхий |footnotes = }} '''Ази''' [[дэлхий]]н хамгийн том газар нутаг, хамгийн олон хүнтэй '''[[тив]]''' юм. Дэлхийн бөмбөрцгийн дорнод болон умард хагаст гадаргуугийн 8.7%, [[хуурай газар|хуурай газрын]] 30%-ийг эзлэн оршиж байна. Ази тивд [[хүн төрөлхтөн|хүн төрөлхтний]] 60 хувь болсон 4.4 тэрбум хүн аж төрөн сууж байна. Ази тивд олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн 50 [[Азийн орнуудын жагсаалт|улс]] байдаг. Ази тив [[Европ тив]]тэй холбоотой бөгөөд [[Еврази|Евразийн эх газар]] хэмээнэ. Тэгээд Ази, Европын хил хязгаарыг хэд хэдэн янзаар зурдаг. Дийлэнх олонхын үздэгээр баруун тал нь [[Улаан тэнгис]], [[Суэцийн суваг]], [[Хар тэнгис]], [[Кавказын нуруу]], [[Каспийн тэнгис]], [[Урал гол]], [[Уралын нуруу]]гаар зурдаг. Зүүн тал нь [[Номхон далай]] хүрч, өмнөд талаараа [[Энэтхэгийн далай]], умард талаараа [[Умард мөсөн далай]]д тулдаг. Ази тив эртний түүхтэй, эртний соёлтой, яс үндэс, хэл соёл, төр засгийн уламжлал олон янз, байгалийн тогтоц өвөрмөц, газар газарт харилцан адилгүй байна. == Газар зүй == {| class="standard" align="center" |----- | Талбай: | 44,579,000 км² (арлуудыг багтаасан)<ref name=NG264>{{cite book| publisher=National Geographic Society (U.S.) | title= National Geographic Family Reference Atlas of the World | location=Washington, D.C. | year=2006 | page=264}}</ref> |----- | Арлуудын талбай: || 2001 мян. км² |----- | Далайн түвшнээс дээших дундаж өндөр: || 960 метр |----- | Далайн түвшнээс хамгийн өндөр цэг: || 8848 метр ([[Жомолунгма]] у.) |----- | Далайн түвшнээс хамгийн нам доор цэг: | −405 метр ([[Сөнөсөн тэнгис]]ийн мандал) |----- | Туйлын умард цэг: | [[Челюскин хошуу]]<br /> 77° 43' х.ө.<br /> 104° 18' з.у. |----- | Туйлын өмнөд цэг: | [[Пиай хошуу]]<br />1° 16' х.ө. <br /> 103° 30' з.у. |----- | Туйлын өрнөд цэг: | [[Баба]] хошуу<br />39° 29' х.ө.<br /> 26° 04' з.у. |----- | Туйлын дорнод цэг: | [[Дежнёвын хошуу]]<br /> 66° 05' х.ө.<br /> 169° 40' з.у. |----- | [[Азийн газар зүйн төв цэг]]ийн ойрх хот: | [[Эрхүү]], [[Кызыл]] |} == Бүсчлэл, улс орон == [[File:Location-Asia-UNsubregions.png|thumb|Азийн бүсчлэл: Баруун Ази, Төв Ази, Умард Ази, Өмнөд Ази, Зүүн Ази, Зүүн Өмнөд Ази]] [[File:Language families of modern Asia.png|thumb|Азийн хэлний аймгууд]] [[Image:Sino-Tibetan languages.png|thumb|{{color box|#FF3300}}: [[Хятад-Төвөд хэлний язгуур]] <br/> {{color box|#00FF00}}: [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]]<br/> {{color box|#66FFCC}}: [[Дравид хэлний язгуур]]<br/> {{color box|#66CC00}}: [[Алтай хэлний язгуур]]<br/> {{color box|#D9D6D4}}: 3 бүлэг - [[Япон хэл|Япон хэлний язгуур]] (магадгүй Алтай), [[Солонгос хэл|Солонгос]] (магадгүй Алтай), болон Энэтхэг-Хятадын хэл<br/> {{color box|#F9B3C1}}: [[Австронез хэлний язгуур]]<br/> {{color box|#FF647C}}: [[Австроази хэлний язгуур]] ]] [[File:Countries by population density.svg|thumb|Хүн амын нягтралаар улс орнуудын газрын зураг ]] [[Image:South Asian Language Families.png|thumb|Өмнөд Азийн хэлний аймгууд]] {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ececec;" ! Бүс, улсын [[далбаа]], улсын нэр ! [[Газар нутгийн хэмжээ]]<br />(км²) ! [[Хүн амын тоо]]<br />(2018) |- |{{CHN}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Хонконг]], [[Макао]] болон [[Тайвань]] ороогүй болно.<br /></ref> | align="right" | 9,584,492 | align="right" | 1,427,647,786 |- | {{KAZ}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Казахстан]] нь [[Төв Ази]], [[Европ]]т оршино.<br /></ref> | align="right" | 2,724,927 | align="right" | 18,319,618 |- | {{KGZ}} | align="right" | 198,500 | align="right" | 6,304,030 |- | {{TJK}} | align="right" | 143,100 | align="right" | 9,100,835 |- | {{TKM}} | align="right" | 488,100 | align="right" | 5,850,901 |- | {{UZB}} | align="right" | 447,400 | align="right" | 32,476,244 |- |{{HKG}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Хонконг]] нь [[Хятад]]ын тусгай захиргааны бүс юм.<br /></ref> | align="right" | 1,092 | align="right" | 7,500,700 |- | {{MAC}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Макао]] нь [[Хонконг]]ийн хамт [[Хятад]]ын тусгай захиргааны бүс юм.<br /></ref> | align="right" | 25 | align="right" | 696,100 |- | {{JPN}} | align="right" | 377,835 | align="right" | 127,202,192 |- | {{ROC}}<ref>&nbsp;&nbsp;Энэ улс нь [[Тайвань арал]]д орших, тусгаар тогтносон байдал нь эргэлзээтэй улс юм. [[Хятад]]ын Тайбэй гэж нэрлэгдэх нь олон. <br /></ref> | align="right" | 35,980 | align="right" | 23,726,460 |- | {{PRK}} | align="right" | 120,540 | align="right" | 25,549,604 |- | {{flag|Өмнөд Солонгос}} | align="right" | 98,480 | align="right" | 51,171,706 |- | {{MNG|2=Монгол}} | align="right" | 1,565,000 | align="right" | 3,170,216 |- | {{flag|Орос}}<ref>&nbsp;&nbsp;Орос улсын нутаг дэвсгэр нь Ази ба Европ тивд оршино. <br /></ref> | align="right" | 17,075,400 | align="right" | 145,734,038 |- | {{BRN}} | align="right" | 5,770 | align="right" | 428,963 |- |{{MYA}} | align="right" | 676,578 | align="right" | 53,708,320 |- | {{flag|Камбож}}<ref>[http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf General Population Census of Cambodia 2008 - Provisional population totals, National Institute of Statistics, Ministry of Planning, released 3rd September, 2008]</ref> | align="right" | 181,035 | align="right" | 16,249,792 |- |{{flag|Зүүн Тимор}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[East Timor]] is often considered a transcontinental country in Southeastern Asia and [[Oceania]].<br /></ref> | align="right" | 15,007 | align="right" | 1,267,974 |- | {{flag|Индонез}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Indonesia]] is often considered a transcontinental country in Southeastern Asia and [[Oceania]]; figures do not include [[Irian Jaya]] and [[Maluku Islands]], frequently reckoned in Oceania ([[Melanesia]]/[[Australasia]]).<br /></ref> | align="right" | 1,919,440 | align="right" | 267,670,543 |- | {{flag|Лаос}} | align="right" | 236,800 | align="right" | 7,061,507 |- | {{flag|Малайз}} | align="right" | 329,847 | align="right" | 31,528,033 |- | {{flag|Филиппин}} | align="right" | 300,000 | align="right" | 106,651,394 |- | {{flag|Сингапур}} | align="right" | 704 | align="right" | 5,757,499 |- | {{flag|Тайланд}} | align="right" | 514,000 | align="right" | 69,428,453 |- | {{flag|Вьетнам}} | align="right" | 331,690 | align="right" | 95,545,962 |- | {{flag|Афганистан}} | align="right" | 647,500 | align="right" | 37,171,921 |- | {{flag|Бангладеш}} | align="right" | 147,570 | align="right" | 161,376,708 |- | {{flag|Бутан}} | align="right" | 38,394 | align="right" | 754,388 |- | {{flag|Энэтхэг}}<ref>&nbsp;&nbsp;Includes [[Jammu and Kashmir]], a contested territory among India, [[Pakistan]], and the [[People's Republic of China|PRC]].<br /></ref> | align="right" | 3,287,263 | align="right" | 1,352,642,280 |- |{{flag|Мальдив}} | align="right" | 300 | align="right" | 515,696 |- | {{flag|Балба}} | align="right" | 147,181 | align="right" | 28,095,714 |- | {{flag|Пакистан}} | align="right" | 803,940 | align="right" | 211,103,000 |- | {{flag|Шри Ланка}} | align="right" | 65,610 | align="right" | 21,228,763 |- | {{ARM}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Армени]] нь [[Баруун Ази]]д орших ч, түүх болон улс төрийн хувьд [[Европ]]той илүү холбоотой.<br /></ref> | align="right" | 29,743 | align="right" | 2,951,745 |- | {{flag|Азербайжан}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Азербайжан]] нь газар нутгийн хувьд Баруун Ази ба Европд оршдог. <br /></ref> | align="right" | 46,870 | align="right" | 9,949,537 |- | {{flag|Бахрейн}} | align="right" | 665 | align="right" | 1,569,446 |- | {{flag|Кипр}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Кипр]] нь [[Газар дундын тэнгис]]ийн зүүн сав орчимд байрлах ба түүх болон улс төрийн хувьд [[Европ]]той холбоотой юм. Гэсэн ч [[НҮБ]] Кипр-г баруу Ази хэмээн тооцдог.<br /></ref> | align="right" | 9,250 | align="right" | 1,189,265 |- | {{flag|Гүрж}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Гүрж]] нь Баруун Ази, Зүүн Европд байрлана.<br /></ref> | align="right" |69,700 | align="right" | 4,002,942 |- |{{flag|Ирак}} | align="right" | 437,072 | align="right" | 38,433,600 |- | {{flag|Иран}}<!--{{editnote | NOTE: Do not alter or move this entry without discussion -- in the UN scheme for countries/regions (used in the table), Iran is in Southern Asia, not Western Asia.}}--> | align="right" | 1,648,195 | align="right" | 81,800,188 |- | {{ISR}} | align="right" | 20,770 | align="right" | 8,381,516 |- | {{flag|Йордан}} | align="right" | 92,300 | align="right" | 9,965,318 |- | {{flag|Кувейт}} | align="right" | 17,820 | align="right" | 4,137,312 |- | {{flag|Ливан}} | align="right" | 10,452 | align="right" | 6,859,408 |- | {{flag|Оман}} | align="right" | 212,460 | align="right" | 4,829,473 |- | {{flag|Палестин}} | align="right" | 6,257 | align="right" | 4,862,979 |- | {{flag|Катар}} | align="right" | 11,437 | align="right" | 2,781,682 |- | {{flag|Саудын Араб}} | align="right" | 1,960,582 | align="right" | 33,702,756 |- | {{flag|Сири}} | align="right" | 185,180 | align="right" | 16,945,057 |- | {{flag|Турк}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Турк]] нь [[Ази]] болон [[Европ]]д оршдог, хүн амын 90 хувь нь лалын шашинтай Азийн улс боловч, Олимпын хороодод Европын улс гэж явдаг. [[Европын Холбоо]]нд нэрээ дэвшүүлээд буй.<br /></ref> | align="right" | 783,562 | align="right" | 82,340,088 |- | {{ARE}} | align="right" | 82,880 | align="right" | 9,630,959 |- | {{flag|Йемен}} | align="right" | 527,970 | align="right" | 28,498,683 |- style="font-weight:bold;" | Нийт | align="right" | 43,810,582 | align="right" | 4,560,667,108 |} :''Тайлбар'': [[Египет]]-н хэсэг ([[Синайн хойг]]) нь газар зүйн хувьд Баруун Азид байрлана. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч хуудас-Тив}} [[Ангилал:Ази| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Тив]] fvgydrh9obz1xzxxfcfx6v31afq09m9 853849 853848 2026-04-18T15:56:34Z Enkhsaihan2005 64429 853849 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тив}} {{Инфобокс тив |title = Ази |image = File:Asia (orthographic projection) without New Guinea.svg |image_size = 220px |area = {{convert|44579000|km2|sqmi|abbr=on}} ([[Тив#Газар нутаг ба хүн ам|1-т]])<ref>{{Cite book |publisher=Үндэсний Газарзүйн Нийгэмлэг (АНУ) |title=National Geographic Family Reference Atlas of the World |location=Вашингтон хот |year=2006 |page=264}}</ref> |population = {{UN Population|Asia}} ({{UN Population|Year}}; 1-т){{UN Population|ref}} |density = 100/км² (260/миль²) |GDP_PPP = [[америк доллар|$]]94.66 их наяд (2025 тооц; 1-т)<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=GDP PPP, current prices |publisher=Олон улсын валютын сан |year=2022 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live}}</ref> |GDP_nominal = {{nowrap|$41.02 их наяд (2025 тооц; 1-т)<ref>{{cite web |title=GDP Nominal, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |publisher=Олон улсын валютын сан |year=2022 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live}}</ref>}} |GDP_per_capita = $9,180 (2025 тооц; 5-д)<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=Nominal GDP per capita |publisher=Олон улсын валютын сан |year=2022 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live}}</ref> |religions = {{unbulleted list | [[Ази дахь ислам|Ислам]] (28.0%) | [[Ази дахь хиндүизм|Хиндүизм]] (22.8%) | [[Ази дахь шашингүй байдал|Шашингүй]] (13.9%) | [[Ази дахь буддизм|Буддизм]] (11.1%) | [[Хятадын ардын шашин]] (9.7%) | [[Ази дахь христийн шашин|Христ]] (8.4%) | [[Үндэстний шашин]] (3.5%) | [[Шинэ шашин]] (1.3%) | [[Ази дахь шашин шүтлэг|Бусад]] (1.3%)<ref>{{Cite journal |last1=Жонсон |first1=Тодд М. |last2=Кроссинг |first2=Петер Ф. |date=2022-10-14 |title=Religions by Continent |journal=Journal of Religion and Demography |volume=9 |issue=1–2 |pages=91–110 |doi=10.1163/2589742x-bja10013 |issn=2589-7411}}</ref>}} | religions_ref = |demonym = [[Азичууд]] |countries = {{ubl | 49 НҮБ-ын гишүүн | 1 НҮБ-ын ажиглагч | 4 бусад улс }} |list_countries = Азийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт |dependencies = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = [[Акротири ба Декели]] | 2 = [[Британийн Энэтхэгийн далайн нутаг дэвсгэр]] | 3 = [[Зул Сарын Арал]] | 4 = [[Кокос (Кийлинг) Арлууд]] | 5 = [[Хонконг]] | 6 = [[Макао]] }} |unrecognized = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | list_style = text-align:left; | 1 = [[Абхаз]] | 2 = [[Умард Кипр]] | 3 = [[Палестин]] | 4 = [[Өмнөд Осети]] | 5 = [[Тайвань]]}} |languages = [[Азийн хэлнүүд|Жагсаалт]] |time = [[UTC+02:00]] - [[UTC+12:00]] |internet = [[.asia]] |cities = |m49 = <code>142</code> – Ази<br /><code>001</code> – Дэлхий |footnotes = }} '''Ази''' [[дэлхий]]н хамгийн том газар нутаг, хамгийн олон хүнтэй '''[[тив]]''' юм. Дэлхийн бөмбөрцгийн дорнод болон умард хагаст гадаргуугийн 8.7%, [[хуурай газар|хуурай газрын]] 30%-ийг эзлэн оршиж байна. Ази тивд [[хүн төрөлхтөн|хүн төрөлхтний]] 60 хувь болсон 4.4 тэрбум хүн аж төрөн сууж байна. Ази тивд олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн 50 [[Азийн орнуудын жагсаалт|улс]] байдаг. Ази тив [[Европ тив]]тэй холбоотой бөгөөд [[Еврази|Евразийн эх газар]] хэмээнэ. Тэгээд Ази, Европын хил хязгаарыг хэд хэдэн янзаар зурдаг. Дийлэнх олонхын үздэгээр баруун тал нь [[Улаан тэнгис]], [[Суэцийн суваг]], [[Хар тэнгис]], [[Кавказын нуруу]], [[Каспийн тэнгис]], [[Урал гол]], [[Уралын нуруу]]гаар зурдаг. Зүүн тал нь [[Номхон далай]] хүрч, өмнөд талаараа [[Энэтхэгийн далай]], умард талаараа [[Умард мөсөн далай]]д тулдаг. Ази тив эртний түүхтэй, эртний соёлтой, яс үндэс, хэл соёл, төр засгийн уламжлал олон янз, байгалийн тогтоц өвөрмөц, газар газарт харилцан адилгүй байна. == Газар зүй == {| class="standard" align="center" |----- | Талбай: | 44,579,000 км² (арлуудыг багтаасан)<ref name=NG264>{{cite book| publisher=National Geographic Society (U.S.) | title= National Geographic Family Reference Atlas of the World | location=Washington, D.C. | year=2006 | page=264}}</ref> |----- | Арлуудын талбай: || 2001 мян. км² |----- | Далайн түвшнээс дээших дундаж өндөр: || 960 метр |----- | Далайн түвшнээс хамгийн өндөр цэг: || 8848 метр ([[Жомолунгма]] у.) |----- | Далайн түвшнээс хамгийн нам доор цэг: | −405 метр ([[Сөнөсөн тэнгис]]ийн мандал) |----- | Туйлын умард цэг: | [[Челюскин хошуу]]<br /> 77° 43' х.ө.<br /> 104° 18' з.у. |----- | Туйлын өмнөд цэг: | [[Пиай хошуу]]<br />1° 16' х.ө. <br /> 103° 30' з.у. |----- | Туйлын өрнөд цэг: | [[Баба]] хошуу<br />39° 29' х.ө.<br /> 26° 04' з.у. |----- | Туйлын дорнод цэг: | [[Дежнёвын хошуу]]<br /> 66° 05' х.ө.<br /> 169° 40' з.у. |----- | [[Азийн газар зүйн төв цэг]]ийн ойрх хот: | [[Эрхүү]], [[Кызыл]] |} == Бүсчлэл, улс орон == [[File:Location-Asia-UNsubregions.png|thumb|Азийн бүсчлэл: Баруун Ази, Төв Ази, Умард Ази, Өмнөд Ази, Зүүн Ази, Зүүн Өмнөд Ази]] [[File:Language families of modern Asia.png|thumb|Азийн хэлний аймгууд]] [[Image:Sino-Tibetan languages.png|thumb|{{color box|#FF3300}}: [[Хятад-Төвөд хэлний язгуур]] <br/> {{color box|#00FF00}}: [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]]<br/> {{color box|#66FFCC}}: [[Дравид хэлний язгуур]]<br/> {{color box|#66CC00}}: [[Алтай хэлний язгуур]]<br/> {{color box|#D9D6D4}}: 3 бүлэг - [[Япон хэл|Япон хэлний язгуур]] (магадгүй Алтай), [[Солонгос хэл|Солонгос]] (магадгүй Алтай), болон Энэтхэг-Хятадын хэл<br/> {{color box|#F9B3C1}}: [[Австронез хэлний язгуур]]<br/> {{color box|#FF647C}}: [[Австроази хэлний язгуур]] ]] [[File:Countries by population density.svg|thumb|Хүн амын нягтралаар улс орнуудын газрын зураг ]] [[Image:South Asian Language Families.png|thumb|Өмнөд Азийн хэлний аймгууд]] {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse;" |- style="background:#ececec;" ! Бүс, улсын [[далбаа]], улсын нэр ! [[Газар нутгийн хэмжээ]]<br />(км²) ! [[Хүн амын тоо]]<br />(2018) |- |{{CHN}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Хонконг]], [[Макао]] болон [[Тайвань]] ороогүй болно.<br /></ref> | align="right" | 9,584,492 | align="right" | 1,427,647,786 |- | {{KAZ}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Казахстан]] нь [[Төв Ази]], [[Европ]]т оршино.<br /></ref> | align="right" | 2,724,927 | align="right" | 18,319,618 |- | {{KGZ}} | align="right" | 198,500 | align="right" | 6,304,030 |- | {{TJK}} | align="right" | 143,100 | align="right" | 9,100,835 |- | {{TKM}} | align="right" | 488,100 | align="right" | 5,850,901 |- | {{UZB}} | align="right" | 447,400 | align="right" | 32,476,244 |- |{{HKG}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Хонконг]] нь [[Хятад]]ын тусгай захиргааны бүс юм.<br /></ref> | align="right" | 1,092 | align="right" | 7,500,700 |- | {{MAC}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Макао]] нь [[Хонконг]]ийн хамт [[Хятад]]ын тусгай захиргааны бүс юм.<br /></ref> | align="right" | 25 | align="right" | 696,100 |- | {{JPN}} | align="right" | 377,835 | align="right" | 127,202,192 |- | {{ROC}}<ref>&nbsp;&nbsp;Энэ улс нь [[Тайвань арал]]д орших, тусгаар тогтносон байдал нь эргэлзээтэй улс юм. [[Хятад]]ын Тайбэй гэж нэрлэгдэх нь олон. <br /></ref> | align="right" | 35,980 | align="right" | 23,726,460 |- | {{PRK}} | align="right" | 120,540 | align="right" | 25,549,604 |- | {{flag|Өмнөд Солонгос}} | align="right" | 98,480 | align="right" | 51,171,706 |- | {{MNG|2=Монгол}} | align="right" | 1,565,000 | align="right" | 3,170,216 |- | {{flag|Орос}}<ref>&nbsp;&nbsp;Орос улсын нутаг дэвсгэр нь Ази ба Европ тивд оршино. <br /></ref> | align="right" | 17,075,400 | align="right" | 145,734,038 |- | {{BRN}} | align="right" | 5,770 | align="right" | 428,963 |- |{{MYA}} | align="right" | 676,578 | align="right" | 53,708,320 |- | {{flag|Камбож}}<ref>[http://www.stat.go.jp/english/info/meetings/cambodia/pdf/pre_rep1.pdf General Population Census of Cambodia 2008 - Provisional population totals, National Institute of Statistics, Ministry of Planning, released 3rd September, 2008]</ref> | align="right" | 181,035 | align="right" | 16,249,792 |- |{{flag|Зүүн Тимор}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[East Timor]] is often considered a transcontinental country in Southeastern Asia and [[Oceania]].<br /></ref> | align="right" | 15,007 | align="right" | 1,267,974 |- | {{flag|Индонез}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Indonesia]] is often considered a transcontinental country in Southeastern Asia and [[Oceania]]; figures do not include [[Irian Jaya]] and [[Maluku Islands]], frequently reckoned in Oceania ([[Melanesia]]/[[Australasia]]).<br /></ref> | align="right" | 1,919,440 | align="right" | 267,670,543 |- | {{flag|Лаос}} | align="right" | 236,800 | align="right" | 7,061,507 |- | {{flag|Малайз}} | align="right" | 329,847 | align="right" | 31,528,033 |- | {{flag|Филиппин}} | align="right" | 300,000 | align="right" | 106,651,394 |- | {{flag|Сингапур}} | align="right" | 704 | align="right" | 5,757,499 |- | {{flag|Тайланд}} | align="right" | 514,000 | align="right" | 69,428,453 |- | {{flag|Вьетнам}} | align="right" | 331,690 | align="right" | 95,545,962 |- | {{flag|Афганистан}} | align="right" | 647,500 | align="right" | 37,171,921 |- | {{flag|Бангладеш}} | align="right" | 147,570 | align="right" | 161,376,708 |- | {{flag|Бутан}} | align="right" | 38,394 | align="right" | 754,388 |- | {{flag|Энэтхэг}}<ref>&nbsp;&nbsp;Includes [[Jammu and Kashmir]], a contested territory among India, [[Pakistan]], and the [[People's Republic of China|PRC]].<br /></ref> | align="right" | 3,287,263 | align="right" | 1,352,642,280 |- |{{flag|Мальдив}} | align="right" | 300 | align="right" | 515,696 |- | {{flag|Балба}} | align="right" | 147,181 | align="right" | 28,095,714 |- | {{flag|Пакистан}} | align="right" | 803,940 | align="right" | 211,103,000 |- | {{flag|Шри Ланка}} | align="right" | 65,610 | align="right" | 21,228,763 |- | {{ARM}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Армени]] нь [[Баруун Ази]]д орших ч, түүх болон улс төрийн хувьд [[Европ]]той илүү холбоотой.<br /></ref> | align="right" | 29,743 | align="right" | 2,951,745 |- | {{flag|Азербайжан}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Азербайжан]] нь газар нутгийн хувьд Баруун Ази ба Европд оршдог. <br /></ref> | align="right" | 46,870 | align="right" | 9,949,537 |- | {{flag|Бахрейн}} | align="right" | 665 | align="right" | 1,569,446 |- | {{flag|Кипр}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Кипр]] нь [[Газар дундын тэнгис]]ийн зүүн сав орчимд байрлах ба түүх болон улс төрийн хувьд [[Европ]]той холбоотой юм. Гэсэн ч [[НҮБ]] Кипр-г баруу Ази хэмээн тооцдог.<br /></ref> | align="right" | 9,250 | align="right" | 1,189,265 |- | {{flag|Гүрж}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Гүрж]] нь Баруун Ази, Зүүн Европд байрлана.<br /></ref> | align="right" |69,700 | align="right" | 4,002,942 |- |{{flag|Ирак}} | align="right" | 437,072 | align="right" | 38,433,600 |- | {{flag|Иран}}<!--{{editnote | NOTE: Do not alter or move this entry without discussion -- in the UN scheme for countries/regions (used in the table), Iran is in Southern Asia, not Western Asia.}}--> | align="right" | 1,648,195 | align="right" | 81,800,188 |- | {{ISR}} | align="right" | 20,770 | align="right" | 8,381,516 |- | {{flag|Йордан}} | align="right" | 92,300 | align="right" | 9,965,318 |- | {{flag|Кувейт}} | align="right" | 17,820 | align="right" | 4,137,312 |- | {{flag|Ливан}} | align="right" | 10,452 | align="right" | 6,859,408 |- | {{flag|Оман}} | align="right" | 212,460 | align="right" | 4,829,473 |- | {{flag|Палестин}} | align="right" | 6,257 | align="right" | 4,862,979 |- | {{flag|Катар}} | align="right" | 11,437 | align="right" | 2,781,682 |- | {{flag|Саудын Араб}} | align="right" | 1,960,582 | align="right" | 33,702,756 |- | {{flag|Сири}} | align="right" | 185,180 | align="right" | 16,945,057 |- | {{flag|Турк}}<ref>&nbsp;&nbsp;[[Турк]] нь [[Ази]] болон [[Европ]]д оршдог, хүн амын 90 хувь нь лалын шашинтай Азийн улс боловч, Олимпын хороодод Европын улс гэж явдаг. [[Европын Холбоо]]нд нэрээ дэвшүүлээд буй.<br /></ref> | align="right" | 783,562 | align="right" | 82,340,088 |- | {{ARE}} | align="right" | 82,880 | align="right" | 9,630,959 |- | {{flag|Йемен}} | align="right" | 527,970 | align="right" | 28,498,683 |- style="font-weight:bold;" | Нийт | align="right" | 43,810,582 | align="right" | 4,560,667,108 |} :''Тайлбар'': [[Египет]]-н хэсэг ([[Синайн хойг]]) нь газар зүйн хувьд Баруун Азид байрлана. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Дэлхийн тивүүд}} [[Ангилал:Ази| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Тив]] 9uz57bd0s54d6gvtp4gsmwny1gvtgok 0 1927 854041 808083 2026-04-19T11:53:49Z Enkhsaihan2005 64429 854041 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Азийн тэгш өндөрлөгийн нэг хэсэг}} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Mongolei-Topografie,Atlas1903.JPG | piccap = [[Чин улс]]ын 1903 оны газрын зураг | t = {{linktext|蒙古高原}}| s=蒙古高原 | p = Ménggǔ Gāoyuán | bpmf = ㄇㄥˊ　ㄍㄨˇ　ㄍㄠ　ㄩㄢˊ | mon = Монголын тэгш өндөрлөг | mong = ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br />ᠲᠡᠭᠰᠢ<br />ᠥᠨᠳᠥᠷᠯᠢᠭ }} '''Монголын тал хээр''' нь [[Төв Ази|Төв Азид]] орших тал хээр бөгөөд өндөр уулс хосолсон томоохон [[тэгш өндөрлөг]]үүдийн нэг бөгөөд [[Монгол|монгол үндэстэн]] оршин суудаг. Энэхүү тэгш өндөрлөгт [[Монгол Улс]], [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] болон [[Оросын Холбооны Улс|Оросын холбооны]] [[Оросын холбооны байгууламж|нэгж]] болох [[Тува орон]] зэрэг улсууд оршдог. Монголын тэгш өндөрлөг нь [[Төв Ази|Төв-]] ба [[Дорнод Ази]]йн бүсэд орших хамгийн том [[Төвөдийн өндөрлөг]]ийн дараа ордог бөгөөд далайн түвшнээс дээш 900-1500 метр орчим өндөр бүхий өмнөд болон зүүн өмнөд хэсэгтээ говийн элсэрхэг бүсээр хүрээлэн оршино. Хур тунадас бага, температурын зөрүү ихтэй, эрс тэс уур амьсгалтай нутаг болно. ==Байршил ба цаг уур == Тус тэгш өндөрлөг нь ойролцоогоор 2.000 × 1.000 километр бараг дөрвөлжин хэлбэртэй нутаг ба [[Тэнгэр Уул]]аас Өвөр Монголын зүүн хойд зүгт байх [[Их Хянган]]ы нуруу хүртэл үргэлжилнэ. Өмнө зүгт Наньшань уулс ба [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрөн]] дэх [[Ордосын тэгш өндөрлөг]]өөр хязгаарлагдана. Зүүн урд зүгтээ түүний бэл нь 200 орчим км Бээжинд дөхөж очно. Умард зүгт монголын [[Алтайн нуруу|Алтай]]-, [[Хангайн нуруу]] болон зүүн зүгт [[Байгал нуур]]аар хязгаарлагдана. Энэхүү уртаашаа сунасан, овгор ихтэй тэгш өндөрлөг нь [[говь]] [[тал хээр|хээр]]ийн бүсийн шинж бүхий маш хуурай уур амьсгалтай юм. == Хөрсөн доорх баялаг == Монголын тэгш өндөрлөг нь газрын доорх ашигт малтмалын хэмжээгээрээ дэлхийд тэргүүлэх баялагтай. Үүнд: зэс, алт, мөнгө, алмааз, төмрийн хүдэр, [[хайлуур жонш]], чулуун нүүрс, [[Силикат эрдэс|силикат]], доломит, фосфорит, цагаан тугалга, цайр, гянт болд (вольфрам), [[молибден]], уран, газрын ховор металл, [[газрын тос]] зэрэг байна. Говийн өмнөд хэсэгт нь магадгүй дэлхийн хамгийн том зэсийн баяжмалын орд байх ба олборлолт хийгдээгүй өөр олон баяжмалын орд газрууд бий. [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] аль алинд нь нийт газар нутгийн зөвхөн гуравны нэг хэсэгт л геологийн судалгаа (2017 оны байдлаар) хийгдсэн байна. Одоогийн байдлаар 6000 гаран орд газарт 80 орчим эрдэс бодис байгааг олж тогтоожээ.<ref>Germany Trade and Invest: ''{{Webarchiv|url=http://www.gtai.de/GTAI/Navigation/DE/Trade/maerkte,did=62062.html |wayback=20130602173525 |text=Wirtschaftsentwicklung – Mongolei 2008/09, 18. August 2009. Abgerufen am 12. April 2012 |archiv-bot=2023-09-26 14:44:27 InternetArchiveBot }}'', S.&nbsp;2</ref> == Эшлэл == <references /> {{Азийн бүс нутгууд}} [[Ангилал:Азийн бүсчлэл]] [[Ангилал:Монголын газар зүй]] [[Ангилал:Сибирийн газар зүй]] [[Ангилал:Өвөр Монголын газар зүй]] [[Ангилал:Төв Ази]] [[Ангилал:Дорнод Ази]] [[Ангилал:Монголын тэгш өндөрлөг]] [[Ангилал:Азийн газрын гадаргуу]] nimtjr3dnfdiafwfl9df7lnls8tporu 3 1998 853925 851115 2026-04-19T02:53:51Z MongolEditor2026 103976 /* Хуудас зөөх хүсэлт */ шинэ хэсэг 853925 wikitext text/x-wiki '''Hello all. I reject translation requests, so please don't ask me that. I'll contribute in my own way. Thank you.''' --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 02:17, 5 Зургаадугаар сар 2009 (UTC) __TOC__ == тихо браге == Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд жагсаалтан дээрээ тихо брахе гэж өөрчлөөч. == Cyrtopodion elongatus == Sain bn uu? Minii hiij baigaa huudsand sanaa tavij baigaad talarhaj bn aa!!! Wiki deer medeelel tavij ehlej baigaa bolhoor joohon turshlagaguitej baina. Говийн махир хуруут гүрвэл (Cyrtopodion elongatus) нь нэгэн төрлийн гүрвэл юм. gesen zasvartai biologiin talaas n sanal niilehgui baigaa uchraas zasvar hiilee. C.elongatus n zuil bolohoor negen torliin gurvel gej bolohguiee. Khundetgesen Erdenetushig == interwiki == Hi. I make interwiki. Could you make templates for [[:Category:User mn|User mn]] like it is in [[:Category:User en|User en]], for example? [[User:Niki K|Niki K]] 02:33, 24 August 2005 (UTC) ==Мошовце== Hi :-) I have a favor to ask. A friend translated an article about my home town [[Мошовце]] into Mongolian, but did it in the latin alphabet, not in cyrillics. I've done my best to transcribe it into cyrillics, but I'm afraid there still might be errors. Could you pls. have a look at it and correct the possible mistranscribed letters? Thanks a lot :-)) Peter (Slovakia) ==Translation of the Mongolian Interface== '''Hi Zorigt'''! I have helped you apply for administrator [http://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_permissions#mn:wikipedia Here]. Once you are granted the priviledge of administrator, you can help translate the whole interface into Mongolian [http://mn.wikipedia.org/wiki/Special:Allmessages Here]. (Because only Administrators can translate the interface) For the Mongolian Logo request, you can ask [http://meta.wikimedia.org/wiki/User_talk:Walter Walter] for help. --[[User:Jose77|Jose77]] 09:26, 1 August 2006 (UTC) Thank you for your kindness. --[[User:Zorigt|Zorigt]] 10:54, 1 August 2006 (UTC) ::[http://mn.wikipedia.org/wiki/Talk:%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81#Translation_of_the_Mongolian_Interface Here] is a list of words that still needs to be translated into Mongolian. ::Regards--[[User:Jose77|Jose77]] 23:23, 3 Наймдугаар сар 2006 (UTC) == [[special:Allmessages]] == * Dear Zorigt! I want to inform you about a [http://nike.users.idler.fi/betawiki/The_ISO-639-3_list?uselang=mn#mn special platform] to translate the MediaWiki interface in many languages: # please [http://nike.users.idler.fi/dev/index.php?title=special:Userlogin&type=signup&uselang=mn log in] first # choose « ‎Монгол‎ · mn: » as user interface [http://nike.users.idler.fi/dev/index.php?title=special:Preferences&uselang=mn language] # go to [http://nike.users.idler.fi/dev/index.php?title=template:Messages/getting_started&uselang=mn&action=purge] and / or [http://nike.users.idler.fi/dev/index.php?title=special:Allmessages&sort=1&uselang=mn] * You can reach me most of the time at the [[IRC]]-channel [irc://irc.freenode.net/mediawiki-i18n #mediawiki-i18n]. Best regards [[User:Gangleri|Gangleri]] | [[User_talk:Gangleri|T]] | [[m:user:Gangleri|m:]] [http://meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:Gangleri?action=history Th] | [[m:user talk:Gangleri|T]] 00:50, 4 Наймдугаар сар 2006 (UTC) ==Administrator application== I have placed your name [http://mn.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_adminship#.28.2B.29_Support here]. --[[User:Jose77|Jose77]] 03:34, 28 Есдүгээр сар 2006 (UTC) :'''Congratulations''', Your are now an administrator. --[[User:Jose77|Jose77]] 08:37, 11 Арваннэгдүгээр сар 2006 (UTC) Thank you very much. I will do my best. --[[User:Zorigt|Zorigt]] 03:40, 12 Арваннэгдүгээр сар 2006 (UTC) [http://mn.wikipedia.org/wiki/Special:Allmessages энд] системийн буюу админ өөрчилж чадах үгнүүд байгаа шүү. system message --[[User:Bambuush|Bambuush]] 02:38, 15 Арваннэгдүгээр сар 2006 == bi bainaa gej == maniig ni admin bolgochihson baihiin. tegsen chini yu hiihee meddeggui ee. yamar ch bsan interfaceiin ugiig orchuulj solij bolj baina. ihenh ni minii orchuulsnaar bgaad bna gehdee. odoo harahaar zarim ni shal buruu ch yumu zoruutei orchuulsan yum ih baina. harj bgaad alda bval heleerei. zasaad yavnaa. interfaceiin ugnuudiig orchuulaad bugdiig ni oruulchval tee? Админ болж үзээгүй болохоор яг ямар эрхтэйг нь сайн мэдэхгүй юм. Гэхдээ хүн бандах, бичлэг устгах, түгжих, зөөх энэ тэр гээд эрхүүд байгаа биз. Меню энэ тэрд өөрчлөлт оруулах эрхтэй бол тун догь. Мань ажиглагдсан зүйл байвал хэлнэ ээ. --[[User:Zorigt|Zorigt]] 04:25, 26 Аравдугаар сар 2006 (UTC) hi. harin jiriin hereglegchees oor ni gevel ustgah tugjih zereg nemelt erhuud baina. deer ni menunuudiig orchuulj mgl bolgoj boloh yum baina. gehdee nileen gar ajillagaa ihteim. deer ni yamar uuregtei button(menugiin helleg) medegdehgui zuiluud ih baina. hervee haraad shuud zasaad yavna gevel minii accountiig hereglej bolno shuu. == Sain ban oo! == Sain ban noo!I was wondering if you knew a place where I can learn Mongolian on the internet? I have a big interest in mongolia! Thanks! (as soon as i learn i will help out MN-Wikipedia!) --[[User:Ice201|Ice201]] 18:00, 8 Арваннэгдүгээр сар 2006 (UTC) == [[Курув]] == Could you please write a stub http://mn.wikipedia.org/wiki/Курув - just a few sentences based on http://ja.wikipedia.org/wiki/??? or EN wiki? Only 2-5 sentences enough. Please. PS. Article about Kurów is already on 133 languages. If you do that, please put interwiki link into English version. [[wikt:pl:User:Pietras1988|Pietras1988]] 20:33, 7 Гуравдугаар сар 2007 (UTC) == Химийн Факультет (Монгол Улсын Их Сургууль) == Without understanding anything [[Химийн Факультет (Монгол Улсын Их Сургууль)|this]] looks like a copyright violation for me. --[[User:Steschke|Steschke]] 06:14, 13 Дөрөвдүгээр сар 2007 (UTC) == [[User:YonaBot|YonaBot]] == Hello, I'm [[commons:User:Yonatanh|Yonatan]], an admin on commons, and I run [[User:YonaBot|YonaBot]], an interwiki.py pywikipedia bot that adds interwikis mainly from the Hebrew Wikipedia. I already have the bot flag on ar, cs, da, de, en, fr, id, it, no, nl, pl, pt and sv. I'm asking you because I didn't see a place where I could request it and if you agree I will request the flag on meta. Thanks, [[User:Yonatan|Yonatan]] 12:30, 17 Дөрөвдүгээр сар 2007 (UTC) :If you agree I'll request the flag on meta. [[User:Yonatan|Yonatan]] 21:22, 22 Дөрөвдүгээр сар 2007 (UTC) ==Namespaces and fallback language== Сайн байна уу, Zorigt. Please forgive me writing You in English. A very good [[wikt:User:Piolinfax|friend of mine]], a polyglot is interested in languages, also in Mongolian. Therefore he is quite active at Wiktionary-projects, also at mn.wikt. There I saw, that the MediaWiki-messages are not translated so far, so I asked in the wikimedia-tech-channel, if it would be possible to copy them easily from mn.wikipedia to other Mongolian-projects. (which would be much more time saving than copying them by hand one by one) Since the answer was "yes it is possible", I would like to ask You some questions first, before making a request at bugzilla: #Would You like to change the namespace-names also (eg. {{ns:3}} = namespace 3 and so on, [[User:Spacebirdy|here is a list]]), if so, please could You help with translating the namespace-names. If not, no problem. #:(p.s.: the changing of namespace-names will not affect old links from e.g. [User_talk:blablabla]. You can compare this in is.wikt, where I made a small [[wikt:is:Notandi:Spacebirdy/test|testpage]] for You.) #What would the best fallback language be (if a translation of a MediaWiki-message does not exist, which language should be used). English? Or Russian (or something else)? kind regards,<br> Чин сэтгэлийн баяр талархлаа та бїхэнд дэвшїїлье, --[[User:Spacebirdy|шувуухай]] [[User_talk:Spacebirdy|_{(:> )=|}]] 11:41, 26 Дөрөвдүгээр сар 2007 (UTC) :Please respond, or just say if You don't want to have anything to do with this. If You like I could also adjust the logo [[:Image:Wiki.png]] for mn.wikipedia to the correct size, so that it can be switched. best regards --[[User:Spacebirdy|шувуухай]] [[User_talk:Spacebirdy|_{(:> )=|}]] 11:33, 1 Тавдугаар сар 2007 (UTC) == Лого == Монгол Википедиагийн логог солиулах хүсэлтийг [http://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_logos] хуудсанд тавилаа. Үүнийг дэмжье гэвэл, Edit дээр дараад, "<nowiki>As another administrator of Mongolian Wikipedia, I second this request, ~~~~</nowiki>" гэж оруулна уу. [[User:Chinneeb|Chinneeb]] 07:05, 30 Тавдугаар сар 2007 (UTC) ==Викигийн Хамгаалагч одон== {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}};" |rowspan="2" valign="middle" | [[Image:WikiDefender_Barnstar.png|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''Викигийн Бат Хамгаалагч одон''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Таныг Монгол Википедиаг элдэв халдлагаас шантаршгүй соргог хамгаалж байдагт талархаж энэхүү одонгоор шагнав. [[User:Timur|Temur]] 09:21, 27 Зургаадугаар сар 2007 (UTC) |} ==Викигийн хурал== Ерөнхий асуудлуудыг хрэглэгчийн хуудсан дээр хэлэлцэхээр нийтэд хүртээлтэй болж өгөхгүй байгаа тул бид [[Wikipedia:Хурал]] гэсэн хуудас нээгээд тэнд хэлэлцэж байхаар боллоо. Тийшээ орж бавар бувар хийж байгаарай. [[User:Timur|Temur]] 19:25, 18 Долоодугаар сар 2007 (UTC) == PipepBot == Hello Zorigt, I asked for bot status for [[User:PipepBot|PipepBot]] on [[Wikipedia:Хурал/Гадаад хэл#Bot status for PipepBot]] and on [[m:Requests_for_bot_status#mn:User:PipepBot|Meta]]. A bureaucrat wrote, I have first to ask the opinion of the users. Could you please write your opinion at [[Wikipedia:Хурал/Гадаад хэл#Bot status for PipepBot|Wikipedia:Хурал/Гадаад хэл]]? Thank you very much! [[:it:User:Pipep]] 18:50, 22 Наймдугаар сар 2007 (UTC) == index.php == Hi, when you delete spam pages like "W/w/w/w/w/w/index.php", it might be a good idea to create an empty page again with that name, and protect it to prevent further abuse. We already have the example [[W/w/w/index.php]]. --[[User:Latebird|Latebird]] 07:07, 7 Есдүгээр сар 2007 (UTC) Thank you for your suggestion. I'll use it later. --[[User:Zorigt|Zorigt]] 07:33, 7 Есдүгээр сар 2007 (UTC) == Линк == Сайн байна уу, [[хүн ам]]тай гэдгийг <nowiki>[[хүн ам]]тай </nowiki> гэж бичиж болж байгаа. Линк хийхэд өмнөхөө (<nowiki>[[хүн ам|хүн амтай]] </nowiki> гэдгээс) бодвол арай хялбар болсон шүү. --[[User:Tsogo3|Цогоо]] 01:29, 11 Есдүгээр сар 2007 (UTC) == Уучлалт == Сайн байна уу? Зоригт оо, template-ийг нь хуулбарлах гэснээс болж буруу үйлдэл хийж, [Монгол Улсын Их Сургууль] гэсэн өгүүллийг зөөж, устгасандаа хүлцэл өчье ээ. --[[User:Batochirganbold|Batochirganbold]] 04:56, 11 Аравдугаар сар 2007 (UTC) == 1 түгжээний талаар == Сайн байна уу, Та 122.201.16.22 IP-тай хэрэглэгчийг түгжсэн юм шиг байна. Тэгээд энэ хэрэглэгч нь над руу гомдолтой байна гээд л мэйл явуулаад байх юм. Таны мэйл хаяг энд байхгүй тул над руу л явуулаад байх шиг байна. Түүний мэйл хаяг болох gantuya@mail.mn руу энэ талаар хариу явуулахыг хүсье. --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 06:20, 8 Арваннэгдүгээр сар 2007 (UTC) Хариу явууллаа. --[[User:Zorigt|Zorigt]] 04:36, 11 Арваннэгдүгээр сар 2007 (UTC) == PNG == Зоригтоо би Хөдөө аж ахуй гэсэн хэсэгт англи verse-ээс нь текст болон зургуудыг нь шууд хуулбарлаад оруулж орчуулсан чинь тэр PNG гэсэн өргөтгөлтэй зураг нь дэлгэцэн дээр харагдахгүй байна. Тэр яаж харагдуулдаг юм бэ? Энийг надад заагаад өгөөч. bilguun.alt Сайн уу. Энэ талаар би сайн мэдэхгүй байна л даа, тусалж чадахгүй байгааг минь уучлаарай. --[[User:Zorigt|Zorigt]] 04:36, 11 Арваннэгдүгээр сар 2007 (UTC) Програм хангамжийн инженерчлэл ангилалыг нүүлгэсэн == Sowtware Engineering == Програм хангамжийн инженерчлэл ангилалыг нүүлгэсэн. [[User:Badaa|Badaa]] 15:00, 12 Арваннэгдүгээр сар 2007 (UTC) Badaa == Түгжсэнийг тайлбарлана уу == Миний бие 2007 оны 10 сарын 30-нд хувь нэмэр оруулснаас (http://mn.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/122.201.16.22) хойш дахин Монгол Википедиа-д ороогүй байтал Zorigt Та намайг 2007 оны 11 сарын 06-нд "сүрдүүлсэн зовоосон ааш араншинтай" гэсэн шалтгаар 2 долоо хоногийн хугацаагаар түгжиж, бүтээлч хувь нэмэр оруулах боломжийг хаасан. Миний бие чухам хэнийг, хэзээ, хэрхэн сүрдүүлж зовоосныг Та тайлбарлана уу. Хэрэв Та алдаа гаргаж, андуурч түгжсэн бол уулчлалт гуйхаасаа бүү нэрэлхээрэй. Таны энэ түгжилт миний Вики намтарт үлдэж байгаа тул миний бие нэр төрөө цэвэрлүүлж авмаар байна. [[Special:Contributions/122.201.16.22|122.201.16.22]] 03:46, 25 Арваннэгдүгээр сар 2007 (UTC) :Та бодвол Гантуяа гэдэг гишүүн бололтой. Би хэн нэгэн гишүүнийг биш, IP хаягийг түгжсэн болно. Та үүнээс хойш википедиад бичлэг оруулахдаа өөрийн хэрэглэгчийн нэрээр нэвтэрч байхыг хүсье. Уг нь би бусад админд хүсэлт ирсэн даруйд заагдсан мэйл хаяг руу яагаад түгжсэн шалтгаанаа тайлбарлаж мэйл илгээсэн юм. Дээр Чинээ админы бичиж үлдээсэн мэйл хаяг алдаатай байсан уу, та мэйлээ шалгаагүй юу? Юутай ч тэнд бичсэн зүйлсээ доор хуулбарлаж тавив. Sain baina uu. Ta ooriin IP hayag boloh 122.201.16.22-g tugjsentei holbootoi gomdliig Mongol Wikipedia-n admin Chinneebb-d gargasan bololtoi. Enehuu hayagiig tugjsen hun ni bi baina l daa. Yu bolson tuhai log-g door huulbarlaj taviv. 2 doloo honogiin hugatsaatai tugjsen, 11-r sariin 20-nd tugjee ni tailagdah baigaa. Gehdee Mongold neg IP hayagaar olon hun ordog tul ta enehuu zuiliig bichij oruulaagui gej bi itgej baina. * ( Устгагдсан өгүүллэгүүдийн лог); 11:02 . . Zorigt (Talk | хувь нэмэр | түгжих ) (" Talk:Ёс зүйн философи" нь устгагдсан.: агуулга нь ийм байсан: ''''zail oligtoi medeelell tavia ch'''' （зөвхөн '122.201.16.22' нь л бичлэг үйлдэгч）) * (Түгжээний жагсаалт); 11:02 . . Zorigt ( Talk | хувь нэмэр | түгжих) ("User:122.201.16.22" нь 2 долоо хоног хугацаагаар түгжигдсэн.: Сүрдүүлсэн/зовоосон ааш авиртай) Hundetgev, Zorigt Mongol Wikipediagiin admin Өөрөөр хэлбэл, таны компьютерээс, эсвэл тантай ижил IP ашигладаг өөр компьютерээс дээрх логт буй зүйлийг бичсэн тул 2 долоо хоногийн хугацаатай түгжсэн болно. :Тайлбарыг ийм олон хоногийн дараа авч байгаа нь маш харамсалтай байна. Би e-mail-ээ олонтаа шалгасан боловч Таны хариу ирээгүй. (http://mn.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/122.201.16.22) дотор 11 сарын 6-ны хувь нэмэр харагдахгүй байна. Тиймээс би итгэж чадахгүй байна. Ижил IP-г өөр компьютерээс ашиглаж болдог гэж үү? Гайхмаар юм. Эсвэл Та алдаа гаргачихаад уучлал гуйхааас нэрлэхээд зохиомол хэрэг үүсгэж байна уу? Та админ болсон бол яагаад e-mail хаягаа үлдээдэггүй юм бэ? Түгжүүлсэн хүмүүс Танаас нэн даруй тайлбар шаардах эрхтэй гэж бодож байна. Ер нь Та тайлбар шаардуулалгүй, хүн түгжсэн л бол уг гишүүний Talk page-д тайлбараа нэн даруй өөрөө бичиж үлдээж байх нь боловсон ёс болно. :Урьд нь өмнө зүв зүгээр бүтээлч хувь нэмрээ оруулаад явж байсан хүн гэнэт дээрх мэт галзуу солиотой юм бичихгүй гэдэг нь логикоор ойлгомжтой шүү дээ. :Би ийм олон хоногоор түгжүүлж, гэм зэмгүй байж байгаад хатуу ширүүн шийтгүүлсэн тул цаашид Монгол Вики-д бүтээлч хувь нэмэр оруулах урам зориг мохсон. :Энэ хугацаанд Таны болон бусад админуудын түгжилтийг ажиглаж байхад учир битүүлэг шалтгаанаар түгжсэн тохиолдол мэр сэр байдаг юм билээ. Тиймээс Монгол Вики их халгаатай газар шиг санагдсан. [[Special:Contributions/122.201.16.22|122.201.16.22]] 04:51, 27 Арваннэгдүгээр сар 2007 (UTC) ::Та http://mn.wikipedia.org/wiki/Special:DeletedContributions/122.201.16.22 гэдгийг үзээд намайг худлаа яриагүй гэдэгт итгэх биз ээ. Дахин хэлэхэд би IP хаяг түгжсэн болохоос бус хэрэглэгчийг түгжээгүй. Та өөрийн хэрэглэгчийн нэрээр орж байх нь дахин ийм явдал тохиолдохоос сэргийлэх болно. Та устгагдсан өгүүллүүдийн логоос нь чухам ямар учраас IP хаяг, хэрэглэгчдийг түгжиж буйг олж үзэх боломжтой. Энэ удаад ийм зүйл болсонд харамсч байгаагаа илэрхийлж байна. Хүндэтгэв, --[[User:Zorigt|Zorigt]] 05:03, 27 Арваннэгдүгээр сар 2007 (UTC) :::Хэлмэгдүүлчихээд огт уучлал гуйгаагүй л юм байна. [[User:Gantuya|Gantuya]] 11:42, 13 Арваннэгдүгээр сар 2008 (UTC) ==Idevhitei ug== Ug idevhijuuleltiig Admin l hiideg uu? ter Zorigiin materialiig idevhijuulsen bna. Teheer odoo 3 admin baina uu? Bas bi UB-d zarim too hellegiig nariivchilj zasmaar baihiin genet zasvar avahaa baichihlaa uund harui ogno uu? [[User:Orgio|Orgio]] 04:23, 12 Арванхоёрдугаар сар 2007 (UTC) :Үг идэвхжүүлнэ гэж та яг юу хэлж байгааг сайн ойлгосонгүй. Сайт доторх холбоосыг хэлж байгаа бол үүнийг хэн ч хийх боломжтой. Үүний тулд засварлах цонхны дээд талын товчнуудын зүүн талаасаа 3 дахь буюу "Сайт доторх холбоос" товчийг хэрэглэхэд хангалттай. Эсвэл <nowiki>[[үг]]</nowiki> гэж бичвэл [[үг]] болж харагдана. Админуудын жагсаалтыг [[Wikipedia:Администраторуудын жагсаалт|эндээс]] харж болно. Та асуултуудаа Тусламж гэсэн хэсэгт тавьбал ганцхан би ч биш, бусад хүмүүс ч асуултанд тань хариулах тул хүссэн асуултынхаа хариуг илүү шуурхай авах боломжтой байх аа. Амжилт хүсье. Хүндэтгэсэн, --[[User:Zorigt|Zorigt]] 04:39, 12 Арванхоёрдугаар сар 2007 (UTC) Bayrllaa, UB material zasvar avahgui baina yasan bol? [[User:Orgio|Orgio]] 04:50, 12 Арванхоёрдугаар сар 2007 (UTC) Сайн байцгаана уу? Холбоос буюу линкүүдийг яаж хийдэг юм бэ? Баярлалаа. ==Końskowola - Poland== Could you please write a stub http://mn.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%84skowola - just a few sentences based on http://ja.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%84skowola ? Only 3-5 sentences enough. Please. P.S. If You do that, please put interwiki link into english version. [[:pl:User:123owca321|123owca321]] 08:51, 28 Арванхоёрдугаар сар 2007 (UTC) == Unlicensed images == Hi, all the [http://mn.wikipedia.org/w/index.php?limit=50&title=Special%3AContributions&contribs=user&target=Zorigt&namespace=6&year=&month=-1 images you uploaded] have been tagged, because you neglected to specify the author/source and a suitable license. If you are unable to provide this required information, then they will get deleted after a certain time. Thanks for your understanding and cooperation. --[[User:Latebird|Latebird]] 06:24, 22 Нэгдүгээр сар 2008 (UTC) ==A little help: [[Эчер]]== Hi! I'm a Hungarian Wikipedia editor, my name is Norbert Kiss. I'm very proud of my village, Ecser, and I would like to read about it in every langauge of the wikipedia. I translated it already into 10 languages, now there are 49 translations. Could you help me? Could you translate it into mongol? The [http://ru.wikipedia.org/wiki/Эчер Russian] or [http://en.wikipedia.org/wiki/Ecser English] page is good to translate from them. My profile: [http://hu.wikipedia.org/wiki/User:Eino81 Eino81]. Thank you! :I'd suggest ''not'' to follow such '''vanity request'''s. As long as we don't even have an article about the country itself, let alone any of its big cities, such a small village is entirely irrelevant to Mongolian language readers. Let's not waste time and effort for such nonsense. --[[User:Latebird|Latebird]] 04:01, 20 Тавдугаар сар 2008 (UTC) == Нэг зүйл шалгаад өгөөч. == Би сая [[Рожер Федерер]]ийн өгүүллийг оруулсан юм. Тэгтэл нүүр хуудсан дээр хийгдээгүй гэж гараад байна. Наанаас чинь үзэхэд бас тийм харагдана уу? Шалгаад өгөөч. Thanks --[[User:GenuineMongol|ОригМонгол]] 05:45, 10 Есдүгээр сар 2008 (UTC) :: [[Template:Мэдээ]] дээрээ зүгээр байх юм. Нүүр хуудаснаас орохоор эдитбокст нь одоогийн хувилбарын код нь тэр чигээрээ гарч ирээд байна лээ. Тэгж орж байгаад дахиад батлах гээд үзвэл яадаг юм бол? --[[User:Zorigt|Zorigt]] 06:09, 10 Есдүгээр сар 2008 (UTC) :::Зөндөө баталж үзсэн. Болохгүй байна. --[[User:GenuineMongol|ОригМонгол]] 06:13, 10 Есдүгээр сар 2008 (UTC) :::Нэг жижиг өөрчлөлт хийгээд хадгалсан чинь зүгээр болчихлоо. Баярлалаа. --[[User:GenuineMongol|ОригМонгол]] 06:28, 10 Есдүгээр сар 2008 (UTC) == Талархал == Намайг админы эрх авахад дэмжсэн явдалд баярлалаа. --[[User:GenuineMongol|ОригМонгол]] 14:36, 14 Есдүгээр сар 2008 (UTC) == Thanks / Баярлалаа! == Зоригт, thanks a lot for your help with Tsybikov article. I have not been using my Mongolian for years now, and it has never been good enough to properly write anyway. I hope I can improve it scanning through your edits. I hope this is OK with you. I made the English version of the phrase I wanted to say about Tsybikov and the Dalai Lama, in English, as a comment to the ойлгомжгүй sentence you rightfully removed from public display. Would you please take a look if it can be rendered into proper Mongolian. Warmest regards, --[[User:Tar-ba-gan|Tar-ba-gan]] 14:22, 25 Есдүгээр сар 2008 (UTC) ::Thanks for editing! This was very important for me and helpful to exclude the same mistakes in the future. --[[User:Tar-ba-gan|Tar-ba-gan]] 08:21, 26 Есдүгээр сар 2008 (UTC) :::You're welcome and thank you for your contribution in Mongolian wikipedia. Монгол хэлээ битгий мартаарай. --[[User:Zorigt|Zorigt]] 08:38, 26 Есдүгээр сар 2008 (UTC) ==Request for translation== Hi! I am user from the Macedonian Wikipedia and I edit for Mongolia on the Macedonian Wikipedia and as far as I could understand Mongolian, there is no article for Republic of Macedonia. Can you please make an article for Macedonia on Mongolian language? Since I cannot edit on Mongolian thats why I am asking you for help. Thanks in advance and you can contact me [http://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80_%D1%81%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA:MacedonianBoy here on my talk page]. --[[Хэрэглэгч:MacedonianBoy|MacedonianBoy]] 19:02, 13 Арванхоёрдугаар сар 2008 (UTC) ::Hi again! Can you please translate this into English Бүгд Найрамдах Македон Улс? Please tell translate word by word I want to learn it. Thanks--[[Хэрэглэгч:MacedonianBoy|MacedonianBoy]] 11:12, 14 Арванхоёрдугаар сар 2008 (UTC) :You should not delete the redirects. In each Wikipedia the original name is redirected to the article. So, on the Macedonian and English Wikipedia Mongol Uls redirects to Mongolia and Mongol Khel redirects to Mongolian language.--[[Хэрэглэгч:MacedonianBoy|MacedonianBoy]] 15:33, 14 Арванхоёрдугаар сар 2008 (UTC) == [http://en.wikipedia.org/wiki/William_Cameron_Townsend Translation] == Please, could you translate this article onto Mongol language? Thanks a lot for your help. If you want to translate any article onto Galician, Catalonian, Spanish or Portuguese, tell it to me. [http://incubator.wikimedia.org/wiki/User:Chabi Chabi] == Hi == Онцлох өгүүлэл, зураг мэдээ г.м.-г шинэчлэж байхыг хүсье. :Би уг нь түүнийг шинэчлэх үүрэгтэй биш гэж бодож байна. Та ч бас шинэчлээд байж болох байх. Миний хувьд монгол википедиад байнга үлдэх өгүүллүүдийг олшруулахад хүчээ зориулъя гэж боддог тул түр зуур тавигдаад устгагдах мэдээ гэх мэт зүйлсийг шинэчлэх ажилд хүч тавихгүй байгааг ойлгохыг хүсье. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 14:22, 18 Нэгдүгээр сар 2009 (UTC) ==Сайн байна уу?== Эх Монгол хэлээрээ вики хөтлөж байгаад туйлын талархалтай байна. Би өмнө нь Ньюс.мн-ы Баабарпедиад хэдэн өгүүлэл оруулж байсан юм. Тэдгээрийг зөөж оруулж болно биз дээ? Аа бас Англи Викигээс шууд зөөхөд инфобокс зургууд нь шууд орох уу? Би яагаад зураг оруулах эрхгүй байгаа юм бэ? шинээр зураг оруулахын тулд зайлшгүй Админаас зөвшөөрөл авах ёстой юм уу? --[[Хэрэглэгч:Амартүвшин|ЭЗО]] 09:41, 3 Хоёрдугаар сар 2009 (UTC) ::Сайн байна уу. Монгол википедиад тавтай морилно уу. Баабарпедиагийн хувьд зохиогчийн эрх нь ямар байдгийг би сайн мэдэхгүй байна. Зохиогчийн эрхтэй холбоотой асуудлуудыг Викимедиа сангийнхан шийдээд байх шиг байдаг, тийм болохоор тэнд байгаа бичлэгүүдийг зөөж авчрах боломжтой эсэх талаар үнэхээр хариулж мэдэхгүй нь, уучлаарай. Вики-Коммонс гэж файл хадгалдаг ерөнхий газар байгаа. Тэнд байгаа зургууд бол аль ч хэлний википедиад шууд хэрэглэж болдог. Зураг оруулах эрх бүх хүнд нээлттэй байгаа. Харин зохиогчийн эрхийн талаарх мэдээллүүдийг маш сайн бичиж оруулахгүй бол шалгуурт нь тэнцэхгүй устгагдаад байх шиг байсан, харин шалгуурыг нь хангавал Коммонс руу зөөгдөөд, бусад хэлний викинүүдэд ч хэрэглэж болдог болно. Англи викид байгаа бүх зургийг монгол викид шууд ашиглаж болно гэж хэлж бас чадахгүй, зургийн лиценз нь янз бүр байж болно. Энэ тухай өөр хүмүүс танд дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөх байх гэж бодож байна. Хамтдаа монгол википедиаг хөгжүүлцгээе. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 10:17, 3 Хоёрдугаар сар 2009 (UTC) ==Нэг асуулт== Ажиглаад байхад нэг дутагдал байна.Кирилл нэр томъёоны хувьд тогтсон бичлэг байхгүй байгаа нь өөрөө нилээд хүндрэл үүсгэх байх. жишээлбэл Галлийн удирдагч Vercingetorix-ын тухай бичлээ гэхэд Толгой үгийг яг юу гэж оруулах вэ? Версинжеториг, Веркингеторикс, Версингеторикс, Веркинжеторикс гэх мэт олон янзаар бичих гээд байна. Би өөрөө кирилл рүү хөрвүүлэхдээ яг юу гэж оруулах вэ? гэдгийг сайн мэдэхгүй байна л даа. Ivory Coast байна бас. Зааны ясан эрэг гэх үү? Франц маягаар нь Кот Д'Иваур гэх үү? Миний бодлоор аливаа нэг гадаад орчуулагддаггүй үгийг жишээлбэл хүний нэр, газар усны нэр, хот, муж, дүүрэг, улсын нэрийг англи галиглалаар нь давхар бичвэл ямар вэ? Жишээ нь Веркингеторикс буюу Vercingetorix нь гээд биччихсэн байвал хайлтаар гарч ирэх магадлалтай байх. --[[Хэрэглэгч:Амартүвшин|ЭЗО]] 08:37, 4 Хоёрдугаар сар 2009 (UTC) :Өгүүллийн гарчгийн хувьд та аль болох Монголд өргөн дэлгэр хэрэглэдэг дуудлагыг нь сонгож бичих хэрэгтэй, монголд төдийлөн хэрэглэгддэггүй нэр томъёоны тухайд эх хэлээр нь хэрхэн дууддагийг харгалзан үзэж гарчгаа өгөх нь зүйтэй болов уу. Тэгэхдээ тухайн хэлээр нь мөн гарчиг үүсгэж, давхар холболт хийхэд хангалттай. :Жишээлбэл, Vercingetorix гэсэн гарчигтай өгүүллээ <nowiki>#REDIRECT [[Веркингеторикс]]</nowiki> гэсэн агуулгатай болговол Vercingetorix гэж хайлт хийхэд шууд Веркингеторикс гэсэн өгүүлэл гарч ирнэ. Мөн үндсэн өгүүлэлд нь тухайн эх хэлээр нь яаж бичигддэгийг хаалтанд хийж бичиж байгаа. Энэ тухай бусад өгүүллүүдээс жишээ авч болно. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 08:52, 4 Хоёрдугаар сар 2009 (UTC) ==Бас нэг асуулт== Зөвшөөрлийн алдаа Чөлөөт нэвтэрхий толь, Википедиагаас Харайх: Удирдах, Хайлт Таны хийх гэж буй үйлдэлийг Автоматаар батлагдсан хэрэглэгчид, Системийн операторууд, Uploaders группын хэн нэг хэрэглэгч хязгаарласан байна. Зураг Аплоад хийх гэхээр ингээд байна яах вэ? --[[Хэрэглэгч:Амартүвшин|ЭЗО]] 10:38, 4 Хоёрдугаар сар 2009 (UTC) ==Тусламж== Great barrier reef гэдгийг монгол хэлээр юу гэдэг вэ? Их шүрэн далан гэдэг билүү? сайн санадаггүй --[[Хэрэглэгч:Амартүвшин|ЭЗО]] 15:32, 15 Хоёрдугаар сар 2009 (UTC) ::"Их шүрэн хэрэм" гэдэг билүү? Би бас сайн санадаггүй ээ. Гэхдээ өмнө нь өөр өгүүлэл орчуулж байхдаа ингэж бичиж байсан шиг санагдаж байна. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 15:37, 15 Хоёрдугаар сар 2009 (UTC) 1964 оны Монгол атлас дээр Great Barrier Reef-ийг Их шүүрэн далан гэсэн байна. Тэгээд би [[Их шүрэн далан]] болгочихлоо. --[[Хэрэглэгч:Амартүвшин|ЭЗО]] 09:14, 4 Гуравдугаар сар 2009 (UTC) Дунай мөрөнг Danube гэж бичдэг шиг санагдаж байна. Тэгээд засчихлаа шүү --[[Хэрэглэгч:Амартүвшин|ЭЗО]] :Нээрэн тийм, шөнө нойрмоглоод тэр чигээр нь туучихаж. Баярлалаа хө.--[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 06:22, 24 Хоёрдугаар сар 2009 (UTC) -- Зураг оруулахад тайлбар гэж ямар утгатай зүйл байна? яаж бөглөх ёстой вэ? тайлбар нь нэг ойлгомжгүй байна. --[[Хэрэглэгч:Амартүвшин|ЭЗО]] 11:12, 2 Тавдугаар сар 2009 (UTC) ::Зөвшөөрөл гэсэн хэсэгт нь <nowiki>[[Ангилал:Зургийн_лицензний_тэмдэгнүүд]]</nowiki> ангилалд байгаа лицензүүдээс тохирох лицензийн кодыг нь бичиж өгөх ёстой байх. Өөрөө авсан зургийн тухайд бол [[Загвар:PD-self]] загварыг оруулахад болно. Жишээ болгож, <nowiki>[[Зураг:Ulaanbaatar_duuregs,_mn.png]]</nowiki> файлыг үзээрэй. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 12:04, 2 Тавдугаар сар 2009 (UTC) == Translation == Dear Zorigt, Could you please write the word(s) "Dalai Lama" in Mongolian for me? In the [[nl:dalai lama#Naamgeving|Dutch article]], I have the translations in Tibetan and Chinese, and it would be nice when I can show it in Mongolian too. Thank you in advance! Best regards, [[Хэрэглэгч:Davin|Davin]] 20:22, 1 Гуравдугаар сар 2009 (UTC) :Hello. We write this "Далай лам". --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 02:44, 2 Гуравдугаар сар 2009 (UTC) ::Thank you very much. Best regards, [[Хэрэглэгч:Davin|Davin]] 20:15, 3 Гуравдугаар сар 2009 (UTC) [[Хожа Амхед Ясавигийн бунхан]] үүнийг устгаад өгөөч. буруу биччихсэн байна. --[[Хэрэглэгч:Амартүвшин|ЭЗО]] 09:13, 8 Гуравдугаар сар 2009 (UTC) == República de Chile == большое спасибо для корректировать место чилеански --[[Хэрэглэгч:Penarc|Penarc]] 14:35, 26 Тавдугаар сар 2009 (UTC) ==Nonkilling== Hi! I was wondering if you could help out with a brief translation of the entry on nonkilling [http://en.wikipedia.org/wiki/Nonkilling]. It doesn't need to be whole thing: the first paragraph (or even the first sentence) would do! You can see this site [http://www.nonkilling.org/node/18#Mongolian] for reference, as a full book on the subject was translated to Mongolian in 2005 (Аллагагуй Нийгмийии Тухай улс тѳр Судлал ). Thank you! --[[Хэрэглэгч:Cgnk|Cgnk]] 21:41, 4 Зургаадугаар сар 2009 (UTC) ==Translation of a short story== Hi my friend! I would like to request something from you. Yes, translation. I hope, it's not a bad thing for you. Some years ago I wrote a (really) short story about a lonely man (actually symbolized the Saami nation). I translated into some languages and I thought, it would be great to have it more, like also in Mongol :) I made [[:hu:Szerkesztő:Eino81/Novellám számiul|this page]], the English translation is somewhere there. You can put the Mongol translation there. Thank you again! Sorry for my disturb... :( - [[:hu:User:Eino81]] == help me == Нигер мөрөн-г оруулсан боловч бичлэг нь дутуу гараад байх юм,юун дээр алдчихсан юм болоо? :( :Эхний параграфынхаа урд талд нэг зай авчихсан байна лээ. Тэгэхээр автоматаар мөр авагдахгүй, цуварсан урт юм болоод, арын хэсэг нь алга болчихдог юм. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 14:50, 27 Наймдугаар сар 2009 (UTC) == Translation request for [[Шалом]]. == Could you translate the article [[Шалом]]. There is already an article about Şalom, a Jewish weekly newspaper in Turkey, not in Mongolian but in English, but could you check it and translate it from the other Wikipedia language sites, if you have the time and patience to do so. The reason is that the newspaper Şalom is written (alas one page only) in a highly endangered language called Ladino or Judeo-Spanish, the Spanish of the 15th century. Perhaps this might gain your interest and sympathy. Thank you. == Баярын мэнд хүргэе! == Merry Christmas and Happy new year! ^^ [[Хэрэглэгч:Dolce|Dolce]] 15:06, 25 Арванхоёрдугаар сар 2009 (UTC) == [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас/2‎]] харна уу == [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас/2‎]] харна уу. --[[User:Chinneeb|<font color="#000000">chinneeb</font>]]-[[User_talk:Chinneeb|<font color="#000000">яриа</font>]] 09:16, 15 Гуравдугаар сар 2010 (UTC) == Help == Hi! I'm user from [[Польш|Poland]]. My friend translated for me a short part of an article about Polish sculptor - [http://en.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3zef_Gos%C5%82awski_%28Polish_sculptor%29 Józef Gosławski]. I added this text '''[[Юзеф Гославски|here]]'''. Could you look at it and correct it if I did something wrong? [[Хэрэглэгч:TR|TR]] 15:24, 16 Гуравдугаар сар 2010 (UTC) :Nice! And one more request - could you check a descriptions on the Commons in Mongolian? Links: [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lubon_146-13.jpg] [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chopin_zelazowa_wola.JPG] [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Zamenhof_awers.jpg]. And, if you wish, add a description to the [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:POL_Jozef_Goslawski_1960.jpg main photo], please. Thanks a lot and best wishes! [[Хэрэглэгч:TR|TR]] 18:17, 16 Гуравдугаар сар 2010 (UTC) == Photos required from Mongolia == Hi, I am an editor on English WP, and I am currently working on many various articles for which I require photos from around the world. I am currently requiring photos from Mongolia for these articles, and I was hoping that this message would reach a photographer who can take the photos for me. The photos I currently require are listed at [[:en:User:Russavia/Required_photos#.C2.A0Mongolia]]. If you are able to put me in contact with any photographers in Mongolia who can assist with this, I would be most appreciative. Please leave any comments or questions for me on my English WP talk page at [[:en:User_talk:Russavia]]. Thanks in advance for any assistance which can be provided. Cheers, --[[Хэрэглэгч:Russavia|Russavia]] 12:20, 4 Тавдугаар сар 2010 (UTC) == Саяхнаас бичиж эхэллээ == Сайн уу Зоригт, Хишгээ байна, загвар яаж үүсгэх вэ, би голдуу IT-гийн холбогдолтой зүйл бичье гэж бодоод байгаа, гэтэл загвар их байх юм, гэтэл монгол хувилбар дээр нь загвар нь огт байхгүй, үүсгэеэ гэхээр нь эрх нь байхгүй :) ::Сайн уу. Загварыг хэн ч үүсгэх эрхтэй. [[Загвар:Инфобокс Тамирчин]]-г үзнэ үү. Ер нь бол "Загвар:загварын нэр" гэсэн шинэ хуудас үүсгээд, англи ч юм уу бусад хэлний хувилбарт байгаа загварыг хуулаад, монголчлоод тавихад ерөнхийдөө ажиллана. Миний хувьд тухайн үедээ хэрэг болсон загвараа өөрөө үүсгээд явж байгаа. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 02:54, 4 Зургаадугаар сар 2010 (UTC) == Hello! == Hello! I am Jimmy Wales (Jimbo), founder of Wikipedia and the Wikimedia Foundation, and I'm doing a personal investigation into the smaller language Wikipedias. I will be presenting some information about this at the upcoming Wikimania, and I am hoping to conduct a video interview with you (over skype) to learn more about your personal stories about what is going on in your language Wikipedia. You were chosen through a process of looking at a list of smaller languages and the most active contributors. If you feel that you aren't the best person to speak about your language version, please do share this message widely. I'm looking for the most active volunteers in some of the smaller languages. Please email me at: jwales@wikia.com and also email my assistant Topher at jwalesassist@gmail.com as soon as possible. Wikimania is less than a week away and I want to get as many interviews done as possible before then! --[[Хэрэглэгч:Jimbo Wales|Jimbo Wales]] 17:29, 5 Долоодугаар сар 2010 (UTC) == Hellow? == Can you help me?(for [http://ko.wikipedia.org/wiki/%EC%82%AC%EC%9A%A9%EC%9E%90:Tsogtmagnai this user]) --[[Хэрэглэгч:Idh0854|Idh0854]] 10:37, 8 Наймдугаар сар 2010 (UTC) == Хурал == Сайн байна уу, Хурал дээр бичсэн энэ зүйлийг харж өгөөч. [[Wikipedia:%D0%A5%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB/%D0%95%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9#.D0.9D.D2.AE.D2.AE.D0.A0]] --[[User:Chinneeb|<font color="#000000">chinneeb</font>]]-[[User_talk:Chinneeb|<font color="#000000">яриа</font>]] 14:06, 10 Наймдугаар сар 2010 (UTC) == Ijso == Ta ene olympiadiig meddeg yum uu Busad heltei avtomataar shuud yaj holboh ve jishee ni angli hun IJSO -s mongolruu shuud orohoor Bi say angliig zasaad mongoltoi holbochihloo enenees uur arga bga yu[[Хэрэглэгч:Boldbdd|Boldoo]] 13:27, 26 Наймдугаар сар 2010 (UTC) Magadgui teriig botuud hiideg u[[Хэрэглэгч:Boldbdd|Boldoo]] 13:30, 26 Наймдугаар сар 2010 (UTC) :Бид эндээ англи болон бусад хэлтэй холбогдох холбоосыг нь хийчих юм бол ботууд өөрсдөө бусад хэлний википедиатай холбочихдог. Тийм болохоор заавал тухай бүрт нь англи википедиа дээр монгол холбоосыг оруулах шаардлагагүй байдаг юм. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 03:15, 27 Наймдугаар сар 2010 (UTC) == Вакцин сэдвийн тухай == сайн уу миний оруулсан сэдэвт засвар хийж алдааг хянаж байгаад баяртай байна. надад хэд хэдэн санал байна. би саяхан wiki дээр өгүүлэл бичиж эхэлж байгаа болхоор холбоос хийх, сэдэв нэгтгэх зэрэгийн сайн эзэмшээгүй байна. Вакцин сэдвийн хувьд English холбоосыг нь арилгаад харин агуулгын хувьд илүү явцуу вирусын вакцин сэдвийн english vaccine -тай холбожээ. үүнийг засварлаж өгнө үү. vaccine-вакцин, virus vaccine-Вирусын вакцин гэж English холбоосоо хийнэ үү? Биологийн хувьсал(evolution)гэж шаардлагтай толгой үгсийн жагсаалтанд оруулсныг эволюци гэдэг утгээр нь оруулсан болно. Гэхдээ үүнд нэг анхаарах хэрэгтэй зүйл байгай нь Биологийн хувьсал гэдэг үг нь evolution гэдэг үгийн орчуулга болж чадахгүй бөгөөд харин улиран хувьсах дэвшил хөгжил гэсэн утгатай учир нэгэнт дунд сургуулийн сурах бичигт тусгагдснаар нь эволюци гэж орчуулгагүй явуул зүгээр юмуу гэж болож байна. Энэ өгүүллийг Эволюци өгүүлэлтэй нэгтгэх санал тавигдсан байна (Хэлэлц) ийм толгойтой болчихсоныг яаж нэгтгэж нэг тийш болгох вэ? == Солийн данзан сан == Танд С.Данзангийн тухай линкийг хянаж зарим нэг алдааг засч байгаад баярлалаа. Үүнээс хойш манай Солийн данзан сангаас нэмээд завсарлаад байхад та татгалзахгүй байлгүй дээ. Хүсвэл хатран ажиллаж болно шүү. Манай сангийн гишүүд түүхийн ухааны докторууд хэд хэд байдгийн. Тухайлбал, Түүхийн хүрээлэнгийн захирал Чулуун доктор, Үндэсний архивын газрын дарга Өлзийбаатар доктор гэх мэт. Баярлалаа, Хүндэтгэсэн Солийн Данзан сан == hi == Arabiin Negdsen Emiratiin tuhai orosoos ni hesgiig orchuullaa. baga ch gsn tus bolno gj naidaj bna aldaa bval zasaarai == request of translation for [[en:Mérida, Mérida]] and [[en:Feria del Sol (Mérida)]] in Mongolian Japanese..thank you so much --[[Хэрэглэгч:Lodewijk Vadacchino|Lodewijk Vadacchino]] 19:51, 14 Хоёрдугаар сар 2011 (UTC)== Good Evening to you, Greeting from Calabria and from Venezuela, write you, if kindly you could improve the article of Mérida in Japanese (and translate in Mongolian), on the base of the English...and if kindly you could translate in Mongolian and Japanese the Feria del Sol, festival typically of this Maravillouse City, that is receiving great international success. In Change I will translate you in Italian, Spanish and other Italian dialects on Wikipedia, an article of your interest, I deal me with biographies, history, some religion and geography, and other gendres. I am sure that we will find us in full accord. In a wait him of one certain answer of yours I thank you in advance of true heart.Thanks So Much--[[Хэрэглэгч:Lodewijk Vadacchino|Lodewijk Vadacchino]] 19:51, 14 Хоёрдугаар сар 2011 (UTC) this is my personal gift for You....[http://www.youtube.com/watch?v=BqdhBKW9kZc the most kwown song of Mérida] with the Most Merideña Famous In the World.--[[Хэрэглэгч:Lodewijk Vadacchino|Lodewijk Vadacchino]] 19:51, 14 Хоёрдугаар сар 2011 (UTC) ==Greetings from Italy== We’re looking for someone who could translate and upload on this wikipedia [http://simple.wikipedia.org/wiki/IMMAGINE%26POESIA this page]. Can you help us please? Thanks a lot !--[[Хэрэглэгч:Alessandroga80|Alessandroga80]] 19:49, 19 Хоёрдугаар сар 2011 (UTC) ==Radiation== Hey sainuu? Yopond tsatsragiin hortoi tarhalt tokyo hursen baina ooriin chine baigaa gazar yaj baina? Bolohgui bol nutag butsah n zugeer baihaa. Baruunii suvguud NHK-g huuramch medee taraaj baina gej shuumjilj baina. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] 03:03, 16 Гуравдугаар сар 2011 (UTC) :Санаа тавьсанд баярлалаа. Би Монголдоо буцаж ирээд жил орчим болж байгаа болохоор Японы тухай зурагтаар л үзэж байна даа. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 06:11, 16 Гуравдугаар сар 2011 (UTC) == Mongolian sentences == Hallo, Zorigt. I created articles about vowel harmony on the esperanto-wikipedia ([[:eo:Vokala harmonio]]) and the upper sorbian wikipedia ([[:hsb:Wokalna harmonija]]). I use some mongolian sentences in this articles: *Тэр номийг над өгнө. "He/she gives a book to me." *Тэр майханд орно. "He/she goes in into a tent." *Би цецерлегд суулаа. "I sat in the garden." Are this sentences correct? I found in my book some other sentences, so that they are correct. Greetings --[[Хэрэглэгч:Tlustulimu|Tlustulimu]] 08:58, 20 Тавдугаар сар 2011 (UTC) :Hello, Tlustulimu. Here are the corrections of this sentences: *Тэр надад ном(ыг) өгнө. "He/she gives a book to me." -ыг is omitted *Тэр майханд орно. "He/she goes in into a tent." *Би цэцэрлэгт суулаа. "I sat in the garden." --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 09:00, 20 Тавдугаар сар 2011 (UTC) ::Hello, Zorigt. Thank you for your answer. :-) Greetings --[[Хэрэглэгч:Tlustulimu|Tlustulimu]] 09:05, 20 Тавдугаар сар 2011 (UTC) == mergeto хийхээсээ өмнө хэлэлцэж байхыг хүсье == Та [[Түрк]] нийтлэлийг [[Турк]] нийтлэлтэй нийлүүлэхийг хүссэн байна. БНТУ-ийн албан ёсны нэрийг Монгол хэлээр "Түрк" гэж нэрлэх нь зөв билээ. Анкара дахь Элчин Сайдын Яамны зүгээс Монгол, Түркийн харилцааны талаар гаргасан бичгээс аваад сүүлийн үеийн ихэнх хэвлэлд "Түрк" хэмээн хэрэглэсэн ба Монгол хэлэнд энэ дуудлага нь тохирно. Ерөнхийдөө Орос хэлэн дэх орчуулгатай нийцүүлэн буруу хэрэглэдэг олон орчуулга байдаг. Жишээ нь, Узбекистан. Энэ талаар илүү өргөн хүрээтэй хэлэлцүүлэг хийхийг урьж байна. [[Хэрэглэгч:Dagvadorj|Dagvadorj]] 15:11, 28 Тавдугаар сар 2011 (UTC) :Та mergeto загварыг буруу ойлгосон бололтой. Энэ талаар хэлэлцэхийн тулд л би mergeto загварыг тэнд байрлуулсан болно. Түүнээс биш би шууд Турк гэсэн өгүүлэлтэй нийлүүлчихээгүй. Миний хувьд япон хэлний ү үсгийг монголоор у гэж бичиж заншсантай санал нийлдэггүйтэй адилаар түрэг хэлний бүлгийн хэлнүүдийн ү үсгийг ү гэж бичиж хэвших хэрэгтэй гэж боддог тул Түрк болгохыг дэмждэг. Гэхдээ энэ талаар mergeto загварт байсны дагуу тухайн өгүүллийн хэлэлцүүлгийн талбарт бичилцэх нь зүйтэй болов уу гэж бодож байна. Хүндэтгэсэн, --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 01:29, 3 Зургаадугаар сар 2011 (UTC) == сая зөөсөн эрдмийн түлхүүрийн мэдээлэл алга болсон == сая зөөсөн эрдмийн түлхүүр гэдэг хуудасны тал мэдээлэл нь алга болсон байна. яагаад алга болсын бол гүйцээж хийж өгнө үү == сая зөөсөн эрдмийн түлхүүрийн мэдээлэл алга болсон == сая зөөсөн эрдмийн түлхүүр гэдэг хуудасны тал мэдээлэл нь алга болсон байна. яагаад алга болсын бол гүйцээж хийж өгнө үү --bacha == болчихло == өөрөө нэмээд хийчихсэн тул зөөж өгсөнд баярлла == Сайн уу? == Сайн уу? Би Монгол Википэдиад хувь нэмэр оруулдаг болоод удаагүй байна... Та надад зураг яаж оруулдагийн дэлгэрэнгүй тайлбарлаж, зааж өгөөч? [[Haranga]] == танд их баярлалаа == As probably you have already understood, my Mongolian is not so good. I've only started learning the language a few years ago. Thank you very much for your help in fixing the horrible lingual faults in the articles I write ([[Еврей хэл]]'s beginning was also my work). == Хэрхэн устгал хийх вэ? == Сайн байна уу, Зоригт оо, 1. Зарим артикль/утгын мэдээлэл болоод нэр, агуулга давхцсан байдал бас харагдаад байх юм. Хэрхэн хуудас устгах вэ? 2. Хэрхэн чиглүүлэг хийдэг юм бэ? (Жишээ нь Монголчууд гэдгээс шууд Монгол үндэстэн рүү). Хэлж өгч туслана уу?--[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] 02:14, 8 Аравдугаар сар 2011 (UTC) :Сайн байна уу. :1. Хуудас устгах эрх зөвхөн админуудад байдаг. Устгуулахыг хүссэн хуудсандаа <nowiki>{{delete}}</nowiki> гэсэн кодыг бичиж өгө#хөд хэсэг хугацааны дараа админууд устгах буюу ямар нэгэн арга хэмжээ авах болно. :2. Монголчууд гэдэг хуудасныхаа агуулгыг <nowiki>#REDIRECT [[Монгол үндэстэн]]</nowiki> болгоход хангалттай. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 02:03, 10 Аравдугаар сар 2011 (UTC) ::Ойлголоо. Энд [[Хэлэлцүүлэг:Монгол хэлний бүлэг]] - нэрийг өөрчлөх саналтай байна.--[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] 16:06, 10 Аравдугаар сар 2011 (UTC) == Copyright violations, duplicate images == Please see [[Wikipedia:Хурал/Гадаад хэл#Copyright violations, duplicate images]]. Thanks. - [[Хэрэглэгч:Dcljr|dcljr]] 03:01, 11 Нэгдүгээр сар 2012 (UTC) == хамтлагийн дискогранфия-н инфобокс яааж хийх вэ ? == coldplay хамтлагийн дискография-г хихи гэсийм яаралтай ::[[:en:Template:Infobox artist discography]]-г үзнэ үү. Эхлээд тэр инфобокс загвар (темплэйт)-аа хийх ёстой. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] 12:30, 20 Нэгдүгээр сар 2012 (UTC) энэний тэгээд монгол хувилбар байхгүй юмуу би ч гэсэн англи олоод харчихсан лдаа энийгээ тэгээд хуулаад тавихаар болохгүй л байна шдээ == Request for translation. Yanka Kupala and Yakub Kolas == Warm greeting from Belarusian Wikipedia! This year we celebrate 130. birthday of Belarusian great poets [[en:Yanka Kupala]] and [[en:Yakub Kolas]] Could you help us to translate articles into your unique and honourable language? Thank you in advance!--[[Хэрэглэгч:Rymchonak|Rymchonak]] 06:27, 24 Нэгдүгээр сар 2012 (UTC) == Request for article improvement == Hi! Can you improve these articles: [[Деми Ловато|Demi Lovato]], [[Лэди Гага|Lady Gaga]], [[Кэти Перри|Katy Perry]], [[Жастин Бибер|Justin Bieber]], [[Майли Сайрус|Miley Cyrus]], [[Твиттер|Twitter]] and [[Селена Гомес|Selena Gomez]], they are lacking of additional info. This wiki needs more editors to improve. Thank you. --[[Хэрэглэгч:Ikh Sukhbaatar|Ikh Sukhbaatar]] 14:14, 28 Нэгдүгээр сар 2012 (UTC) == Wikimedia Mongolia? == Hello! Welcome! Any plans to discuss about the establishment of Wikimedia chapter in your country? This will help the Mongols to contribute. The projects of the proposed Wikimedia chapter are: Majority: # Mongolian Wikipedia and [[wikt:|Wiktionary]]: the main projects of the proposed chapter. Minority: # [[:bxr:|Buryat Wikipedia]]: currently a project of [[m:Wikimedia Russia|Wikimedia Russia]], will be also contributed by Wikimedia Mongolia due to some Buryats living in Mongolia. # [[:kk:|Kazakh Wikipedia]]: the main project of proposed [[m:Wikimedia Kazakhstan|Wikimedia Kazakhstan]], will also become a relevant project of proposed Wikimedia Mongolia due to the Kazakh majority living in Bayan-Ölgii province. If there are any Mongolic languages spoken in Mongolia, this will be a part of Wikimedia Mongolia. As an additional, you can debate about the [[m:Proposals for closing projects/Closure of Buryat Wikipedia|closure of Buryat Wikipedia]]. --[[Хэрэглэгч:Dosmiin Barsbold|Dosmiin Barsbold]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Dosmiin Barsbold|talk]]) 00:40, 2 Дөрөвдүгээр сар 2012 (UTC) == Asuult == Sain bainauu? Hural deer asuusan zuilee iishee copydchihvol hurdan hariu ireh bolovuu... 1. Өгүүллэгийн дэд сэдэв дээр ИШЛЭЛ, ЭШЛЭЛ, НОМ ЗҮЙ ал' н' зөв юм бэ? хэд хэдэн вариантаар оруулсан байхыг харлаа. 2. [[Монгол Википедиад зайлшгүй байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] чин' өгүүллэгээ оруулсан үед автоматаар улаанаас харруу шилждэгүй юмуу? Таны орохыг хүссэн хуудас байхгүй байна гэсэн мөртлөө байсан байх юм. 3. [[Фридерик Шопен]] -g [[zorigt]]-n sanal bolgosonoor negtgechihlee. Iluu huudsiig ni yah yum be? ta nar ustgahuu? Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:E.batbold|enkhee]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:E.batbold|talk]]) 13:03, 11 Дөрөвдүгээр сар 2012 (UTC) == Mongolian text == Can you type the text from [[:en:File:Flag of Tuvinian Peoples Revolutionary Party (1921).jpg]] and [[:en:File:Tprpflag.PNG]]?--[[Хэрэглэгч:Antemister|Antemister]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Antemister|talk]]) 09:01, 29 Тавдугаар сар 2012 (UTC) :Got an answer[http://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:G_Purevdorj#Mongolian_text]--[[Хэрэглэгч:Antemister|Antemister]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Antemister|talk]]) 20:02, 30 Тавдугаар сар 2012 (UTC) ==Тэнгэр баганадсан барилга== Сайн байна уу? Талархал! - [[Хэрэглэгч:Губин Михаил|Губин Михаил]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Губин Михаил|talk]]) 31 Дөрөвдүгээр сар 2012 (UTC) :: Zorigtoo ene Gubin geed 12 nastai huuhed manai wiki-eer toglood baina uuniig ban hiine uu!! Yadaj 18-20 nastai bichisen yumaa oilgodog humuuseer Mongol wiki-d gar hurgesen n naidvartai!! [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 02:36, 2 Зургаадугаар сар 2012 (UTC) == Санал == [http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C Хэлэлцүүлэг:Беларусь]-т санаа оноогоо нэмэрлэнэ үү.--[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWiki|talk]]) 02:08, 2 Зургаадугаар сар 2012 (UTC) == Hello == Hello, I am learning to speak Mongolian, could you help me create this article: [[Тейде үндэсний хүрээлэн]]. Would greatly appreciate it. Thank you for your attention.--[[Тусгай:Contributions/83.44.137.166|83.44.137.166]] 16:31, 8 Зургаадугаар сар 2012 (UTC) ==Tenger shutleg oguulliig anhaarah== Zorigtoo Tenger shutleg gesen oguulel n Mongoliin tuuh soyld buduulgeer haldsan shinjileh uhaanii undeslel baihgui shahuu zaluusd buruu oilgolt ogoh material baigaag anhaarch arilgaj ogno uu. Bichisen eh uusverees n harhad Mongol bichig meddeggui esvel Mongol ertnii sudruud ogt haraagui kiril deerh 2 hon nom (Nuuts tovchoo, Altan tovch) -oos oor boditoi sudalgaanii eh uusvergui hun Mongoliin 2000 garui jiliin tuuhiin gun uhaanii asuudald haldaj baigaa n Nevterhii tolinii standartad heterhii buduuleg sanagdaj baina. Alivaa tolinii nariin oguulliig hed heden erdemted hyanadag Wiki deer ch angli deerh tom oguulluud heden erdemtediin hyanaltand baidgiig ooroo medej baigaa. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 01:45, 11 Зургаадугаар сар 2012 (UTC) ::Yadaj ter oguulliin heleltsuulge dotorh yariag anhaaraltai uzej sanalaa oruulna uu. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 01:48, 11 Зургаадугаар сар 2012 (UTC) :::Сайн байна уу. Миний хувьд өөрийн сайн мэдэхгүй сэдвээр маргаанд оролцох сонирхолгүй, мөн 2 хүний хоорондын маргаанд админы эрхээ ашиглаж хөндлөнгөөс оролцох нь зүйд нийцэхгүй гэж бодож байгааг ойлгож хүлээн авна уу. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 14:27, 11 Зургаадугаар сар 2012 (UTC) ==Шарынгол сум== Та єгїїлэх "''deleted copyright violated content''". Хаана їїн? Оронд холбогч сурах бичиг! Монгол өгүүлэл "Шарынгол сум" дахин орос "Шарынгол"! '''Kopivio is not there! Only a good text! The meaning of removing almost all of the content?''' --[[Хэрэглэгч:Губин Михаил|Gubin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Губин Михаил|talk]]), 16 Зургаадугаар сар 2012 (UTC) * The text I deleted was just a copy from this site (even the footer with copyright mark): http://mmre.energy.mn/branch/type/103/102/. So please don't disturb me. Also, your Mongolian is terrible, not understandable.--[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 15:27, 16 Зургаадугаар сар 2012 (UTC) * OK! Sorry! I have not studied the Mongolian actually. I am self-taught. And so I write like this. Is not difficult for You to check out my articles? --[[Хэрэглэгч:Губин Михаил|Gubin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Губин Михаил|talk]]), 16 Зургаадугаар сар 2012 (UTC) == Thanks == Thanks for helping me with this article: [[Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] I think wanting to put the park is famous for the Teide volcano that 3718 meters is the highest mountain in Spain and third in the world, as you can write this in Mongolian language?--[[Тусгай:Contributions/79.154.235.176|79.154.235.176]] 14:56, 19 Зургаадугаар сар 2012 (UTC) [http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%86%D1%8D%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%82_%D1%85%D2%AF%D1%80%D1%8D%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BD&diff=264680&oldid=264670 highest mountain in Spain]--[[Тусгай:Contributions/79.154.235.176|79.154.235.176]] 15:38, 19 Зургаадугаар сар 2012 (UTC) ==Ганхуягийн== Please do not remove in the article "[[Ганхуягийн Оюунгэрэл]]" the data that she belongs to the genus "Боржигин". This is important. It is accepted in the Russian, Japanese and English Wikipedia. In addition, there is a link. [[Хэрэглэгч:Губин Михаил|Gubin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Губин Михаил|talk]]), 20 Зургаадугаар сар 2012 (UTC) ==Kopivio== Байна уу, Зоригт! I beg you to radically change your opinion about kopivio and consider my proposal. I think the Mongolian Wikipedia is very small (it is). And the articles in it are even less. Perhaps, on our part would have been better to save kopivio, which makes articles bigger. And then edit it. Otherwise, it turns out that there is only one normal article - "Монгол Улс". In fact, in all the Wikipedia article about the local towns are bigger than in the other language versions. But in the Mongolian Wikipedia is not. I then everything will correct, but you can remove your edits in articles "Дархан хот", "Цагаан сар". Бугат? Талархал. [[Хэрэглэгч:Губин Михаил|Gubin]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Губин Михаил|talk]]), 27 Зургаадугаар сар 2012 (UTC) == Translator English to Mongolian? == Hello friend, there is a translator that translates English and Portuguese to Mongolian?? Thanks. [[en:User:Slashinho Of Christ|Guitarist of Christ]] ([[en:User talk:Slashinho Of Christ|Talk]]) 22:45, 11 Долоодугаар сар 2012 (UTC) == Хэрэглэгчийн хувь нэмэр == where its disclosure, there are problems getting the cards to work, it often helps to remove {{Location map/info}} egm and plug it in again. Sincerely. --[[Хэрэглэгч:Trade|Trade]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Trade|talk]]) 06:38, 21 Наймдугаар сар 2012 (UTC) ::Thank you, very much! --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 07:15, 25 Наймдугаар сар 2012 (UTC) == Монгол улсын төрийн далбаа == Сайн байна уу, Zorigt! Do you know when [http://img.photobucket.com/albums/v422/khurlee_t/mongolian%20symbol/Dalbaa1940copy.jpg this] and [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_the_People's_Republic_of_Mongolia_(1949-1992).svg this] flags were officialy adopted? --[[Хэрэглэгч:X ziomal X|X ziomal X]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:X ziomal X|talk]]) 12:51, 28 Аравдугаар сар 2012 (UTC) :Hello. The first one was not an official flag (it seems like a version of the flag between 1924 to 1940 with the country name). Second one was officially adopted in June 30th, 1940 (the day that Second Constitution of People's Republic of Mongolia was adopted), it was defined in the Constitution. Best regards, --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 12:34, 29 Аравдугаар сар 2012 (UTC) :: Thank you! I have one more question - did the second flag have already a star above the Soyombo symbol in 1940? [[Хэрэглэгч:X ziomal X|X ziomal X]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:X ziomal X|talk]]) 14:37, 29 Аравдугаар сар 2012 (UTC) :::Yes. But as you know, traditionally (and nowadays) Soyombo doesn't have a star above it. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 14:54, 29 Аравдугаар сар 2012 (UTC) :::: Yeah, thank you very much! Best regards, [[Хэрэглэгч:X ziomal X|X ziomal X]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:X ziomal X|talk]]) 17:57, 29 Аравдугаар сар 2012 (UTC) == Пинчон == Сайн Байна уу? Пинчонгийн зассан тань маш их баяплалаа. Би гадаад хүн учраас Монголоор алдаатай бичдэг, ярьдаг. Дахин баярлалаа! Хүндэтгэсэн, Joey == KOPIVIO == [http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9B%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%A2%D2%AF%D0%B4%D1%8D%D0%B2&oldid=298461 This] and [http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BE_%D1%8D%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B3&oldid=220971 this] new articles seems to be copivio, but I can not find where is it from. Can you help me?--[[Хэрэглэгч:Губин_Михаил|Gubin]] 07:49, 18 Арваннэгдүгээр сар 2012 (UTC) == ангилал үүсгэх == http://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%8B%D0%BD%D1%80%D0%B8&diff=prev&oldid=233893 Энэ ангилалыг яаж үүсгээд байна? Загварыг (Template) яаж ашиглах вэ? == Солийн Данзан сан == Данзан гуайн зээ хүү Батрагчаагийн намтарыг устгах сануулга тавьсан байхын. Монголдоо урьдаа барьдаг шилдэг хуульчийн намтарыг устгах нь хэр зохистой бол? Манай Мөнх-Оргил, Тэмүүжинтэй энэ зэрэгцэхүйц сайн улс төрч шүү дээ. Энэ талаар намтарыг нь уншиж үзээд эргэж харна гэж найдаж байна. Хүндэтгэсэн Сангийн тэргүүн == Эрчим == Сайн байна уу? Миний өгүүлэл [[Эрчим (хөлбөмбөгийн баг)]]. Can you help me and translete a little from russian wiki? Баярлах.--[[Хэрэглэгч:Губин_Михаил|Gubin]] 07:06, 7 Арванхоёрдугаар сар 2012 (UTC) == Дорноговийн мэдээ == Hello, I practice my Mongolian, and now it is much better. But I still can not write much. Can you control and help me with the article [[Дорноговийн мэдээ]]? Thank you.--[[Хэрэглэгч:Губин_Михаил|Gubin]] 17:15, 10 Арванхоёрдугаар сар 2012 (UTC) == Налуу гарчиг == Зоригт оо! Яаж гарчиг налуулах вэ? [[Давхар цохилт|Энэ киноны]] гарчгийг налуулах гээд учрыг нь олдоггүй.--[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWiki|talk]]) 10:25, 12 Арванхоёрдугаар сар 2012 (UTC) :Англи Википедиад бол [[:en:Template:Italic title]] гэдэг загвар ашиглаж гарчгийг налуулаад байдаг юм билээ, монгол википедиад тэр нь ажиллахгүй байх шиг байна, уг нь [[:Загвар:Налуу гарчиг]] гэж хийж үзсэн. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 12:35, 12 Арванхоёрдугаар сар 2012 (UTC) ::Аан, за.--[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWiki|talk]]) 13:31, 12 Арванхоёрдугаар сар 2012 (UTC) == [[Project:КЛ]] == Hi, I am not sure why you deleted [[Project:КЛ]] - wouldn't Mongolian wiki benefit from proper Cyrillic/Latin names? Often when using Cyrillics, people switch back and forth between different keyboards, and make mistakes, which result in links staying red, and search engines potentially not finding some titles. Please read about this bot at [[:en:User:Yurik/CaseCheckerBot|CaseCheckerBot]] and let me know how I can make benefit MN: wiki. You might let me know which letters should not be auto-converted (see that page). Thanks! --[[Хэрэглэгч:Yurik|Yurik]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Yurik|talk]]) 14:34, 15 Арванхоёрдугаар сар 2012 (UTC) == Увлин Увгун == Ажаамуу, үзэх [[Увлин Увгун|шинэ жилийн нагац]] өгүүлэл юм. Танд их баярлалаа!--[[Хэрэглэгч:Губин_Михаил|Gubin]] 11:17, 2 Нэгдүгээр сар 2013 (UTC) == Монгол улсын зэвсэгт хүчин == Сайн байна уу? http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%97%D1%8D%D0%B2%D1%81%D1%8D%D0%B3%D1%82_%D1%85%D2%AF%D1%87%D0%B8%D0%BD энэ сэдэв дээр байгаа мэдээнүүдийг шалгаад засаад өгөөч ? [[Хэрэглэгч:Buuhai|Buuhai]] 16:46, 2 Хоёрдугаар сар 2013 (UTC) Мөн энд http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%8D%D1%81%D1%82%D1%8D%D0%BD Афганистан,Пакистан,Иран амьдарч буй Хазара Монголчуудын тухай байхгүй байх юм.Афганистан,Пакистан,Иран 5,000,000-8,000,000 хүртэлх тооны Монголчууд амьдардаг. http://www.youtube.com/watch?v=5cyARiUnpLk 11:09 дээр хэлнэ.Нэмээд өгөөрэй баярлалаа. ==Yopon orchuulgiig zasvarlah tuslaltsaa== Sain uu? Ooroo bololtsootoi bol end baigaa 5 shirheg uguulberiin durmiin aldaag n zasaad ugch chadahuu bi machine translationaar ooriin angli deer bichseng shuud yopon ruu mashindaj orchuulaad yopon huvilbart oruulsan yum: http://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%83%A2%E3%83%AA%E3%83%B3%E3%83%9B%E3%83%BC%E3%83%AB - ene huudsand Goviin Malchid amitnii setgel zuig emchileh gesen utgatai hesegiig zasvarlah yum. Orig n angli huvilbart n bii. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 09:48, 16 Хоёрдугаар сар 2013 (UTC) == Chris medina == Do not delete articles in Latin Mongol! Move them to [http://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/mvf/Sedv%C3%BC%C3%BCd монгол бичигийн тест Википедиа].--[[Хэрэглэгч:Губин_Михаил|Gubin]] 12:47, 17 Хоёрдугаар сар 2013 (UTC) == үндэстний цахим нэвтэрхий толь == Hi, Zorigt! Can you tell me, how many articles has http://mongol.undesten.mn/? Thanks.--[[Хэрэглэгч:Губин_Михаил|Gubin]] 11:51, 24 Хоёрдугаар сар 2013 (UTC) :I have no idea about that. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 13:13, 24 Хоёрдугаар сар 2013 (UTC) *Also, I want to ask you, if "Wikireality" in Mongolian is "Вики-бодит байдал"? I need this because I am developing the Mongolian language on the Internet. I have opened Mongolian Wikisphere and Wikireality and I am opening Mongolian Uncyclopedia. I'm not sure that the name "Вики-бодит байдал" for WR is right.--[[Хэрэглэгч:Губин_Михаил|Gubin]] 13:54, 24 Хоёрдугаар сар 2013 (UTC) **Will you answer?--[[Хэрэглэгч:Губин_Михаил|Gubin]] 17:38, 7 Гуравдугаар сар 2013 (UTC) == Анциклопедиа == Сайн уу, нухэр! [http://mn.uncyclopaedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 Монгол Анциклопедиад] тавтай морил! Help me to develop it!--[[Хэрэглэгч:Губин_Михаил|Gubin]] 16:31, 27 Хоёрдугаар сар 2013 (UTC) == Монголын армийн Т-72 == http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2-72 ийшээ ороод алдаа байвал засаад өгөөч [[Хэрэглэгч:General1962|General1962]] 12:41, 2 Гуравдугаар сар 2013 (UTC) == Санта Круз де Тенерифе == You can help correct this article, thanks: [[Санта Круз де Тенерифе]].--[[Тусгай:Contributions/79.155.93.65|79.155.93.65]] 17:53, 4 Гуравдугаар сар 2013 (UTC) == Updating the logo for this wiki == <div class="mw-content-ltr"> [[File:Wikipedia-logo-v2-{{CONTENTLANGUAGE}}.png|thumb|New logo]] Hello! As part of the update of Wikipedias logos to the new (2010) 3D puzzle globe version, we have noticed that your wiki's current logo is missing, outdated or with wrong translation. We are trying to help Wikipedias get a locally-adapted correct logo, by taking the technical difficulties on us, and in about a week from now we'll be replacing the current logo with the new one shown in [//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nemo_bis/Wikipedia&oldid=92391038 this gallery, with explanation]. If the translation is wrong, or there's another error in the new logo, or the community disagrees with the update, please [[m:User:Cbrown1023/Logos|update the list of logos]] or tell us on its talk. Feel free to translate this message and to move/copy/forward it where appropriate. Thanks, [[m:User:Nemo_bis|Nemo]] 12:47, 11 Гуравдугаар сар 2013 (UTC) </div> <!-- EdwardsBot 0377 --> == Асуулт == 1. Сайн уу? Би Никитон гэж хуудсыг хоёр давхар нээчихлээ. Тэрийг нэгтгээд өгөөч? 2. Table яаж гаргадаг юм бэ? == Асуулт == 1. Сайн уу? Би Никитон гэж хуудсыг хоёр давхар нээчихлээ. Тэрийг нэгтгээд өгөөч? 2. Table яаж гаргадаг юм бэ? http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87:Haranga == давхардсан сэдэв бна == Европыг байлдан дагуулсан Монгол[http://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3:%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D0%B3_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB#.D1.8D.D0.BD.D1.8D_.D1.81.D1.8D.D0.B4.D0.B2.D0.B8.D0.B9.D0.B3_.D1.83.D1.81.D1.82.D0.B3.D0.B0.D0.BD.D0.B0_.D1.83.D1.83.2C_.D3.A9.D3.A9.D1.80_.D0.B4.D0.B0.D0.B2.D1.80.D0.B4.D1.81.D0.B0.D0.BD_.D1.81.D1.8D.D0.B4.D1.8D.D0.B2_.D0.B1.D0.BD.D0.B0 энэ сэдвийг устгана уу] == [[Айн-Жалут]]ыг устгана уу == [[Айн-Жалут]]аас гадна [[Айн Жалутын тулалдаан]] гэсэн давхардсан хуудас байна, Айн Жалутын тулалдаан гэсэн нь арай зөв нэртэй учир үлдээгээд [[Айн-Жалут]]ыг нь устган уу.Айн-Жалут дээрхи текстийг [[Айн Жалутын тулалдаан]] руу хуулаад [[Айн Жалутын тулалдаан]] байсан богинохон тестийг хэлэлцүүлэг дээр нь хуулж тавьсан, унших нэг нь уншина биз.2-улаа сайтаас копидож. == [[Баягид, баягууд]]ыг устгана уу == [[Баяд]] гэсэн илүү дэлгэрэнгүй бичигдсэн хуудас байна. [[Хэрэглэгч:Ancientsteppe|Ancientsteppe]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Ancientsteppe|talk]]) 13:22, 28 Тавдугаар сар 2013 (UTC) == Монгол [[Анциклопедиа]] == Сайн уу, Zorigt! [[Анциклопедиа]] нь дэлхийн олон хэл бүрээр хэн ч хөгжүүлж болох онлайн нэвтэрхий толь бөгөөд [[Википедиа]]гийн хошин хувилбар юм. I opend the Mongolian version of this project, but my Mongolian isn't good enought to develope it alone. All articles should be humorous and funny. I think that you can join and when it is time to write an article or two. I will give you an admin or even buerocrat flag, if you want. Please, help me! The project is [http://mn.uncyclopedia.info/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 here].--[[Хэрэглэгч:Губин_Михаил|Gubin]] 18:13, 10 Зургаадугаар сар 2013 (UTC) == Ангилал == [http://mn.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:%D0%A5%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB/%D0%95%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9#.D0.90.D0.B4.D0.BC.D0.B8.D0.BD_.28.D0.B3.D0.B0.D1.80.D0.B4.D0.B0.D0.B0.D1.87.29_.D0.BD.D0.B0.D1.80.D0.B0.D0.B0.D1.81_.D1.85.D2.AF.D1.81.D1.8D.D1.85_.D0.BD.D1.8C Админ (гардаач) нараас хүсэх нь]-д асуусан минь боломжтой юу? --[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWiki|talk]]) 13:44, 4 Долоодугаар сар 2013 (UTC) : Сайн уу! Ангилал: төрлийн хуудсыг цэгцэлмээр байна аа. Юун түрүүнд гацаа үүсгэхгүй байхыг бодлоо. Наад зах нь Ангиллууд: гэж бичдэгийг зүгээр л Ангилал: болгочихмоор байна. Системийн мэдэгдлүүдийг орчуулах хэсэгт categorytree-portlet, categories – "Ангиллууд" гэж байна л даа. Эднийг "Ангилал" болгоод өөрчлөөд өгнө үү! Нэг анги, бүлэг байна уу, хоёр хэсэг, хорь хуваагдсан байна уу хамаагүй. Үйлийн нэр ([http://toli.query.mn/words/2890 юмыг анги анги болгосон нь]) юм чинь Ангилал гэхэд болно. Хэрвээ боломжтой бол дахиад хэдэн, жишээлбэл categorytree-collapse–г "буулгах" биш "хумих" гэх мэт санааг ч хэлж болно. Тодруулах зүйл байвал асуугаарай.--[[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWiki|talk]]) 06:56, 22 Арваннэгдүгээр сар 2013 (UTC) :::Сайн байна уу. Хэдэн жилийн өмнө анх орчуулгын ажил эхэлж байхад зөвхөн админууд л орчуулгыг оруулах эрхтэй байсан бол одоо Вики-төслийн үндсэн үзэл баримтлалын дагуу хүссэн хүн бүхэн орчуулгын ажилд оролцох боломжтой болжээ. Миний бие ойрд ажлын зав зайгаас хамаараад Википедиад гаргах цаг маань багасаад байгаа тул нарийн ширийн зүйлийг нь үзэж амжсангүй. Хүссэн хүн нь translatewiki.net хаягаар орж орчуулгад хувь нэмрээ оруулах боломжтой болсон юм байна. Иймд та эдгээр өөрчлөлтөө тэнд оруулбал хэсэг хугацааны дараа монгол википедиад ашиглагдаж эхлэх болов уу гэж ойлголоо. Таны хэлж буй өөрчлөлтүүдийг дэмжиж байна. Гэхдээ collapse нь хумих биш "дэлгэх" гэж орчуулагдах байх аа. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 13:43, 25 Арваннэгдүгээр сар 2013 (UTC) == Facebook бүлгэм == Сайн байна уу? Монгол Википедиаг баяжуулагчид хоорондоо ярилцаж зөвлөгөө авахад амар байх болов уу гэсэн үүднээс "Монгол Википедиаг баяжуулагчид" гэсэн фэйсбүүк бүлгэм нээсэн тул заваараа сонирхоод үзээрэй[[Хэрэглэгч:Boldbdd|Boldoo]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boldbdd|talk]]) 20:12, 2 Наймдугаар сар 2013 (UTC) == Алло == Здравствуйте, вы можете помочь мне улучшить эту статью. Благодаря: [[Амаро Пагр]].--[[Тусгай:Contributions/79.155.92.159|79.155.92.159]] 18:26, 28 Арванхоёрдугаар сар 2013 (UTC) ==Хүсэлт== Түүхийг зөв судлах хэрэгтэй. Соёл Эрдэнэ хамтлагийн хамгийн анхны бөмбөрчин Га.Жаргалсайхан байлаа. Хоёрдахь бөмбөрчин Хүрэлбаатар нь Оросын пянзны мелоди пүүс, Соёл Эрдэнийн үл мартагдах аялгуу бүгдэн дээр нь, пянзны бичлэгэн дээр бөмбөр тоглож үлдээсэн гол бөмбөрчин нь Хүрэлбаатар шүү. Та бүхэн анхааралдаа авч, Соёл Эрдэнэ хамтлагийн тухай мэдээллийг засна уу? Баярлалаа == устгах хуудас == [[:Ангилал:Устгалд орох хуудсууд]] - энд байгаа хуудаснуудыг устгах хэрэгтэй байна. == Хориг тавих == Монголын зэвсэгт хүчин хуудсыг удаа дараа доромж маягаар засварлаж байгаа [https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D1%81%D0%B3%D0%B0%D0%B9:Contributions/Pizda энэ] хэрэглэгчийн засвар хийх эрхэд хориг тавихыг хүсч байна. == [[:en:Do not buy Russian goods!]] == Hello! Could you translate an article about boycott of Russian goods in Ukraine for the Mongolian Wikipedia? Thanks for the help.--[[Хэрэглэгч:Trydence|Trydence]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Trydence|talk]]) 20:50, 23 Арваннэгдүгээр сар 2014 (UTC) ==Wiki huselt== 2015 on garaad Mongol wikid ordog admin vandalismiig zasdag hun ers tsuurluu, tiimees gadaadiin adminuud orj irj zasvar hiij dem ugch baina. Bi end zavaaraa orj irj hereggui uguulluudiig arilgahad oroltsmoor baina end neg steward buyu adminaas deeguur erhtei gadnii zaluu Mongol wikid orood tuslaltsaad baina. Herev uuruu tatgalzahgui bol [[https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%8F%D1%80%D0%B8%D0%B0:DerHexer| tuunii ene huudsand]] orood "I won't mind Orgio89 to be enabled as an admin/moderator status to fix the local Wiki." gesen medegdliig oruulaad uuriinhuu neriig tavina uu. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 13:24, 17 Нэгдүгээр сар 2015 (UTC) ==Тусламж== Сүүлийн жилүүдэд монголын викичид идэвхгүй болжээ.Би гадаадын хөгжмийн хамтлагуудын сэдэв дээр засвар хийгээд 4 жил болж байна.Надад англи вики дээр байгаа гоё загваруудыг авч ашиглахад байгна хүндрэл тулгарч байна.Тэгээд та нараас тусламж гуйхаар ердөө хариу ирэхгүй юмаа. 1.Хөгжмийн цомгийн нүүр зургийг яаж устгахгүйгээр оруулах вэ? миний оруулсан зурагнуудийг дандаа оюуны өмч зөрчсөн гээд байх юм.Би уг нь англи вики дээр байгаа зургийг нь татаж аваад оруулж байгаа. 2.Хөгжмийн цомгийн синглүүдийн загвар монгол вики дээр байдаг уУ? байхгүй бол хийж өгөөч байдаг бол яаж хийх вэ? ==Хагас хамгаалалтын тухай хүсэлт== Сайн байна уу? [[Монгол үндэстэн]] болон [[Монголын хүн ам зүй]] гэсэн өгүүллэгүүдийг хагас хамгаалан зөвхөн бүртгүүлсэн хэрэглэгч засвар хийх боломжтой болгооч! Зөв буруу нь үл мэдэгдэх засвар их хийгдэх юм. [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 07:38, 2 Арванхоёрдугаар сар 2015 (UTC) ==Suitgegchiig haah== Naad 202 ip tei etgeed chine end 103, 180, 150 -aar ehelsen ip-uudaar orj irj yag iimerhuu turliin horlon suitgeluud sedvuud ustgaad zaildag nuhur baigaa yum. Uuruu busad sedvuud deer suitgesen baidliig harhad yag iim 4 sh turliin ip-uudaas hamgiin gol suitgeluud hiisen baigaa. Gol n Mongoliin wikiig orosiin medeeleltei bolgoh orosjuulah sonirholtoi orosiin jihad terrorist geed oilgochihod bolno. Jiliin umnu dandaa 103 ip-eer baahan sedvuuded suitgel hiisen baigaa. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 02:09, 9 Арванхоёрдугаар сар 2015 (UTC) ==Онцлох зураг== Сайн байна уу? Онцлох зурагт зориулан [[Википедиа онцлох зураг|википедиа онцлох зураг]] хуудас нээлээ. Бага багаар жишээ гэсэн хэсгийг солиод явцгаая. Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 11:04, 11 Арванхоёрдугаар сар 2015 (UTC) ==Sedev tugjih== Zorigtoo ter Zuvlultiin tsergiin huudsiig bi saijruulj medeeleljuulsen tuuniig tugjine uu! Ene salgalsan orosiin terrorist 202 ip tai etgeed dahiad zavaaruulaad unalaa!! Chi tanidag meddeg pc zaluusaas lavlaad ene oros terroristiig Mongold bariad zogsoogood ugch bolohgui yu?! [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 13:17, 17 Арванхоёрдугаар сар 2015 (UTC) == Өгүүллэгийн үзсэн статистик == Сайн уу? би Metawiki-н админ-с монгол википедиад өгүүллэгийн үзсэн статистик яж хийх тухай асуусан юм. Тэгсэн энэ хариултыг өглөө: : [[en:User talk:Mdennis (WMF)#Hallo|hallo]] - асуулт :: [http://stats.grok.se/de/latest30/Mongolei diese Statistik] үүнийг өөрийн викид оруулах мөн :: [https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3APageinfo-footer&type=revision&diff=140528575&oldid=136099495 diese Bearbeitung] үүнийг ямар ч админ дуурайлган хийх эрхтэй гэх юм. Админ биш бол үүнийг хийх эрх байхгүй юм байна. Үүнийг заваараа судалж үзээрэй. Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 08:42, 20 Нэгдүгээр сар 2016 (UTC) ::Баярлалаа, ойлголоо. Герман хэл мэдэхгүй ч гэсэн англи викигээс харж байгаад судалж үзье. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 02:52, 11 Хоёрдугаар сар 2016 (UTC) ==Vandalismiig haana uu== Ene Wanah.in gesn shine nereer orson nuguu olon IP solij manai wikig horloj suitgedeg etgeediig ban hiine uu. Minii huudsand hurtel haldsan baigaa. Ene hog duraaraa olon ip solij naashaa orj irj mash horlontoi vandalismuud hiideg haaya iim shine huuramch accountaar orj irj suitgedeg esvel 203, 202, 150, 103 gesn ip-uudeer goltsuu orj suitgel hiideg. Yurunhiilugch Elbegdorjiin huudsiig suitgej gol zugaagaa gargadagiig n bas harj bolno. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 04:33, 13 Дөрөвдүгээр сар 2016 (UTC) ==Vandalismiig haana uu== Minii hereglegchiin ene huudas ruu udaa daraa vandalism hiigeed baigaa: https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87:Orgio89 Ene etgeeediig ban hiine uu: https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87:Wanah.in&action=edit&redlink=1 Ene etgeed n olon yanziin ip solij orj irj baahan vandalism hiideg etgeed ba ene neg tur account n bolno. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 02:47, 26 Дөрөвдүгээр сар 2016 (UTC) :Харлаа. Та өөрөө эхлээд тухайн хэрэглэгчийн оруулсан, Хятад, Солонгосын дуучдын тухай хуудсуудыг "Вандализм" гэж тооцон устгах санал гаргаад байсан юм шиг байна. Таныхаар бол хятад, солонгосын урлаг нь хог байж болох ч та ч бас бусдыгаа хүндэтгэж хандана уу. Баярлалаа. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 01:37, 29 Дөрөвдүгээр сар 2016 (UTC) == Өгүүллэгийн статистик == Сайн байна уу? дээр би өөрөөс чинь хуудасны дуудалтын статистик оруулах тухай асууж байсан. Тэр [https://tools.wmflabs.org/pageviews/?project=mn.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&start=2016-06-30&end=2016-07-19&pages=%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80 статистикийг] монгол хэл рүү орчуулсан байгаа. Одоо үүнийг бүх хуудасны доод нэг буланд нь xолбоос болгон оруулах л хэрэгтэй байна. Та нэг үзээрэй. Хүндэтгэсэн [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 04:45, 20 Долоодугаар сар 2016 (UTC) :Сайн байна уу. Хуудасны хандалтын статистикийг монгол хэл рүү орчуулсанд баярлалаа. Хуудасны доор автоматаар ордог болгох талаар судалж үзье. Хүндэтгэсэн, --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 07:26, 20 Долоодугаар сар 2016 (UTC) == Николай Носков == Хонгор Сайн байна уу Zorigt! Та оросоор ярьж чадах уу? Би монгол мэдэхгүй байна, гэхдээ та захиалга хийх: Хэрэв та ОХУ-ын хөгжимчин Николай Носков талаар монгол хэл дугаар дээр хийж чадах вэ? Та энэ өгүүллийг хийх бол, би маш их баяртай байх болно! Баярлалаа! --[[Тусгай:Contributions/178.71.220.53|178.71.220.53]] 16:47, 25 Наймдугаар сар 2016 (UTC) ==Medeelliin suitgel== Katolik shashin, Hrist itgel, Katolik gesen huudasnuudad oruulsan eh uusvertei medeelliig dahin dahin ustgaad baigaa hund bolomjiin arga hemjeeg avch ugnuu. Negent niigemd haltai shashinii baidliin unen medeelliig eh uusvertei n oruulahaar medeej ulaan susgten humuus muguidalj arilgah n oilgomjtoi l baih. Edniig ban hiideg yumuu, ugaasaa Mongoliin wikid uchir zuggui shashing delgeruulj shashinii zorilgoor ashiglah n ch zohisgui baih. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 10:21, 28 Есдүгээр сар 2016 (UTC) :Яг нэг ижил агуулгыг олон газар давхардуулж хуулж оруулах нь зохисгүй байх аа, эсрэгээрээ жишээ нь, Францис паптай өөртэй нь холбоотой хэсгийг нь түүж түүний тухай өгүүлэлд оруулах зэргээр бүтээлч байдлаар хандахыг танаас хүсч байна. Миний хувьд таны тавьсан шаардлагад тухайн хэрэглэгчийн өгсөн хариулт нь бүр огт үгүйсгэсэн зүйлгүй гэж санагдсан бөгөөд үүнийг та ч бас анзаарсан байх гэж найдаж байна. Баярлалаа. Хүндэтгэсэн, --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 10:56, 28 Есдүгээр сар 2016 (UTC) == Гомдол гаргах нь == Хэрэглэгч orgio89 нь Википедиа хуудсанд өгүүлэл оруулах хувь нэмэр оруулагчдыг илт ялгаварлан гадуурхаж, тус нэвтэрхий толийг өөрийн өмч мэт үзэж байна. Мөн хувийн үзэл бодлын үүднээс үзэн ядах сэдэлтэйгээр нийтлэлүүд хандаж, тодорхой асуудлыг сэдвийн ерөнхий гарчигтай нийцэхгүй хуудсуудад хуулан тавьж, үүнийгээ эх үүсвэртэй мэдээлэл гэх шалтагаар хаацайлж байна. Тухайлбал Францис, Христ итгэл, Католик, Католик шашин зэрэг хуудсуудад нэгэн адил утга найруулга, үг үсгийн алдаатай өгүүлбэрээ хуулж тавин давхардуулж оруулах, улайрч байгаагаас тухайн хэрэглэгчийн сөрөг хандлага тодорхой харагдаж байна.Миний бие дээрх өөрчлөлтийг шинэ хуудас нээж үүсгэх эсвэл Католик шашин гэсэн хуудсанд нэмж оруулах талаар санал хэлсэн боловч удаа дараа үйлдэж байна. Хэрэглэгч orgio89 нь мөн бусад хувь нэмэр оруулагчдын шинээр нээсэн нийтлэлийг хэрэгтэй, хэрэггүй гэх мэтчилэн ангилан үзэж, шаардлагагүй үед засварыг буцааж байгаа тал байгааг мөн анхааран үзнэ үү. Би Вики-д өгүүлэл оруулахдаа сүйтгэл хийж байгаагүйг миний хувь нэмрээс харна уу. Мөн тодорхой нэг сэдвийг илт дэмжиж байгаагүйг миний оруулсан нийтлэлүүдийн ангиллаас харна уу. Цаг завтай үедээ монгол вики-д хувь нэмрээ оруулах л чин хүсэлтэй болно. Та миний болон orgio89 хийсэн өөрчлөлтүүд, устгал, хэрэглэгчийн ярианд оруулсан санал зэргийг шалган үзээд та дүгнэлтээ хийнэ үү. Миний бие Вики тольд хувь нэмэр оруулахдаа аливаа нэг асуудлаар өөрийн хувийн хандлагаар хандаж, сүйтгэл хийж байгаагүй болно. Дээрх хэрэглэгчийн тус ангилалд хамаарах нийтлэлд засвар хийж буй байдалд цаашид анхаарал хандуулан хяналт тавьж өгнө үү. Баярлалаа. Хариу хүлээж байна. [[Хэрэглэгч:Davaadorj.sfs|Даваадорж]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Davaadorj.sfs|talk]]) 06:11, 29 Есдүгээр сар 2016 (UTC) :: Shashinii uildsen gemt hergiig nuuj haah n Nevterhii tolinii standartad ul tohirno. Davaadorj ta uuruu irgedees orlogiinh n 10%-iig sar bur deeremddeg tiimerhuu shashinii buleglliin gishuun etgeed. Yagaad shashinii gemt hergiig ene chuluut olon niitiin tolind nuuh yostoi undesleliig boditoi eh uusvertei oruulj chaddaggui baina!! Hristiin lam nar ogt huchingiin hereg hiideggui gedgee batalchih gesen shuu dee. Tegeed batalval bi uuruu ch ene medeelliig arilgaj bolno. Nevterhii Tolind tuhain sedviin buh eyreg ba surug taluudiig nevt bichij medeelj baij Nevterhii toli boldog gedgiig medeh boloogui baigaa bol yavj bolovsroloo deeshluulne uu. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 07:09, 29 Есдүгээр сар 2016 (UTC) Таны үйлдэл тань нэвтэрхий толины дүрэм журмын талаар бус миний хувь хүний итгэл үнэмшил рүү хандан доромжилж буй хэрэг гэж үзэж байна. Миний хувьд тус асуудлыг байхгүй эсвэл худал гэж огт хэлээгүй. Харин оновчтой нийтлэлийн дотор зохих гарчигийг өгч оруулах, мөн олон янзын хуудсанд нэгэн ижил алдаатай өгүүлбэрээ хуулж тавиж буйг тань буцааж байгаа болно. Тухайн хуудасны засварыг буцаасан нь уг гэмт хэргийг нууж дарагдуулах биш харин зөв найруулгатай, мөн тухайн нийтлэлийн гарчигт тохирсон, холбогдох мэдээллийг оруулах нь зүйтэй гэсэн үүднээс буцааж байгаа болно.Францисийн талар бусад хэл дээрх нийтлэлийг харахад таных шиг өөрчлөлт засварыг хийх нь оновчгүй гэдэг нь харагдаж байгаа тул англи болон бусад хэл дээрх толь шиг шинэ сэдэв нээж эсвэл католик шашин гэсэн хуудсан дотор нь холбогдох дэд гарчиг нээж өөрийнхөө хүссэнээр дэлгэрэнгүй бичиж оруулна уу. Энэ хуудсанд бүхэл бүтэн асуудал биш харин дээрх хувь хүний үйлдэл, шийдвэр болон үзэл санаатай нь холбоотой хэсгийг монгол хэлний найруулга, зөв бичих дүрмийг баримтлан оруулахыг хүсч байна. Намайг болон миний оруулж буй нийтлэлд үзэн ядах сэдлээр хандаж, тодорхой санал дэвшүүлсэн зөвлөмжийг ойлгоогүй мэт дүр үзүүлж байгаад тань харамсаж байна. Хэрэв та үнэхээр ийм өөрчлөлт хийх хүсэлтэй байгаа бол Далай ламын хуудсан дотор Монгол шарын шашны лам нарын хийсэн хүчин болон бусад гэмт хэргүүдийн талаар Далай лам, буддын шашны бүх хуудсанд мөн адил нэмж оруулна уу. Эс бөгөөс энэ нь ялгаварлан гадуурхалт болон хувь хүний үзэн ядалтын шинжтэй үйлдэл гэдэг нь илт харагдаж байна. Даваадорж (talk) 07:32, 29 Есдүгээр сар 2016 (UTC) :::Buddiinh n ch huchingiin hereg uilddeg uuniig batlah medeelliin eh uusver n oldvol bi durtaiyaa Buddiin sedvuuded nemeh bolno. Gol n eh uusvertei medeelliig eh uusvertei medeelleer l nyatsaa. Hooson muguidaar busdiin medeelliig arilgaj uneniig nuuj haah uildel Nevterhii tolinii orchind ul tohirno. Orgio89 (talk) 07:37, 29 Есдүгээр сар 2016 (UTC) Админ Зоригт, Миний хэрэглэгчийн хуудас болон дээрх харилцан яриа, засварын түүх зэргийг уншиж нягтлаад orgio89 хэрэглэгчийг ban хийх эсвэл тус хуудсыг хамгаалж өгнө үү. [[Хэрэглэгч:Davaadorj.sfs|Даваадорж]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Davaadorj.sfs|talk]]) 08:45, 29 Есдүгээр сар 2016 (UTC) ::Zorigtoo ene shashinii gemt hergiig nuun daldlaad baigaa Nevterhii toliig shashinii munhruulgiin heregsel bolgohiig orldoj baigaa etgeeded arga hemjeeg avna uu. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 08:48, 29 Есдүгээр сар 2016 (UTC) ::Хүндэт Даваадорж болон Оргио. Та нарын гомдлын талаар миний баримталж буй байр суурийг холбогдох хуудсуудад хийсэн өөрчлөлтөөс үзнэ үү. Монгол Википедиад хувь нэмэр оруулдаг цөөхөн хүмүүс бид бие биедээ хүндэтгэлтэй хандах хэрэгтэй гэж бодож байна. Нөгөөгийнхөө хэлсэн үгийг авах гээхийн ухаанаар хандана уу. Хүндэт Оргио, таны тухайд өмнө нь өөр бусад хэрэглэгчдэд ч бас өөрийн бодлоо тулган хүлээлгэх гэдэг зан чанартай гэх гомдол ирж байсан гэдгийг ялангуяа анхаарвал баярлах болно. Нэвтэрхий толь гэдэг зүйлийн утга учрын тухай таны ярьж буй зүйл зөв, санал нэг байгаа ч нэг ижил агуулгатай зүйлийг олон газар, шууд хамааралтай бус хуудсуудад ч оруулж байгаа тань зохисгүй үйлдэл гэж бодож байна. Баярлалаа. Энэ удаагийн асуудлын эхлэлийг тавьсан Католик сүмийн ялзралтай холбоотой зүйлийг та [[Католик сүмийн бэлгийн хүчирхийллийн хэргүүд]] хуудсанд баримттайгаар оруулаад Википедиадаа хувь нэмрээ оруулаад явна гэж найдаж байна. Хүндэтгэсэн, --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 09:47, 29 Есдүгээр сар 2016 (UTC) == Тусламж хүсэх тухай == Юуны өмнө асуудалд ул суурьтай бодитоор хандаж хуудас хамгаалж засвар хийсэнд талархаж байна. Миний бие Википедиад мэдээлэл оруулахдаа инфобокс оруулахад бэрхшээлтэй байна. Нийтлэг сэдвээр шинэ өгүүлэл оруулахдаа төстэй хуудасны эх кодыг хуулж нөхөх байдлаар ашиглаж байгаа ч шинэ ангилал хэрхэн хийх, инфобокст нэмэлт яаж оруулах талаар дэлгэрэнгүй тайлбарлаж өгч туслана уу. Танд хандахын өмнө Монгол вики Инфобокс загварууд гэсэн хуудсаар зочилсон ч миний хүссэн загварууд байхгүй байгаа тул хэрхэн шинэ инфобокс зохиох талаар тодорхой зааварчилга өгөхийг хичээнгүйлэн хүсье. Жишээ болгож англи хэл дээрх Пап II Иоанн Павелийн инфобоксийг бүрэн оруулж үлгэрлэнэ үү. Яг адил загвараар үг нөхөж бичихэд алдаа зааж байгаа, би кодын талаар мэдлэг нимгэн тул шинэ өгүүлэл оруулахад дутмаг байна. Шинэ инфобокс хэрхэн зохиох яаж оруулах г.м [[Хэрэглэгч:Davaadorj.sfs|Даваадорж]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Davaadorj.sfs|talk]]) 15:37, 29 Есдүгээр сар 2016 (UTC) ::Сайн байна уу. Хариу оройтуулсанд уучлаарай. Ер нь бол харгалзах инфобоксын эх кодыг нь англи болон бусад хэлний википедиагаас хуулаад оруулж болно. Жишээлбэл, англи википедиад тухайн өгүүллийг "Edit this page" гээд ороход засвар хийх нүдний доод талын "Pages transcluded onto the current version of this page" хэсэгт, тухайн хуудсанд ашиглагдсан загваруудын жагсаалт бий. Тэдгээрээс хэрэгтэйгээ нэг бүрчлэн монгол википедиа руугаа хуулж шинээр үүсгээд, дэлгэцэнд харагдах хэсгийг нь монгол руу орчуулаад явахад болно. Харин нэг загвар дотор дахиад олон олон загвар ашигласан байдаг тул харж байгаад тэр болгоныг нь үүсгэх шаардлага гарах болно. Хүндэтгэсэн, --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 03:43, 5 Аравдугаар сар 2016 (UTC) == Sain Bain uu == Том-Амжилт ХХК page iig Монголын компаниуд gesen category ruu shiljuulj boloh bolowuu ? odoogoor Монголын компани gesen category d baina. Bayrlalaa == Хуудас яаж чиглүүлэх бас инфобокс хэрхэн орчуулах вэ? == Хуудас чиглүүлэх болон инфобокс шинээр нэмэх тухай тайлбарлаж өгч болох уу? Одоо байгаа загваруудыг нэмж сайжруулах бас шинэ ангилал нээхэд хэрэгцээтэй байна. [[Хэрэглэгч:Davaadorj.sfs|Даваадорж]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Davaadorj.sfs|talk]]) 15:12, 5 Аравдугаар сар 2016 (UTC) ::Хуудас чиглүүлсэн тухай [[Санхүү Эдийн Засгийн Дээд Сургууль]] хуудсыг үзнэ үү. <blockquote><nowiki>#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Санхүү Эдийн Засгийн Их Сургууль]]</nowiki></blockquote> гэж бичээд чиглүүлсэн байгаа. Инфобокс нэмэх тухайд миний дээр бичсэн хариултыг үзнэ үү. Баярлалаа. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 01:58, 6 Аравдугаар сар 2016 (UTC) ::: Hi, uurtei chine emaileer wikigiin tuhai heden chuhal zuil zuvlulduh gesen yum hariltsaj boloh emailee esvel tur email hayg neegeed end uldeehgui yu? holbogdoh gesn yum. Huviin tsagaas chini ihdee l 6-8 minut l idne. ;) [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 13:37, 8 Аравдугаар сар 2016 (UTC) :::: Сайн байна уу. Зүүн талын цэс дунд "Email this user" гэж байгаа. Түүгээр ороод бичих зүйлээ үлдээвэл таны википедиад бүртгэгдсэн мэйл хаягаас миний мэйл хаяг руу ирэх тул тантай харьцах боломжтой болно. Баярлалаа. (Мэйл хаягаа хамаагүй ил тавьбал спам мэйлд дарагдах эрсдэлтэй гэдгийг ойлгож хүлээн авна уу.) Хүндэтгэсэн, --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 01:50, 10 Аравдугаар сар 2016 (UTC) ::Emailee uzne uu chadval unuudur zavaaraa ugsun wikigiin huudas ruu orood haruig ugnuu. 11-nii dotor neg hunii harui demjileg comment/endorsement heregtei baigaa yum. Bayrllaa. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 02:11, 10 Аравдугаар сар 2016 (UTC) ::: Emailiig huleen avch bolovuu? yur n wikigiin sistemeer damjisan zuil 30min, 1-2 tsag boldog bh. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 03:38, 10 Аравдугаар сар 2016 (UTC) ::::Таны мэйл ирээгүй байна. Та өөрийн имэйл хаягийг википедиад бүртгүүлсэн байгаа юу? Үгүй бол википедиагийн систем нь мэйл болгож илгээх боломжгүй болно. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 06:22, 10 Аравдугаар сар 2016 (UTC) ::Ene sistem n bas gajigtaad email ilgeegeegui geed bain tegj baigaad davtaad uzeed bainaa, emailiig uzej chadval end medegdeerei. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 06:53, 10 Аравдугаар сар 2016 (UTC) :::Say zahia ilgeelee emailee odoo uzdee? bas 10-20 minut bolood dahin uzvel ene sistem n bas jaahn uddag baih. Uchigdur jingee uur ruu chine heden udaa ilgeesen sistem gajigtaad suuldee spam baih geed zogssoson yum. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 02:47, 11 Аравдугаар сар 2016 (UTC) ::::Сайн байна уу. Та англи википедиа зэрэг үндсэн системд блоклуулж байсан уу? Тэгвэл таныг википедиа систем ашиглаж бусдад мэйл илгээхийг хорьсон байх магадлалтай гэж бодож байна. Бусад хэрэглэгчдээс надад ямар нэгэн асуудалгүйгээр мэйл ирж байгаа. Хэрвээ боломжтой бол та мэйлээр илгээх гэсэн зүйлээ энд бичиж үлдээнэ үү. Баярлалаа. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 03:21, 11 Аравдугаар сар 2016 (UTC) ::Emailee uzeerei uur nernees Wikigees iruulsen baigaa email haygt chine hursen baina. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 09:09, 11 Аравдугаар сар 2016 (UTC) :::Endorsiig uzlee ih bayrllaa. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 11:46, 11 Аравдугаар сар 2016 (UTC) ::Sainuu, Bi uurt chine 2sh hund damjuulj ilgeeh Endorsiin huseltiig ilgeesen tedgeer humuust uuriinhuu email holboltoos ilgeej tusalnuu, miniihees tedgeer 2 hund emaildej bolohgui baina. Dahiad uur mesej ilgeehgui ee. Bayrllaa. Tedend ilgeesniihee daraa minii yarian deer "2016" gesniig taviad nadad medegdnuu. [[Хэрэглэгч:MN5|MN5]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MN5|talk]]) 00:45, 12 Аравдугаар сар 2016 (UTC) :::Sainuu [https://mn.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Хурал/Ерөнхий#.D0.92.D0.B8.D0.BA.D0.B8.D0.BF.D0.B5.D0.B4.D0.B8.D0.B0.D0.B3.D0.B8.D0.B9.D0.BD_.D1.85.D1.8D.D1.80.D1.8D.D0.B3.D0.BB.D1.8D.D1.8D.D0.B3_.D0.B4.D1.83.D0.BD.D0.B4_.D0.B1.D0.BE.D0.BB.D0.BE.D0.B2.D1.81.D1.80.D0.BE.D0.BB.D0.B4_.D0.B0.D1.88.D0.B8.D0.B3.D0.BB.D0.B0.D1.85_.D1.82.D3.A9.D1.81.D3.A9.D0.BB end minii hurald oruulsan] zuil deer demjine geed neg ug taviad, neree taviad ugch chadahuu, deer minii oruulsan tusul ehnii shatand nileen uurchil geed odoo heleltsuulgend orj baigaa yum tegeed neg 2 hunii neg iim ug heregtei baigaa genee, tsaanaas n neg hoyr uzeh baih. Bayrllaa. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 09:41, 3 Арваннэгдүгээр сар 2016 (UTC) == Gadaadad baidag Mongol helee hagas martsan humuust arga hemjee avah == Ene Munkhzaya ug n ovoo zasvar hiideg getel gadaadad baidag uchiraas hel yarianiih n nairuulga gej avah yumgui Mongoliin wikig hachin Mongol bus nairuulgiin Angilaluudaar suitgej duusgalaa. Ene huniig banddag yumuu arga hemjee avch ugnuu. Ene hunii oruulsan gaj Mongol bus angilaluudiig uuruu ajiglasan l baih. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 09:48, 21 Аравдугаар сар 2016 (UTC) ==Сарын нэрийг давхардуулсан хуудас== Өдрийг энд хоёр янзаар оруулаад байх боллоо. [[1 сарын 10]]-ыг [[Нэгдүгээр сарын 10]] гэж давхардуулан оруулсан мэдээллийг [[1 сарын 10]]-руу зөөн оруулж нөгөөхийг устгавал ямар бэ? Тэгэхгүй бол 365 өдрийн сарын нэрийг бичиг болгон зөөх ажил гарах нь. ==Өдрийн мэнд== Та бидний [[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E#Ангиллын тухай|aнгиллын тухай хэлэлцүүлэгт]] өөрийн санаа оноогоо нэмэрлээч! [[Хэрэглэгч:MongolWiki|MongolWiki]] бид хоёрын санал жаахан зөрөөд байгаа юм. Баярлалаа [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 08:52, 21 Арваннэгдүгээр сар 2016 (UTC) ==Формула-1== Өглөөний мэнд? Формула 1 уралдааны тухайн жилд явагдаж буй гран при уралдаануудын гран при гэдгийг нь их шан гэдгээр нь өөрчлөөд засвал ямар бэ? Тэгэхгүй бол өөр өөрөөр бичигдээд байх юм Жишээ нь: [[Германы гран-при]], [[2004 оны АНУ-ын гран-при]], [[2015 оны Формула-1#Уралдааны зам|Мексикийн Гран При]] гэх мэтээр. Миний бодлоор орчуулснаар нь хэрэглэвэл эдгээр өөр өөр бичиглэлтийн хэлбэр асуудалгүй болмоор. [[Хэрэглэгч:Munkhzaya.E|Munkhzaya.E]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Munkhzaya.E|talk]]) 07:42, 1 Арванхоёрдугаар сар 2016 (UTC) :Сайн байна уу. "Их шан" гэж одоогоор монгол хэлэнд өргөн хэрэглэгдэхгүй, шууд гран-при гэж яваад байгаа тул хэрэглээ талаасаа бодож үзвэл заавал гран-при гэдэг гарчигтай холбохгүй бол болохгүй болчих байх. Тиймээс ингэж солих нь илүү ажил болж магадгүй гэж бодож байна. Гэхдээ нэгэнт монгол хэлэнд маань их шан гэсэн тохирох үг нь байгаа юм чинь ингэж солиод, гран-при гэдэг гарчгаа бас давхар холбоод явахад миний хувьд бол асуудалгүй. Баярлалаа. --[[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 07:49, 1 Арванхоёрдугаар сар 2016 (UTC) == Ene suitgegchiig haana uu! == Ene etgeed nuguu deerees olon ip solij suitgel hiigeed baigaa etgeed sayhnaas argaa bolovsrongui bolgoj unen yum shig haragdah baahan zavaan huuramch uguulluud neej vandalismaa arai saijiruulsan baina. Uuruu bolovsroltoi hun iim nariin vandalismiig sain oilgono gej naidaj baina. Ene etgeediig sain murduj uur uur ip-aas orson baisan ch buh ip-iig n haaj suitgeliig n arilgana uu! https://mn.wikipedia.org/wiki/Тусгай:Contributions/203.91.115.42 [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 02:29, 11 Арванхоёрдугаар сар 2016 (UTC) == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.<ref group=survey>This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.</ref> The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.<ref group=survey>Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].</ref> The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=53VAEAI Take the survey now!]'''</big> You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 22:01, 13 Нэгдүгээр сар 2017 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/53-VAEAI&oldid=16205394 --> <references group=survey /> == Request == Hello. Could you create the article of the prominent Turkish-Jewish economist [[:en:Dani Rodrik|Dani Rodrik]] in Mongolian Wikipedia? Thank you. == Оноосон нэрийг тэр хэвээр нь байлгаж өгөөч == Сайн байна уу? Хэдэн жилийн өмнө зарим хамтлаг,дуучдийн нэрийг кирилл үсэг болгосон байсан. Энийг болиулж өгөөч. Жишээлбэл : https://mn.wikipedia.org/wiki/Колдплей Хэдийгээр бүх нэршилийг кирилл монгол болгох зөв зүйтэй алхам боловч ингэж монголооор нь бичээд хайх хүн хэд байгаа билээ дээ бодоод үздээ. Бидэнтэй ижилхэн кирилл үсэг ашигладаг орос хүртэл оноосон нэрийг тэр тусмаа латин үгийг тэр чигээр ашиглааад явдаг. https://ru.wikipedia.org/wiki/Coldplay Ингэж сэдвийн нэрийг Кирилл болгосноор тухайн хуудсийг уншиж мэдээлэл авах хүмүүсийн тоо эрс цөөрөөд байгаад гол учир нь байгаамаа :) Бидний хайлт хийхдээ хамгийн өргөн ашигладаг зүйл Google. Google-с мэдэхийг хүссэн зүйлээ латинаар нь бичээд хайвал монгол вики нийтлэлийн илэрцүүд дээгүүр орж ирдгийг бодолцож үзнэ үү баярлалаа ::Сайн байна уу. Оноосон нэрийг кирилл болгосон байгаа тухайд, жишээлбэл [[Coldplay]] гэж үзнэ үү. Дээрх хуудастай холбогдсон байгааг та анзаарах байх гэж найдаж байна. Хүндэтгэсэн, [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 02:57, 1 Хоёрдугаар сар 2017 (UTC) == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == (''Sorry for writing in English'') <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''28 February, 2017 (23:59 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=53VAEAI Take the survey now.]''' If you already took the survey - thank you! We won't bother you again. '''About this survey:''' You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project here]] or you can read the [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through EmailUser function to [[:m:Special:EmailUser/EGalvez_(WMF)| User:EGalvez (WMF)]]. '''About the Wikimedia Foundation:''' The [[:wmf:Home|Wikimedia Foundation]] supports you by working on the software and technology to keep the sites fast, secure, and accessible, as well as supports Wikimedia programs and initiatives to expand access and support free knowledge globally. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 19:39, 21 Хоёрдугаар сар 2017 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/53-VAEAI&oldid=16205394 --> == Vandalismtei temtseh == Sainuu Zorigtoo, Ene olon uur uur IP haygaas manai Wikig bohir junk articlaar duurgeed baigaa etgeedtei shiruun temtsej buh junk articliig n ustganuu. Neg talaas ene etgeed olon uur uur IP-ees handaj bainga muruu ballaj baina. Nuguu talaas nom ba esvel huuramch uguulluud holiod mash utgagui zuils nevterhii tolind oruulj baina!! "Haraagui Humuust Zoruilsan Aimag Tsoltnii barildaan" esvel ".... iim Kompanid Zoruilsan Aimag Tsoltnii barildaan" gesen sedev Nevterhii tolind baina gej yavch eruul uhaand niitsemgui baina. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 05:22, 4 Долоодугаар сар 2017 (UTC) ::Сайн байна уу. Энэ хүний бичсэн нийтлэлүүдийн заримыг нь харлаа, засаж сайжруулах талаас нь харвал зүгээр байх. Тэрнээс биш устгаад байж болохгүй байх аа. Гарчиган дээр барилдаан гэхгүйгээр бөхийн барилдаан гэсэн нь зүйтэй болов уу. Өнөөдрийн барилдаанд гэж бичсэнийг бодоход ном хуулаагүй өөрийн тэмдэглэлээсээ оруулсан бололтой (Номон дээр хэзээ ч өнөөдрийн барилдаан гэхгүй тэдний өдрийн бөхийн барилдаан гэж бичих байх). Хүндэтгэсэн, [[Хэрэглэгч:B.munkhbayar|Мөнхбаяр]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:B.munkhbayar|talk]]) 14:45, 4 Долоодугаар сар 2017 (UTC) :::: Britanica nevterhii tolin deer tegvel "Google Kompanii neremjit Aimag Sumiin tsoltnuudiin Hulbumbugiin Temtseen", "Donald Trumpiin Neremjit Barildaan" geh metiin utgagui sedvuud baidag uu??? Nevterhii Tolinii standartiig sain barimtlah heregtei. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 07:25, 4 Долоодугаар сар 2017 (UTC) :Ene vandalism hiigchiig ban hiinuu: https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B3%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D1%87:%D0%94%D3%A9%D0%BB%D1%85%D2%AF%D2%AF&action=edit&redlink=1 [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 03:05, 5 Долоодугаар сар 2017 (UTC) == Request for translation: '[[w:simple:United Nations General Assembly Resolution 68/262|United Nations General Assembly Resolution 68/262]]' == Hello dear Zorigt, saw your wonderful contribution in Mongolian Wikipedia. According to the subject I would like to ask you translate/help to translate [[w:simple:United Nations General Assembly Resolution 68/262|the small article]] into Mongolian, and add it to the Wikipedia. Thank you in advance for your support/contribution and best wishes! == == Энэ хуудас устгагдсан байна. Лавлагааны зориулалтаар тухайн хуудасны устгалын ба зөөлтийн лог доор тавигдсан байгаа.гэхийн Энэ яагаад устгасан байх уу Хэлж өгнө үү Infiltration tactics Англи хэлнээс Монгол хэл рүү Уусах тактик нэрээр хөрвүүлэх гээд дутуу орхисон байгаа юм л даа wikipedia гийн талаар сайн мэдэхгүй байна шүү :Сайн байна уу. Таны оруулсан өгүүллийг шалгаж үзэхэд, автомат орчуулгын програм ашиглаж орчуулсан байх магадлал өндөртэй, алдаа ихтэй өгүүлэл байсан тул чанарын шаардлага хангахгүй өгүүлэл гэж үзэн устгасан болно. Монгол хэл мэдэхгүй гадны хүмүүс ийм аргаар монгол википедиад өгүүлэл оруулдаг спам их байдаг тул устгасан шалтгааныг ойлгон хүлээн авна уу. Танд төвөг удсан бол гүнээ уучлал хүсэж байна. Та өөрийн орчуулсан хэсгээ бага багаар нэмээд оруулаад явах боломжтой. Баярлалаа. Хүндэтгэсэн, [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 02:53, 11 Арванхоёрдугаар сар 2017 (UTC) Хурдан хариу өгсөнд Баярлалаа Цаг хэмнэх гээд автомат орчуулагч ашиглаж засаж бичих санаатай байсан Эхний хэсгийг зөв болгож сүүл хэсгийг маргааш нь засахаар орхисон Энэ их буруу байжээ Уучлаарай Мэдэхгүй зүйл их гарах юм байна Танд маш их Баярлалаа == Zohisgui huniig ban hiih == Sainuu Zorigtoo, Ene [[https://mn.wikipedia.org/wiki/Хэрэглэгч:Munkhzaya.E Munkhzaya]] gesen hun het olon utgagui Angilluud tolind oruulaad toliig suuliin uyed bur hogiin sav bolgoj duuslaa. Odoo tolinii nuurend olon yanziin demii sedvuud oruulaad ilt duraaraa vandalism hiigeed unalaa. Gadaadad baigaa Mongol helniihee medremjee aldsan mash hachin setgelgeetei boltson n ter utgagui olon duremiin bus angilluudaas haragdaad baina. Ene huniig saraar ch yumuu ban hiine uu. Tuuniig mash ih utgagui angilluud oruulj uuruu tedgeeriig n ustgasniig ajiglasan. Iim dald vandalismiig udaan tevchmeergui baina! [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 05:33, 13 Хоёрдугаар сар 2018 (UTC) :: Ugaasaa tolind Mongol helnii durmend harshilsan uildliig olon dahin zasrahgui hiigeed baigaa huniig ban hiih yurunhii zarchim baigaa harin iim aldaa udaanaar olon dahin hiigeed baigaa huniig ban hiihgui odoo boltol ingeed Mongol nevterhii toliig bohirdohiig n hultseed baigaa n bas ih oilgomjgui baina! [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 05:43, 13 Хоёрдугаар сар 2018 (UTC) == Wanted to ask == Hello, I know you don't take translation requests but I was wondering if you can translate just these three phrases "Village in China", "Commune in Morocco", and "village in Indonesia". It is for updating Wikidata. Thanks in advance. (feel free to reject this request)[[Хэрэглэгч:Artix Kreiger|Artix Kreiger]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Artix Kreiger|talk]]) 17:45, 8 Гуравдугаар сар 2018 (UTC) == ESEAP Conference 2018 == Hello, I’m Biyanto from Wikimedia Indonesia who organized ESEAP Conference. [[:meta:ESEAP Conference 2018|ESEAP Conference 2018]] is a regional conference for Wikimedia communities throughout the ESEAP region: ESEAP stands for East, Southeast Asia, and Pacific. Taking place in Bali, Indonesia on 5–6 May 2018, this is the first regional conference for these Wikimedia communities. East and Southeast Asia and the Pacific are the most under-represented regions within the Wikimedia community. There is a significant number of Wikimedia contributors in our regions, yet we continue to struggle in establishing a well-managed community. This conference will bring participants from various ESEAP communities together in order to better understand the issues and to look for solutions. It also aims to connect people of the Wikimedia movement within ESEAP regions, to share ideas, and to build regional collaborations that are impossible to achieve through online communication. We’ve got a lot of participation from several countries, but we’re lacking from your country. As we need more participants from your country, we believe that your contribution and participation would be a valuable asset to the success of this event. If you would like to participate in the conference, please do fill the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScedLPDBCZG6C6v1x_a3xiTh7BTO0j2odFRx5bU4QMzI9lk0Q/viewform form] as soon as possible (by April 5, 2018) and we’ll inform you if you get selected for the conference. Thank you and we hope to see you soon. --[[Хэрэглэгч:Beeyan|Beeyan]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Beeyan|talk]]) 20:28, 28 Гуравдугаар сар 2018 (UTC) == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=as&edc=5&prjedc=as5 Take the survey now!]'''</big> You can find more information about this survey [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|on the project page]] and see how your feedback helps the Wikimedia Foundation support editors like you. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]] (in English). Please visit our [[m:Special:MyLanguage/Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through the EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]] to remove you from the list. Thank you! </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 18:19, 29 Гуравдугаар сар 2018 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:WMF Surveys@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/as5&oldid=17881330 --> == Reminder: Share your feedback in this Wikimedia survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Every response for this survey can help the Wikimedia Foundation improve your experience on the Wikimedia projects. So far, we have heard from just 29% of Wikimedia contributors. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes to be completed. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=as&edc=5&prjedc=as5 Take the survey now.]''' If you have already taken the survey, we are sorry you've received this reminder. We have design the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. If you wish to opt-out of the next reminder or any other survey, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Thanks! </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 01:17, 13 Дөрөвдүгээр сар 2018 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:WMF Surveys@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/as5&oldid=17881330 --> == Hunii bichseng duraaraa arilgaad baigaa talaar == Sain uu Zorigtoo, Minii bichsen uguulluudiig [[https://mn.wikipedia.org/wiki/Хэрэглэгч:Munkhzaya.E| Munkhzaya]] duraaraa uurchiluud shaardlaga tavihaar uuriinhuu yarian dotorh shaardlagiig arilgaj baina uuniig anhaarna uu. Bas dahin minii shaardlagiig arilgaj magadgui gesen uudnees gerchilelt bolgoj end huulj oruullaa. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 08:19, 15 Дөрөвдүгээр сар 2018 (UTC) ::Munkhzayad: Busdiin bichlegiig hundetgeerei!! Uuruu batalgaatai tom setguul nomnii editor mergejilten bish bol busad ijil tuvshinii humuusiin bichlegt buduulgeer haldah erhguigee oilgomoor baina!! Bas nuguu talaar gadaadad baigaa Mongol helniihee chadvariig nileen aldsan n ene sonin buruu nairuulgatai angilluudaas haragdaad baigaa. Hunii sedevt buu haldana uu!!! (in case for international admin or observer etc: english translation to latest edit war: You need to understand that if you are not proven professional editor of big magazine it is rude to delete things with others edited articles while seemingly in closer level. Plus you are living outside of Mongolia and your language proficiency is seemingly lost due to this sketchy meant categories. Please do not delete others things!!! ) [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 07:48, 15 Дөрөвдүгээр сар 2018 (UTC) ::: Soyltoigoor hunii bichlegt harui uguhiig husey!! Arilgah chine mash sonin asuudal!! [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 08:00, 15 Дөрөвдүгээр сар 2018 (UTC) ::::Ер нь та бид 2-н нэг нь л энд байсан нь дээр юм байна. өөр ярих юм алга ::::: Yahaaraa minii bichseng uuruu ustgah erhtei bi uuriin chine buruu categoriig ustgah erhgui bilee? [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 08:04, 15 Дөрөвдүгээр сар 2018 (UTC) == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == <div class="mw-parser-output"> <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''23 April, 2018 (07:00 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_5ABs6WwrDHzAeLr?aud=VAE&prj=as&edc=5&prjedc=as5 Take the survey now.]''' '''If you already took the survey - thank you! We will not bother you again.''' We have designed the survey to make it impossible to identify which users have taken the survey, so we have to send reminders to everyone. To opt-out of future surveys, send an email through EmailUser feature to [[:m:Special:EmailUser/WMF Surveys|WMF Surveys]]. You can also send any questions you have to this user email. [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|Learn more about this survey on the project page.]] This survey is hosted by a third-party service and governed by this Wikimedia Foundation [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2018_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. </div> <span class="mw-content-ltr" dir="ltr">[[m:User:WMF Surveys|WMF Surveys]]</span>, 00:26, 20 Дөрөвдүгээр сар 2018 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:WMF Surveys@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2018/as5&oldid=17881330 --> ==Хүний эрхийг хамгаалагчдын түүх== Сайн байна уу Зоригт Amnesty International байгууллагаас Викимедиатай хамтраад Wikipedia хуудсанд хүний эрхийн хамгаалагчдын түүх оруулж байгаа юм. Энэ асуудлаар асуух зүйл байна. Яаж холбогдох вэ Баярлалаа Амараа :Сайн байна уу, та асуух зүйлээ энд бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 02:01, 25 Тавдугаар сар 2018 (UTC) ::Bujeekee account-тай манай сайн дурын ажилтан нэг түүх оруулсан байгаа. Тэрийг та устгаад байна гэнэ. Ямар нэг зүйл буруу оруулсан байна уу. Хэрэв тийм бол засаад оруулахад нь туслаад өгнө үү. Бас манай сайн дурын өөр ажилтнууд өөр олон түүх оруулах гэж байгаа. Тэдэнд тусална уу. Баярлалаа. :::Би устгаагүй, хүний тухай өгүүллийн гарчиг тухайн хүний бүтэн нэр байх ёстой тул зөөсөн төдий. Ажилтныхаа хуудсыг үзнэ үү: [[Тусгай:Contributions/Bjeekee]]. Хүндэтгэсэн, [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 02:48, 25 Тавдугаар сар 2018 (UTC) == Munkhzayag blok hiine uu!! == [https://mn.wikipedia.org/wiki/Хэрэглэгч:Munkhzaya.E Munkhzaya] n hunii bichisen buten uguulliig ustgahiig oroldood ehellee. Ene etgeediig bloklonuu. Hiisen uildeluud n: [https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Санчирын_туйлын_шуурга&action=history |uguulel 1]; [https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Морин_толгой_мананцар&action=history |uguulel 2]. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 03:54, 8 Зургаадугаар сар 2018 (UTC) :: Vandalism hiideg huniig bloklohoo bolison uu? [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|talk]]) 06:56, 8 Зургаадугаар сар 2018 (UTC) :::Нэгдүгээрт, өгүүллийн доодох ангиллууд ямар байвал зохих вэ гэх мэт, хэнийх нь зөв, хэнийх нь буруу гэж хэлэх аргагүй, үзэмжийн асуудал тул хэнийх нь буруу зөв гэдгийг би шүүхгүй. Иймээс, та хоёроос хоёулангаас нь энэ утгагүй зүйлээ зогсоохыг хүсэж байна. Хэрвээ энэ байдлаараа үргэлжилбэл, миний хувьд та хоёрыг хоёуланг нь хэсэг хугацаагаар блоклохоос өөр аргагүй болох вий гэж санаа зовж байна. Хоёрдугаарт, өмнө нь харж байхад Оргио та Мөнхзаяагийн оруулсан ангилал, өгүүллүүдийг хэрэггүй гэж устгаад байснаас болж та хоёрын харилцаа муудсан гэж ойлгож байгаа. Хоёул монгол википедиагаа хөгжүүлэх гэсэн хүсэл эрмэлзэлтэй гэдэг нь хэн ч харсан илэрхий байгаа ч ялангуяа Оргио таныг бусад хүмүүсийн оруулж буй өгүүлэл ангилал зэргийг өөрийн үзэмжээр хэрэгтэй хэрэггүй гэж шууд дүгнэлгүй, гадаадад байдаг хүн монгол хэлээ мэдэхгүй гэж дээрээс харж харьцалгүй, яг амар шалгтааны улмаас хэрэггүй гэж үзэж байгаа гэх зэргээ тайлбарласны үндсэн дээр оруулж байна уу гэж хичээнгүйлэн хүсье (Мөнхзаяагийн үүсгэж буй ангиллууд бусад хэлний википедиад ч байдаг, ерөнхийдөө өгүүллүүдийг цэгцлэхэд хэрэгтэй гэж би хувьдаа үзэж байгаагаа энэ дашрамд хэлье). Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 07:28, 8 Зургаадугаар сар 2018 (UTC) == Дуучдын нэр гэж юу вэ? == Тэднийг Татар гэж нэрлэдэг. Гэхдээ би тэдний жинхэнэ нэрийг мэдэхгүй байна. Энд дуу байна. та мэдлэг? https://m.youtube.com/watch?v=MVVP1kRY7xc [[Хэрэглэгч:Yesükhei Baatar|Yesükhei Baatar]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Yesükhei Baatar|talk]]) 08:39, 13 Зургаадугаар сар 2019 (UTC) ==A request== Hi there, Бмхүн. I am Erica and work in the Community Engagement department at the Wikimedia Foundation. I hope all is fine with you. I am contacting you because [[:m:User:Elitre_(WMF)/Boost_initiative|I have a message from the Language team]] that I would like to deliver soon to the community here, and hence I would appreciate if someone could translate it before. I have read the note at the top of this page (although it isn't clear to me if you are referring to translations of articles specifically) but if you can't help, then I'd appreciate if you could let me know who I can ask instead, as we'd like to start conversations with the community here soon. Thanks a lot for what you will do, and best regards. --[[Хэрэглэгч:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elitre (WMF)|talk]]) 09:22, 16 Есдүгээр сар 2019 (UTC) :I've gone ahead and posted in English. Would love to hear your thoughts on [[Wikipedia:Хурал/Гадаад_хэл#Improving_the_translation_support_for_Mongolian_Wikipedia|this thread at the Village Pump]]. Thank you very much, --[[Хэрэглэгч:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Elitre (WMF)|talk]]) 14:52, 8 Аравдугаар сар 2019 (UTC) == Сайн байнауу. Шинэ мэдээлэл оруулах талаар == Сайн банйауу. Хувь хүний талаар шинэ мэдээлэл оруулах гэсэн юм. Оруулсан мэдээлэл википедиагийн шаардлага хангахгүй байгаа юмуу. Устгаад байх юм. Танд туслах боломж байнауу? == Administrator action request == Hello! I noticed an apparent feud between two IP editors: [[Special:Contribs/93.78.31.199|93.78.31.199]] and [[Special:Contribs/93.157.169.14|93.157.169.14]]. 93.78.31.199 has become very uncivil [[User talk:93.157.169.14|on this talk page]], making many personal attacks. I, however, do not know Mongolian and wanted to let you know, as you are a local administrator, about the problem. Thank you, [[Хэрэглэгч:Vermont|Vermont]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Vermont|talk]]) 19:34, 5 Долоодугаар сар 2020 (UTC) == No DeadendPages be [[]], be more 20 000 pages in Mongolian == see of [[Тусгай:DeadendPages]] be more from 20.000 Mongolian articles from see [[Тусгай:Statistics]] == We sent you an e-mail == Hello {{PAGENAME}}, Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled "The Community Insights survey is coming!". If you have questions, email surveys@wikimedia.org. You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]]. [[Хэрэглэгч:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MediaWiki message delivery|talk]]) 18:53, 25 Есдүгээр сар 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&oldid=20479295 --> == Flower of the month == [[File:Cymbaria dahurica.jpg|thumb|<center>Cymbaria dahurica]] Hi Zorigt For your huge efforts on Mongolian Wikipedia I want to award you with the [[:als:Wikipedia:Blueme vum Monet|Flower of the month]]. Best regards, ---[[Хэрэглэгч:Holder|Holder]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Holder|talk]]) 20:27, 2 Аравдугаар сар 2020 (UTC) == тооллогийн -> тооллогын? == How come? Has there been a spelling reform in Mongolian recently? I also noticed you changed ,,Израиль" to ,,Израил" as well on the ,,Унгар хэл" article. [[Тусгай:Contributions/14.202.123.115|14.202.123.115]] 06:37, 28 Аравдугаар сар 2020 (UTC) == Админ болж болох уу == Админ болох хүсэлтэй байна. == Ярилцах гэсэн юм == Хэд хэдэн асуудлаар ярилцах гэсэн юм. == Молом Цэндийн == Сайн байна уу, Цэндийн Моломын монгол пейж бичсэнд баярлалаа. Би орос хэлрүү орчуулаад нэмэлт мэдээлэл оруулсан юмаа. Гэтэл монголоос оросруу линк нь ажилладаггүй. Дахиж хийтэл орос хэл дээр Молом Цэндийн, Цэндийн Молом гээд хоёр давхар пейж нээгдчихлээ. Үүнээс Молом Цэндийн гэдэг пейжийг нь устгаад Цэндийн Молом гэсэн пейжийг Молом Цэндийн болгоод өгч болох уу? Баярлалаа. == Хэрэглэгчийн нэрээ солих тухай == Сайн байна уу? Би википедиагийн хэрэглэгчийн нэрээ Gankhuu.M болгож солиулах хүсэлтэй байгаа тул хэрэглэгчийн нэрийг сольж өгч тус болно уу. :Сайн байна уу. Харамсалтай нь надад хэрэглэгчийн нэр солих эрх байхгүй. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 03:48, 16 Гуравдугаар сар 2021 (UTC) == Munkhzaya админы тухай == Энэ Munkhzaya гэгч админ миний үүсгэсэн бүх загваруудыг ямар ч шалтгаангүй устгаж байна. Монгол Википедиад Munkhzaya админ ноёрхлоо тогтоосон юм шиг санагдаж эхэллээ. == Тусламж == Буриад википедиад нэг загварт тусламж үзүүлж болох болов уу? == Invitation for Functionary consultation 2021 == Greetings, Admins of the emerging community, I'm letting you know in advance about a meeting I'd like to invite you to regarding the [[:m:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] and the community's ownership of its future enforcement. I'm still in the process of putting together the details, but I wanted to share the date with you: 10/11 July, 2021. I do not have a time on this date yet, but I will let you soon. We have created a [[:m:Universal Code of Conduct/Functionary consultations/June and July 2021|meta page]] with basic information. Please take a look at the meta page and sign up your name under the appropriate section. Thank you for your time.--[[User:BAnand (WMF)|BAnand (WMF)]] 15:14, 10 June 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:BAnand (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/UCoC_Group&oldid=21568660 --> == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:18, 4 Нэгдүгээр сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&oldid=22532651 --> == Request to update one sentence in [[Дэлхийн дулаарал]] == Hello. I'm part of [[meta:Climate change portal/climate denial review|the cross-wiki review on climate denial]]. The Mongolian article has not been updated much since its creation, and underplays the human cause of climate change. Would you be able to update one sentence in the article: [[Хэлэлцүүлэг:Дэлхийн_дулаарал]]. Thanks! [[Хэрэглэгч:Femkemilene|Femkemilene]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Femkemilene|talk]]) 12:01, 22 Нэгдүгээр сар 2022 (UTC) == Stefania Turkewich == Hello Zorigt, When you have time could you take a look at this article [[en: Stefania Turkewich]]? As part of [[en: Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2022]], could you give this article a start in the Mongolian language Wikipedia with an opening introductory paragraph? [[Хэрэглэгч:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Nicola Mitchell|talk]]) 13:13, 3 Гуравдугаар сар 2022 (UTC) == Unblock == Сайн байна уу? Enkhsaihan2005 хаягын түгжээг цуцалж өгнө үү? Баярлалаа [[Тусгай:Contributions/66.181.187.130|66.181.187.130]] 14:29, 9 Наймдугаар сар 2022 (UTC) :@[[Хэрэглэгч:Zorigt|Zorigt]] [[Тусгай:Contributions/66.181.187.130|66.181.187.130]] 12:52, 10 Наймдугаар сар 2022 (UTC) == Тусламж == [[Тусламж:Шинэ хуудас яаж үүсгэх вэ?]] Хуудасны мэдээллийг [[Хэрэглэгч:Согоо]] олон удаагийн үйлдлээр өөрийн зарын чанартай мэдээллээр дүүргээд байна. Та энэ явдалд анхаарлаа хандуулж өгөөч. Энэ хуудсаа админ засах эрхтэйгээр Хамгаалалт тавьж өгөөч.[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 05:13, 16 Наймдугаар сар 2022 (UTC) == Түгжээ == Сайн байна уу? Enkhsaihan2005 хаягын түгжээг цуцалж өгнө үү? Баярлалаа [[Тусгай:Contributions/192.82.68.51|192.82.68.51]] 07:50, 16 Наймдугаар сар 2022 (UTC) == Хүсэлт == Танай википедиад Монголын зарим хаадын түүхэнд хачин өөрчлөлт ороод байна. Жишээ нь: Хубилай хаан түүний хатад, гүнж, хүүхдүүд, хүргэн бэрүүдийн намтарыг дахин шинээр зохиогоод байх шиг байна. 122.201.31.33 гэсэн ip-тэй хүн бичээд байх шиг байна. Түүхийн ном уншихаар википедиад байгаа мэдээлэл шаал өөр юм бичцэн байнаа. Та нэг хяналт тавьж өгөөч. Болохгүй бол админы тоогоо нэмвэл яадаг юм бэ?[[Тусгай:Contributions/202.179.27.130|202.179.27.130]] 22:46, 3 Есдүгээр сар 2022 (UTC) == Сайн байна уу: Жаахан шинэчлэл хиймээр санагдаад санал авч байна == Википедиагаа жаахан шинэчлэе гээд хэд хэдэн хэлэлцүүлгийг эхлүүлсэн байгаа юм, та завтай бол санал онолоо өгөөч? Баярлалаа! * [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр_хуудас]] * [[Wikipedia:Хурал/Ерөнхий#Interface_Admin_болох_хүсэлт]] [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 03:14, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == [[:Ангилал:Устгалд орох хуудсууд]] == Hi, could you please take a look at these deletion requests? I know there are some cases needing discussion but there is also spam in there. '''[[User:Rschen7754|Rs]][[User talk:Rschen7754|chen]][[Special:Contributions/Rschen7754|7754]]''' 02:11, 14 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == Сайн байна уу? == Өнөөдөр [[Загвар:Инфобокс улс]] хуудсыг бүхэлд нь шинэчлэх гэж байгаа тул зарим хуудсанд алдаа гарч ирж магадгүй шүү [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 04:31, 16 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == TOGG == @[[Хэрэглэгч:Zorigt|Zorigt]] Hi, since you deleted this article as I used machine translation, can you create one for me correctly? Thanks [[Хэрэглэгч:ARDITGILA|ARDITGILA]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ARDITGILA|talk]]) 04:38, 28 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) == Боломжтой бол дэмжээд өгнө үү == Сайн байна уу, Боломжтой бол намайг дэмжээд өгнө үү. [https://mn.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%85_%D1%85%D2%AF%D1%81%D1%8D%D0%BB%D1%82%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Хүсэлт] [[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 03:01, 12 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Please delete and block == Please delete [[Tran Quang Hung]] and [[Nguyen_Hoang_Gia_Bao]], they are obvious spam. Please block 2402:9D80:403:A64D:A812:E64B:BDCE:C07F and 2402:800:62EE:929A:1AA:39DE:5507:AF34 for obvious sockpuppetry behaviour and disruptive editing. Thanks. --[[Хэрэглэгч:Lemonaka|Lemonaka]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Lemonaka|talk]]) 16:43, 23 Зургаадугаар сар 2023 (UTC) == Сайн байна уу? Админ Зоригтоо == Тантай хэрхэн холбогдож болох талаар хэлж өгөөч! Мэдээж википедиа-ийн талаар...Баярлалаа [[Тусгай:Contributions/202.9.40.188|202.9.40.188]] 05:25, 22 Есдүгээр сар 2023 (UTC) :Сайн байна уу. Та энд бичиж үлдээж болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|talk]]) 05:30, 22 Есдүгээр сар 2023 (UTC) == Шинэ хуудас үүсгэх видео зааварын шинэчлэлт == Сайн бна уу, Энэ хуудсыг хамгаалсан байна энэ хуудсанд хэдэн жилийн өмнө би Шинэ хуудас үүсгэх Видео зааврыг нь хийсэн юм. Одоо дахин шинэчилж сайжируулсан байгаа. https://mn.wikipedia.org/wiki/Тусламж:Шинэ_хуудас_яаж_үүсгэх_вэ%3F Хуучин видеоны линкийг нь энэ шинэчилсэн видеоны линкээр солиод өгнө үү: https://www.youtube.com/watch?v=wyi-uuV5WeA [[Хэрэглэгч:MN5|MN5]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MN5|talk]]) 09:22, 2 Аравдугаар сар 2023 (UTC) :::Шинэ хуудас үүсгэх Видео заавар хэсэгт :Энийг сopy+paste хийгээд хуучин дээр нь дархад болно [https://www.youtube.com/watch?v=wyi-uuV5WeA| Үзэх] : [[Хэрэглэгч:MN5|MN5]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MN5|talk]]) 09:29, 2 Аравдугаар сар 2023 (UTC) = Сайн байна уу? = Доорх тэмбүү өвчний талаарх хуудсыг яаралтай устгах шалтгаан хүсэлтийг гаргасан байгаа! Устгасны дараа эх сурвалжтай, монгол эрдэмтэн судлаачдын эрдмийн бүтээлээс оруулж нийтлэх болно! [[Тэмбүү]] [[Хэрэглэгч:Emch phd|Emch phd]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Emch phd|talk]]) 11:55, 16 Аравдугаар сар 2023 (UTC) == хэрхэн өөрийн хуудас дээр баннер тавих вэ? яг таных шиг == "Энэ хэрэглэгч 2005 оны 8 сарын 20-ноос хойш Википедиатай нөхөрлөж байна." жишээ нь: Энэ баннер надад таалагдаж байна. [[Хэрэглэгч:Gologmine|Gologmine]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Gologmine|talk]]) 16:05, 21 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) Hi zorigt [[Тусгай:Contributions/2405:5700:310:9300:B90A:CF72:E1BE:7B1C|2405:5700:310:9300:B90A:CF72:E1BE:7B1C]] 08:23, 16 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) == Suld yvah == Suld yvah [[Тусгай:Contributions/2405:5700:301:BDC:EDBE:91A8:4818:B074|2405:5700:301:BDC:EDBE:91A8:4818:B074]] 13:23, 16 Гуравдугаар сар 2024 (UTC) == About my ban == My account was [[Tamerlane's Soldier]]. On the Timur page, I gave 7 sources that Timur was Turkic and edited it, but you changed it to Mongolian without giving even 1 source, and then you banned me from wikipedia for giving false information. Are you a vandal? Why am I banned when there are people who cannot even give 1 source? On top of that, he also wrote an article about Timur's origin below and there is no source for it. Please ban them too. [[Тусгай:Contributions/88.86.117.130|88.86.117.130]] 12:39, 10 Дөрөвдүгээр сар 2024 (UTC) :This is Megzer I'm talking about. He always reverted my edit even though I cited the source. You are also like riz, I gave 4 sources of the time and 2 sources of historians, but you take back the edit and write Timur as a mongol again without any source. Because you cannot open your eyes to the facts. [[Тусгай:Contributions/88.86.117.130|88.86.117.130]] 13:09, 10 Дөрөвдүгээр сар 2024 (UTC) == Хар хун == Яагаад устгагдсан бэ? [[Хэрэглэгч:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Avirmed Batsaikhan|яриа]]) 15:45, 15 Дөрөвдүгээр сар 2024 (UTC) == Adar == Adar [[Тусгай:Contributions/203.91.115.56|203.91.115.56]] 02:38, 31 Тавдугаар сар 2024 (UTC) == Cleaning up files == Hello! All files need a license so we can see the copyright for the file. If a file does not have a license it should be deleted. Perhaps you could have a look at the files in [[Тусгай:UnusedFiles]] and delete those without a license? --[[Хэрэглэгч:MGA73|MGA73]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MGA73|яриа]]) 18:21, 16 Долоодугаар сар 2024 (UTC) : Hello again. Files in [[:Ангилал:NowCommons]] can be deleted if all relevant info have been moved to Commons. If the name on Commons is different remember to change any pages that uses the local file. : I created [[:mw:Extension:FileImporter/Data/mn.wikipedia]] so now it is easy to move files to Commons. Just click the tab "Export to Wikimedia Commons". If something needs to be fixed you can modify the configutation. You are also welcome to ask me. --[[Хэрэглэгч:MGA73|MGA73]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MGA73|яриа]]) 09:54, 21 Долоодугаар сар 2024 (UTC) == Сэдвүүд битгий устгаарай == Сайн байна уу, Манайх шинэ Wikipedia төсөл хэрэгжүүлээд 16 сургуулийн 11-р ангиудаас тусгай хичээлээр 400 англи викигийн сэдвийг орчуулж оруулж байгаа юм. 11-р ангийнх нь жаахан алдаатай орчуулж сэдэв оруулж байгаа гэхдээ тэд нар яваандаа сэдвээ өөрсдөө засах юм. Өнөө өглөөний устгасан хэдэн сэдвээ эргээд сэргээгээд өгөөрэй эзэд нь дараа нь засах юм. Нөгөө 2016 онд өөрөөр чинь Wikipedia гийн төсөл дээр дэмжисэн коммент бичүүлж быайсан тэр төслийн үргэлжилэл явж байгаа юм. Иймэрхүү сэдвүүдийг удстгахгүй байна уу. Баярллаа. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|яриа]]) 00:52, 26 Долоодугаар сар 2024 (UTC) == засахвар хийх == "Паралимпын наадам"  гээд нэр өгсөн буруу бололтой. "Паралимпийн наадам" гэх нь зөв үү? Тэгвэл нэрийг засч өгнө үү. [[Хэрэглэгч:Avirmed Batsaikhan|Avirmed Batsaikhan]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Avirmed Batsaikhan|яриа]]) 04:22, 4 Есдүгээр сар 2024 (UTC) == Викигийн талаар == Сайн байна уу, Өөртэй чинь имэйлээр юмуу сошиал (telegram гэх мэт) ашиглаад холбогдож болох уу? Монгол викигийн хөгжүүлэлт, одоогийн байдал, төсөл хэрэгжүүлэх, санхүүгийн дэмжлэг г.м-ийн талаар санал бодлоо хуваалцах уу гээд. Боломжтой бол миний имэйл руу (Тусгай:EmailUser/Chinneeb) хариулаарай (privately). Баярлалаа, --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 08:07, 19 Есдүгээр сар 2024 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:24, 26 Нэгдүгээр сар 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Олон талт байдал == ''' [[Тусгай:Contributions/2405:5700:311:DC8A:7C47:2419:8438:8785|2405:5700:311:DC8A:7C47:2419:8438:8785]] 16:37, 20 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) == Sedev ustgahgui baina uu == Sain baina uu, Manai Wikipedia tosol amjilttai heregjij baigaa yumaa ene jil 35 dund surguulid Wikipediagiin dvd gee taraaj ahlah angiin suragchdad offline Wikipediag delgeruulj baigaa. Uuntei holbootoigoor yanz buriin gunzgii sudalgaa hiij baigaa bas sudalgaanii ajild tus bolohoor niigmiin uhaanii sudalgaatai hamaataigarr manai Dashka01 ba Oyunaa28 ajiltnuud edgeer accountaas oguulluud oruulj baigaa tedgeeriig ustgahgui baina uu, Bi oort chine tosliinhoo videog email ruu chine onoodor ilgeene uzeerei. 2016 onii tosloos hoish manai 3 dah Offline Wikipedia distribution tosol amjilttai heregjij bgaa yum videonoos uzeerei. Bayrllaa. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|яриа]]) 03:40, 20 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) :Tuhain oguulluud n olon niited unshihad sain tohirohgui harin nariin niigmiin uhaanii sudalgaanii chigleld tohiroh 2 ba 3r tuvshinii oguulluud baigaa. Angli wikid ch bas iim oguulluud olon myanga baigaa. [[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Orgio89|яриа]]) 03:56, 20 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) ::@[[Хэрэглэгч:Orgio89|Orgio89]] та [[:en:Wikipedia:No_original_research|Wikipedia:No original research - Wikipedia]] өгүүллийг эхлээд уншина уу. Та бүхний судалгааны үр дүнгээ оруулах талбар нь Википедиа биш юм. Тиймээс би цаашид ч нэвтэрхий тольд зохицохгүй гэж үзсэн зүйлсийг устгах болно. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|яриа]]) 03:44, 26 Зургаадугаар сар 2025 (UTC) == Possible collaboration with Central Asian wiki communities == Hello, Zorigt! Sorry for not writing in Mongolian. I've noticed that you're the most active admin in Mongolian Wikipedia and decided to contact you. My name is Batyrbek and I represent Kazakh Wikimedians. We, as Central Asian communities, along with Uzbek, Kyrgyz, Tajik, Karakalpak and Iranian communities held our first [[metawiki:Central_Asian_WikiCon_2025|Central Asian WikiCon]] in April this year. We are planning to continue this annual event and organize it in 2026 too, in Almaty, Kazakhstan. And for that we want to invite Mongolian Wikimedians as guests and start our possible collaboration (CA+Mongolia). If you and/or other active members, who you think might be the best candidates, are interested in this idea, please let us know. Application for the scholarship for our conference will start approximately in November. We will inform you, once you confirm your interest. Cheers, [[Хэрэглэгч:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Batyrbek.kz|яриа]]) 20:10, 2 Наймдугаар сар 2025 (UTC) == Пёнчангийн болон Пёнчаны == Сайн байна уу. Миний Пёнчаны гэснийг Пёнчангийн болгосон байгааг харлаа. Маш олон тооны мэдээллийн сайтууд болон Монголын Үндэсний Олимпын Хороо Пёнчаны гэж байсан тул тэгэж өөрчилсөн билээ. [https://gogo.mn/r/mn01w],[https://itoim.mn/article/ULTxc/11627?0b39fa3d57b6f7bf48328a55d91fef94], [https://news.mn/r/765447/], [https://www.facebook.com/Olympic.mn/photos/%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B2%D0%BE%D0%BD-2024-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD-%D1%91%D1%81%D0%BD%D1%8B-%D0%B1%D1%8D%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%B3-%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%86%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%83%D1%87%D1%83%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BD-%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-iv-%D0%BD%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0/6220972201255405/], [https://ikon.mn/n/1626], [https://montsame.mn/mn/read/70154]. [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|яриа]]) 11:11, 15 Наймдугаар сар 2025 (UTC) :Сайн байна уу. Пёнчан гэдэг нь монголоор бол их инхэлэгтэй (англиар бичсэнийг нь харвал -ng төгсгөлтэй байгааг та анзаарах байх) тул дүрэм ёсоор Пёнчангийн гэж хувирна. Бээжиний биш Бээжингийн гэж бичдэгтэй адилхан гэсэн үг. @Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|яриа]]) 23:43, 17 Наймдугаар сар 2025 (UTC) == Засвартай холбоотойгоор == Өөрийн чинь засварын ажлыг хүндэтгэж байгаа ч мэддэг зүйлээ л засахыг зөвлөж байна, бусдын бичсэнд хүндэтгэлтэй хандаарай. Ялангуяа үг үсгийн алдаа. [[Хэрэглэгч:Bataak|Bataak]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bataak|яриа]]) 03:16, 14 Хоёрдугаар сар 2026 (UTC) :: Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толийг үзнэ үү. [https://toli.gov.mn/w/UoOATzTcopfVsPuc эшлэл] [https://toli.gov.mn/w/dt0meQBJGdfsyXQI　бэлгэд] Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Зоригт]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Zorigt|яриа]]) 01:33, 16 Хоёрдугаар сар 2026 (UTC) == Translation request == Hello, Zorigt. Can you translate and upload the articles [[:en:Bazardüzü]] and [[:en:Campi Flegrei]] in Mongolian Wikipedia? Yours sincerely, [[Хэрэглэгч:Kurcke|Kurcke]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Kurcke|яриа]]) 11:59, 8 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) == Help == Hello, I would appreciate your help in improving [[Газын аймаглан устгасан явдал|this]] page; my Mongolian is poor. [[Хэрэглэгч:جودت|جودت]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:جودت|яриа]]) 18:35, 17 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) == Энэ загварыг хараад өгөөч == Би [[загвар:кладограм]] англи викигээс хуулж хийсэн юм. Гэхдээ нэр тайлбар нэлээн дутмаг байгаа. Та хараад зөвлөгөө өгөөч. [[Хэрэглэгч:ChocolateLemon|ChocolateLemon]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ChocolateLemon|яриа]]) 09:42, 22 Гуравдугаар сар 2026 (UTC) == Хуудас зөөх хүсэлт == Сайн байна уу. [[Хэрэглэгч:MongolEditor2026/Батжаргалын Заяабал]] ноорог хуудсыг эх сурвалж, эшлэл, зураг, бүтэцтэйгээр цэгцлэн бэлтгээд байна. Одоогоор надад хуудас зөөх эрх нээгдээгүй тул [[Батжаргалын Заяабал]] нэрээр үндсэн өгүүллийн орон зай руу зөөх боломжтой эсэхийг шалгаж, шаардлага хангасан гэж үзвэл тусалж өгөхийг хүсье. Chinneeb хэрэглэгчид мөн хүсэлт үлдээсэн боловч одоогоор хариу аваагүй байна. Хэрэв засах шаардлагатай зүйл байвал зөвлөгөө өгвөл баярлана. Баярлалаа. [[Хэрэглэгч:MongolEditor2026|MongolEditor2026]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolEditor2026|яриа]]) 02:53, 19 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) 4iuuxainta7ly3asad0fm1zixt0awj1 0 2066 853851 846785 2026-04-18T16:08:44Z Enkhsaihan2005 64429 853851 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тив}} {{Инфобокс тив | title = Европ | image = {{Switcher|[[File:Europe orthographic Caucasus Urals boundary (with borders).svg|frameless]]|Үндэсний хилтэй|[[File:Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg|frameless]]|Үндэсний хилгүй|default=1}} | area = {{circa}} {{Convert|10,186,000|km2|abbr=on}} ([[Тив#Газар нутаг ба хүн ам|6-д]]){{ref label|footnote_a|a}} | population = {{UN_Population|Europe}} ({{UN_Population|Year}}; 3-т){{UN_Population|ref}} | density = 72.9/км² (188/миль²) (2-т) | GDP_PPP = {{nowrap|[[Америк доллар|$]]43.53 их наяд (2025 тооц; 2-т)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=GDP PPP, current prices|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|date=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref>}} | GDP_nominal = $28.22 их наяд (2025 тооц; 3-т)<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|date=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2017-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> | GDP_per_capita = $38,270 (2025 тооц; 3-т){{ref label|footnote_c|c}}<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=Nominal GDP per capita|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|date=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> | HDI = {{increase}} 0.845<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2011/|title=Reports |website=Human Development Reports |date=2011 |access-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709095716/http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2011/|archive-date=2012-07-09}}</ref> | religions = {{unbulleted list | [[Европ дахь христийн шашин|Христ]] (76.2%)<ref name="Survey"/> | [[Европ дахь шашингүй байдал|Шашингүй]] (18.3%)<ref name="Survey"/> | [[Европ дахь ислам|Ислам]] (4.9%)<ref name="Survey"/> | [[Европ дахь шашин шүтлэг|Бусад]] (0.6%)<ref name="Survey"/> }} | demonym = [[Европ дахь угсаатны бүлгүүд|Европчууд]] | countries = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Бүрэн эрхт]] ([[Европын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#НҮБ-ын гишүүн орон|44–50]])<br />[[Хязгаарлагдмал хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсын жагсаалт|Де-факто]] ([[Европын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Де-факто улс|2–5]]) | dependencies = [[Хараат нутаг дэвсгэр|Гадаад]] ([[Европын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Хараат нутаг дэвсгэр|5–6]])<br />Дотоод ([[Европын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Тусгай бүрэн эрхт нутаг|3]]) | languages = Хамгийн нийтлэг: {{hlist |[[Орос хэл|Орос]] |[[Герман хэл|Герман]] |[[Франц хэл|Франц]] |[[Англи хэл|Англи]] |[[Итали хэл|Итали]] |[[Испани хэл|Испани]] |[[Польш хэл|Польш]] |[[Украин хэл|Украин]] |[[Румын хэл|Румын]] |[[Нидерланд хэл|Нидерланд]] |[[Серби-Хорват хэл]] }} | time = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> - [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Russia--> | cities = Хамгийн том хотууд:<ref name="Urban">{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia World Urban Areas|publisher=Demographia|access-date=2026-04-18|archive-date=2018-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|url-status=live}}</ref>{{hlist <!-- Note: 10 largest urban areas only, ranked by the total population of the conurbation. Please do not modify the list per your own original research. The list must be sourced from a single cited aggregate source. --> <!--1-->|[[Москва]]<!--18.5 million--> <!--2-->|[[Стамбул]]<!--14.7 million-->{{ref label|footnote_b|b}} <!--3-->|[[Лондон]]<!--11.3 million--> <!--4-->|[[Парис]]<!--11.2 million--> <!--5-->|[[Мадрид]]<!--7.0 million--> <!--6-->|[[Эссен]]-[[Дюссельдорф]]<!--6.9 million--> <!--7-->|[[Санкт-Петербург]]<!--5.9 million--> <!--8-->|[[Милан]]<!--5.6 million--> <!--9-->|[[Барселона]]<!--5.5 million--> <!--10-->|[[Берлин]]<!--4.4 million--> }} | m49 = <code>150</code> – Европ<br /><code>001</code> – [[Дэлхий]] | footnotes = {{unbulleted list|style=font-size:90%; |a. {{note|footnote_a}} Зөвхөн тив дамнасан орнуудын Европын хэсгийг оруулсан болно.{{cref2|n|1}} |b. {{note|footnote_b}} Азийн хүн амыг багтаасан. Стамбул Ази, Европт байрладаг. |c. {{note|footnote_c}} Олон Улсын Валютын Сангийн тодорхойлсон "Европ"}} }} '''Европ''' тив нь [[дэлхий|дэлхийн]] нийт газар нутгийн 2%-г эзэлдэг, хүн амын 11% нь амьдардаг тив юм. Зүүн талаараа [[Ази|Азитай]] холбогдож, [[Еврази|Евразийг]] үүсгэнэ. Европ тив нь хойд хэсгээр [[Умард мөсөн далай]], урд талаар [[Газар дундын тэнгис]], зүүн урд хэсгээр [[Хар тэнгис]]ээр хүрээлэгдэнэ. Европ нь дэлхийд жижгээрээ 2-т орох тив юм. Талбайн хэмжээ 10,180,000 км² болно. Европ тивд орших 50 улс орон дотроос [[Орос]] улс [[хүн ам]] болон газар нутгийн хэмжээгээр хамгийн томд орох ба [[Ватикан Хот улс]] хамгийн жижиг юм. Европ нь 731сая хүн амтай ба энэ нь Ази, [[Африк]]ийн дараа 3-т байна. Дэлхийн хүн амын 11% болно. Гэсэн ч [[НҮБ]]-н тооцоогоор 2050 он гэхэд Европ тивийн хүн ам 7% болтлоо буурах магадлалтай аж. Европ, ялангуяа [[Эртний Грек]] барууны соёл иргэншил дэлгэрсэн анхны газар гэж үздэг. Европ гэдэг нэр нь Грекийн домогт гардаг ''Europa'' хэмээх үзэсгэлэнт гүнжийн нэрнээс гаралтай гэгддэг байна. Одоогийн байдлаар Европын гол соёлын төвүүдэд [[Афин]], [[Ром]], [[Парис]], [[Лондон]], [[Копенгаген]], [[Вена]], [[Прага]], [[Краков]], [[Киев]], [[Москва]], [[Истанбул]] орно. Европын соёл нь маш олон янз байдаг - Казахстанаас Орос, Украйн, Польш болон бусад славян орнууд, Балтийн орнууд (Литва, Латви, Эстони), Скандинавын орнууд, Герман, Австри, Швейцарь, Их Британи, Селтик (Их Британи дахь Ирланд, Уэльс) болон Румын, Итали, Франц, Бельги, Испани, Португал. Эдгээр улсын хүн ам нь итали, румын, чех, польш, орос, швед, герман, франц, англи, испани, португал зэрэг олон хэлээр ярьдаг. Соёл нь улс орон, газарзүйн бүс нутгаас хамаарч өөр өөр байдаг, тухайлбал Швейцарийн уулын хот, тосгон, Польш, Дани дахь далайн өөр өөр хотууд (Щецин, Гдыниа, Гданьск, Копенгаген, Альборг). ==Европын хотууд== <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Rom Colosseum Sept 2021 3.jpg|[[Ром]] Зураг:Palace on the Water, Łazienki Park, Warsaw.jpg|[[Варшав]] Зураг:Mindaugo tiltas by Augustas Didzgalvis.jpg|[[Вильнюс]] Зураг:Berliner Dom seen from James Simon Park.jpg|[[Берлин]] Зураг:Samuel Beckett Bridge At Sunset Dublin Ireland (97037639) (cropped).jpeg|[[Дублин]] Зураг:Gherkin st helens.jpg|[[Лондон]] Зураг:Torre Belém April 2009-4a.jpg|[[Лиссабон]] Зураг:La Tour Eiffel vue de la Tour Saint-Jacques, Paris août 2014 (2).jpg|[[Парис]] </gallery></center> == Улсуудын жагсаалт == {{Imagemap Европ1|Europe, administrative divisions - de - colored.svg|right|320px|Европын улсууд}} [[Файл:First.Crusade.Map.jpg|thumb|250px|Европ, [[1000]].]] * {| class="wikitable sortable" |+ !Улсын нэр ![[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нутаг дэвсгэр]] (км²) ![[Хүн ам]] ![[Нийслэл]] !Албан ёсны хэл |- |{{AUT}} |83,858 |8,823,054 |[[Вена]] | |- |{{AZE}} |86,600 |9,911,646 |[[Баку]] | |- |{{AND}} |468 |77,281 |[[Андорра-ла-Велья]] | |- |{{BLR}} |207,560 |9,504,700 |[[Минск]] | |- |{{BEL}} |30,528 |11,358,357 |[[Брюссель]] | |- |{{BGR}} |110,910 |7,101,859 |[[Софи]] | |- |{{BIH}} |51,129 |3,531,159 |[[Сараево]] | |- |{{VAT}} |0.44 |1,000 |Ватикан хот | |- |{{DEU}} |357,168 |82,800,000 |[[Берлин]] | |- |{{GRC}} |131,957 |10,768,477 |[[Афин]] | |- |{{GEO}} |69,700 |3,718,200 |[[Тбилиси]] | |- |{{DNK}} |43,094 |5,748,796 |[[Копенхаген]] | |- |{{IRL}} |70,280 |4,761,865 |[[Дублин]] | |- |{{ISL}} |103,000 |350,710 |[[Рейкьявик]] | |- |{{ESP}} |505,990 |46,698,151 |[[Мадрид]] | |- |{{ITA}} |301,338 |60,589,445 |[[Ром]] | |- |{{GBR}} |244,820 |66,040,229 |[[Лондон]] | |- |[[Кипр]] |9,251 |1,170,125 |Никоси | |- |[[Латви]] |64,589 |1,925,800 |Рига | |- |[[Литва]] |65,300 |2,800,667 |Вильнюс | |- |[[Лихтенштайн]] |160 |38,111 |Вадуц | |- |[[Люксембург]] |2,586 |602,005 |Люксембург | |- |[[Умард Македон]] |25,713 |2,103,721 |Скопье | |- |[[Мальта]] |316 |445,426 |Валлетта | |- |[[Молдав]] |33,846 |4,434,547 |Кишинёв | |- |[[Монако]] |2.020 |38,400 |Монако | |- |[[Монтенегро]] |13,812 |642,550 |Подгорика | |- |[[Нидерланд]] |41,543 |17,271,990 |Амстердам | |- |[[Норвеги]] |385,203 |5,295,619 |Осло | |- |Казахстан |2,724,900 |17,987,736 |Астана | |- |[[Орос]] |17,098,246 |144,526,636 |Москва | |- |[[Польш]] |312,685 |38,422,346 |Варшав | |- |[[Португал]] |92,212 |10,379,537 |Лиссабон | |- |[[Румын]] |238,397 |19,638,000 |Бухарест | |- |[[Сан Марино]] |61.2 |33,285 |Сан Марино | |- |[[Серби]] |88,361 |7,040,272 |Белград | |- |[[Словак]] |49,035 |5,435,343 |Братислав | |- |[[Словени]] |20,273 |2,066,880 |Люблян | |- |[[Украин]] |603,628 |42,418,235 |Киев | |- |[[Унгар]] |93,030 |9,797,561 |Будапешт | |- |[[Финланд]] |338,455 |5,509,717 |Хелсинк | |- |[[Франц]] |547,030 |67,348,000 |Парис | |- |[[Хорват]] |56,542 |4,284,889 |Загреб | |- |[[Чех]] |78,866 |10,610,947 |Праг | |- |[[Швед]] |450,295 |10,151,588 |Стокхолм | |- |[[Швейцар]] |41,285 |8,401,120 |Берн | |- |[[Эстони]] |45,226 |1,319,133 |Таллин | |} ==Европын бүсчлэл== {| | [[File:Europe countries map en 2.png|thumb|right|250px|Европын улсууд]] | [[File:Europe subregion map UN geoscheme.svg|right|thumb|250px|Европын бүсчлэл НҮБ-н тодорхойлсноор: хөх: [[Умард Европ]], ягаан: [[Зүүн Европ]], ногоон: [[Өмнөд Европ]], бүдэг ягаан: [[Баруун Европ]]<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=United Nations Statistics Department |accessdate=3 May 2011}}</ref>]] |- | [[File:Europe subregion map world factbook.svg|right|thumb|250px|World Factbook номон дахь Европын бүсчлэл]] | [[File:EU28-candidate countries map.svg|thumb|right|250px|[[Европын Холбоо]] ба ЕХ-д гишүүнээр элсэх гэж буй орнууд]] |- | [[File:EU and NATO.svg|thumb|250px|ЕХ, НАТО-н гишүүн ба гишүүн бус орнууд]] | [[File:Grossgliederung Europas-en.svg|thumb|left|Европын бүсчлэл - соёл, түүхэн тодорхойлолтын дагуу<ref>[http://141.74.33.52/stagn/JordanEuropaRegional/tabid/71/Default.aspx Jordan Europa Regional<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>http://www.gla.ac.uk/0t4/crcees/files/summerschool/readings/school10/reading_list/Sinnhuber.pdf</ref>]] |} == Мөн үзэх == * [[Дэлхийн улс, орнуудын нэрсийн жагсаалт]] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{зай авах}} {{Дэлхийн тивүүд}} [[Ангилал:Европ| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Тив]] gpl325bq6vn9qfxje18hhqv2ofc2d37 0 3929 853919 828415 2026-04-19T01:21:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 853919 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Азийн улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Солонгос Улс | common_name = Өмнөд Солонгос | native_name = {{native name|ko|대한민국|italics=off}}<br />{{resize|90%|大韓民國{{nbsp}}([[Ханжа]])}}<br />{{resize|90%|Тэхань миньгүг}}{{nbsp}}([[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|ШЛ]]) | image_flag = Flag of South Korea.svg | flag_type = [[Өмнөд Солонгосын төрийн далбаа|Далбаа]] | other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Seal of South Korea.svg|border|85px]]</div> | other_symbol_type = [[Өмнөд Солонгосын Тамга|Үндэсний тамга]] | alt_flag = | image_coat = Emblem of South Korea.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Өмнөд Солонгосын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | anthem = <br />{{lang|ko|애국가}}<br />[[Өмнөд Солонгосын төрийн дуулал|Эгүгга]]<br />"Эх орончдын дуу"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav]]}} | image_map = Republic of Korea (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = | map_caption = {{Legend|#336733|Хянадаг нутаг дэвсгэр}} {{Legend|#49c946|[[Хойд Солонгосын таван мужийн хороо|Нэхэмжлэгдсэн боловч хяналтгүй]] нутаг дэвсгэр ([[Хойд Солонгос]])}} | capital = [[Сөүл]]<br />{{Coord|37|33|N|126|58|E|type:city}} | largest_city = capital | admin_center = [[Сэжун]]{{efn|name=Sejong City|2012 оноос хойш ''де-факто'' засаг захиргааны нийслэл}}<br />{{coord|36.487002|127.282234|display=inline|type:city_region:KR-50}} | official_languages = [[Солонгос хэл]] ([[Өмнөд Солонгосын стандарт хэл|стандарт]])<br />[[Солонгос дохионы хэл]]<ref>{{cite web |url=http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |script-title=ko:[시행 2016.8.4.] [법률 제13978호, 2016.2.3., 제정]|trans-title=Сахиулалт 2016.8.4. 2016 оны 2 сарын 3-ны өдөр хэрэгжиж эхэлсэн 13978 дугаар хууль |language=ko |year=2016 |access-date=2017-07-26 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311124649/http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |url-status=live }}</ref> | languages_type = Албан бичиг | languages = [[Солонгос үсэг|Хангыл]] | ethnic_groups = {{unbulleted list| | 95.1% [[Солонгосчууд‎]] | 4.9% [[Өмнөд Солонгосын хүн ам#Угсаатны бүлгүүд|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2019 | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|title=Солонгос дахь гадаадын хүн ам 2.5 саяыг давлаа|date=2020-02-24|website=[[The Korea Times]]|access-date=2021-06-03|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716152028/http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |51% [[Өмнөд Солонгос дахь шашингүй байдал|шашингүй]] |31% [[Өмнөд Солонгос дахь христийн шашин|Христийн]]{{efn|name=Christian|21% нь [[Протестант урсгал|протестант]], 10% нь [[Өмнөд Солонгос дахь католик сүм|католик]].}} |17% [[Өмнөд Солонгос дахь буддизм|Буддизм]] |1% [[Өмнөд Солонгос дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{cite web |trans-title=Өмнөд Солонгос дахь шашны хүн ам, шашны үйл ажиллагааны байдал (2023) |url= https://hrcopinion.co.kr/en/archives/28464 |access-date=2024-11-09 |language=ko |script-title=ko:통계청 제19차 인구주택총조사(2015) |date= 2023-12-12 }}</ref> | demonym = {{hlist|[[Өмнөд Солонгосын хүн ам|Өмнөд Солонгосчууд‎]]|[[Солонгосчууд‎]]}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Хан Док Су]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | leader_title2 = [[Өмнөд Солонгосын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Хан Док Су]] | leader_title3 = [[Өмнөд Солонгосын Үндэсний Ассамблейн Дарга|Үндэсний Ассамблейн Дарга]] | leader_name3 = [[У Вон Сик]] | leader_title4 = [[Солонгосын Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч|Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Чо Хи Дэ]] | leader_title5 = [[Солонгосын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга|Үндсэн хуулийн цэцийн дарга]] | leader_name5 = [[Мун Хён Бэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Солонгосын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Кужусонь]] | established_date1 = МЭӨ 2333 (домгийн) | established_event2 = [[Солонгосын гурван хаант улс|Гурван хаант улс]] | established_date2 = МЭӨ 57 | established_event3 = [[Хойд ба өмнөд улсуудын үе|Бохай ба Силла улсууд]] | established_date3 = 668 | established_event4 = [[Гуулин улс]] | established_date4 = 918 | established_event5 = [[Чосон]] | established_date5 = 7 сарын 17, 1392 | established_event6 = [[Солонгосын эзэнт улс]] | established_date6 = 10 сарын 12, 1897 | established_event7 = [[Японы эзэрхийллийн Солонгос орон|Японы түрэмгийлэл]] | established_date7 = 8 сарын 22, 1910 | established_event8 = [[Солонгосын Тусгаар Тогтнолын Тунхаглал|Тусгаар тогтнолоо тунхаглав]] | established_date8 = 3 сарын 1, 1919 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Түр засгийн газар|Түр засгийн газар]] | established_date9 = 4 сарын 11, 1919 | established_event10 = Япон бууж өгөв | established_date10 = 9 сарын 2, 1945 | established_event11 = [[38-р хойд өргөрөг|38-р өргөргийн]] өмнөд Солонгосын [[Солонгос дахь АНУ-ын армийн цэргийн засгийн газар|АНУ-ын захиргаа]] | established_date11 = 9 сарын 8, 1945 | established_event12 = [[Анхны Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|БНСУ байгуулагдав]] | established_date12 = 8 сарын 15, 1948 | established_event13 = [[Өмнөд Солонгосын түүх#6-р БНУ 1987-одоо үе|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 2 сарын 25, 1988 | established_event14 = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 702 тоот тогтоол|элсэв]] | established_date14 = {{nowrap|9 сарын 17, 1991}} | area_label = Хойд Солонгосгүй | area_km2 = 100,363<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/#geography|title=Өмнөд Солонгос|date=2023-02-27|publisher=Тагнуулын төв газар|via=CIA.gov|access-date=2023-02-24|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-korea#geography|url-status=live}}</ref><ref name="South Korea country profile">{{cite web |title=Өмнөд Солонгосын улсын танилцуулга |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |website=[[BBC News]] |access-date=2023-10-17 |date=2023-10-17 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127202409/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |url-status=live }}</ref><ref name="auto">{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Тэгш бус байдал – Орлогын тэгш бус байдал – ЭЗХАХБ-ын мэдээлэл|publisher=[[ЭЗХАХБ]]|access-date=2021-07-17|archive-date=2022-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|url-status=live}}</ref> | area_rank = 107 | area_sq_mi = 38,750 | percent_water = 0.3 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 52,081,799<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Korea South|access-date=2022-09-24}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 28 | population_density_km2 = 507 | population_density_rank = 15 | GDP_PPP = {{increase}} $3.258 их наяд<ref name="IMFWEO.KR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=542,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Дэлхийн эдийн засгийн төлөв байдлын мэдээллийн сан, 2024 оны 10-р сарын хэвлэл. (Өмнөд Солонгос) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=2024-10-22 |access-date=2024-10-22}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 14 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $62,960<ref name="IMFWEO.KR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 28 | GDP_nominal = {{increase}} $1.869 их наяд<ref name="IMFWEO.KR" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 14 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $36,131<ref name="IMFWEO.KR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 33 | Gini = 34.5 | Gini = 33.3 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="auto"/> | Gini_rank = | HDI = 0.929<!-- Number only, between 0 and 1. --> | HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase<!-- Increase/decrease/steady. --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=2024-03-13 |title=Хүний хөгжлийн тайлан 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=2024-03-13 |access-date=2024-03-13 |publisher=[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Өмнөд Солонгосын вон|БНСУ-ын вон]] (₩) | currency_code = KRW | time_zone = [[Өмнөд Солонгос дахь цаг|Солонгосын стандарт цаг]] | utc_offset = +9 | date_format = {{unbulleted list|жжжж년 с월 ө일|жжжж. с. ө. ([[Манай эрин|МЭ]])}} | drives_on = баруун | calling_code = [[Өмнөд Солонгос дахь утасны дугаар|+82]] | cctld = {{hlist|[[.kr]]|[[.kr|.한국]]|[[.kr|.韩国]]}} }} '''Өмнөд Солонгос''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' ('''БНСУ'''; {{lang-ko|대한민국}} ''Тэхань миньгүг'') — [[Дорнод Ази]] болон [[Солонгосын хойг|Солонгосын хойгийн]] өмнөд хэсэгт оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Хойд талаараа [[Умард Солонгос]]той газраар хиллэдэг ба баруун зүгт [[Шар тэнгис|Шар тэнгисээр]] [[Хятад]], зүүн зүгт [[Япон тэнгис|Япон тэнгисээр]] [[Япон]] улсуудтай хиллэлдэг байна. Эх газрын болон халуун орны чийглэг уур амьсгалтай, дийлэнхдээ уулархаг тогтоцтой 100,210 ам дөрвөлжин километр газар нутаг, 51 сая хүнтэй. [[Чэжү]] зэрэг олон жижиг аралтай. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Сөүл]]. [[Солонгос|Солонгос орон]] (умард, өмнөд хамтдаа) эртний иргэншилт нутаг бөгөөд НТӨ 2333 онд анхны төрт [[Кужусонь|улсаа]] үүссэн гэж үздэг. [[Шилла]] улс нь 660-676 онд [[Когурё]], [[Пэгжэ]] хоёр хөрш улсын газрыг нэгтгэн Нэгдсэн Шилла улсыг байгуулсан. Улмаар 10-р зуунд [[Гуулин улс]], 14-р зуунд [[Чусонь улс|Чусонь]] улс, 1895 онд [[Солонгосын эзэнт улс]] болон нэр өөрчлөгдсөн солонгос улс оршин тогтнож байв. 1910-1945 онд [[Япон]]ы эзэнт гүрний эзэмшилд орж, 1945 онд [[Дэлхийн 2-р дайн]] дууссаны дараа [[солонгос үндэстэн]] нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] хоёр улсын үзэл бодол, цэргийн хяналтаар хоёр хуваагдсаны тул 1948 онд Америкийн талыг барьсан Бүгд Найрамдах Солонгос Улс нь хойгийн өмнөд хэсэгт тусгаар тогтносон байна. 1950-1953 онд хоёр Солонгосын хооронд [[Солонгосын дайн]] болсон ба цэргийн өндөр хамгаалалт бүхий [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хил тогтоод байгаа. 1960-1987 оныг хүртэл Өмнөд Солонгост цэргийн эрхтэн төрийг барьж байсан ба өдгөө ардчилсан сонгуулиар төрийн эрх шилжиж байна. Үндсэн хуулиар [[Бүгд найрамдах улс|ерөнхийлөгчийн засаглалтай]], [[ардчилсан]] улс бөгөөд сүлийн жилүүдэд эдийн засаг нь асар хурдацтай өсч байгаа орон юм. [[худалдан авах чадвар|ХАЧ-аарх]] [[ДНБ]]-ээр дэлхийд 12 дахь (Азид 4 дэх) дэст эрэмбэлэгдэх [[хөгжингүй орон|хөгжингүй]] орон болсон. [[Экспорт]]од чиглэсэн эдийн засагтай учраас аж үйлдвэрлэлийн [[цахилгаан бараа]], [[хагас дамжуулагч]], [[гар утас]], [[робот]]ын технологүүд нь өндөр хөгжсөн. Дэлхийд [[Усан онгоц|хөлөг онгоц]] үйлдвэрлэлээрээ тэргүүн байрт, [[ган]] хайлуулалтаараа эхний гуравт, [[автомашин үйлдвэрлэл]]ээрээ эхний тавд багтана. Өмнөд Солонгос нь [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]] болон [[Их Хорь|Их 20]] зэрэг олон улсын холбоодын гишүүн орон. == Нэр == '''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' (대한민국 — ''Тэхань миньгүг'' - [тэаань мингүү])-ын оноосон нэрийг монголоор хоёр янз товчилж байна. Үсгээр товчилж '''БНСУ''', байрлалаар нь '''Өмнөд Солонгос''' гэдэг. «[[Солонгос]]» гэж монгол хэлээр оноосон нэр юм. [[Солонго]] гэсэн үгний олон тоо, дундад зууны [[солон]] аймгийн зүгт байснаас ийн нэр авсан гэдэг. Монголын [[Юань Улс]]тай дотно холбоотой байсан 10-14-р зууны [[Курё]] улсыг нь монгол хэлээр «[[Гуулин улс|Гуулин]]» улс гэж нэрэлдэг байжээ. Хятадаар «Гаоли» гэснээс монгол хэлэээр ийнхүү нэрлэн бичих болсон. Өдгөө албан бусаар энэ түүхэн Гуулин нэрийг монголчууд ашиглах нь бий. [[Солонгос хэл]]ээр 1948 оноос умард улсад нь «''чусонь''» (조선), өмнөд улсад нь «''хань''» (한) гэж нэрийдэж болсон байна. == Газар зүй == Өмнөд Солонгос 100,210 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай, [[Унгар]]аас том буюу [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|108-р том]] орон юм. Монголын Дорнод аймагтай ойролцоо газар нутагтай. [[Зураг:South Korea Topography.png|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:Satellite_image_of_South_Korea_in_January_2004.jpg|thumb|200px|left|Сансраас авсан зураг]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 33° — 39°, зүүн уртрагийн 124° — 130° дотор [[Ази тив]]ийн дорнод зах болсон [[Солонгосын хойг]]ийн өмнөд хагасыг эзлэн оршдог. Хойд талаараа 238 км үргэлжлэх [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр зааглагдаж [[Умард Солонгос]] улстай хуурай газраар хиллэнэ. Баруун талаараа [[Шар тэнгис]] (солонгосоор ''Өрнөд тэнгис''), урд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Солонгосын хоолой]] (''Өмнөд тэнгис''), зүүн талаараа [[Япон тэнгис]]т (''Дорнод тэнгис'') тулна. Эргийн нийт урт нь 2413 км. === Газрын тогтоц === Өмнөд Солонгос ерөнхийдөө уулархаг. Тариаланд тохиромжтой газар 30%-ийг эзэлнэ. Орныг газрын тогтоцоор дөрвөн хэсэг хувааж болно. Дорнод тал нь өндөр уулын нуруу ([[Тэбэг]], [[Субэг]]), тэнгисийн нарийн зурвас эрэгтэй бол өрнөд тал нь нам доор, өргөн тал газар, гол мөрний сав, тэнгисийн эрэг, бага шиг уулстай. Өрнө өмнөд хэсэг нь уулархаг, дорно өмнөд хэсэг нь Нагдун голын сав, өргөн нам доор газар байна. === Усны зүй === Хамгийн урт гол нь [[Пүсань]] хот орчмоор Солонгосын хоолойд цутгах [[Нагдун]] (521 км). Сөүл орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Хань мөрөн|Хань]] (514 км урт), Күньсань орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Кым]] (401 км), хоёр Солонгосын хилээр урсах [[Имжинь]] зэрэг гол мөрөн байна. === Арал === Баруун болон урд эргийн дагуу 3000 гаруй арал, хад байна. Өмнөд эргээс 100 км зайтай [[Чэжү арал]] (1845 км²) хамгийн том нь юм. Тус арал дээр Өмнөд Солонгосын хамгийн өндөр уул [[Халла]] хэмээх унтарсан [[галт уул]] (1950 м) байдаг. Хамгийн өмнөд зүгийн арал нь [[Мара]], дорнод зүгийн арал нь [[Үллын]] юм. === Уур амьсгал === [[Зураг:Buddist Temple Seoraksan.JPG|thumb|right|[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонийн]] [[Сораг]] уул (''Сораг-сань'')]] [[Зураг:Korea-Seoul-Cheonggyecheon-2008-01.jpg|thumb|left|Сөүлийн Чонгечонь]] Дөрвөн улиралтай. Өвөл 1-р сард дунджаар -7°C -аас +1°C хүрч хүйтэрнэ. Зун 7-р сард дунджаар +22°C -аас +29°C байна. Уулархаг газраар өвөл илүү хүйтэн байх ба 6-9-р сарын хооронд бороо их орно. Өмнөд эрэг орчмоор аадар бороо бүхий [[хар салхи]] зуны сүүл саруудад үзэгдэнэ. Жилийн дундаж хур тунадас 1370 мм-1470 мм-т хэлбэлзэнэ. === Байгаль хамгаалал === Чири уулын, Сүньчонь эргийн гэх мэт 20 байгалийн цогцолборт газартай. Хүн ам их хотуудын агаар, ус бохирдож байгаа. Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, сэргээн босгох талаар томоохон ажлууд хийж байгаагийн жишээ нь Сөүл хотын төвд байгуулсан цэвэр уст, тохижуулсан Чонгечонь горхи юм. == Хүн ам зүй == [[Зураг:South_Korea_Age_Pyramid_(English).png|thumb|Нас хүйсийн суварга]] [[Зураг:Ansan_May_2014_05.JPG|thumb|[[Аньсань|Аньсанийн]] буддын, христийн сүм]] Өмнөд Солонгос улс 2020 онд 51,829,023 хүнтэй байв. Дэлхийн 194 улсаас хүн амын олноор [[Улс орнуудын хүн амын тоо|24-р]] байрт байна. Дайны дараа хүн амын тоо огцом өсч жилийн дундаж өсөлт 2.8% байсан бол аж үйлдвэржихийн хэрээр өсөлт удааширч 0.26%-д хүрээд байна. Мянган хүн тутамд 8 төрж, 5 нас нөхцдөг. Хүн амын 14 хувь 0–14 насны багачууд, 74% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 12% нь 65-ээс дээш өндөр настан байна. Хүн амын нягт — 198.3 хүн/км², хүйсийн харьцаа - жигд, залуу насныханд эрэгтэй 4% давамгайлна, бичиг үсэг тайлагдалт — 98%, дундаж наслалт — 79 жил. === Ард түмэн === Өмнөд Солонгос бараг нэгэн төрлийн ард түмний орон. 97 хувь [[солонгос үндэстэн]]. Гадаадын иргэн 1,576,034 хүн 3%-ийг эзэлж байна. [[Хятад]]ын иргэн 1 сая (ихэнх нь [[солонгос үндэстэн]]), [[Япон]]ы хүн байхаас гадна [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Төв Ази]]йн орноос ажиллахаар ирдэг. Сүүлийн жилүүдэд хөдөөний солонгос эр Азийн бусад орноос эхнэр буулгах болсон нь жилийн нийт гэрлэлтийн 10%-ийг эзэлдэг болов.<ref>http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519</ref> Англи хэлний багшаар ирсэн 22000 хүн, Америкийн 31,000 цэрэг байнга байрладаг.<ref>US military figures as of 2005, from {{Webarchiv|url=http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls|wayback=20100209230227|text=Archive copy|archiv-bot=2023-09-26 23:32:45 InternetArchiveBot}} ([[Microsoft Excel|Excel]] file) Tim Kane Global US Troop Deployment, 1950-2003</ref> === Хэл бичиг === Зарим талаар [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурт]] багтах, зарим талаар өнчин бүрэлдсэн хэмээх [[солонгос хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд [[солонгос үсэг|солонгос үсгээр]] (энд ''хань-гыль'' гэнэ) бичнэ. Төв ([[Сөүл]] хавийн), [[Чолла]], [[Кёнсан]]гийн аялгуу ялгарна. Гадаад хэлнээс [[англи хэл]] дэлгэрсэн.15-аас дээш насны иргэдийн 98% бичиг үсэгтэй байна. === Шашин шүтлэг === Хүн амын 46 хувь [[атеизм|шашин шүтдэггүй]], 29 хувь [[христийн шашин|христ]], 23% [[буддын шашин|будда]], 2% бусад шашны шүтлэгтэй. Хамгийн эрт үед бөө мөргөл (одоо ч энд байгаа), 372 онд буддын шашин дэлгэрсэн бол Чусонь улсын үед [[күнзийн суртал]] улсын шашин байжээ. 1790 оноос христийн шашин танилцуулагдсан бөгөөд Солонгосын дайны дараа 1970-аад оноос ихээр дэлгэрчээ. Протестант, католик урсгал зонхилно. Гадаад руу номлогч явуулдаг. Өмнөд Солонгост мөн шинэ шашин хэд хэдээр үүсч байгаа. [[Зураг:Seoul-01.jpg|thumb|left|180px|Сөүл]] [[Зураг:Port_of_Incheon.jpg|thumb|right|180px|Иньчонь]] === Хот суурин === [[Зураг:Busan_harbour.jpg|thumb|left|180px|Пүсань]] [[Зураг:Daegu_from_Migliore.jpg|thumb|right|180px|Тэгү]] 1985 онд улсын хүн амын 65.4% хот газар амьдарч байсан. {|class="wikitable" |+ 2014 оны хүн амын тоогоор жагсаасан [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт|20 том хот]]: |- valign="top" | * [[Сөүл]] (10,103,233 хүнтэй) * [[Пүсань]] (3,519,401) * [[Инчон]] (2,902,608) * [[Тэгү]] (2,493,264) * [[Тэжонь]] (1,531,809) * [[Куанжү]] (1,475,884) * [[Сүвонь]] (1,174,228) * [[Үлсань]] (1,166,377) * [[Чанвонь]] (1,075,168) * [[Куян]] (1,006,154) || * [[Соннам]] (974,608) * [[Юнъинь]] (961,026) * [[Пүчонь]] (855,586) * [[Чонжү]] (831,521) * [[Аньсань]] (707,876) * [[Чоньжү]] (652,877) * [[Намъянжү]] (636,256) * [[Аньян]] (600,809) * [[Чонань]] (598,346) * [[Хуасон]] (540,862 хүнтэй) |} == Түүх == === Эртний улс === [[Зураг:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|right|200px|Когурё улсын үед хамаарах<br>булшны дотор ханын зураг]] [[Солонгосын хойг]]т хүний үлдээсэн [[археологи|эртний судлал]]ын олдвор [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн]] үеэс эхтэй. Анхны [[солонгос үндэстэн|солонгос]] улс болох [[Кужусонь улс|Кужусонийг]] [[Таньгүнь]] гэгч МЭӨ 2333 онд үүсгэсэн гэж солонгос домогт өгүүлдэг.<ref>[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm Korea's History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title -->]</ref> Кужусонь Умард Солонгос, хаяа залгаа [[Манжуур]]т буюу [[Шар тэнгис]]ийн эрэг нутагт оршин байв. Хятадын [[Хань улс]]тай эе эвдрэн мөхсөн ба Хань улсын [[Наннан]] хязгаар байгуулагдав. Кужусонийг залгаж нийтийн он тооллын эхэнд [[Пүё улс]], [[Угжо]], [[Тунъе]], [[Самхань]] зэрэг овог аймгийн холбоод оршин байж байгаад гурван улсын үетэй золгожээ. Өмнөд этгээдийн [[Пэгжэ]], [[Шилла]], умардын [[Когурё]] гэх гурван улс болж, нэг улс үндэстэнд дөхөж хэдэн зууныг үдсэний эцэст [[Тан улс]]тай холбоолсон Шилла 676 онд бусад хоёрыг мөхөөж газар нутгийг нь эрхшээж [[Шилла улс|нэгдсэн Шилла улс]] болжээ. Дараах үед [[яруу найраг]], [[дүрслэх урлаг]], [[Буддын шашин|буддын соёл]] дэлгэрэн хөгжив. Шилла ([[Солонгос]]) - Тан ([[Хятад]]) найрамдалтай байв. 10-р зуунд Шилла дотоодын хямралаас сулран Гуулин улсаар солигджээ. Манжуурт Кугурёгийн өвийг залгасан [[Пальхэ]] улс оршиж байгаад 926 онд [[Кидан|Кидан Улсад]] мөхөөгджээ. === Гуулин, Чусонь === [[Зураг:History_of_Korea-1374.png|thumb|right|150px|Гуулин улс. 1374 он.]] 936 онд [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] Курё буюу [[Гуулин улс]]ыг [[Тэжу (Курё)|Ван Гонь]] үүсгэн байгуулав. Энэ улсад Шиллагийн адилаар суурин соёл урлаг, эрдэм сэхээрэл лавшран тогтсон. Тухайлбал 1377 онд буддын «[[Чигжи]]» номыг төмрөөр барласан нь дэлхийн анхны төмөр бар байжээ.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World's oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунд Гуулин улс [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсын]] довтолгоонд өртөж байв. 30 жил дайтсны эцэст хараат, үнэнч холбоотон нь болжээ. [[Юань улс]] мөхөхөд Курёгийн гадаад бодлого зөрчилдөж, хятадын Минтэй байлдахаар мордсон [[Тэжу ван|И Сонге]] жанжин цэргээ [[Ялу]] голоос нийслэл рүү буцаан довтолгож 1388 онд [[Ү ван]]г унагаад 1392 онд төр эргүүлэн улсын ван болж, [[Чусонь]] улсыг (1392-1897) үндэслэжээ. [[Зураг:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|thumb|left|180px|Вангийн [[Кёньбүг]] ордон]] Чусоний түрүү 200 жилд нийслэл [[Кэсон|Кэгён]]гоос [[Сөүл|Ханьсонд]] шилжиж, дайн дажингүй амгалан байв. [[Сэжун ван]] [[Солонгос үсэг|солонгос үсгээ]] зохиож, [[күнзийн суртал]] улсын шашин болов. 1592-1598 оны хооронд [[Япон]]ы [[Тоёотоми Хидёши]] халдаар ирэхэд усан цэргийн [[И Сүньшинь]] жанжны [[яст мэлхий онгоц]], [[Мин улс]]ын цэргийн тусламжтай байлдан дийлэв. Мин улстай найрсаг Чусонь 1627, 1636 онд умардаас мандсан [[Манж үндэстэн|манжтай]] байлдаж ялагдан [[Чин улс|Чингийн]] хараат улс болон найрамдаж амаржсан. [[өрнө дахин|Өрнө дахинд]] хаалттай байв. 1870-аад оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Солонгост нөлөөлж эхэлсэн ба 1895 онд Чусоний хатны амийг хорлож<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref> 1897 оноос [[Солонгосын эзэнт улс]] болгов. Солонгос 1905 онд [[Япон]]ы ивээлт орон (''протекторат'') болж,<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910-1945 оны хооронд [[Японы харьяа Солонгос|харьяа нутаг]] нь болж эзлэгдэв. [[Дэлхийн II дайн]]ы төгсгөлд Японоос [[Солонгос]]ыг чөлөөлөхдөө [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] хоёр уралдан, таллан хуваажээ. === БНСУ === Дайны дараах гурван жил [[Солонгос]]ын өмнөд хэсэг АНУ-ын цэргийн хяналтанд байж, [[капитализм|капиталист]] (хөрөнгөт) эдийн засаг, [[ардчилсан]] дэглэмээр замнахад бэлтгэгджээ. Японоос Солонгосыг тусгаар тогтнуулахын төлөө тэмцэж явсан нөхдөөс АНУ-д гойд таалагдсан [[И Сын-мань]] 1945 онд АНУ-аас ирж, 1948 оны 8 сарын 13-нд БНСУ тунхаглагдахад анхны Ерөнхийлөгч болжээ. [[Хүйтэн дайн]]ы тэмцэлийн анхны дайн болох [[Солонгосын дайн]] 1950-аас 1953 оны хооронд дэгдэв. ЗХУ-, БНХАУ-аар дэмжигдсэн [[Умард Солонгос]] эхний үед амжилттай давшиж, зорьсоноороо Солонгосыг бүхэлд нь коммунист улсдаа нэгтгэх шахсан ч [[АНУ]], [[НҮБ]]-ийн хүчний тусламжаар Өмнөдийнхөн буцаан түрж умардын холбоотон [[БНХАУ]]-ын 1 сая цэргийн хүчтэй тулж дайн зогсчээ. 1953 оны 38-р өргөргөөр хил тогтоож, харилцан галаа зогсоох Гэрээнд [[АНУ]], [[Умард Солонгос]] хоёр гарын үсэг зуралцжээ. Өмнөдийнхөн гарын үсэг зураагүй учраас хоёр Солонгос одоо ч дайны байдалд байгаа гэж үзэж болно.<ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2800.htm |title=South Korea |work=U.S. Department of State |accessdate=2006-09-16}}</ref> [[Зураг:Park_Chung_hee.jpg|thumb|right|130px|Паг Жонхи]] [[Зураг:South_Korea's_GDP_(PPP)_growth_from_1911_to_2008.png|thumb|left|200px|Хань мөрний гайхамшиг. Жилийн ДНБ-ийн 10% өсөлт, экспортын 20% өсөлт.]] 1960 оны [[4-р сарын 19-ний хувьсгал (Өмнөд Солонгос)|4-р сарын 19-ний хувьсгал]] буюу оюутны эсэргүүцлийн жагсаалаар 85 настай И Сын-мань огцорч, тэр самуун цагийн дараа 1963 онд генерал [[Паг Жонхи]] цэргийн хүчээр төрийн эрхийг авч 1979 онд алагдах хүртлээ БНСУ-ын Ерөнхийлөгч байв. Түүний үед улс төрийн дарангуй дэглэмтэй боловч эдийн засаг экспортод чиглэн үсрэнгүй хөгжсөн. Пак Жонхигийн дараа [[Куанжү]] хотын гэх мэт ардчиллыг хүссэн оюутан, хөдөлмөрчдийн хөдөлгөөнийг нухчан дарж байж бас нэгэн цэргийн эрхтэн '''[[Чонь Дү-хуань]]''' 1987 оны оюутны амь эрсдэлт хүртэл Ерөнхийлөгчөөр ажиллажээ. Дараа нь ардчилсан сонгуульт 6-р Бүгд найрамдах улсын үе эхэлсэн юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html |wayback=20160803223326 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 23:00:47 InternetArchiveBot }} Yolsa.org Information on Anti-Yushin protests</ref> [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны Олимпын наадмыг]] [[Сөүл]] хүлээн авч зохион байгуулсан. 1996 онд [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллагын]] гишүүн болсны дараа жил Өмнөд Солонгос [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал|Азийн санхүүгийн хямралд]] дайрагдаж өнгөрсөн. 1998-2003 оны ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]] хоёр Солонгосыг эвлэрүүлэх дорвитой ажил санаачилж байснаараа [[Нобелийн шагнал|Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртэв.<ref>{{cite web |url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |publisher= The Nobel Foundation |year=2000 |accessdate=February 17, 2009}}</ref> 2002 онд Японтой хамтран [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ыг хүлээн авсан. 1990 оноос хойш дуу бүжиг, кино их хөгжиж олон улсын үзвэр болсон. == Төр засаг == {| class="wikitable" style="text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Moon Jae-in May 2017.jpg|120px]] | style="text-align:left;"| [[File:Chung_Sye-kyun_(cropped).jpg|120px]] |- | style="text-align:center;"|[[Мүнь Жэ-инь]] <br /> ерөнхийлөгч | style="text-align:center;"|Чон Се-гюнь<br />ерөнхий сайд |} Одоогийн Үндсэн хууль нь 1987 онд '''[[Ну Тэ-ү]]''' ерөнхийлөгчийн үеэс тогтсон бөгөөд 6-р Бүгд найрамдах засаг гэж нэрийддэг. Ардчилсан дэглэмийн жишгээр төрийн эрх хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх гурван хэсэгт хуваагддаг. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх засгийн газар улсын түвшинд ажиллах ба орон нутагт салбар хэсэг нь байна. Орон нутаг нь өөрийн нутгийн засгийн газар ба нутгийн хууль тогтоох байгууллагтай байна. Шүүх байгууллага мөн улсын болон орон нутгийн түвшинд ажиллана. Өмнөд Солонгос улсын хууль тогтоох байгууллага нь «[[Өмнөд Солонгос улсын хурал|Улсын хурал]]» бөгөөд 300 гишүүнтэй нэг танхимт парламент юм. Парламентын сонгууль 4 жил тутам болдог бөгөөд сүүлийн сонгууль 2020 онд болж [[Өмнөд Солонгосын Ардчилсан нам|Ардчилсан нам]] бусдаас олон санал авчээ. Төрийн тэргүүн, гүйцэтгэх эрх мэдлийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь «[[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Улсын ерөнхийлөгч»]] байна. 1948 оноос Ерөнхийлөгч сонгогдсон бөгөөд 1960-1980-аад онд цэргийн дарангуй эрхтнүүд улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв. 1987 оны үндсэн хуулиар ерөнхийлөгчийн сонгууль 5 жил тутамд ард түмний саналаар сонгогдох ба улиран сонгогдох эрхгүй юм. Сүүлийн сонгууль 2017 онд болж Ардчилсан намаас нэр дэвшсэн [[Мүнь Жэ-инь]] сонгогдон ажиллаж байв. 2022-2025 онд '''[[Юн Сок Ёл]]''' Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан. 2025 оноос '''[[Ли Жэ Мён]]''' Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод ажиллаж байна. Ерөнхийлөгч «[[Хөх ордон]]»-д байрладаг. Ерөнхийлөгч нь Ерөнхий сайдыг томилно. Ерөнхий сайд Ерөнхийлөгчид тусалж сайд нарыг удирдана. === Засаг захиргааны хуваарь === [[Зураг:South_Korea_second_level_divisions.svg|thumb|II зэргийн нутгийн хуваарь]] {|class="wikitable" cellspacing="0" ! Зэрэг || Засаг захиргааны нэгж || Солонгос || Галиг || Нутгийн <br> тоо || Нийт |- | rowspan=5 | Нэгдүгээр || [[муж]] || 도 || ту || 8 || rowspan=5| 17 |- || [[муж|өөртөө засах онцгой муж]] || 특별자치도|| тыгбёльжачиду || 1 |- || [[хот|онцгой хот]] || 특별시 || тыгбёльши || 1 |- || [[хот|өөртөө засах онцгой хот]] || 특별자치시 || тыгбёльжачиши || 1 |- || [[хот|өргөн хот]] || 광역시 || куанъёгши || 6 |- | Хоёрдугаар || [[хот]], [[хошуу]], дүүрэг || 시, 군, 구 || ши, күнь, кү || 77, 82, 104 || 263 |- | Гуравдугаар || [[балгас]], [[сум]], [[хороо]] || 읍, 면, 동 || ыб, мёнь, тун || 216, 1198, 2073 || 3487 |- || Дөрөвдүгээр || [[суурин]], [[тосгон]] || 통, 리 || тун, ри || || |- || Тавдугаар || [[баг]] || 반 || пань || || |} === Орон нутаг === Солонгосын нэгдүгээр зэргийн газар нутагт дараах 17 муж байна. {| class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center |- ! Газрын зураг ! # !! Мужийн нэр !! Засаг захиргааны нэгж!! Солонгос бичиг !! Латин галиг !! Хүн амын тоо |- |rowspan=18|{{South Korea Provincial level Labelled Map}} |---------- |1 || [[Сөүл]] || онцгой хот || <span style="font-size:small;">서울특별시</span> || Seoul || 9,794,304 |--------- |2 || [[Сэжун хот|Сэжун]] || өөртөө засах онцгой хот || <span style="font-size:small;">세종특별자치시</span> || Sejong || 122,263 |---------- |3 |[[Пүсань]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">부산광역시</span> ||Busan ||3,635,389 |---------- |4 ||[[Тэгү]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">대구광역시</span> ||Daegu ||2,512,604 |---------- |5 ||[[Инчон]] || өргөн хот|| <span style="font-size:small;">인천광역시</span> ||Incheon ||2,628,000 |---------- |6 ||[[Тэжонь]] || өргөн хот ||<span style="font-size:small;">대전광역시</span> ||Daejeon ||1,442,857 |---------- |7 ||[[Куанжү]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">광주광역시</span> ||Gwangju ||1,456,308 |---------- |8 ||[[Үлсань]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">울산광역시</span> ||Ulsan ||1,087,958 |---------- |9 ||[[Кёнги]] || муж || <span style="font-size:small;">경기도</span> ||Gyeonggi ||10,415,399 |---------- |10 ||[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь]] || муж || <span style="font-size:small;">강원도</span> ||Gangwon ||1,592,000 |---------- |11 ||[[Умард Чүнчон]] || муж ||<span style="font-size:small;">충청북도</span> ||North Chungcheong ||1,462,621 |---------- |12 ||[[Өмнөд Чүнчон]] || муж ||<span style="font-size:small;">충청남도</span> ||South Chungcheong ||1,840,410 |---------- |13 ||[[Умард Чолла]] || муж ||<span style="font-size:small;">전라북도</span> ||North Jeolla ||1,890,669 |---------- |14 ||[[Өмнөд Чолла]] || муж ||<span style="font-size:small;">전라남도</span> ||South Jeolla ||1,994,287 |---------- |15 ||[[Умард Кёнсан]] || муж || <span style="font-size:small;">경상북도</span> ||North Gyeongsang ||2,775,890 |---------- |16 ||[[Өмнөд Кёнсан]] || муж || <span style="font-size:small;">경상남도</span> ||South Gyeongsang ||2,970,929 |---------- |17 || [[Чэжү муж|Чэжү]] || өөртөө засах онцгой муж ||<span style="font-size:small;">제주특별자치도</span> ||Jeju ||560,000 |} == Эдийн засаг == [[Зураг:Galaxy_S6_Edge.jpg|thumb|right|200px|''Galaxy S6 Edge'' гар утас]] [[Зураг:Hynix_HY57V64820HG.jpg|thumb|right|200px|Хагас дамжуулагч]] [[Зураг:Hellespont_Alhambra-223713_v2.jpg|thumb|200px|right|Тэүгээс гарсан хөлөг онгоц]] БНСУ-ын 2015 оны нэрлэсэн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] (ДНБ) 1.393 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]], худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн ДНБ 1.849 тэрбум $-оор хэмжигдсэн ба дэлхийд 13-р байрт байна. Өмнөд Солонгос бол аж үйлдвэржсэн, хөгжингүй орон бөгөөд Их хорьд багтдаг. Хань мөрний гайхамшиг хэмээн алдаршсан их өсөлт буюу 1960-1990 онд Өмнөд Солонгосын эдийн засаг хурдацтай буюу жилийн 10%, экспорт 20% өсч байсан бөгөөд [[Хонконг]], [[Сингапур]], [[Тайвань|Тайваний]] хамтаар «[[Азийн дөрвөн бар]]» хэмээх хоч авчээ. Өмнөд Солонгос дэлхийд экспортын хэмжэээгээр 5-р, импортын хэмжээгээр 7-р байр эзэлдэг. Өмнөд Солонгост төвтэй үндсэн дамнасан корпорациуд бий. ''[[Samsung]]'' (Самсон), ''[[Hyundai]]'' (Хёньдэ), ''[[SK]]'' (СК), ''[[LG]]'' (ЛЖ), ''[[Lotte]]'' (Лотте), ''[[Hanjin]]'' (Ханьжинь), ''[[Kumho]]'' (Кымху), ''[[Doosan]]'' (Түсань) зэрэг экспортод чиглэсэн хэдэн компани ДНБ-ийн 90%-ийг бүтээдэг. Нарийн технологи хөгжсөн. [[Цахилгаан бараа]] үйлдвэрлэлээр Самсон дэлхийд тэргүүлж, LG бас хувь нэмрээ оруулж байна. Пухангийн ган төмрийн үйлдвэр (''[[POSCO]]'') ажиллаж байна. Өмнөд Солонгос [[хөлөг онгоц]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 1-р байр эзэлнэ. Тус салбарын дэлхийн зах зээлийн 51%-ийг Хёньдэ, Самсон, Дэү, ''STX'' компаниуд хийж байна. [[Автомашин]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 5-р байр. Хёньдэ-Киа салбартаа тэргүүлдэг. Ханьжинь, Кымху нь иргэний агаарын тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг. 1997 оны [[Азийн санхүүгийн хямрал]]д өртсөн. ''[[Daewoo]]'' (Тэү) компанийн дампуурал<ref>[http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=458] Paper: Economic Reform in South Korea: An Unfinished Legacy</ref> том сургамж болсон. Өмнөд Солонгос дунд зэргийн [[инфляци]], ажилгүйдлын бага түвшин, экспорт, орлогын тэгш байдалтай.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |title=Field Listing - Inflation Rate - (consumer prices) |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024055921/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |title=Field Listing - Unemployment Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106100416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |title=Field Listing - Exports |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504222805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |url-status=dead }}</ref> === Зам тээвэр === [[Зураг:Korean Air A330-223 (HL7552) taxiing at Nagasaki Airport.jpg|thumb|200px|Нисэх онгоц]] Өмнөд Солонгос хурдны төмөр зам, хурдны зам, зам тээвэр хөгжсөн орон юм. Төрийн өмчит хурдны замын компани, төмөр замын компани хоёр улсдаа том нь юм. Төмөр замаар гол хотууд холбогдсон. Хурдны төмөр замын [[Кёнбү]] шугам Сөүлийг Пүсаньтай, [[Хунам]] шугам Сөүлийг Чоньжү-Мугбутай холбоно. Хурдны зорчигч тээврийн автобус хот хооронд явна. Замын зангилаа нь [[Тэжонь]] болно. Өмнөд Солонгосын хамгийн том нисэх буудал Иньчоньд 2001 онд баригдсан. Жилдээ 30 сая хүн зорчдог. Иньчониос гадна Кимпу, Пүсань, Чэжүгийн олон улсын нисэх буудлууд байна. Ханьжинь компанийн 1962 онд байгуулагдсан ''Korean Air'' (Өмнөд Солонгосын иргэний агаарын тээвэр компани), Кымху компанийн 1988 онд үүсэн байгуулагдсан ''Asiana Airlines'' (Азийн иргэний агаарын тээвэр компани) гэсэн хоёр гол компани байна. === Эрчим хүч === Өмнөд Солонгос 1962 оноос цөмийн эрчим хүчний бодлого хэрэгжүүлсэн. Одоо эрчим хүчний 45%-ийг цөмийн урвалаас гаргаж авдаг. Одоо ажиллаж байгаа 4 атомын цахилгаан станц байна. Нэг станц 4-6 реактортой. Өмнөд Солонгос АНЭУ, Турк, Аргентинд реактор барьж өгөхөөр ажиллаж байна. === Сансрын хөтөлбөр === Өмнөд Солонгос 1992 оноос хойш гадаадын пуужин ашиглан 10 хиймэл дагуул сансарт хөөргөсөн. 1999 онд хөөргөсөн Ариран-1 2008 онд алга болсон бол 2006 онд Оросын пуужинг ашиглан хөөргөсөн Ариран-2 одоо ажиллаж байгаа. 2008 онд Өмнөд Солонгосоос анх удаа хүн, эмэгтэй хүн, [[И Суёнь]] Оросын Союз-ТМА12 хөлгөөр сансарт нисжээ. Нару хэмээх сансрын буудлыг ашиглалтанд оруулахаар ажиллаж байгаа. == Өв соёл == [[Зураг:Korea-Honrye-The_bride.jpg|thumb|200px|Уламжлалт хурим. Шинэ бэр]] Өмнөд Солонгост уламжлалт соёл, орчин үеийн соёл байна. Уламжлалт соёл буддын шашин, күнзийн суртлын ёсны суурьтай. Уран зураг, шаазан эдлэл, уран баримал, жүжиг, бүжиг эртнээс ялгаран хөгжсөн байдаг. Солонгос цайлах ёс байна. Орчин үеийн соёлд аж үйлдвэржилт, хотжилт, техник технологийн дэвшил нөлөөлж байна. Солонгосын эртний барилга байшин урлал дорнын хийцтэй. Ордон, сүм хийд хээ угалз, олон давхар, үелээ хийц бүхий дээвэртэй. Өрнийн барилгын хийц 19-р зуунаас эхлэн нэвтэрсэн. Их сургууль, албан газрын байшин барилга орчин үеийн хийцтэй. === Идээ унд === Солонгос хоолонд [[цагаан будаа]], [[гоймон]], [[хүнсний ногоо]], загасны мах, үхрийн мах голлодог. ''[[Кимчи]]'' хэмээх халуун ногоотой онцгой амтлагч байна. Сүмс, саримс зэрэг амтлагч хэрэглэнэ. ''Бүльгуги'', ''[[кимбаб]]'' зэрэг олон төрлийн хоол байна. Жижиг аяганд хольц хачираа тус тусад нь хийж ширээ засдаг. ''Сужү'', ''магголли'' гэх архи байна. Өмнөд Солонгос архины хэрэглээгээр дэлхийд тэргүүлж байгаа. [[Зураг:RAIN_2011_Shankbone.JPG|thumb|130px|Дуучин [[Рэйн]]]] === Урлаг === Өмнөд Солонгост орчин үеийн [[кино]], [[дуу]] [[бүжиг]] ихээр хөгжиж [[Дорно дахин]], дэлхий дахины үзвэр болж «Солонгос давалгаа» гэх болов. Уянгын дуу, зохиолын дуу голлодог байснаа 1990-ээд оноос огцом өөрчлөгдөж рэп, поп, техно, бүжиг хосолсон солонгос дуу бүжгийн урсгал хөгжөөд (''K-pop'') байна. Рэп дуучин [[PSY|Сайн]] 2012 оны «''Gangnam Style''» ([[Каннам дүүрэг|Каннам]] маяг) дууны бүжиг дэлхий дахиныг хуйлруулсан. 1990-ээд оны сүүлээс солонгос уран сайхны кино, олон ангит кино их үйлдвэрлэгдсэн. «[[Өвлийн хайрын дуу]]», «[[Зүрхэнд шингэсэн намар]]», «Миний байшин», «Хотын ангууч», «Нууц цэцэрлэг», «[[Нар сарны тэврэлт]]» зэрэг ОАК олон улсын дуртай үзвэр болжээ. === Спорт === [[Зураг:KoreaWBC2009.jpg|thumb|180px|left|Өмнөд Солонгосын бэйсболын шигшээ баг]] [[Тэгвоньду]] Солонгост үүссэн. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[бэйсбол]], [[сагсан бөмбөг]] сонирхож тоглодог. Мөн [[байт харваа]], [[буудлага]], [[тэшүүр]], [[шорт трейк]], [[бадминтон]], [[ширээний теннис]], [[бөх барилдаан]], [[жүдо]] сайн хөгжсөн. [[Өмнөд Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] 1986 оноос [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д анх орж, 2002 онд шөвгийн дөрөвт үлдэж, 2012 оны олимпын хүрэл медаль хүртсэн. Бэйсболын шигшээ баг 2008 оны олимпын алтан медаль хүртсэн. Сагсан бөмбөгийн баг Азийн хоёр удаагийн аварга. Өмнөд Солонгос [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимп]] болон [[Пёнчангийн олимп|2018 оны өвлийн олимпыг]] зохион явуулсан. 1948 оноос олимпод оролцож, 1976 онд анхны алтан медалиа авсан ([[Ян Жон-му]] бөх). Нийт зуны олимпоос 243 медаль, өвлийн олимпоос 53 медаль хүртээд байгаагийн 81 нь алт байна. Буудлагын тамирчин [[Чинь Жун-у]] дөрвөн олимпын алтан медальтай. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|South Korea}} * [http://www.britannica.com/place/South-Korea Британника] нэвтэрхий толийн хуудаснаа {{ref-en}} {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Солонгос]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] lfg4jfmd4msolw0y847pjbq0hqimxb3 10 4549 853910 815278 2026-04-18T21:28:56Z Enkhsaihan2005 64429 853910 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Өмнөд Америкийн улсууд | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | title = [[Өмнөд Америк]]ийн [[Өмнөд Америк дахь тусгаар улс ба харьяа газар нутгуудын жагсаалт|улс ба харьяа нутгууд]] | image = [[File:South America (orthographic projection).svg|80px|link=South America]] | listclass = hlist | group1 = [[Бүрэн эрхт улс]]ууд | list1 = {{Navbox |child |groupstyle=font-weight:normal; | group1 = Бүхэлдээ | list1 = * [[Аргентин]] * [[Боливи]] * [[Бразил]] * [[Венесуэл]] * [[Гайана]] * [[Колумби]] * [[Парагвай]] * [[Перу]] * [[Суринам]] * [[Тринидад ба Тобаго]] * [[Уругвай]] * [[Чили]] * [[Эквадор]] | group2 = Хэсэг | list2 = * [[Франц]] ** [[Францын Гвиана]] }} <!---group2 omitted to maintain alternating list backgrounds---> | group3 = [[Харьяа нутаг дэвсгэр|Харьяа </br>нутаг дэвсгэрүүд]] | list3 = * [[Фолклендын арлууд]]{{\}}[[Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд]] ** [[Британийн далайн чанад дахь газар нутаг|ИБ]] }}<noinclude> {{documentation}} <!--- Please add metadata to the <includeonly> section at the bottom of the /doc subpage --> </noinclude> k5le9lvchncusp2b1fls9i03346pboh 5 4954 853926 528996 2026-04-19T02:55:05Z MongolEditor2026 103976 /* Хуудас зөөх хүсэлт: Батжаргалын Заяабал */ шинэ хэсэг 853926 wikitext text/x-wiki ==Welcome messages in other languages== Please check the messages for any mistakes. Also, it would be nice to add Japanese and Korean versions. [[User:Timur|Temur]] 23:38, 15 Долоодугаар сар 2007 (UTC) Сайн байна уу Миний нэр Сумъяабазар Википедиа шинэ хуудас яаж нээх вэ? Халуун Дулаанаар Хүндэтгэсэн:Сумъяабазар [[Хэрэглэгч:Bazraa032|Bazraa032]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bazraa032|talk]]) 12:38, 25 Арванхоёрдугаар сар 2017 (UTC) [[Хэрэглэгч:Bazraa032|Bazraa032]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bazraa032|talk]]) 12:38, 25 Арванхоёрдугаар сар 2017 (UTC) == Years BC == Bonjour, Are those names correct ? : * [[:Ангилал:МЭӨ 356 онд төрөгсөд]] * [[:Ангилал:МЭӨ 323 онд нас барагсад]] * [[:Ангилал:МЭӨ 350-д онд төрөгсөд]] * [[:Ангилал:МЭӨ 320-д онд нас барагсад]] * [[:Ангилал:МЭӨ 4-р зууны төрөгсөд]] * [[:Ангилал:МЭӨ 4-р зууны нас барагсад]] Merci, [[Хэрэглэгч:Budelberger|Budelberger]] 23:07, 16 Есдүгээр сар 2010 (UTC) ([[File:Flag of France.svg|15px]]). :* [[:Ангилал:МЭӨ 356 онд төрөгсөд]] :* [[:Ангилал:МЭӨ 323 онд нас барагсад]] :* [[:Ангилал:МЭӨ 350 онд төрөгсөд]] :* [[:Ангилал:МЭӨ 320 онд нас барагсад]] :* [[:Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд төрөгсөд]] :* [[:Ангилал:МЭӨ 4-р зуунд нас барагсад]] --[[User:Chinneeb|<font color="#000000">chinneeb</font>]]-[[User_talk:Chinneeb|<font color="#000000">яриа</font>]] 03:25, 17 Есдүгээр сар 2010 (UTC) ::Thank you. We have « [[:Ангилал:МЭӨ 356 онд төрөгсөд|МЭӨ 356 онд төрсөн хүмүүс.]] » ; how can we say « [[:Ангилал:МЭӨ 323 онд нас барагсад|МЭӨ 323 ‘’dead’’ хүмүүс.]] » in a mn-N way ? What does « онд » mean ? For year category, [[Ангилал:МЭӨ {{{1}}}{{{2}}}]], Births defaultsort is « Төрөгсөд » ; for Deaths ? How to translate « [[:Ангилал:People and person templates]] » ? --[[Хэрэглэгч:Budelberger|Budelberger]] 17:38, 17 Есдүгээр сар 2010 (UTC) ([[File:Flag of France.svg|15px]]). == Хуудас зөөх хүсэлт: Батжаргалын Заяабал == Сайн байна уу. [[Хэрэглэгч:MongolEditor2026/Батжаргалын Заяабал]] ноорог хуудсыг эх сурвалж, эшлэл, зураг, ангилал, бүтэцтэйгээр цэгцлэн бэлтгээд байна. Гэвч одоогоор надад хуудас зөөх эрх нээгдээгүй тул [[Батжаргалын Заяабал]] нэрээр үндсэн өгүүллийн орон зай руу зөөх боломжтой эсэхийг шалгаж, шаардлага хангасан гэж үзвэл тусалж өгнө үү. Нэг админд хүсэлт үлдээсэн боловч одоогоор хариу аваагүй байна. Хэрэв засах шаардлагатай зүйл байвал зөвлөгөө өгвөл баярлана. [[Хэрэглэгч:MongolEditor2026|MongolEditor2026]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolEditor2026|яриа]]) 02:55, 19 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) 5ba2sodwq7xtiu50ir3w87v7ejd6p5x 0 5470 853960 784886 2026-04-19T08:59:26Z CommonsDelinker 211 [[File:The_C_Programming_Language_logo.svg]]-г [[File:C1stEdition.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:C1stEdition.svg 853960 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = C | paradigm = [[Imperative programming|Imperative]] ([[Procedural programming|procedural]]), [[structured programming|structured]] | logo = <br />[[File:C1stEdition.svg|200px|alt=Text in light blue serif capital letters on white background and very large light blue sans-serif letter C.]] | logo caption = <br />''[[The C Programming Language]]''<ref name="k&r1e"/> ("K&R" гэгддэг), C-гийн хамгийн чухал ном<br /><br /> | year = 1972<ref name="dottcl_2"/> | designer = [[Деннис Ритчи]] | developer = Деннис Ритчи & [[Белл лаборатори]] (анхны зохиогчид); ANSI X3J11 ([[ANSI C]]); {{nobr|ISO/IEC JTC1/SC22/WG14}} (ISO C) | latest release version = [[C11 (C standard revision)|C11]] | latest release date = 2011 оны 12 сар | turing-complete = Yes | typing = [[Type system|Static]], [[Weak typing|weak]], [[manifest typing|manifest]], [[Nominative type system|nominal]] | implementations = [[GNU Compiler Collection|GCC]], [[Clang]], {{nowrap|[[Intel C++ Compiler|Intel C]],}} [[MSVC]], {{nowrap|[[Pelles C]],}} {{nowrap|[[Watcom C compiler|Watcom C]]}} | influenced_by = [[B (programming language)|B]] ([[BCPL]], [[CPL (programming language)|CPL]]), [[ALGOL 68]],<ref name="dottcl"/> [[Assembly language|Assembly]], [[PL/I]], [[FORTRAN]] | influenced = [[:Category:C programming language family|Nrgbregbumerous]]: [[AMPL]], [[AWK]], [[C shell|csh]], [[C++]], [[C--]], [[C Sharp (programming language)|C#]], [[Objective-C]], [[BitC]], rfcerfrecwgglanguage)|Java]], [[JavaScript]], [[Limbo (programming language)|Limbo]], [[LPC (programming language)|LPC]], [[Perl]], [[PHP]], [[Pike (programming language)|Pike]], [[Processing (programming language)|Processing]], [[Seed7]], [[Vebyrtyerilog]] (HDL)<ref name=vinsp/> | dialects = [[Cyclone (programming language)|Cyclone]], [[Unified Parallel C]], [[Split-C]], [[Cilk]], [[C*]] | operating_system = [[Cross-platformr32rwffasdfasdfsadfwehg4ryb |Cross-platform (multi-platform)]] | file_ext = .c, .h }} '''C''' буюу '''Си''' нь 1969-өөс 1973 оны хооронд AT&T-ийн Беллийн Лабораторид Деннис Ритчи зохиосон ерөнхий зориулалтын програмчлалын хэл. Си нь бүх цагийн хамгийн өргөн хэрэглэгдэж буй програмчлалын хэлнүүдийн нэг бөгөөд Си хэлний хөрвүүлэгч нь ихэнх компьютерын архитектур, [[үйлдлийн систем]]д бий. Сүүлд гарсан олон хэлнүүд Си-гээс шууд болон шууд бусаар зээлсэн байдаг. Тухайлбал C#, D, Go, Rust, [[Java]], [[JavaScript]], Limbo, LPC, Objective-C, Perl, [[PHP]], Python, Verilog, [[Unix]]-ийн Си бүрхүүл багтана. Си хэл баталгаажихаас өмнө хөгжүүлэгчид Деннис Ритчи, Брайан Керниган хоёрын гаргасан номоор явж байлаа. Баталгаажаагүй энэхүү Си хэлийг "K&R" С гэдэг. 1989 онд Америкийн хэмжил зүйн байгууллагаас "ANSI C" (C89) хэлийг батлаж гаргажээ. Дараа жил нь Олон улсын хэмжил зүйн байгууллага С90-г баталж гаргажээ. ISO дараа нь 1995 онд олон улсын дэмжлэгийг гаргасан бөгөөд 1999 онд (C99) дахин хянагдсан. 2011 оны 12-р сард С11 хэмээх стандарт нь батлагдсан. ==Зорилго== Си хэл нь процедурын хэл. Тиймээс Си нь системийн програмчлал мэтийн [[ассемблер хэл]]ээр бичигддэг програмуудад хэрэгтэй юм. Си хэл нь доод түвшний програмчлал хийж чаддаг систем голдоггүй (''Анг.'' platform independent) зохиогдох эхлэлийг тависан. Олон төрлийн төхөөрөмж болон үйлдлийн системд Си программаа ажиллуулахад үндсэн кодод нээх их өөрчлөлт ордоггүй. Си хэл бол микроконтроллероос авахуулаад суперкомпьютерыг ч хүртэл програмчилдаг. ==Шинж чанар== Си-д бүх код нь "функц" гэдэг дэд програмууд дотор бичигддэг. Функцийн параметрууд нь үргэлж утгаар дамждаг. Параметрт хувьсагч дамжуулахдаа "заагч" төрлийг ашигладаг. Си програмын код нь баригдмал бус, цэгтэй таслалаар төгсгөх командыг хэрэглэдэг, угалзан хаалтаар кодоо бүлэглэдэг. Си хэл нь дараах шинж чанартай: * Цөөн, тогтсон ''түлхүүр үг''-тэй (keyword). Шинээр тодорхойлсон нэр нь түлхүүр үгээсээ ялгаатай байх ёстой. * Олон арифметик, логик операторуудтай: +, +=, ++, &, ~, гэх мэт. * Нэг мөрөнд хэд хэдэн утга олгох үйлдэл хийж болно. * Функц нь шаардлагагүй бол утга буцаахыг шаарддаггүй. * Бүх өгөгдөл нь өгөгдлийн төрөлтэй байх бөгөөд хооронд нь шилжүүлж болно. Тухайлбал: тэмдэгт төрлийг бүхэл тоон төрлөөр ашиглаж болно. * Зарлагааны бичиглэл нь үгээр байх албагүй. Си хэлэнд "define" гэдэг түлхүүр үг байдаггүй. Харин үүний оронд өгөгдлийн төрлөөр эхэлж байгаа нь зарлагаа болдог. "function" гэдэг түлхүүр үгийн оронд аргументуудтай дугуй хаалт нь функцийг илэрхийлдэг. * Шинээр тодорхойлсон (typedef) болон давхар төрлүүдтэй. * Олон төрлүүдийг нэгтгээд нэг өгөгдлийн төрөл (struct) болгож болно. * Цуваагаа дугаарлахдаа заагчаар (pointer) тооцоолдог. Бүтэц төрлөөс ялгаатай нь тэдгээр нь хувьсагч бөгөөд төрөлхийн операторуудаар утга олгох, харьцуулах үйлдэл хийж болохгүй. "array" гэдэг түлхүүр үг хэрэглэлгүйгээр дөрвөлжин хаалтаар тодорхойлдог, month[11]. * Дугаарлагдсан төрөл нь '''enum''' түлхүүр үгээр хэрэглэгддэг. [[Бүхэл тоо]] уруу чөлөөтэй хувирдаг. * Тэмдэгт мөр нь тусдаа өгөгдлийн төрөл биш бөгөөд хоосон тэмдэгтээр (null character - '\0') төгссөн тэмдэгтүүдийн цуваагаар илэрхийлэгддэг. * Компьютерын санах ой уруу доод түвшинд хандахдаа машины хаягийг заагч төрөл уруу хөрвүүлж ашигладаг. Процедур (утга буцаадаггүй дэд програм)-ыг утгагүй '''void''' буцаах төрөлтэй функцээр илэрхийлдэг. * Функц нь зарим функцийн мужид тодорхойлогдохгүй. * Урьдчилан боловсруулагч (preprocessor) нь макрог ажиллуулдаг. * Модуль болгон ашиглахдаа: файлуудаа тус тусад нь хөрвүүлж холбож нэгтгэнэ. Функц, өгөгдөл нь бусад файлдаа '''static''', '''extern''' төрлүүдээр харагддаг. * Оролт/Гаралт, тэмдэгт мөрийн үйлдэл, [[математик]] функц гэх мэт төвөгтэй функцууд нь санд тодорхойлогдсон байдаг. * Си хэлэнд зарим шинэ, сүүлийн үеийн хэлнүүдэд байдаг давуу талууд байдаггүй: объект үүсгэх, санах ой цэвэрлэх (garbage collection) гэх мэт. ==Түүх== ===Анхны хөгжүүлэлт=== [[Файл:Ken Thompson and Dennis Ritchie.jpg|thumb|Си програмчлалын хэлийг хөгжүүлсэн Деннис Ритчи, Кен Томпсон.]] AT&T-ийн Беллийн Лабораторид 1969-өөс 1973 оны хооронд анх хөгжүүлсэн бөгөөд 1972 онд хамгийн оргил үе нь байжээ. Кен Томпсоны BCPL програмчлалын хэлний хялбаршуулсан хувилбар болох B ("Би" гэж дуудна) гэдэг хэлнээс хөгжүүлсэн учир Си гэдэг нэр өгчээ. Си хэлний үүсэл нь Ритчи, Томпсон хоёрын PDP-7 машины ассемблер хэлээр хөгжүүлсэн Unix үйлдлийн системтэй салшгүй холбоотой юм. Тэгтэл үйлдлийн системээ PDP-11 уруу шилжүүлэхээр болж. B хэл нь PDP-11 машинаа бүрэн ашиглаж чадахгүй байсан тул Си хэлийг хөгжүүлэх шалтгаан болжээ. Анхны PDP-11 машины Unix систем нь ассемблер хэлээр хийгдсэн. 1973 онд Си хэл нь struct төрлийг нэмснээр Unix-ийн цөмийн ихэнх хэсгийг бичиж чадах чадамжтай болжээ. Энэ нь үйлдлийн системийн цөмийг анх удаа ассемблер хэлнээс өөр хэлээр програмчилсан явдал юм. 1977 оны үеэр Ритчи, Стивен Си.Жонсон хоёр Unix үйлдлийн системийг шилжих (portable) чадвартай болгохоор Си хэлэнд өөрчлөлт оруулав. Жонсоны Шилчих Чадвартай Си-гийн Хөрвүүлэгч нь шинэ системүүдэд Си хэлний хөгжүүлэлт хийхэд ашиглагдсан. ===K&R C=== 1978 онд Брайан Керниган, Деннис Ритчи нар "''The C Programming Language''" гэдэг номоо гаргав. Энэхүү ном нь олон жилийн турш уг хэлний тухай сурах бичиг болсон бөгөөд Си хэлний програмистууд уг номыг "K&R" гэж нэрлэдэг. Номонд гарч буй Си хэлний хувилбарыг K&R C гэдэг. Хоёр дахь хэвлэлээсээ '''ANSI C''' стандартаар гаргажээ. K&R нь дараах зүйлсийг багтаана: * Стандарт оролт гаралтын сан * ''long int'' өгөгдлийн төрөл * ''unsigned int'' өгөгдлийн төрөл * Давхар үйлдэлт утга олгох үйлдэл буюу =op (жишээ нь =-) төрлийн үйлдлийг андуурагдахаас сэргийлж хассан. Жишээ нь i =- 10 гэдэг нь i-ийн утгыг 10-аар хоргодуулах гэдэг нь i=-10 буюу i нь тэнцүү -10 гэдэгтэй андуурагдах явдал их тул =op үйлдлийг хассан байна. 1989 онд Си хэлний стандарт гарсан ч гэлээ олон жил K&R C хэл Си хэлний програмистуудад хэрэглэгдсээр байсан бөгөөд хуучин хөрвүүлэгчид хэрэглээнээс гараагүй, мөн зөв бичсэн K&R C нь стандарт Си-тэй нийцдэг байсантай холбоотой юм. Си хэлний анхны хувилбаруудад функц нь ''int'' төрлөөр утга буцааж байвал функцийн зарлагаанд буцаах утгын төрлийг заах шаардлагагүй байсан. Жишээ нь: <source lang="cpp"> long some_function(); /* int */ other_function(); /* int */ calling_function() { long test1; register /* int */ test2; test1 = some_function(); if (test1 > 0) test2 = 0; else test2 = other_function(); return test2; } </source> Тайлбарт оруулсан ''int''-үүдийг K&R C-д хасаж болдог байсан ч сүүлд гарсан стандартаар заавал тавьдаг болсон. K&R функцийн зарлагаанд функцийн аргументийн тухай мэдээлэл байдаггүй, функцийн параметрийн төрлийг шалгадаггүй, мөн зарим хөрвүүлэгчид нь дотоод функцийн аргументийн тоо зөрөх юм уу аргументийн тоо, төрөл зөрсөн гадаад функцийг олон дуудахад анхааруулгын мэдээд өгдөг байв. Код дахь функцийг шалгадаг [[Unix]]-ийн "lint" мэтийн тусдаа хэрэгслүүд хөгжүүлэгдэв. K&R C хэвлэгдсэн онд AT&T болон өөр бусад компаниудаас гаргасан хөрвүүлэгчдийг дэмжих үндсэн бус зүйлүүд Си хэлэнд орж ирэв. Тэдгээр нь: * ''void'' функц (утга буцаадаггүй функц) * ''struct'', ''union'' төрлийг буцаадаг функц (заагчаас гадна) * ''struct'' төрөлд утга олгох * Дугаарлагдсан төрөл (enum) Си хэл түгэхийн хэрээр олон тооны нэмэлтүүд гарч тэдгээр бүгдийг стандартад оруулах шаардлага гарсан. ===ANSI C болон ISO C=== 1970 оны сүүлчээс эхлэн Си хэл нь олон төрлийн мейнфрейм компьютер, миникомпьютер, микрокомпьютер, ялангуяа нэлээд алдартай болж байгаа IBM PC-д гарав. 1983 онд Америкийн Үндэсний Хэмжилзүйн Байгууллага (ANSI) Си хэлний стандарт буюу X3J11-ийг гаргав. 1989 онд "Програмчлалын Си хэл" ANSI X3.159-1989 Си хэлний стандарт батлагдав. Энэ хувилбарыг ANSI C, Стандарт Си, заримдаа С89 гэдэг. 1990 онд ANSI C стандартыг Олон Улсын Хэмжилзүйн Байгууллага (ISO)-аас ISO/IEC 9899:1990 стандартад авав . Заримдаа С90 ч гэдэг. Тиймээс "С89", "С90" хоёр нь адилхан програмчлалын хэлнүүд юм. ===C99=== ANSI/ISO-ын стандарчлалаас хойш Си хэл 7 жил шинэчлэгдээгүй. 1995 оны 1990 оны Си-гийн стандартын Нормжуулсан Сайжруулалт 1 (ISO/IEC 9899/AMD1:1995 буюу С95) олон хэлний тэмдэгтүүдийг дэмждэг, бас бусад зүйлсийг зассанаар хэвлэгдэв. 1990 оны сүүлжээр Си хэлний стандартыг дахин хянасан нь 1999 оны ISO/IEC 9899:1999 буюу С99 гарахад хүргэсэн юм. Үүнээс хойш гурван удаа засвар орсон. С99-д inline функц, шинэ өгөгдлийн төрлүүд (Жишээ нь: long long int, complex), хэмжээ нь хувьсдаг цуваа, IEEE 754 хөвөх таслалтай тоо, хувьсагчтай макро, нэг мөр тайлбар (//-аар эхэлдэг) нар шинээр орсон. Эднээс ихэнх нь хэд хэдэн Си-гийн хөрвүүлэгчдэд дэмжигдээд эхэлсэн байсан. ===C11=== 2007 онд Си-гийн стандартыг дахин шинэчлэх ажил эхэлсэн бөгөөд 2011 оны 12-р сарын 8-нд стандарт гарах хүртлээ "C1X" гэж нэрлэгдэж байлаа. == Си хэлний дүрэм == Си хэл нь Си хэлний стандартад заасан дүрмийн дагуу бичигддэг. Си хэлний код нь чөлөөт бичиглэлтэй буюу нэг мөрөнд хэдэн ч үйлдлийг багтааж болдог. Тайлбар оруулахдаа /* */ гэсэн хоёр зааглагчийн хооронд юм уу //-аас хойшхи мөрөнд бичдэг. Тайлбар дотор тайлбар хийж болохгүй. Тайлбар доторх ямар ч код ажиллахгүй. Си хэлний код нь зарлагаа болон функцийн тодорхойлолтоос тогтоно. Функцийн тодорхойлолт нь зарлагаа болон командуудаас тогтоно. Зарлагаа нь өгөгдлийн төрөл, хувьсагчийн нэрээс тогтоно. Өгөгдлийн төрөл нь struct, union, enum-аар шинэ тодорхойлогдсон шинэ төрөл байж болно. Угалзан хаалтаар ({}) кодоо бүлэглэнэ. if-else нөхцөлт үйлдэл, do-while, while, for-оор давталт ашиглан "Бүтэцлэгдсэн Програмчлал"-ыг хэрэгжүүлдэг. Ихэнх команд нь цэгтэй таслалаар нь төгсдөг. === Цагаан толгой === Си хэлний цагаан толгойд: * [[Латин үсэг|Латин цагаан толгойн]] том, жижиг үсгүүд: <code>a</code>–<code>z</code> <code>A</code>–<code>Z</code> * Цифрүүд: <code>0</code>–<code>9</code> * Тусгай тэмдгүүд: <code>! " # % & ' ( ) * + , - . / : ; < = > ? [ \ ] ^ _ { | } ~</code> * Хоосон тэмдэгтүүд: жижиг зай (space), хэвтээ урт зай (horizontal tab), босоо зай (vertical tab), шинэ хуудас (form feed), шинэ мөр (newline) Шинэ мөр нь мөрийг төгсгөх үйлдэл бөгөөд яг нэг тэмдэгт байдаггүй ч Си хэлэнд нэг тэмдэгтээр тооцдог. Си хэлний сүүлчийн хувилбар (C11)-т Unicode дэмжигдсэн бөгөөд \uDDDD (DDDD нь Unicode тэмдэгтийн код байна) хэлбэртэйгээр хэрэглэгдэнэ. Гэвч бүрэн нэвтэрч чадаагүй байна. Си хэлэнд дуу гаргах (alert), арагшаа тэмдэгт устгах (backspace), шинэ мөр (carriage return) гэх мэт тэмдэгтүүд бий. Си хэлний стандартыг өөрчлөх бүрийд цагаан толгой нь нэмэгдсээр байгаа билээ. === Түлхүүр үгс === C89 нь 32 түлхүүр үгтэй: {{col-begin}} {{col-break|width=20%}} :<>auto</code> :<code>break</code> :<code>case</code> :<code>char</code> :<code>const</code> :<code>continue</code> :<code>default</code> :<code>do</code> {{col-break|width=20%}} :<code>[[double precision|double]]</code> :<code>else</code> :<code>[[enumerated type|enum]]</code> :[[External variable|<code>extern</code>]] :<code>[[floating point|float]]</code> :<code>[[for loop|for]]</code> :<code>[[goto]]</code> :<code>if</code> {{col-break|width=20%}} :<code>int</code> :<code>[[long integer|long]]</code> :<code>register</code> :<code>return</code> :<code>[[short integer|short]]</code> :<code>signed</code> :<code>sizeof</code> :[[Static (keyword)|<code>static</code>]] {{col-break}} :<code>[[struct (C programming language)|struct]]</code> :<code>[[switch statement|switch]]</code> :<code>typedef</code> :<code>union</code> :<code>unsigned</code> :<code>[[void type|void]]</code> :<code>[[volatile variable|volatile]]</code> :<code>[[while loop|while]]</code> {{col-end}} C99 нь нэмэлт 5 түлхүүр үг оруулж ирсэн: {{col-begin}} {{col-break|width=20%}} :<code>_Bool</code> :<code>_Complex</code> {{col-break|width=20%}} :<code>_Imaginary</code> :<code>inline</code> {{col-break}} :<code>restrict</code> {{col-end}} C11 нь 7 түлхүүр үгийг нэмсэн:<ref name="AutoTX-7" /> {{col-begin}} {{col-break|width=20%}} :<code>_Alignas</code> :<code>_Alignof</code> {{col-break|width=20%}} :<code>_Atomic</code> :<code>_Generic</code> {{col-break|width=20%}} :<code>_Noreturn</code> :<code>_Static_assert</code> {{col-break}} :<code>_Thread_local</code> {{col-end}} Сүүлд нэмэгдсэн түлхүүр үгс нь доогуур зураастай томоор эхэлсэн байгаа нь Си хэлний хөгжүүлэлтэд зориулж нөөцөлсөн үгтэйгээ давхцахгүйн тулд юм.<ref name="KandR2">{{cite book | last = Kernighan | first = Brian W. | authorlink = Brian Kernighan | last2 = Ritchie | first2 = Dennis M. | authorlink2 = Dennis Ritchie | title = The C Programming Language | publisher = [[Prentice Hall]] | series = | volume = | edition = 2nd | year = 1996 | location = | pages = 192, 259 | language = | url = | doi = | id = | isbn = 7 302 02412 X | mr = | zbl = | jfm = }}</ref> === Оператор буюу Үйлдэл === Си хэлний үйлдлүүд: * ''Арифметик үйлдэл:'' +, -, *, /, % * ''Утга олгох үйлдэл:'' = * ''Арифметик утга олгох үйлдэл:'' +=, -=, *=, /=, %=, &=, |=, ^=, <<=, >>= * ''Бит логик үйлдэл:'' ~, &, |, ^ * ''Бит шилжүүлэх үйлдэл:'' <<, >> * ''Булын логик үйлдэл:'' !, &&, || * ''Нөхцөлт үйлдэл:'' ? : * ''Тэнцвэр шалгах үйлдэл:'' ==, != * ''Функц дуудах үйлдэл:'' ( ) * ''Нэмэгдүүлж хоргодуулах үйлдэл:'' ++, -- * ''Гишүүн уруу хандах үйлдэл:'' ., -> * ''Объектын хэмжээг олох үйлдэл:'' sizeof * ''Харьцаа олох үйлдэл:'' <, <=, >, >= * ''Хаяг авах, утга авах үйлдэл:'' &, *, [ ] * ''Олон үйлдэл зааглах үйлдэл:'' , * ''Дэд илэрхийлэл ялгах үйлдэл:'' ( ) * ''Төрөл хувиргах үйлдэл:'' (ТөрлийнНэр) Си хэл нь = үйлдлээр [[математик]]ийн тэнцүүг илэрхийлэлгүй Fortran, PL/I хэлийг дагаж утга олгох үйлдлийг илэрхийлдэг. Си хэлэнд =, == үйлдлүүд нь хоорондоо төстэй учир хооронд нь хольж солих явдал их байдаг. Андуурч бичсэн ихэнх тохиолдолд хөрвүүлэгч алдаа өгдөггүй. Жишээ нь: if(a=b+1) гэдэг нөхцөлт илэрхийлэлд a-д утга олгосны дараа a нь 0-ээс ялгаатай бол үнэн нөхцлийг илэрхийлнэ. Си хэл үйлдлүүдийн эрэмбээ өөрөө тохируулдаггүй. Тухайлбал == нь & | хоёроос өндөр эрэмбэтэй тул x & 1 == 0 гэдэг илэрхийлэлд эхлээд == үйлдлийг хийх тул (x & 1) == 0 гэж бичвэл зөв илэрхийлэл болох юм. =="Hello, world" жишээ програм== "hello, world" жишээ програмыг K&R номын анхны хувилбарт Си хэлний удиртгал програм болгон ашиглажээ. Энэхүү програм нь стандарт гаралтын төхөөрөмж буюу дэлгэцэд "hello, world" гэж хэвлэдэг. Анхны хувилбар: <syntaxhighlight lang="c"> #include <stdio.h> main() { printf("hello, world\n"); } </syntaxhighlight> Стандартын дагуу: <syntaxhighlight lang="c"> #include <stdio.h> int main(void) { printf("hello, world\n"); } </syntaxhighlight> Эхний мөрөнд урьдчилан боловсруулах файл ''#include''-ээр эхэлсэн байна. Өөрөөр хэлбэл ''stdio.h'' файлын бүх текстийг уг мөрөнд орлуулж тавина гэсэн үг. ''printf'' функц ''stdio.h'' толгой файлд тодорхойлогдсон учир заавал зааж өгөх ёстой. Толгой файл нь өнцөгтэй хаалтан дотор заасан бол үндсэн толгой файлын хаягаас хайх бол давхар хашилтан (") дотор байвал зааж өгсөн хаягаас хайдаг. Дараагийн мөр нь ''main'' функц. Си хэлэнд ''main'' функц нь их чухал үүрэгтэй. Програм ажиллахдаа ''main'' функцээс эхэлж ажилладаг. Өмнөх ''int'' гэдэг нь ''main'' функцийн буцаах утгын төрлийг заадаг. Дугуй хаалтан дотор ''void'' гэж байгаа нь функц аргументгүй гэдгийг илэрхийлнэ. Нээж байгаа угалзан хаалтнаас ''main'' функцийн тодорхойлолт эхэлнэ. Дараагийн мөрөнд стандарт сангийн printf функцийг "hello, world\n" аргументтэй дуудаж байна. ''printf'' функц нь өгөгдсөн форматтын дагуу хэлбэржүүлсэн тэмдэгт мөрийг (format string) хэвлэдэг. \n нь шинэ мөрийн тэмдэгтийг илэрхийлдэг. ''printf'' функц нь ''int'' төрлийн утга буцаадаг боловч уг буцаасан утгыг ашигласан зүйл байхгүй учир зүгээр хаягдах юм. Төгсгөлд нь цэгтэй таслал байх бөгөөд командыг төгсгөдөг үйлдэл юм. Хаасан угалзан хаалтаар ''main'' функцийн тодорхойлолт дуусна. C99 стандартад ''main'' функц нь заавал ''int'' утга буцаах ёстой байдаг бөгөөд хаасан угалзан хаалтын өмнө ''return 0;'' гэсэн мөрийг бичдэг. ''main'' функц 0 утгыг буцааж байвал програм алдаагүй ажилласаныг илэрхийлдэг. == Толгой Файл== Зарим програмын хэл нь толгой файл ашигладаг.Энэ нь програмчидад эх кодын тодорхой элемэнтдүүдийг ахин ашигладдаг файл болгодог. Си хэлний толгой файлууд нь .h өргөтгөлтэй текст файл байх бөгөөд толгой файлыг програмд холбож өгснөөр түүн дотор тодорхойлогдсон функц, макро, төрөл, тогтмолуудыг хэрэглэх боломжтой болдог. Си хэлэнд дараах стандарт толгой файлд бий. <[[stdio.h]]> <[[math.h]]> <[[string.h]]> <[[time.h]]> <[[float.h]]> <[[<stdlib.h]]> == Өгөгдлийн төрөл == ===Цуваа=== Си хэлний Цуваа төрөлд заавал хэмжээг нь зааж өгсөн байх ёстой. (С99 стандартад цувааны хэмжээг хувьсагчаар илэрхийлж болдог болсон.) Харин ажиллаж байх үед цувааны уртыг стандарт сангийн ''malloc'' функцийн тусламжтайгаар санах ойгоос зай нөөцөлж авах боломжтой. Си хэлэнд цуваа, заагч хоёр нь нэг нэг рүүгээ хувирч болдог. Цувааны элементэд заагчаар хандаж болдог учир цуваанд хандахад цувааны урт дотор эсэхийг шалгадаггүй учир зарим хөрвүүлэгчид цувааны хязгаарыг шалгадаг сонголттой байдаг. Програмаа бичихдээ цувааны хязгаарыг сайн тооцохгүй бол зөвшөөрөлгүй санах ой руу хандах, буруу өгөгдөл өөрчлөх, буффер дүүрэх, ажиллах үеийн алдаа гэх мэт янз бүрийн хүсээгүй үр дүн гаргадаг. Автоматаар хязгаараа боловсруулдаггүй учир сайн тооцох хэрэгтэй. Си хэлэнд тусдаа олон хэмжээстэй цуваа зарлах гэж байдаггүй ч цуваануудын цуваагаар дүрсэлдэг. Олон хэмжээст цуваа нь ихэвчлэн тоон алгоритм (ихэвчлэн шугаман алгебр)-т матриц хадгалахад хэрэглэгддэг. Гэхдээ цуваа гэдэг маань цаанаа заагчид байдаг учир цувааны хязгаарыг сайн тодорхойлох шаардлагатай. == Эшлэл == <references responsive> <ref name="k&r1e"> {{cite book |last1=Kernighan |first1=Brian W. |authorlink1=Brian Kernighan |last2=Ritchie |first2=Dennis M. |authorlink2=Dennis Ritchie | title=[[The C Programming Language (book)|The C Programming Language]] | edition=1st |publisher=[[Prentice Hall]] |date=February 1978 |location=[[Englewood Cliffs, NJ]] |isbn=0-13-110163-3}} Regarded by many to be the authoritative reference on C. </ref> <ref name="dottcl_2"> {{harvtxt|Ritchie|1993}}: "Thompson had made a brief attempt to produce a system coded in an early version of C—before structures—in 1972, but gave up the effort." </ref> <ref name="dottcl"> {{harvtxt|Ritchie|1993}}: "The scheme of type composition adopted by C owes considerable debt to Algol 68, although it did not, perhaps, emerge in a form that Algol's adherents would approve of." </ref> <ref name="AutoTX-7">[http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n1548.pdf ISO/IEC 9899:201x (ISO C11) Committee Draft] </ref> </references> [[Ангилал:C (программчлалын хэл)| ]] [[Ангилал:Императив программчлалын хэл]] [[Ангилал:Unix]] bjif20ccmxvkaqvh65lzbwql61bl3m3 0 5508 853907 847167 2026-04-18T21:09:25Z Enkhsaihan2005 64429 853907 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тив}} {{Инфобокс тив |title = Африк |image = {{Switcher|[[File:Africa (orthographic projection).svg|frameless]]|Үндэсний хилтэй|[[File:Africa (orthographic projection) blank.svg|frameless]]|Үндэсний хилгүй|default=1}} |area = {{convert|30370000|km2|sqmi|abbr=on}} (2-т) |population = {{IncreaseNeutral}} {{UN_Population|Africa}}{{UN_Population|ref}} ({{UN_Population|Year}}; 2-т) |density = 46.1/км² (119.4/миль²) ({{UN Population|Year}}) |religions = {{unbulleted list | [[Африк дахь христийн шашин|Христ]] (49%) | [[Африк дахь ислам|Ислам]] (42%) | [[Африкийн уламжлалт шашин|Уламжлалт шашин шүтлэг]] (8%){{cref|A}} | [[Африк дахь шашин шүтлэг|Бусад]] (1%)<ref>{{Cite web |url=https://www.gordonconwell.edu/blog/african-christianity-101/ |title=Gordon Conwell Theological Seminary, African Christianity, 2020 |date=2020-03-18 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2021-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503132003/https://www.gordonconwell.edu/blog/african-christianity-101/ |url-status=live}}</ref>}} |GDP_PPP = {{nowrap|[[америк доллар|$]]10.77&nbsp;их наяд (2025 тооц; 4-т)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=GDP PPP, current prices|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref>}} |GDP_nominal = $2.82&nbsp;их наяд (2025 тооц; 5-д)<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2017-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |GDP_per_capita = $1,920 (Нэрлэсэн; 2025 тооц; 6-д)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=Nominal GDP per capita|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |demonym = [[Африкийн угсаатны бүлгийн жагсаалт|Африк]] |countries = 54 улс, 2 хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн улс, 4 хараат нутаг дэвсгэр |list_countries = Африкийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт |dependencies = {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |title = [[Африкийн хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Гадаад нутаг дэвсгэр|Гадаад]] (4) | 1 = [[Буве арал]], Норвеги | 2 = [[Францын Өмнөд ба Антарктидын Нутаг Дэвсгэр|Францын Өмнөд Нутаг Дэвсгэрүүд]] | 3 = [[Хэрд Арал ба Макдоналд Арлууд]] | 4 = [[Ариун Елена, Аскенси ба Тристан да Куньягийн арлууд]] }} {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |title = [[Африкийн хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Дотоод нутаг дэвсгэр|Дотоод]] (3+1 маргаантай) | 1 = ''[[Майот]] болон [[Реюньон]]'', Франц | 2 = ''[[Мароккогийн эзэлсэн Баруун Сахар|Өмнөд Мужууд]]'', Марокко | 3 = ''[[Занзибар]]'', Танзани | 4 = ''[[Сокотра]]'', Йемен }} |languages = [[Африкийн хэлнүүд|1250–3000 төрөлх хэл]] |time = [[UTC-1]] - [[UTC+4]] |cities = Хамгийн том хотууд:<!-- -->{{hlist |item_style=white-space:break; |[[Каир]] |[[Лагос]] |[[Киншаса]] |[[Йоханнесбург]] |[[Луанда]] |[[Хартум]] |[[Аккра]] |[[Дурбан]] |[[Дар-эс-Салам]] |[[Абиджан]] |[[Александриа]] |[[Кигали]] |[[Найроби]] |[[Алжир (хот)|Алжирс]] |[[Кейптаун]] |[[Кано (хот)|Кано]] |[[Дакар]] |[[Касабланка]] |[[Аддис Абеба]] |[[Кампала]] |[[Бамако]]}} |footnotes = }} '''Африк''' тив нь [[Еврази|Еврази тивийн]] дараах дэлхийн хор дахь том [[тив]] бөгөөд 30,221,532 км² талбайтай ([[дэлхий]]н нийт гадаргуугийн 6.0%, хуурай газрын 20.4% <ref name="Sayre">Sayre, April Pulley. (1999) ''Africa'', Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.</ref>). 2021 оны 9-р сарын байдлаар 1,380,000,000 орчим <ref>[http://library.stanford.edu/africa/religion.html "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[НҮБ]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> хүн амтай (дэлхий хүн амын 18,2%), 54 тусгаар [[улс]] оршдог тив юм. Хойд талаараа [[Газар дундын тэнгис]], зүүн хойд талаараа [[Суэцийн суваг]], [[Улаан тэнгис]]ээр, зүүн өмнөд талаараа [[Энэтхэгийн далай]], баруун талаараа [[Атлантын далай]]гаар хүрээлэгдэнэ. Африк тивийн нийт нутгийн 90% нь ой, цөл бөгөөд үлдэх 10% нь хөдөө аж ахуйд тохиромжтой. Уг тивд [[заан]], [[арслан]], [[анааш]] зэрэг олон ховор зүйл амьтад байх бөгөөд 2,000 гаруй төрлийн загастай. Африк [[тив]]д анх [[хүн]] үүссэн гэж зарим судлаачид үздэг. Африк тивд 54 тусгаар улс, хүлээн зөвшөөрөөгүй 6 улс байдаг. Тэдний ихэнх нь олон жилийн турш Европын улсуудын колони байсан бөгөөд зөвхөн XX зууны 50-60-аад онд тусгаар тогтнолоо олж авч эхэлсэн юм. Үүнээс өмнө зөвхөн [[Египет]] (1922 оноос хойш), [[Этиоп]] (Дундад зууны үеэс), [[Либери]] (1847 оноос хойш), [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] (1910 оноос хойш) тусгаар тогтносон байжээ; Өмнөд Африк, Өмнөд Родезид (Зимбабве) уугуул иргэдээ ялгаварлан гадуурхсан апартеидын дэглэм 1980, 1990 -ээд он хүртэл үргэлжилсэн ажээ. Өнөөдөр Африкийн олон орныг цагаан арьстнуудыг ялгаварлан гадуурхдаг дэглэмүүд удирддаг. Freedom House судалгааны байгууллагын мэдээлснээр сүүлийн жилүүдэд Африкийн олон оронд (жишээлбэл, [[Нигери]], [[Мавритани]], [[Сенегал]], [[Бүгд Найрамдах Конго Улс|Конго]] (Киншаса), [[Экваторын Гвиней|Экваторын Гвинейд]]) ардчилсан ололт амжилтаасаа авторитаризм руу ухрах хандлага ажиглагдаж байгаа ажээ. Тивийн умард хэсэгт Испанийн (Сеута, Мелилла, Канарын арлууд), Португалийн (Мадейра) гэсэн газар нутаг байдаг. == Африк тив дахь улс орнууд == {|<!-- This table keeps maps to the right, to not overlap the -- region-table, but it might overlap for some browsers. -- DON'T USE "align=right" but use style="float:right" as -- the right-side alignment used by infoboxes. --> width=155px style="float:right; margin-right:0.0em;" |[[File:Africa-regions.svg|thumb|150px|Африкийн бүсчлэл {{legend|#800080|[[Умард Африк]]}} {{legend|#ADFF0A|[[Баруун Африк]]}} {{legend|#A52A2A|[[Төв Африк]]}} {{legend|#C0C0C0|[[Зүүн Африк]]}} {{legend|#FF0A0A|[[Өмнөд Африк]]}}]] |- |&nbsp;<!--put space to force empty row to appear--> |- |&nbsp; |- |[[Файл:topography of africa.png|thumb|150px|]] |- |[[Файл:Africa satellite orthographic.jpg|thumb|150px|Сансараас авсан зураг.]] |- |[[Файл:African continent-en.svg|thumb|150px|]] |- |[[File:AfricaCIA-HiRes.jpg|thumb|right|150px|Африк]] |- |[[File:Africa ethnic groups 1996.jpg|thumb|150px|Африкийн хэлнүүд: {{legend|#E6EAAD|[[Afroasiatic languages|Afroasiatic]] (Semitic-Hamitic)}} {{legend|#8E7D8F|[[Austronesian languages|Austronesian]] (Malay-Polynesian)}} {{legend|#8A421A|[[Indo-European languages|Indo-European]]}} {{legend|#DC782D|[[Khoisan languages|Khoisan]]}} [[Niger-Congo languages|Niger-Congo]]: {{legend|#A6BE50|[[Bantu languages|Bantu]]}} {{legend|#E9A96C|Central and Eastern Sudanese}} {{legend|#51384E|Central Bantoid}} {{legend|#C96273|Eastern Bantoid}} {{legend|#A7BC47|Guinean}} {{legend|#B77B85|[[Mande languages|Mande]]}} {{legend|#4D7830|Western Bantoid}} [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]]: {{legend|#827241|[[Kanuri language|Kanuri]]}} {{legend|#824240|[[Nilotic languages|Nilotic]]}} {{legend|#C88C50|[[Songhay languages|Songhai]]}}]] |- |- |}<!--end thumbnails--> <!--begin country info tables--> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! Улс орны нэр, [[далбаа]] ! [[Нутаг дэвсгэр]]<br />(км²) ! [[Хүн ам]]<br />(2009 оны тооцоо) <small>except where noted</small> ! [[Хүн амын нягтшил|Нягтшил]]<br />(км²) ! [[Нийслэл]] |- | style="background:#eee;" | '''[[Дорнод Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,384,904''' | align="right" style="background:#eee;" | '''316,053,651''' | align="right" style="background:#eee;" | '''49.5''' |- | {{flagicon|Бурунди}} [[Бурунди]] | align="right" | 27,830 | align="right" | 8,988,091 | align="right" | 322.9 | [[Бужумбура]] |- | {{flagicon|Коморос}} [[Коморос]] | align="right" | 2,170 | align="right" | 752,438 | align="right" | 346.7 | [[Морони]] |- | {{flagicon|Жибути}} [[Жибути]] | align="right" | 23,000 | align="right" | 516,055 | align="right" | 22.4 | [[Жибути хот]] |- | {{flagicon|Эритрей}} [[Эритрей]] | align="right" | 121,320 | align="right" | 5,647,168 | align="right" | 46.5 | [[Асмара]] |- | {{flagicon|Этиоп}} [[Этиоп]] | align="right" | 1,127,127 | align="right" | 85,237,338 | align="right" | 75.6 | [[Аддис-Абеб хот|Аддис-Абеб]] |- | {{flagicon|Кени}} [[Кени]] | align="right" | 582,650 | align="right" | 39,002,772 | align="right" | 66.0 | [[Найроби]] |- | {{flagicon|Мадагаскар}} [[Мадагаскар]] | align="right" | 587,040 | align="right" | 20,653,556 | align="right" | 35.1 | [[Антананариву]] |- | {{flagicon|Малави}} [[Малави]] | align="right" | 118,480 | align="right" | 14,268,711 | align="right" | 120.4 | [[Лилонгве]] |- | {{flagicon|Маврики}} [[Маврики]] | align="right" | 2,040 | align="right" | 1,284,264 | align="right" | 629.5 | [[Порт Луи]] |- | {{flagicon|Майотт}} [[Майотт]] (Франц) | align="right" | 374 | align="right" | 223,765 | align="right" | 489.7 | [[Мамудзу]] |- | {{flagicon|Мозамбик}} [[Мозамбик]] | align="right" | 801,590 | align="right" | 21,669,278 | align="right" | 27.0 | [[Мапуто]] |- | {{flagicon|Реюньон}} [[Реюньон]] (Франц) | align="right" | 2,512 | align="right" | 743,981(2002) | align="right" | 296.2 | [[Сент-Дени]] |- | {{flagicon|Руанда}} [[Руанда]] | align="right" | 26,338 | align="right" | 10,473,282 | align="right" | 397.6 | [[Кигали]] |- | {{flagicon|Сейшелийн арлууд}} [[Сейшелийн арлууд]] | align="right" | 455 | align="right" | 87,476 | align="right" | 192.2 | [[Виктори]] |- | {{flagicon|Сомали}} [[Сомали]] | align="right" | 637,657 | align="right" | 9,832,017 | align="right" | 15.4 | [[Могадишу]] |- | {{flagicon|Танзани}} [[Танзани]] | align="right" | 945,087 | align="right" | 41,048,532 | align="right" | 43.3 | [[Додома]] |- | {{flagicon|Уганда}} [[Уганда]] | align="right" | 236,040 | align="right" | 32,369,558 | align="right" | 137.1 | [[Кампала]] |- | {{flagicon|Замби}} [[Замби]] | align="right" | 752,614 | align="right" | 11,862,740 | align="right" | 15.7 | [[Лусака]] |- | {{flagicon|Зимбабве}} [[Зимбабве]] | align="right" | 390,580 | align="right" | 11,392,629 | align="right" | 29.1 | [[Хараре]] |- | style="background:#eee;" | '''[[Төв Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,613,253''' | align="right" style="background:#eee;" | '''121,585,754''' | align="right" style="background:#eee;" | '''18.4''' |- | {{flagicon|Ангол}} [[Ангол]] | align="right" | 1,246,700 | align="right" | 12,799,293 | align="right" | 10.3 | [[Луанда]] |- | {{flagicon|Камерун}} [[Камерун]] | align="right" | 475,440 | align="right" | 18,879,301 | align="right" | 39.7 | [[Яунде]] |- | {{flagicon|Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс}} [[Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] | align="right" | 622,984 | align="right" | 4,511,488 | align="right" | 7.2 | [[Бангүй]] |- | {{flagicon|Чад}} [[Чад]] | align="right" | 1,284,000 | align="right" | 10,329,208 | align="right" | 8.0 | [[Нджамена]] |- | {{flagicon|Бүгд Найрамдах Конго Улс}} [[Бүгд Найрамдах Конго Улс|Конго]] | align="right" | 342,000 | align="right" | 4,012,809 | align="right" | 11.7 | [[Браззавиль]] |-http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Africa&action=submit | {{flagicon|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс}} [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс]] | align="right" | 2,345,410 | align="right" | 68,692,542 | align="right" | 29.2 | [[Киншаса]] |- | {{flagicon|Экваторын Гвиней}} [[Экваторын Гвиней]] | align="right" | 28,051 | align="right" | 633,441 | align="right" | 22.6 | [[Малабо]] |- | {{flagicon|Габон}} [[Габон]] | align="right" | 267,667 | align="right" | 1,514,993 | align="right" | 5.6 | [[Либревилл]] |- | {{flagicon|Сан-Томе ба Принсипи}} [[Сан-Томе ба Принсипи]] | align="right" | 1,001 | align="right" | 212,679 | align="right" | 212.4 | [[Сан Томе]] |- | style="background:#eee;" | '''[[Умард Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''8,533,021''' | align="right" style="background:#eee;" | '''211,087,622''' | align="right" style="background:#eee;" | '''24.7''' |- | {{flagicon|Алжир}} [[Алжир]] | align="right" | 2,381,740 | align="right" | 34,178,188 | align="right" | 14.3 | [[Алжир (хот)|Алжир]] |- | {{flagicon|Египет}} [[Египет]] | align="right" | 1,001,450 | align="right" | 82,868,000 | align="right" | 82.9 | [[Каир]] |- | {{flagicon|Ливи}} [[Ливи]] | align="right" | 1,759,540 | align="right" | 6,310,434 | align="right" | 3.6 | [[Триполи, Ливи|Триполи]] |- | {{flagicon|Марокко}} [[Марокко]] | align="right" | 446,550 | align="right" | 35,740,000 | align="right" | 78.0 | [[Рабат]] |- | {{flagicon|Судан}} [[Судан]] | align="right" | 2,505,810 | align="right" | 41,087,825 | align="right" | 16.4 | [[Хартум]] |- | {{flagicon|Тунис}} [[Тунис]] | align="right" | 163,610 | align="right" | 10,486,339 | align="right" | 64.1 | [[Тунис (хот)|Тунис]] |- | {{flagicon|Баруун Сахар}} [[Баруун Сахар]]<ref name="Баруун Сахар">НҮБ-ийн 46 гишүүн хүлээн зөвшөөрдөг боловч НҮБ-д элсүүлэгдэж байгаагүй, өмнөд хэсэг нь де факто Мароккогийн захиргаан доор байдаг 1 улс: Баруун Сахарын [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Арабын Сахар Улс]]<br /></ref> | align="right" | 266,000 | align="right" | 405,210 | align="right" | 1.5 | [[Эль Аюн]] |- | colspan=5 | ''Хойд Африк дахь Испани болон Португалын нутаг дэвсгэр'': |- | {{flagicon|Канарын арлууд}} [[Канарын арлууд]] (Испани)<ref>The Spanish [[Canary_Islands]], of which [[Las_Palmas_de_Gran_Canaria]] are [[Santa_Cruz_de_Tenerife]] are co-capitals, are often considered part of Northern Africa due to their relative proximity to [[Morocco]] and [[Western_Sahara]]; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 7,492 | align="right" | 2,154,905 | align="right" | 226.2 | [[Лас Пальмас]],<br />[[Санта Круз де Тенерифе]] |- | {{flagicon|Сеута}} [[Сеута]] (Испани)<ref>The Spanish [[Exclave]] of [[Ceuta]] is surrounded on land by Morocco in Northern Africa; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 20 | align="right" | 85,107 | align="right" | 3,575.2 | — |- | {{flagicon|Мадейра}} [[Мадейра]] (Португал)<ref>The Portuguese [[Мадейра]] are often considered part of Northern Africa due to their relative proximity to Morocco; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 797 | align="right" | 245,000(2001) | align="right" | 307.4 | [[Фуншал]] |- | {{flagicon|Мелилья}} [[Мелилья]] (Испани)<ref>The Spanish [[Exclave]] of [[Melilla]] is surrounded on land by Morocco in Northern Africa; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 12 | align="right" | 66,411(2001) | align="right" | 5,534.2 | — |- | style="background:#eee;" | '''[[Өмнөд Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''2,693,418''' | align="right" style="background:#eee;" | '''56,406,762 ''' | align="right" style="background:#eee;" | '''20.9''' |- | {{flagicon|Ботсвана}} [[Ботсвана]] | align="right" | 600,370 | align="right" | 1,990,876 | align="right" | 3.3 | [[Габороне]] |- | {{flagicon|Лесото}} [[Лесото]] | align="right" | 30,355 | align="right" | 2,130,819 | align="right" | 70.2 | [[Масеру]] |- | {{flagicon|Намиби}} [[Намиби]] | align="right" | 825,418 | align="right" | 2,108,665 | align="right" | 2.6 | [[Виндхук]] |- | {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] | align="right" | 1,219,912 | align="right" | 49,052,489 | align="right" | 40.2 | [[Блумфонтейн]], [[Кейптаун]], [[Преториа]]<ref>[[Блумфонтейн]] шүүх , [[Кейптаун]] хууль тогтоох, [[Преториа]] гүйцэтгэх.<br /></ref> |- | {{flagicon|Эсватини}} [[Эсватини]] | align="right" | 17,363 | align="right" | 1,123,913 | align="right" | 64.7 | [[Мбабане]] |- | style="background:#eee;" | '''[[Өрнөд Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,144,013''' | align="right" style="background:#eee;" | '''296,186,492 ''' | align="right" style="background:#eee;" | '''48.2''' |- | {{flagicon|Бенин}} [[Бенин]] | align="right" | 112,620 | align="right" | 8,791,832 | align="right" | 78.0 | [[Порто-Ново]] |- | {{flagicon|Буркина Фасо}} [[Буркина Фасо]] | align="right" | 274,200 | align="right" | 15,746,232 | align="right" | 57.4 | [[Уагадугу]] |- | {{flagicon|Кабо-Верде}} [[Кабо-Верде]] | align="right" | 4,033 | align="right" | 429,474 | align="right" | 107.3 | [[Прайа]] |- | {{flagicon|Кот-д'Ивуар}} [[Кот-д'Ивуар]] | align="right" | 322,460 | align="right" | 20,617,068 | align="right" | 63.9 |style="font-size:89%"| [[Абижан]],<ref>[[Ямусукро]] нь албан ёсны нийслэл боловч, [[Абижан]] нь ''де факто'' .</ref> [[Ямусукро]] |- | {{flagicon|Гамби}} [[Гамби]] | align="right" | 11,300 | align="right" | 1,782,893 | align="right" | 157.7 | [[Банжул]] |- | {{flagicon|Гана}} [[Гана]] | align="right" | 239,460 | align="right" | 23,832,495 | align="right" | 99.5 | [[Аккра]] |- | {{flagicon|Гвиней}} [[Гвиней]] | align="right" | 245,857 | align="right" | 10,057,975 | align="right" | 40.9 | [[Конакри]] |- | {{flagicon|Гвиней-Бисау}} [[Гвиней-Бисау]] | align="right" | 36,120 | align="right" | 1,533,964 | align="right" | 42.5 | [[Бисау]] |- | {{flagicon|Либери}} [[Либери]] | align="right" | 111,370 | align="right" | 3,441,790 | align="right" | 30.9 | [[Монровиа]] |- | {{flagicon|Мали}} [[Мали]] | align="right" | 1,240,000 | align="right" | 12,666,987 | align="right" | 10.2 | [[Бамако]] |- | {{flagicon|Мавритани}} [[Мавритан]] | align="right" | 1,030,700 | align="right" | 3,129,486 | align="right" | 3.0 | [[Нуакшот]] |- | {{flagicon|Нижер}} [[Нижер]] | align="right" | 1,267,000 | align="right" | 15,306,252 | align="right" | 12.1 | [[Ниамей]] |- | {{flagicon|Нигери}} [[Нигери]] | align="right" | 923,768 | align="right" | 149,229,090 | align="right" | 161.5 | [[Абужа]] |- | {{flagicon|Гэгээн Елена, Асенсион ба Тристан да Кунья}} [[Сент Хелена]], [[Тристан да Кунья]] (Нэгдсэн Вант Улс) | align="right" | 410 | align="right" | 7,637 | align="right" | 14.4 | [[Жэймстаун]] |- | {{flagicon|Сенегал}} [[Сенегал]] | align="right" | 196,190 | align="right" | 13,711,597 | align="right" | 69.9 | [[Дакар]] |- | {{flagicon|Сьерра Леон}} [[Сьерра Леон]] | align="right" | 71,740 | align="right" | 6,440,053 | align="right" | 89.9 | [[Фритаун]] |- | {{flagicon|Того}} [[Того]] | align="right" | 56,785 | align="right" | 6,019,877 | align="right" | 106.0 | [[Ломе]] |- style=" font-weight:bold; " | Африк Нийт | align="right" style="background:#eee;"| 30,368,609 | align="right" style="background:#eee;"| 1,001,320,281 | align="right" style="background:#eee;"| 33.0 |} ==Түүх== ===Европын колоничлол=== [[File:Colonial Africa 1913 map.svg|thumb|1913 он {{Legend|#f7fab2|Бельги}} {{Legend|#bbfdd9|Герман}} {{Legend|#eaaff7|Испани}} {{Legend|#b6e3fc|Франц}} {{Legend|#fbc5c0|Их Британи}} {{Legend|#d2f89b|Итали}} {{Legend|#c0a6f2|Португал}} {{Legend|#f6f6f6|Тусгаар улс орнууд}} ]] == Эшлэл == {{reflist}} {{зай авах}} {{Хөтлөгч хуудас-Тив}} [[Ангилал:Африк| ]] [[Ангилал:Тив]] dof5d6fr3jdajy8j7etmgvx1bg82qfx 853912 853907 2026-04-18T21:35:05Z Enkhsaihan2005 64429 853912 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тив}} {{Инфобокс тив |title = Африк |image = {{Switcher|[[File:Africa (orthographic projection).svg|frameless]]|Үндэсний хилтэй|[[File:Africa (orthographic projection) blank.svg|frameless]]|Үндэсний хилгүй|default=1}} |area = {{convert|30370000|km2|sqmi|abbr=on}} (2-т) |population = {{IncreaseNeutral}} {{UN_Population|Africa}}{{UN_Population|ref}} ({{UN_Population|Year}}; 2-т) |density = 46.1/км² (119.4/миль²) ({{UN Population|Year}}) |religions = {{unbulleted list | [[Африк дахь христийн шашин|Христ]] (49%) | [[Африк дахь ислам|Ислам]] (42%) | [[Африкийн уламжлалт шашин|Уламжлалт шашин шүтлэг]] (8%){{cref|A}} | [[Африк дахь шашин шүтлэг|Бусад]] (1%)<ref>{{Cite web |url=https://www.gordonconwell.edu/blog/african-christianity-101/ |title=Gordon Conwell Theological Seminary, African Christianity, 2020 |date=2020-03-18 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2021-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503132003/https://www.gordonconwell.edu/blog/african-christianity-101/ |url-status=live}}</ref>}} |GDP_PPP = {{nowrap|[[америк доллар|$]]10.77&nbsp;их наяд (2025 тооц; 4-т)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=GDP PPP, current prices|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref>}} |GDP_nominal = $2.82&nbsp;их наяд (2025 тооц; 5-д)<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2017-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |GDP_per_capita = $1,920 (Нэрлэсэн; 2025 тооц; 6-д)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=Nominal GDP per capita|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |demonym = [[Африкийн угсаатны бүлгийн жагсаалт|Африк]] |countries = 54 улс, 2 хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн улс, 4 хараат нутаг дэвсгэр |list_countries = Африкийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт |dependencies = {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |title = [[Африкийн хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Гадаад нутаг дэвсгэр|Гадаад]] (4) | 1 = [[Буве арал]], Норвеги | 2 = [[Францын Өмнөд ба Антарктидын Нутаг Дэвсгэр|Францын Өмнөд Нутаг Дэвсгэрүүд]] | 3 = [[Хэрд Арал ба Макдоналд Арлууд]] | 4 = [[Гэгээн Елена, Асенсион ба Тристан да Кунья]] }} {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |title = [[Африкийн хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Дотоод нутаг дэвсгэр|Дотоод]] (3+1 маргаантай) | 1 = ''[[Майот]] болон [[Реюньон]]'', Франц | 2 = ''[[Мароккогийн эзэлсэн Баруун Сахар|Өмнөд Мужууд]]'', Марокко | 3 = ''[[Занзибар]]'', Танзани | 4 = ''[[Сокотра]]'', Йемен }} |languages = [[Африкийн хэлнүүд|1250–3000 төрөлх хэл]] |time = [[UTC-1]] - [[UTC+4]] |cities = Хамгийн том хотууд:<!-- -->{{hlist |item_style=white-space:break; |[[Каир]] |[[Лагос]] |[[Киншаса]] |[[Йоханнесбург]] |[[Луанда]] |[[Хартум]] |[[Аккра]] |[[Дурбан]] |[[Дар-эс-Салам]] |[[Абиджан]] |[[Александриа]] |[[Кигали]] |[[Найроби]] |[[Алжир (хот)|Алжирс]] |[[Кейптаун]] |[[Кано (хот)|Кано]] |[[Дакар]] |[[Касабланка]] |[[Аддис Абеба]] |[[Кампала]] |[[Бамако]]}} |footnotes = }} '''Африк''' тив нь [[Еврази|Еврази тивийн]] дараах дэлхийн хор дахь том [[тив]] бөгөөд 30,221,532 км² талбайтай ([[дэлхий]]н нийт гадаргуугийн 6.0%, хуурай газрын 20.4% <ref name="Sayre">Sayre, April Pulley. (1999) ''Africa'', Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.</ref>). 2021 оны 9-р сарын байдлаар 1,380,000,000 орчим <ref>[http://library.stanford.edu/africa/religion.html "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[НҮБ]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> хүн амтай (дэлхий хүн амын 18,2%), 54 тусгаар [[улс]] оршдог тив юм. Хойд талаараа [[Газар дундын тэнгис]], зүүн хойд талаараа [[Суэцийн суваг]], [[Улаан тэнгис]]ээр, зүүн өмнөд талаараа [[Энэтхэгийн далай]], баруун талаараа [[Атлантын далай]]гаар хүрээлэгдэнэ. Африк тивийн нийт нутгийн 90% нь ой, цөл бөгөөд үлдэх 10% нь хөдөө аж ахуйд тохиромжтой. Уг тивд [[заан]], [[арслан]], [[анааш]] зэрэг олон ховор зүйл амьтад байх бөгөөд 2,000 гаруй төрлийн загастай. Африк [[тив]]д анх [[хүн]] үүссэн гэж зарим судлаачид үздэг. Африк тивд 54 тусгаар улс, хүлээн зөвшөөрөөгүй 6 улс байдаг. Тэдний ихэнх нь олон жилийн турш Европын улсуудын колони байсан бөгөөд зөвхөн XX зууны 50-60-аад онд тусгаар тогтнолоо олж авч эхэлсэн юм. Үүнээс өмнө зөвхөн [[Египет]] (1922 оноос хойш), [[Этиоп]] (Дундад зууны үеэс), [[Либери]] (1847 оноос хойш), [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] (1910 оноос хойш) тусгаар тогтносон байжээ; Өмнөд Африк, Өмнөд Родезид (Зимбабве) уугуул иргэдээ ялгаварлан гадуурхсан апартеидын дэглэм 1980, 1990 -ээд он хүртэл үргэлжилсэн ажээ. Өнөөдөр Африкийн олон орныг цагаан арьстнуудыг ялгаварлан гадуурхдаг дэглэмүүд удирддаг. Freedom House судалгааны байгууллагын мэдээлснээр сүүлийн жилүүдэд Африкийн олон оронд (жишээлбэл, [[Нигери]], [[Мавритани]], [[Сенегал]], [[Бүгд Найрамдах Конго Улс|Конго]] (Киншаса), [[Экваторын Гвиней|Экваторын Гвинейд]]) ардчилсан ололт амжилтаасаа авторитаризм руу ухрах хандлага ажиглагдаж байгаа ажээ. Тивийн умард хэсэгт Испанийн (Сеута, Мелилла, Канарын арлууд), Португалийн (Мадейра) гэсэн газар нутаг байдаг. == Африк тив дахь улс орнууд == {|<!-- This table keeps maps to the right, to not overlap the -- region-table, but it might overlap for some browsers. -- DON'T USE "align=right" but use style="float:right" as -- the right-side alignment used by infoboxes. --> width=155px style="float:right; margin-right:0.0em;" |[[File:Africa-regions.svg|thumb|150px|Африкийн бүсчлэл {{legend|#800080|[[Умард Африк]]}} {{legend|#ADFF0A|[[Баруун Африк]]}} {{legend|#A52A2A|[[Төв Африк]]}} {{legend|#C0C0C0|[[Зүүн Африк]]}} {{legend|#FF0A0A|[[Өмнөд Африк]]}}]] |- |&nbsp;<!--put space to force empty row to appear--> |- |&nbsp; |- |[[Файл:topography of africa.png|thumb|150px|]] |- |[[Файл:Africa satellite orthographic.jpg|thumb|150px|Сансараас авсан зураг.]] |- |[[Файл:African continent-en.svg|thumb|150px|]] |- |[[File:AfricaCIA-HiRes.jpg|thumb|right|150px|Африк]] |- |[[File:Africa ethnic groups 1996.jpg|thumb|150px|Африкийн хэлнүүд: {{legend|#E6EAAD|[[Afroasiatic languages|Afroasiatic]] (Semitic-Hamitic)}} {{legend|#8E7D8F|[[Austronesian languages|Austronesian]] (Malay-Polynesian)}} {{legend|#8A421A|[[Indo-European languages|Indo-European]]}} {{legend|#DC782D|[[Khoisan languages|Khoisan]]}} [[Niger-Congo languages|Niger-Congo]]: {{legend|#A6BE50|[[Bantu languages|Bantu]]}} {{legend|#E9A96C|Central and Eastern Sudanese}} {{legend|#51384E|Central Bantoid}} {{legend|#C96273|Eastern Bantoid}} {{legend|#A7BC47|Guinean}} {{legend|#B77B85|[[Mande languages|Mande]]}} {{legend|#4D7830|Western Bantoid}} [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]]: {{legend|#827241|[[Kanuri language|Kanuri]]}} {{legend|#824240|[[Nilotic languages|Nilotic]]}} {{legend|#C88C50|[[Songhay languages|Songhai]]}}]] |- |- |}<!--end thumbnails--> <!--begin country info tables--> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! Улс орны нэр, [[далбаа]] ! [[Нутаг дэвсгэр]]<br />(км²) ! [[Хүн ам]]<br />(2009 оны тооцоо) <small>except where noted</small> ! [[Хүн амын нягтшил|Нягтшил]]<br />(км²) ! [[Нийслэл]] |- | style="background:#eee;" | '''[[Дорнод Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,384,904''' | align="right" style="background:#eee;" | '''316,053,651''' | align="right" style="background:#eee;" | '''49.5''' |- | {{flagicon|Бурунди}} [[Бурунди]] | align="right" | 27,830 | align="right" | 8,988,091 | align="right" | 322.9 | [[Бужумбура]] |- | {{flagicon|Коморос}} [[Коморос]] | align="right" | 2,170 | align="right" | 752,438 | align="right" | 346.7 | [[Морони]] |- | {{flagicon|Жибути}} [[Жибути]] | align="right" | 23,000 | align="right" | 516,055 | align="right" | 22.4 | [[Жибути хот]] |- | {{flagicon|Эритрей}} [[Эритрей]] | align="right" | 121,320 | align="right" | 5,647,168 | align="right" | 46.5 | [[Асмара]] |- | {{flagicon|Этиоп}} [[Этиоп]] | align="right" | 1,127,127 | align="right" | 85,237,338 | align="right" | 75.6 | [[Аддис-Абеб хот|Аддис-Абеб]] |- | {{flagicon|Кени}} [[Кени]] | align="right" | 582,650 | align="right" | 39,002,772 | align="right" | 66.0 | [[Найроби]] |- | {{flagicon|Мадагаскар}} [[Мадагаскар]] | align="right" | 587,040 | align="right" | 20,653,556 | align="right" | 35.1 | [[Антананариву]] |- | {{flagicon|Малави}} [[Малави]] | align="right" | 118,480 | align="right" | 14,268,711 | align="right" | 120.4 | [[Лилонгве]] |- | {{flagicon|Маврики}} [[Маврики]] | align="right" | 2,040 | align="right" | 1,284,264 | align="right" | 629.5 | [[Порт Луи]] |- | {{flagicon|Майотт}} [[Майотт]] (Франц) | align="right" | 374 | align="right" | 223,765 | align="right" | 489.7 | [[Мамудзу]] |- | {{flagicon|Мозамбик}} [[Мозамбик]] | align="right" | 801,590 | align="right" | 21,669,278 | align="right" | 27.0 | [[Мапуто]] |- | {{flagicon|Реюньон}} [[Реюньон]] (Франц) | align="right" | 2,512 | align="right" | 743,981(2002) | align="right" | 296.2 | [[Сент-Дени]] |- | {{flagicon|Руанда}} [[Руанда]] | align="right" | 26,338 | align="right" | 10,473,282 | align="right" | 397.6 | [[Кигали]] |- | {{flagicon|Сейшелийн арлууд}} [[Сейшелийн арлууд]] | align="right" | 455 | align="right" | 87,476 | align="right" | 192.2 | [[Виктори]] |- | {{flagicon|Сомали}} [[Сомали]] | align="right" | 637,657 | align="right" | 9,832,017 | align="right" | 15.4 | [[Могадишу]] |- | {{flagicon|Танзани}} [[Танзани]] | align="right" | 945,087 | align="right" | 41,048,532 | align="right" | 43.3 | [[Додома]] |- | {{flagicon|Уганда}} [[Уганда]] | align="right" | 236,040 | align="right" | 32,369,558 | align="right" | 137.1 | [[Кампала]] |- | {{flagicon|Замби}} [[Замби]] | align="right" | 752,614 | align="right" | 11,862,740 | align="right" | 15.7 | [[Лусака]] |- | {{flagicon|Зимбабве}} [[Зимбабве]] | align="right" | 390,580 | align="right" | 11,392,629 | align="right" | 29.1 | [[Хараре]] |- | style="background:#eee;" | '''[[Төв Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,613,253''' | align="right" style="background:#eee;" | '''121,585,754''' | align="right" style="background:#eee;" | '''18.4''' |- | {{flagicon|Ангол}} [[Ангол]] | align="right" | 1,246,700 | align="right" | 12,799,293 | align="right" | 10.3 | [[Луанда]] |- | {{flagicon|Камерун}} [[Камерун]] | align="right" | 475,440 | align="right" | 18,879,301 | align="right" | 39.7 | [[Яунде]] |- | {{flagicon|Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс}} [[Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] | align="right" | 622,984 | align="right" | 4,511,488 | align="right" | 7.2 | [[Бангүй]] |- | {{flagicon|Чад}} [[Чад]] | align="right" | 1,284,000 | align="right" | 10,329,208 | align="right" | 8.0 | [[Нджамена]] |- | {{flagicon|Бүгд Найрамдах Конго Улс}} [[Бүгд Найрамдах Конго Улс|Конго]] | align="right" | 342,000 | align="right" | 4,012,809 | align="right" | 11.7 | [[Браззавиль]] |-http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Africa&action=submit | {{flagicon|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс}} [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс]] | align="right" | 2,345,410 | align="right" | 68,692,542 | align="right" | 29.2 | [[Киншаса]] |- | {{flagicon|Экваторын Гвиней}} [[Экваторын Гвиней]] | align="right" | 28,051 | align="right" | 633,441 | align="right" | 22.6 | [[Малабо]] |- | {{flagicon|Габон}} [[Габон]] | align="right" | 267,667 | align="right" | 1,514,993 | align="right" | 5.6 | [[Либревилл]] |- | {{flagicon|Сан-Томе ба Принсипи}} [[Сан-Томе ба Принсипи]] | align="right" | 1,001 | align="right" | 212,679 | align="right" | 212.4 | [[Сан Томе]] |- | style="background:#eee;" | '''[[Умард Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''8,533,021''' | align="right" style="background:#eee;" | '''211,087,622''' | align="right" style="background:#eee;" | '''24.7''' |- | {{flagicon|Алжир}} [[Алжир]] | align="right" | 2,381,740 | align="right" | 34,178,188 | align="right" | 14.3 | [[Алжир (хот)|Алжир]] |- | {{flagicon|Египет}} [[Египет]] | align="right" | 1,001,450 | align="right" | 82,868,000 | align="right" | 82.9 | [[Каир]] |- | {{flagicon|Ливи}} [[Ливи]] | align="right" | 1,759,540 | align="right" | 6,310,434 | align="right" | 3.6 | [[Триполи, Ливи|Триполи]] |- | {{flagicon|Марокко}} [[Марокко]] | align="right" | 446,550 | align="right" | 35,740,000 | align="right" | 78.0 | [[Рабат]] |- | {{flagicon|Судан}} [[Судан]] | align="right" | 2,505,810 | align="right" | 41,087,825 | align="right" | 16.4 | [[Хартум]] |- | {{flagicon|Тунис}} [[Тунис]] | align="right" | 163,610 | align="right" | 10,486,339 | align="right" | 64.1 | [[Тунис (хот)|Тунис]] |- | {{flagicon|Баруун Сахар}} [[Баруун Сахар]]<ref name="Баруун Сахар">НҮБ-ийн 46 гишүүн хүлээн зөвшөөрдөг боловч НҮБ-д элсүүлэгдэж байгаагүй, өмнөд хэсэг нь де факто Мароккогийн захиргаан доор байдаг 1 улс: Баруун Сахарын [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Арабын Сахар Улс]]<br /></ref> | align="right" | 266,000 | align="right" | 405,210 | align="right" | 1.5 | [[Эль Аюн]] |- | colspan=5 | ''Хойд Африк дахь Испани болон Португалын нутаг дэвсгэр'': |- | {{flagicon|Канарын арлууд}} [[Канарын арлууд]] (Испани)<ref>The Spanish [[Canary_Islands]], of which [[Las_Palmas_de_Gran_Canaria]] are [[Santa_Cruz_de_Tenerife]] are co-capitals, are often considered part of Northern Africa due to their relative proximity to [[Morocco]] and [[Western_Sahara]]; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 7,492 | align="right" | 2,154,905 | align="right" | 226.2 | [[Лас Пальмас]],<br />[[Санта Круз де Тенерифе]] |- | {{flagicon|Сеута}} [[Сеута]] (Испани)<ref>The Spanish [[Exclave]] of [[Ceuta]] is surrounded on land by Morocco in Northern Africa; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 20 | align="right" | 85,107 | align="right" | 3,575.2 | — |- | {{flagicon|Мадейра}} [[Мадейра]] (Португал)<ref>The Portuguese [[Мадейра]] are often considered part of Northern Africa due to their relative proximity to Morocco; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 797 | align="right" | 245,000(2001) | align="right" | 307.4 | [[Фуншал]] |- | {{flagicon|Мелилья}} [[Мелилья]] (Испани)<ref>The Spanish [[Exclave]] of [[Melilla]] is surrounded on land by Morocco in Northern Africa; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 12 | align="right" | 66,411(2001) | align="right" | 5,534.2 | — |- | style="background:#eee;" | '''[[Өмнөд Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''2,693,418''' | align="right" style="background:#eee;" | '''56,406,762 ''' | align="right" style="background:#eee;" | '''20.9''' |- | {{flagicon|Ботсвана}} [[Ботсвана]] | align="right" | 600,370 | align="right" | 1,990,876 | align="right" | 3.3 | [[Габороне]] |- | {{flagicon|Лесото}} [[Лесото]] | align="right" | 30,355 | align="right" | 2,130,819 | align="right" | 70.2 | [[Масеру]] |- | {{flagicon|Намиби}} [[Намиби]] | align="right" | 825,418 | align="right" | 2,108,665 | align="right" | 2.6 | [[Виндхук]] |- | {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] | align="right" | 1,219,912 | align="right" | 49,052,489 | align="right" | 40.2 | [[Блумфонтейн]], [[Кейптаун]], [[Преториа]]<ref>[[Блумфонтейн]] шүүх , [[Кейптаун]] хууль тогтоох, [[Преториа]] гүйцэтгэх.<br /></ref> |- | {{flagicon|Эсватини}} [[Эсватини]] | align="right" | 17,363 | align="right" | 1,123,913 | align="right" | 64.7 | [[Мбабане]] |- | style="background:#eee;" | '''[[Өрнөд Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,144,013''' | align="right" style="background:#eee;" | '''296,186,492 ''' | align="right" style="background:#eee;" | '''48.2''' |- | {{flagicon|Бенин}} [[Бенин]] | align="right" | 112,620 | align="right" | 8,791,832 | align="right" | 78.0 | [[Порто-Ново]] |- | {{flagicon|Буркина Фасо}} [[Буркина Фасо]] | align="right" | 274,200 | align="right" | 15,746,232 | align="right" | 57.4 | [[Уагадугу]] |- | {{flagicon|Кабо-Верде}} [[Кабо-Верде]] | align="right" | 4,033 | align="right" | 429,474 | align="right" | 107.3 | [[Прайа]] |- | {{flagicon|Кот-д'Ивуар}} [[Кот-д'Ивуар]] | align="right" | 322,460 | align="right" | 20,617,068 | align="right" | 63.9 |style="font-size:89%"| [[Абижан]],<ref>[[Ямусукро]] нь албан ёсны нийслэл боловч, [[Абижан]] нь ''де факто'' .</ref> [[Ямусукро]] |- | {{flagicon|Гамби}} [[Гамби]] | align="right" | 11,300 | align="right" | 1,782,893 | align="right" | 157.7 | [[Банжул]] |- | {{flagicon|Гана}} [[Гана]] | align="right" | 239,460 | align="right" | 23,832,495 | align="right" | 99.5 | [[Аккра]] |- | {{flagicon|Гвиней}} [[Гвиней]] | align="right" | 245,857 | align="right" | 10,057,975 | align="right" | 40.9 | [[Конакри]] |- | {{flagicon|Гвиней-Бисау}} [[Гвиней-Бисау]] | align="right" | 36,120 | align="right" | 1,533,964 | align="right" | 42.5 | [[Бисау]] |- | {{flagicon|Либери}} [[Либери]] | align="right" | 111,370 | align="right" | 3,441,790 | align="right" | 30.9 | [[Монровиа]] |- | {{flagicon|Мали}} [[Мали]] | align="right" | 1,240,000 | align="right" | 12,666,987 | align="right" | 10.2 | [[Бамако]] |- | {{flagicon|Мавритани}} [[Мавритан]] | align="right" | 1,030,700 | align="right" | 3,129,486 | align="right" | 3.0 | [[Нуакшот]] |- | {{flagicon|Нижер}} [[Нижер]] | align="right" | 1,267,000 | align="right" | 15,306,252 | align="right" | 12.1 | [[Ниамей]] |- | {{flagicon|Нигери}} [[Нигери]] | align="right" | 923,768 | align="right" | 149,229,090 | align="right" | 161.5 | [[Абужа]] |- | {{flagicon|Гэгээн Елена, Асенсион ба Тристан да Кунья}} [[Сент Хелена]], [[Тристан да Кунья]] (Нэгдсэн Вант Улс) | align="right" | 410 | align="right" | 7,637 | align="right" | 14.4 | [[Жэймстаун]] |- | {{flagicon|Сенегал}} [[Сенегал]] | align="right" | 196,190 | align="right" | 13,711,597 | align="right" | 69.9 | [[Дакар]] |- | {{flagicon|Сьерра Леон}} [[Сьерра Леон]] | align="right" | 71,740 | align="right" | 6,440,053 | align="right" | 89.9 | [[Фритаун]] |- | {{flagicon|Того}} [[Того]] | align="right" | 56,785 | align="right" | 6,019,877 | align="right" | 106.0 | [[Ломе]] |- style=" font-weight:bold; " | Африк Нийт | align="right" style="background:#eee;"| 30,368,609 | align="right" style="background:#eee;"| 1,001,320,281 | align="right" style="background:#eee;"| 33.0 |} ==Түүх== ===Европын колоничлол=== [[File:Colonial Africa 1913 map.svg|thumb|1913 он {{Legend|#f7fab2|Бельги}} {{Legend|#bbfdd9|Герман}} {{Legend|#eaaff7|Испани}} {{Legend|#b6e3fc|Франц}} {{Legend|#fbc5c0|Их Британи}} {{Legend|#d2f89b|Итали}} {{Legend|#c0a6f2|Португал}} {{Legend|#f6f6f6|Тусгаар улс орнууд}} ]] == Эшлэл == {{reflist}} {{зай авах}} {{Хөтлөгч хуудас-Тив}} [[Ангилал:Африк| ]] [[Ангилал:Тив]] f7bcygthp4rh97cpfbjjm7rwco3q62o 853997 853912 2026-04-19T10:10:03Z Enkhsaihan2005 64429 853997 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тив}} {{Инфобокс тив |title = Африк |image = {{Switcher|[[File:Africa (orthographic projection).svg|frameless]]|Үндэсний хилтэй|[[File:Africa (orthographic projection) blank.svg|frameless]]|Үндэсний хилгүй|default=1}} |area = {{convert|30370000|km2|sqmi|abbr=on}} (2-т) |population = {{IncreaseNeutral}} {{UN_Population|Africa}}{{UN_Population|ref}} ({{UN_Population|Year}}; 2-т) |density = 46.1/км² (119.4/миль²) ({{UN Population|Year}}) |religions = {{unbulleted list | [[Африк дахь христийн шашин|Христ]] (49%) | [[Африк дахь ислам|Ислам]] (42%) | [[Африкийн уламжлалт шашин|Уламжлалт шашин шүтлэг]] (8%){{cref|A}} | [[Африк дахь шашин шүтлэг|Бусад]] (1%)<ref>{{Cite web |url=https://www.gordonconwell.edu/blog/african-christianity-101/ |title=Gordon Conwell Theological Seminary, African Christianity, 2020 |date=2020-03-18 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2021-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503132003/https://www.gordonconwell.edu/blog/african-christianity-101/ |url-status=live}}</ref>}} |GDP_PPP = {{nowrap|[[америк доллар|$]]10.77&nbsp;их наяд (2025 тооц; 4-т)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=GDP PPP, current prices|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref>}} |GDP_nominal = $2.82&nbsp;их наяд (2025 тооц; 5-д)<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2017-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |GDP_per_capita = $1,920 (Нэрлэсэн; 2025 тооц; 6-д)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=Nominal GDP per capita|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |demonym = [[Африкийн угсаатны бүлгийн жагсаалт|Африк]] |countries = 54 улс, 2 хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн улс, 4 хараат нутаг дэвсгэр |list_countries = Африкийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт |dependencies = {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |title = [[Африкийн хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Гадаад нутаг дэвсгэр|Гадаад]] (4) | 1 = [[Буве арал]], Норвеги | 2 = [[Францын Өмнөд ба Антарктидын Нутаг Дэвсгэр|Францын Өмнөд Нутаг Дэвсгэрүүд]] | 3 = [[Хэрд Арал ба Макдоналд Арлууд]] | 4 = [[Гэгээн Елена, Асенсион ба Тристан да Кунья]] }} {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |title = [[Африкийн хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Дотоод нутаг дэвсгэр|Дотоод]] (3+1 маргаантай) | 1 = ''[[Майот]] болон [[Реюньон]]'', Франц | 2 = ''[[Мароккогийн эзэлсэн Баруун Сахар|Өмнөд Мужууд]]'', Марокко | 3 = ''[[Занзибар]]'', Танзани | 4 = ''[[Сокотра]]'', Йемен }} |languages = [[Африкийн хэлнүүд|1250–3000 төрөлх хэл]] |time = [[UTC-1]] - [[UTC+4]] |cities = Хамгийн том хотууд:<!-- -->{{hlist |item_style=white-space:break; |[[Каир]] |[[Лагос]] |[[Киншаса]] |[[Йоханнесбург]] |[[Луанда]] |[[Хартум]] |[[Аккра]] |[[Дурбан]] |[[Дар-эс-Салам]] |[[Абиджан]] |[[Александриа]] |[[Кигали]] |[[Найроби]] |[[Алжир (хот)|Алжирс]] |[[Кейптаун]] |[[Кано (хот)|Кано]] |[[Дакар]] |[[Касабланка]] |[[Аддис Абеба]] |[[Кампала]] |[[Бамако]]}} |footnotes = }} '''Африк''' тив нь [[Еврази|Еврази тивийн]] дараах дэлхийн хор дахь том [[тив]] бөгөөд 30,221,532 км² талбайтай ([[дэлхий]]н нийт гадаргуугийн 6.0%, хуурай газрын 20.4% <ref name="Sayre">Sayre, April Pulley. (1999) ''Africa'', Twenty-First Century Books. ISBN 0-7613-1367-2.</ref>). 2021 оны 9-р сарын байдлаар 1,380,000,000 орчим <ref>[http://library.stanford.edu/africa/religion.html "World Population Prospects: The 2004 Revision"] [[НҮБ]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> хүн амтай (дэлхий хүн амын 18,2%), 54 тусгаар [[улс]] оршдог тив юм. Хойд талаараа [[Газар дундын тэнгис]], зүүн хойд талаараа [[Суэцийн суваг]], [[Улаан тэнгис]]ээр, зүүн өмнөд талаараа [[Энэтхэгийн далай]], баруун талаараа [[Атлантын далай]]гаар хүрээлэгдэнэ. Африк тивийн нийт нутгийн 90% нь ой, цөл бөгөөд үлдэх 10% нь хөдөө аж ахуйд тохиромжтой. Уг тивд [[заан]], [[арслан]], [[анааш]] зэрэг олон ховор зүйл амьтад байх бөгөөд 2,000 гаруй төрлийн загастай. Африк [[тив]]д анх [[хүн]] үүссэн гэж зарим судлаачид үздэг. Африк тивд 54 тусгаар улс, хүлээн зөвшөөрөөгүй 6 улс байдаг. Тэдний ихэнх нь олон жилийн турш Европын улсуудын колони байсан бөгөөд зөвхөн XX зууны 50-60-аад онд тусгаар тогтнолоо олж авч эхэлсэн юм. Үүнээс өмнө зөвхөн [[Египет]] (1922 оноос хойш), [[Этиоп]] (Дундад зууны үеэс), [[Либери]] (1847 оноос хойш), [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] (1910 оноос хойш) тусгаар тогтносон байжээ; Өмнөд Африк, Өмнөд Родезид (Зимбабве) уугуул иргэдээ ялгаварлан гадуурхсан апартеидын дэглэм 1980, 1990 -ээд он хүртэл үргэлжилсэн ажээ. Өнөөдөр Африкийн олон орныг цагаан арьстнуудыг ялгаварлан гадуурхдаг дэглэмүүд удирддаг. Freedom House судалгааны байгууллагын мэдээлснээр сүүлийн жилүүдэд Африкийн олон оронд (жишээлбэл, [[Нигери]], [[Мавритани]], [[Сенегал]], [[Бүгд Найрамдах Конго Улс|Конго]] (Киншаса), [[Экваторын Гвиней|Экваторын Гвинейд]]) ардчилсан ололт амжилтаасаа авторитаризм руу ухрах хандлага ажиглагдаж байгаа ажээ. Тивийн умард хэсэгт Испанийн (Сеута, Мелилла, Канарын арлууд), Португалийн (Мадейра) гэсэн газар нутаг байдаг. == Африк тив дахь улс орнууд == {|<!-- This table keeps maps to the right, to not overlap the -- region-table, but it might overlap for some browsers. -- DON'T USE "align=right" but use style="float:right" as -- the right-side alignment used by infoboxes. --> width=155px style="float:right; margin-right:0.0em;" |[[File:Africa-regions.svg|thumb|150px|Африкийн бүсчлэл {{legend|#800080|[[Умард Африк]]}} {{legend|#ADFF0A|[[Баруун Африк]]}} {{legend|#A52A2A|[[Төв Африк]]}} {{legend|#C0C0C0|[[Зүүн Африк]]}} {{legend|#FF0A0A|[[Өмнөд Африк]]}}]] |- |&nbsp;<!--put space to force empty row to appear--> |- |&nbsp; |- |[[Файл:topography of africa.png|thumb|150px|]] |- |[[Файл:Africa satellite orthographic.jpg|thumb|150px|Сансараас авсан зураг.]] |- |[[Файл:African continent-en.svg|thumb|150px|]] |- |[[File:AfricaCIA-HiRes.jpg|thumb|right|150px|Африк]] |- |[[File:Africa ethnic groups 1996.jpg|thumb|150px|Африкийн хэлнүүд: {{legend|#E6EAAD|[[Afroasiatic languages|Afroasiatic]] (Semitic-Hamitic)}} {{legend|#8E7D8F|[[Austronesian languages|Austronesian]] (Malay-Polynesian)}} {{legend|#8A421A|[[Indo-European languages|Indo-European]]}} {{legend|#DC782D|[[Khoisan languages|Khoisan]]}} [[Niger-Congo languages|Niger-Congo]]: {{legend|#A6BE50|[[Bantu languages|Bantu]]}} {{legend|#E9A96C|Central and Eastern Sudanese}} {{legend|#51384E|Central Bantoid}} {{legend|#C96273|Eastern Bantoid}} {{legend|#A7BC47|Guinean}} {{legend|#B77B85|[[Mande languages|Mande]]}} {{legend|#4D7830|Western Bantoid}} [[Nilo-Saharan languages|Nilo-Saharan]]: {{legend|#827241|[[Kanuri language|Kanuri]]}} {{legend|#824240|[[Nilotic languages|Nilotic]]}} {{legend|#C88C50|[[Songhay languages|Songhai]]}}]] |- |- |}<!--end thumbnails--> <!--begin country info tables--> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! Улс орны нэр, [[далбаа]] ! [[Нутаг дэвсгэр]]<br />(км²) ! [[Хүн ам]]<br />(2009 оны тооцоо) <small>except where noted</small> ! [[Хүн амын нягтшил|Нягтшил]]<br />(км²) ! [[Нийслэл]] |- | style="background:#eee;" | '''[[Дорнод Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,384,904''' | align="right" style="background:#eee;" | '''316,053,651''' | align="right" style="background:#eee;" | '''49.5''' |- | {{flagicon|Бурунди}} [[Бурунди]] | align="right" | 27,830 | align="right" | 8,988,091 | align="right" | 322.9 | [[Бужумбура]] |- | {{flagicon|Коморос}} [[Коморос]] | align="right" | 2,170 | align="right" | 752,438 | align="right" | 346.7 | [[Морони]] |- | {{flagicon|Жибути}} [[Жибути]] | align="right" | 23,000 | align="right" | 516,055 | align="right" | 22.4 | [[Жибути хот]] |- | {{flagicon|Эритрей}} [[Эритрей]] | align="right" | 121,320 | align="right" | 5,647,168 | align="right" | 46.5 | [[Асмара]] |- | {{flagicon|Этиоп}} [[Этиоп]] | align="right" | 1,127,127 | align="right" | 85,237,338 | align="right" | 75.6 | [[Аддис-Абеб хот|Аддис-Абеб]] |- | {{flagicon|Кени}} [[Кени]] | align="right" | 582,650 | align="right" | 39,002,772 | align="right" | 66.0 | [[Найроби]] |- | {{flagicon|Мадагаскар}} [[Мадагаскар]] | align="right" | 587,040 | align="right" | 20,653,556 | align="right" | 35.1 | [[Антананариву]] |- | {{flagicon|Малави}} [[Малави]] | align="right" | 118,480 | align="right" | 14,268,711 | align="right" | 120.4 | [[Лилонгве]] |- | {{flagicon|Маврики}} [[Маврики]] | align="right" | 2,040 | align="right" | 1,284,264 | align="right" | 629.5 | [[Порт Луи]] |- | {{flagicon|Майотт}} [[Майотт]] (Франц) | align="right" | 374 | align="right" | 223,765 | align="right" | 489.7 | [[Мамудзу]] |- | {{flagicon|Мозамбик}} [[Мозамбик]] | align="right" | 801,590 | align="right" | 21,669,278 | align="right" | 27.0 | [[Мапуто]] |- | {{flagicon|Реюньон}} [[Реюньон]] (Франц) | align="right" | 2,512 | align="right" | 743,981(2002) | align="right" | 296.2 | [[Сент-Дени]] |- | {{flagicon|Руанда}} [[Руанда]] | align="right" | 26,338 | align="right" | 10,473,282 | align="right" | 397.6 | [[Кигали]] |- | {{flagicon|Сейшелийн арлууд}} [[Сейшелийн арлууд]] | align="right" | 455 | align="right" | 87,476 | align="right" | 192.2 | [[Виктори]] |- | {{flagicon|Сомали}} [[Сомали]] | align="right" | 637,657 | align="right" | 9,832,017 | align="right" | 15.4 | [[Могадишу]] |- | {{flagicon|Танзани}} [[Танзани]] | align="right" | 945,087 | align="right" | 41,048,532 | align="right" | 43.3 | [[Додома]] |- | {{flagicon|Уганда}} [[Уганда]] | align="right" | 236,040 | align="right" | 32,369,558 | align="right" | 137.1 | [[Кампала]] |- | {{flagicon|Замби}} [[Замби]] | align="right" | 752,614 | align="right" | 11,862,740 | align="right" | 15.7 | [[Лусака]] |- | {{flagicon|Зимбабве}} [[Зимбабве]] | align="right" | 390,580 | align="right" | 11,392,629 | align="right" | 29.1 | [[Хараре]] |- | style="background:#eee;" | '''[[Төв Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,613,253''' | align="right" style="background:#eee;" | '''121,585,754''' | align="right" style="background:#eee;" | '''18.4''' |- | {{flagicon|Ангол}} [[Ангол]] | align="right" | 1,246,700 | align="right" | 12,799,293 | align="right" | 10.3 | [[Луанда]] |- | {{flagicon|Камерун}} [[Камерун]] | align="right" | 475,440 | align="right" | 18,879,301 | align="right" | 39.7 | [[Яунде]] |- | {{flagicon|Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс}} [[Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] | align="right" | 622,984 | align="right" | 4,511,488 | align="right" | 7.2 | [[Бангүй]] |- | {{flagicon|Чад}} [[Чад]] | align="right" | 1,284,000 | align="right" | 10,329,208 | align="right" | 8.0 | [[Нджамена]] |- | {{flagicon|Бүгд Найрамдах Конго Улс}} [[Бүгд Найрамдах Конго Улс|Конго]] | align="right" | 342,000 | align="right" | 4,012,809 | align="right" | 11.7 | [[Браззавиль]] |-http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Africa&action=submit | {{flagicon|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс}} [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс]] | align="right" | 2,345,410 | align="right" | 68,692,542 | align="right" | 29.2 | [[Киншаса]] |- | {{flagicon|Экваторын Гвиней}} [[Экваторын Гвиней]] | align="right" | 28,051 | align="right" | 633,441 | align="right" | 22.6 | [[Малабо]] |- | {{flagicon|Габон}} [[Габон]] | align="right" | 267,667 | align="right" | 1,514,993 | align="right" | 5.6 | [[Либревилл]] |- | {{flagicon|Сан-Томе ба Принсипи}} [[Сан-Томе ба Принсипи]] | align="right" | 1,001 | align="right" | 212,679 | align="right" | 212.4 | [[Сан Томе]] |- | style="background:#eee;" | '''[[Умард Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''8,533,021''' | align="right" style="background:#eee;" | '''211,087,622''' | align="right" style="background:#eee;" | '''24.7''' |- | {{flagicon|Алжир}} [[Алжир]] | align="right" | 2,381,740 | align="right" | 34,178,188 | align="right" | 14.3 | [[Алжир (хот)|Алжир]] |- | {{flagicon|Египет}} [[Египет]] | align="right" | 1,001,450 | align="right" | 82,868,000 | align="right" | 82.9 | [[Каир]] |- | {{flagicon|Ливи}} [[Ливи]] | align="right" | 1,759,540 | align="right" | 6,310,434 | align="right" | 3.6 | [[Триполи, Ливи|Триполи]] |- | {{flagicon|Марокко}} [[Марокко]] | align="right" | 446,550 | align="right" | 35,740,000 | align="right" | 78.0 | [[Рабат]] |- | {{flagicon|Судан}} [[Судан]] | align="right" | 2,505,810 | align="right" | 41,087,825 | align="right" | 16.4 | [[Хартум]] |- | {{flagicon|Тунис}} [[Тунис]] | align="right" | 163,610 | align="right" | 10,486,339 | align="right" | 64.1 | [[Тунис (хот)|Тунис]] |- | {{flagicon|Баруун Сахар}} [[Баруун Сахар]]<ref name="Баруун Сахар">НҮБ-ийн 46 гишүүн хүлээн зөвшөөрдөг боловч НҮБ-д элсүүлэгдэж байгаагүй, өмнөд хэсэг нь де факто Мароккогийн захиргаан доор байдаг 1 улс: Баруун Сахарын [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Арабын Сахар Улс]]<br /></ref> | align="right" | 266,000 | align="right" | 405,210 | align="right" | 1.5 | [[Эль Аюн]] |- | colspan=5 | ''Хойд Африк дахь Испани болон Португалын нутаг дэвсгэр'': |- | {{flagicon|Канарын арлууд}} [[Канарын арлууд]] (Испани)<ref>The Spanish [[Canary_Islands]], of which [[Las_Palmas_de_Gran_Canaria]] are [[Santa_Cruz_de_Tenerife]] are co-capitals, are often considered part of Northern Africa due to their relative proximity to [[Morocco]] and [[Western_Sahara]]; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 7,492 | align="right" | 2,154,905 | align="right" | 226.2 | [[Лас Пальмас]],<br />[[Санта Круз де Тенерифе]] |- | {{flagicon|Сеута}} [[Сеута]] (Испани)<ref>The Spanish [[Exclave]] of [[Ceuta]] is surrounded on land by Morocco in Northern Africa; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 20 | align="right" | 85,107 | align="right" | 3,575.2 | — |- | {{flagicon|Мадейра}} [[Мадейра]] (Португал)<ref>The Portuguese [[Мадейра]] are often considered part of Northern Africa due to their relative proximity to Morocco; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 797 | align="right" | 245,000(2001) | align="right" | 307.4 | [[Фуншал]] |- | {{flagicon|Мелилья}} [[Мелилья]] (Испани)<ref>The Spanish [[Exclave]] of [[Melilla]] is surrounded on land by Morocco in Northern Africa; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 12 | align="right" | 66,411(2001) | align="right" | 5,534.2 | — |- | style="background:#eee;" | '''[[Өмнөд Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''2,693,418''' | align="right" style="background:#eee;" | '''56,406,762 ''' | align="right" style="background:#eee;" | '''20.9''' |- | {{flagicon|Ботсвана}} [[Ботсвана]] | align="right" | 600,370 | align="right" | 1,990,876 | align="right" | 3.3 | [[Габороне]] |- | {{flagicon|Лесото}} [[Лесото]] | align="right" | 30,355 | align="right" | 2,130,819 | align="right" | 70.2 | [[Масеру]] |- | {{flagicon|Намиби}} [[Намиби]] | align="right" | 825,418 | align="right" | 2,108,665 | align="right" | 2.6 | [[Виндхук]] |- | {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] | align="right" | 1,219,912 | align="right" | 49,052,489 | align="right" | 40.2 | [[Блумфонтейн]], [[Кейптаун]], [[Преториа]]<ref>[[Блумфонтейн]] шүүх , [[Кейптаун]] хууль тогтоох, [[Преториа]] гүйцэтгэх.<br /></ref> |- | {{flagicon|Эсватини}} [[Эсватини]] | align="right" | 17,363 | align="right" | 1,123,913 | align="right" | 64.7 | [[Мбабане]] |- | style="background:#eee;" | '''[[Өрнөд Африк]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,144,013''' | align="right" style="background:#eee;" | '''296,186,492 ''' | align="right" style="background:#eee;" | '''48.2''' |- | {{flagicon|Бенин}} [[Бенин]] | align="right" | 112,620 | align="right" | 8,791,832 | align="right" | 78.0 | [[Порто-Ново]] |- | {{flagicon|Буркина Фасо}} [[Буркина Фасо]] | align="right" | 274,200 | align="right" | 15,746,232 | align="right" | 57.4 | [[Уагадугу]] |- | {{flagicon|Кабо-Верде}} [[Кабо-Верде]] | align="right" | 4,033 | align="right" | 429,474 | align="right" | 107.3 | [[Прайа]] |- | {{flagicon|Кот-д'Ивуар}} [[Кот-д'Ивуар]] | align="right" | 322,460 | align="right" | 20,617,068 | align="right" | 63.9 |style="font-size:89%"| [[Абижан]],<ref>[[Ямусукро]] нь албан ёсны нийслэл боловч, [[Абижан]] нь ''де факто'' .</ref> [[Ямусукро]] |- | {{flagicon|Гамби}} [[Гамби]] | align="right" | 11,300 | align="right" | 1,782,893 | align="right" | 157.7 | [[Банжул]] |- | {{flagicon|Гана}} [[Гана]] | align="right" | 239,460 | align="right" | 23,832,495 | align="right" | 99.5 | [[Аккра]] |- | {{flagicon|Гвиней}} [[Гвиней]] | align="right" | 245,857 | align="right" | 10,057,975 | align="right" | 40.9 | [[Конакри]] |- | {{flagicon|Гвиней-Бисау}} [[Гвиней-Бисау]] | align="right" | 36,120 | align="right" | 1,533,964 | align="right" | 42.5 | [[Бисау]] |- | {{flagicon|Либери}} [[Либери]] | align="right" | 111,370 | align="right" | 3,441,790 | align="right" | 30.9 | [[Монровиа]] |- | {{flagicon|Мали}} [[Мали]] | align="right" | 1,240,000 | align="right" | 12,666,987 | align="right" | 10.2 | [[Бамако]] |- | {{flagicon|Мавритани}} [[Мавритан]] | align="right" | 1,030,700 | align="right" | 3,129,486 | align="right" | 3.0 | [[Нуакшот]] |- | {{flagicon|Нижер}} [[Нижер]] | align="right" | 1,267,000 | align="right" | 15,306,252 | align="right" | 12.1 | [[Ниамей]] |- | {{flagicon|Нигери}} [[Нигери]] | align="right" | 923,768 | align="right" | 149,229,090 | align="right" | 161.5 | [[Абужа]] |- | {{flagicon|Гэгээн Елена, Асенсион ба Тристан да Кунья}} [[Сент Хелена]], [[Тристан да Кунья]] (Нэгдсэн Вант Улс) | align="right" | 410 | align="right" | 7,637 | align="right" | 14.4 | [[Жэймстаун]] |- | {{flagicon|Сенегал}} [[Сенегал]] | align="right" | 196,190 | align="right" | 13,711,597 | align="right" | 69.9 | [[Дакар]] |- | {{flagicon|Сьерра Леон}} [[Сьерра Леон]] | align="right" | 71,740 | align="right" | 6,440,053 | align="right" | 89.9 | [[Фритаун]] |- | {{flagicon|Того}} [[Того]] | align="right" | 56,785 | align="right" | 6,019,877 | align="right" | 106.0 | [[Ломе]] |- style=" font-weight:bold; " | Африк Нийт | align="right" style="background:#eee;"| 30,368,609 | align="right" style="background:#eee;"| 1,001,320,281 | align="right" style="background:#eee;"| 33.0 |} ==Түүх== ===Европын колоничлол=== [[File:Colonial Africa 1913 map.svg|thumb|1913 он {{Legend|#f7fab2|Бельги}} {{Legend|#bbfdd9|Герман}} {{Legend|#eaaff7|Испани}} {{Legend|#b6e3fc|Франц}} {{Legend|#fbc5c0|Их Британи}} {{Legend|#d2f89b|Итали}} {{Legend|#c0a6f2|Португал}} {{Legend|#f6f6f6|Тусгаар улс орнууд}} ]] == Эшлэл == {{reflist}} {{зай авах}} {{Дэлхийн тивүүд}} [[Ангилал:Африк| ]] [[Ангилал:Тив]] kc5nakyed0s1v6epf1kcsoi9a4ow5ug 0 5523 853815 749632 2026-04-18T13:00:27Z Enkhsaihan2005 64429 853815 wikitext text/x-wiki {{Short description|Дэлхийн хамгийн өмнөд тив}} {{Инфобокс тив | title = Антарктид | image = Antarctica (orthographic projection).svg <!-- Please see discussion or contribute to discussion if you are considering replacing this image --> | image_size = 240px | flag = True_South_Antarctic_Flag.svg | area = {{cvt|14200000|km2|disp=br}}<ref name="CIAfactbook-People">{{cite web |title=Antarctica |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |website=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=9 May 2022 |archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |date=3 May 2022}}</ref> | population = 1,300 (өвөл) 5,100 (зун) | density = 0.00009/км² to 0.00036/км² (seasonal) | adjective = | countries = 7 нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл | list_countries = Антарктидын гэрээний систем | time = Бүх цагийн бүс | internet = [[.aq]] | iso_code = AQ | settlements = [[Антарктидын судалгааны станц|Судалгааны станц]] | m49 = <code>010</code> }} [[Файл:Austral-Ice.jpg|250px|thumb|right|Антарктидын мөс]] [[Файл:Fryxellsee_Opt.jpg|250px|thumb|right|Фриксель нуурийг хөх мөс бүрхсэн байдал, Трансатлантикийн ууланд.]] [[Файл:Antarctica_surface.jpg|250px|thumb|right|Газрын өндөршил]] [[File:Flow of Ice Across Antarctica.ogv|thumb|300px|Мөсний шилжилт]] [[Файл:AntarcticBedrock.jpg|250px|thumb|right|Мөсөн доорх давхрагууд ба суурь чулуулаг]] [[Файл:Antarctica_Without_Ice_Sheet.png|250px|thumb|right|Мөсийг хуулж авсан ба далайн түрлэгийг тооцоолж харуулсан байдал.]] '''Антарктид''' нь [[Дэлхий]]н хамгийн өмнөд хэсэгт байрлах [[тив]] ([[Өмнөд туйл]]) бөгөөд [[Өмнөд мөсөн далай]]гаар хүрээлэгдэнэ. Нийт талбай нь 14.4 сая км² бөгөөд нийт талбайн хэмжээгээр [[Ази]], [[Африк]], [[Хойд Америк]], болон [[Өмнөд Америк]]ийн дараа орно. Антарктидын гадаргуугийн 98% нь мөсөөр бүрхэгдсэн бөгөөд мөсний дундаж зузаан нь 1.6 км орчим. Антаркид нь хамгийн хүйтэн, хуурай, хүчтэй [[салхи]]лдаг, далайн түвшнээс дээш хамгийн их өргөгдсөн [[тив]] болно. <ref>{{cite web | title=National Geophysical Data Center | publisher=National Satellite, Data, and Information Service| url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/image/2minrelief.html | accessmonthday=9 June |accessyear=2006}}</ref> Эрэг орчмын нутгийг эс тооцвол маш бага хэмжээний [[хур тунадас]] унадаг бөгөөд [[тив]]ийн үндсэн хэсэг нь [[цөл]] юм. Уг [[тив]]д уугуул оршин суугчид байхгүй бөгөөд цөөн төрлийн хүйтэнд тэсвэртэй [[оцон шувуу]], [[далайн хав]], [[хөвд]], [[хаг]], [[замаг]] зэрэг амьтан, ургамалтай. ''Антарктид'' гэдэг үг нь ''ανταρκτικός'' гэсэн ("Арктикийн эсрэг" гэсэн утгатай) [[Грек]] үгнээс гаралтай.<ref>Duden online: [http://www.duden.de/rechtschreibung/Antarktika ''Antarktika'']</ref><ref>''Bertelsmann: das neue Universal Lexikon.'' wissenmedia Verlag, Gütersloh 2006, [http://books.google.de/books?id=tqWeOZvNUr0C&pg=PT246&dq=%22Antarktika%22&hl=de&ei=QwuNTdLiHMf0sgbAn5iKCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEsQ6AEwBjgK#v=onepage&q=%22Antarktika%22&f=false S. 247].</ref> Хамгийн өндөр цэг нь Винсони уул (д.т.д 5140м) юм. Антарктид тив Дэлхийн бөмбөрцгийн [[Өмнөд туйл]] Антарктикийн мужид оршино. Антарктик мужид тивээс гадна түүнийг хүрээлэн байгаа тэнгисүүд Атлантын далай, Номхон далай, Энэтхэгийн далайн хэсэг хамаарагдана. <gallery> File: 061212-nordkapp.jpg File:GletscherMM.jpg File:Mount Erebus Aerial 2.jpg File:Aurore australe - Aurora australis.jpg </gallery> == Антарктидыг судалсан нь == Антарктидын судалгааг дөрвөн үе болгон хуваадаг. Эхний гурван үед аливаа нэг улс орны шинжилгээний ангиуд өөрсдийн сонирхлоор явж судалгаа хийж байжээ. Дөрөв дэх үеийн судалгаа нь олон улсын хэмжээний хөтөлбөртэй явагдаж, Антарктидын эх газрын байгалийн байдалд тодорхой дүгнэлтийг өгч байна. Эхний (XVI зуунаас XIX зууны эх) үед Дэлхийн өмнөд этгээдэд эх газар байгааг тодорхойлон зарим арлуудыг нээж, газрын зурагт тэмдэглэжээ. 1501-1502онд Италийн [[Америго Веспуччи]], Өмнөд Георг арал, 1739-1772 онд Францчууд Буве, Кергелен арлыг нээжээ. 1772-1775 онд Английн Ж.Кукын шинжилгээний анги Антарктидыг тойрон Өмнөд Георгийн аралд ойртон, Сандвичийн газар, Өмнөд Тулегийн арлыг, Английн У.Смит Өмнөд Шетланд арлыг нээсэн. -Дараах (XIX зуун) үед Антарктидын эх газрыг нээж, нэлээд олон эрдэм шинжилгээний ангиуд судалгаа хийжээ. Оросын далайчин Ф.Ф.Беллинсгаузен, М.П.Лазерев нар "Восток", "Мирний" хэмээх хөлөг онгоцоор 1819 онд Георг аралд хүрч, шинэ шинэ газар нээж I Петрийн арал, I Александрын газар гэх зэргээр нэрлээд, 1820 оны 1 сарын 16-нд Антарктидын эх газрыг хүн төрөлхтөний түүхэнд анх удаа нээв. 1820-1821 онд Англи, Америкийн ан олзворын хөлөг онгоцууд Антарктидын орчмоор аялж байснаас гадна 1831-1833 онд Английн Ж.Биско Антарктидыг тойронаялж, хэд хэдэн арал нээжээ. 1838-1842 онд Франц, Америк, Английн шинжилгээний гурван анги нэлээд газар нутгийг нээж, өмнөд соронзон туйлын байршлыг тодорхойлохыг оролджээ. Дараачийн 50 жилд ямар ч шинжилгээний анги очсонгүй. XIX зууны сүүлчээс эхлэн эндхийн хүйтэн тэнгист Шотланд, Норвеги, Бельги зэрэг орны хөлөг онгоцууд халим агнах болсон. -Гуравдахь (1900-1955 он) үед Антарктидын эрэг орчмын нутгийг судалснаас гадна газарзүйн өмнөд туйлд хүрсэн байна. Асар бэрхшээлтэй энэ зорилтыг Норвегийн Р.Амундсен, Английн Р.Скотт нар гүйцэтгэсэн юм. Р.Амундсен 1911 оны 12 сарын 14-нд Өмнөд туйлд хүрчээ. Р.Скотт Р.Амундсенээс 34 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 сарын 17-нд Өмнөд туйл хүрээд буцах замдаа амь үрэгджээ. 1928 онд Америкийн нисэх онгоц Антарктид хүрч, 1929-1950-д онд АНУ, Английн хэд хэдэн шинжилгээний ангиуд судалгаа хийж, мөсний тодорхойлолт гаргаж, зарим газраар уул нуруу нээжээ. -Дөрөвдэх (1955 оноос хойших) үеэс эхлэн олон улсын геофизикийн судалгаа хийгдэж 11 орны 57 станц Антарктид, түүний эрэг орчмын арлууд дээр байгуулагдан нутаг даяар иж бүрэн судалгаа ажиглалт хийх боломж бүрдүүлжээ. Эдгээр судалгааны баазууд дээр эрдэм шинжилгээний ангиуд ээлжлэн очиж судалгаа хийж байна. ЗХУ, одоогийн ОХУ тэнд "Мирный", "Оазис", "Пионерская", "Восток", "Комсомольская" станц байгуулж, тогтмол судалгаа хийж иж бүрэн хайгуул шинжилгээний ангиуд ажиллаж байна.1972-1973, мөн 1983-1984 онд ажилласан Өмнөд туйлыг судлах XVIII, XXVIII хайгуул эрдэм шинжилгээний ангиудад БНМАУ-ын мэргэжилтэн Ж.Цэрэндэлэг, Д.Чулуунбат нар оролцон, Антарктидад очиж судалгаа, шинжилгээний ажил хийсэн билээ. Орчин үеийн судалгааны явцад Антарктидын эх газрын тогтоц, гадарга, ашигт малтмал, мөсөн хучлагын байгуулалт, уур амьсгал, ургамал, амьтны аймаг судлагдаж, байгалийн орчин, хүний бие махбодод хэрхэн нөлөөлөх зэрэг олон асуудал шийдвэрлэгдэж байна. == Газарзүй == Тивийн 15 сая 820 мянган км2 талбайтай, 24 сая м3 хэмжээтэй мөс хучжээ.Мөсний зузаан дунджаар 2 мянган м, төв хэсэгтээ 4 мянган м, захаараа 100 орчим м байна. Энэхүү мөсөн "малгай" зарим хэсэгтээ эх газраасаа хальж далай руу хэдэн зуун километр түрж оржээ. Тухайлбал: Россын тэнгист орсон мөс нь 950 км хүрнэ. Эх газрын эргээс хальсан мөс аажимдаа гулсан далайд орохдоо мөсөн уул (айсберг) үүсгэдэг. Антарктидын мөсөнд нь дэлхийн цэнгэг усны 90 хувь агуулагддаг. Түүнийг хучиж байгаа мөсний зузааныг оролцуулбал Антарктид дундаж өндрөөрөө дэлхийн хамгийн өндөр тив юм. Антарктидын эх газрын мөсөн доорх гадаргыг ерөнхийд нь хоёр ангилдаг. Баруун хэсэг нь ([[Антарктидын хойг]]оос [[Россын тэнгис]] хүртэл) уулархаг гадаргатай. Үүнийг Антарктидын Анд гэх бөгөөд 3000-4000м, оргилууд нь 5000м өргөгдсөн Элсуэртийн газарт байгаа 5140 м оргил эндхийн хамгийн өндөр цэг юм. Нутгийн зүүн хэсэг нь тавцан маягийн тогтоцтой, харьцангуй талархаг гадаргатай байна. Антарктид дэлхийн хамгийн хүйтэн уур амьсгалтай нутаг юм. 1961 оны 8 сард ЗХУ-ын <Восток> станцад -83,2℃ тэмдэглэгдсэн нь дэлхийн хүйтний туйл байв. гэвч 2014 оны байдлаар Японы эрдэмтэд - 91,2℃ хүртэл хүйтэрч байгааг тогтоожээ. ЗХУ-ын <Пионерская> станцад 7 сарын дундаж температур -20℃ тэмдэглэгджээ. Жилд 340 хоног хүртэл цасан шуурга болж салхины хурд 90м/сек хүрнэ. Антарктид тив ургамал, амьтны аймгаар бие даасан нэгэн муж болдог. Энд байгаа ургамлын зүйлс хаг, хөвдөөс бүрдэх бөгөөд 300 зүйл хаг, 75 зүйл хөвд тодорхойлогджээ. Өмнөд өргөргийн 64℃-аас цааш цэцэг буюу дээд ургамлын зүйлүүд байхгүй. Хойгийн хойд Кергелений аралд байцааны нэгэн зүйл, мөн 10 орчим зүйлийн өвслөг, үет ургамал тодорхойлогджээ. Хуурай газрын амьтан байхгүй. Хүрээлэн байгаа далай тэнгисүүдээр усны амьтад бий. Хөхтөн, сэлүүр хөлтөн, халимны зүйлүүд нэлээд элбэг. Сэлүүр хөлтний гол төлөөлөгч нь далайн хав юм. Далайн хав хөвөгч мөсөн дээр гарч хэвтэж нарлана. Далай, тэнгисийн усанд загас, хавч хэлбэртэн элбэгтэй. Эх газрын эргээр амьдрах ганц төрлийн амьтан нь оцон шувуу юм. == Мөн үзэх == * [[Өмнөд туйл]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Antarctica|Антарктик}} * [http://www.ats.aq/ Antarctic Treaty Secretariat], ''de facto'' government * [http://www.loc.gov/rr/international/frd/antarctica/antarctica.html Portals on the World - Antarctica] from the Library of Congress * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Antarctica Antarctica travel guide] from [[Wikivoyage]] * [https://web.archive.org/web/20070704135201/http://www.oostwestthijsbest.nl/frame.php?id=19 images from two sailing expeditions to Antarctica] * [https://web.archive.org/web/20070625173833/http://geography.berkeley.edu/%7Eabliss/antarctica.html Pictures from 4 research trips to the McMurdo region] * [http://www.guardian.co.uk/environment/gallery/2007/jun/05/photography?picture=329977040 World Environment Day 2007 "Melting Ice" image gallery at The Guardian] * [http://www.expeditionsail.com Expedition sailboat ''Seal''] to Antarctica, many photos * [http://www.antarctica.ac.uk/bas_research/data/access/fossildatabase/ BAS Online Palaeontology Collection] * [http://www.usap.gov U.S Antarctic Program Portal], USAP.gov is the U.S. Government’s official web portal for the U.S. Antarctic Program * [http://www.youtube.com/watch?v=TemK6CF6lF0 A collection of Time-lapse images of a Year on Ice in the Scott Base and McMurdo Station area] {{зай авах}} {{Хөтлөгч хуудас-Тив}} [[Ангилал:Антарктид| ]] [[Ангилал:Тив]] [[Ангилал:Антарктидын газар зүй| ]] [[Ангилал:Антарктик]] oxknqsoh3zlimk47z6pk7mgca1f0j66 853996 853815 2026-04-19T10:09:58Z Enkhsaihan2005 64429 853996 wikitext text/x-wiki {{Short description|Дэлхийн хамгийн өмнөд тив}} {{Инфобокс тив | title = Антарктид | image = Antarctica (orthographic projection).svg <!-- Please see discussion or contribute to discussion if you are considering replacing this image --> | image_size = 240px | flag = True_South_Antarctic_Flag.svg | area = {{cvt|14200000|km2|disp=br}}<ref name="CIAfactbook-People">{{cite web |title=Antarctica |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |website=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=9 May 2022 |archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509192134/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/ |date=3 May 2022}}</ref> | population = 1,300 (өвөл) 5,100 (зун) | density = 0.00009/км² to 0.00036/км² (seasonal) | adjective = | countries = 7 нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл | list_countries = Антарктидын гэрээний систем | time = Бүх цагийн бүс | internet = [[.aq]] | iso_code = AQ | settlements = [[Антарктидын судалгааны станц|Судалгааны станц]] | m49 = <code>010</code> }} [[Файл:Austral-Ice.jpg|250px|thumb|right|Антарктидын мөс]] [[Файл:Fryxellsee_Opt.jpg|250px|thumb|right|Фриксель нуурийг хөх мөс бүрхсэн байдал, Трансатлантикийн ууланд.]] [[Файл:Antarctica_surface.jpg|250px|thumb|right|Газрын өндөршил]] [[File:Flow of Ice Across Antarctica.ogv|thumb|300px|Мөсний шилжилт]] [[Файл:AntarcticBedrock.jpg|250px|thumb|right|Мөсөн доорх давхрагууд ба суурь чулуулаг]] [[Файл:Antarctica_Without_Ice_Sheet.png|250px|thumb|right|Мөсийг хуулж авсан ба далайн түрлэгийг тооцоолж харуулсан байдал.]] '''Антарктид''' нь [[Дэлхий]]н хамгийн өмнөд хэсэгт байрлах [[тив]] ([[Өмнөд туйл]]) бөгөөд [[Өмнөд мөсөн далай]]гаар хүрээлэгдэнэ. Нийт талбай нь 14.4 сая км² бөгөөд нийт талбайн хэмжээгээр [[Ази]], [[Африк]], [[Хойд Америк]], болон [[Өмнөд Америк]]ийн дараа орно. Антарктидын гадаргуугийн 98% нь мөсөөр бүрхэгдсэн бөгөөд мөсний дундаж зузаан нь 1.6 км орчим. Антаркид нь хамгийн хүйтэн, хуурай, хүчтэй [[салхи]]лдаг, далайн түвшнээс дээш хамгийн их өргөгдсөн [[тив]] болно. <ref>{{cite web | title=National Geophysical Data Center | publisher=National Satellite, Data, and Information Service| url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/image/2minrelief.html | accessmonthday=9 June |accessyear=2006}}</ref> Эрэг орчмын нутгийг эс тооцвол маш бага хэмжээний [[хур тунадас]] унадаг бөгөөд [[тив]]ийн үндсэн хэсэг нь [[цөл]] юм. Уг [[тив]]д уугуул оршин суугчид байхгүй бөгөөд цөөн төрлийн хүйтэнд тэсвэртэй [[оцон шувуу]], [[далайн хав]], [[хөвд]], [[хаг]], [[замаг]] зэрэг амьтан, ургамалтай. ''Антарктид'' гэдэг үг нь ''ανταρκτικός'' гэсэн ("Арктикийн эсрэг" гэсэн утгатай) [[Грек]] үгнээс гаралтай.<ref>Duden online: [http://www.duden.de/rechtschreibung/Antarktika ''Antarktika'']</ref><ref>''Bertelsmann: das neue Universal Lexikon.'' wissenmedia Verlag, Gütersloh 2006, [http://books.google.de/books?id=tqWeOZvNUr0C&pg=PT246&dq=%22Antarktika%22&hl=de&ei=QwuNTdLiHMf0sgbAn5iKCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEsQ6AEwBjgK#v=onepage&q=%22Antarktika%22&f=false S. 247].</ref> Хамгийн өндөр цэг нь Винсони уул (д.т.д 5140м) юм. Антарктид тив Дэлхийн бөмбөрцгийн [[Өмнөд туйл]] Антарктикийн мужид оршино. Антарктик мужид тивээс гадна түүнийг хүрээлэн байгаа тэнгисүүд Атлантын далай, Номхон далай, Энэтхэгийн далайн хэсэг хамаарагдана. <gallery> File: 061212-nordkapp.jpg File:GletscherMM.jpg File:Mount Erebus Aerial 2.jpg File:Aurore australe - Aurora australis.jpg </gallery> == Антарктидыг судалсан нь == Антарктидын судалгааг дөрвөн үе болгон хуваадаг. Эхний гурван үед аливаа нэг улс орны шинжилгээний ангиуд өөрсдийн сонирхлоор явж судалгаа хийж байжээ. Дөрөв дэх үеийн судалгаа нь олон улсын хэмжээний хөтөлбөртэй явагдаж, Антарктидын эх газрын байгалийн байдалд тодорхой дүгнэлтийг өгч байна. Эхний (XVI зуунаас XIX зууны эх) үед Дэлхийн өмнөд этгээдэд эх газар байгааг тодорхойлон зарим арлуудыг нээж, газрын зурагт тэмдэглэжээ. 1501-1502онд Италийн [[Америго Веспуччи]], Өмнөд Георг арал, 1739-1772 онд Францчууд Буве, Кергелен арлыг нээжээ. 1772-1775 онд Английн Ж.Кукын шинжилгээний анги Антарктидыг тойрон Өмнөд Георгийн аралд ойртон, Сандвичийн газар, Өмнөд Тулегийн арлыг, Английн У.Смит Өмнөд Шетланд арлыг нээсэн. -Дараах (XIX зуун) үед Антарктидын эх газрыг нээж, нэлээд олон эрдэм шинжилгээний ангиуд судалгаа хийжээ. Оросын далайчин Ф.Ф.Беллинсгаузен, М.П.Лазерев нар "Восток", "Мирний" хэмээх хөлөг онгоцоор 1819 онд Георг аралд хүрч, шинэ шинэ газар нээж I Петрийн арал, I Александрын газар гэх зэргээр нэрлээд, 1820 оны 1 сарын 16-нд Антарктидын эх газрыг хүн төрөлхтөний түүхэнд анх удаа нээв. 1820-1821 онд Англи, Америкийн ан олзворын хөлөг онгоцууд Антарктидын орчмоор аялж байснаас гадна 1831-1833 онд Английн Ж.Биско Антарктидыг тойронаялж, хэд хэдэн арал нээжээ. 1838-1842 онд Франц, Америк, Английн шинжилгээний гурван анги нэлээд газар нутгийг нээж, өмнөд соронзон туйлын байршлыг тодорхойлохыг оролджээ. Дараачийн 50 жилд ямар ч шинжилгээний анги очсонгүй. XIX зууны сүүлчээс эхлэн эндхийн хүйтэн тэнгист Шотланд, Норвеги, Бельги зэрэг орны хөлөг онгоцууд халим агнах болсон. -Гуравдахь (1900-1955 он) үед Антарктидын эрэг орчмын нутгийг судалснаас гадна газарзүйн өмнөд туйлд хүрсэн байна. Асар бэрхшээлтэй энэ зорилтыг Норвегийн Р.Амундсен, Английн Р.Скотт нар гүйцэтгэсэн юм. Р.Амундсен 1911 оны 12 сарын 14-нд Өмнөд туйлд хүрчээ. Р.Скотт Р.Амундсенээс 34 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 сарын 17-нд Өмнөд туйл хүрээд буцах замдаа амь үрэгджээ. 1928 онд Америкийн нисэх онгоц Антарктид хүрч, 1929-1950-д онд АНУ, Английн хэд хэдэн шинжилгээний ангиуд судалгаа хийж, мөсний тодорхойлолт гаргаж, зарим газраар уул нуруу нээжээ. -Дөрөвдэх (1955 оноос хойших) үеэс эхлэн олон улсын геофизикийн судалгаа хийгдэж 11 орны 57 станц Антарктид, түүний эрэг орчмын арлууд дээр байгуулагдан нутаг даяар иж бүрэн судалгаа ажиглалт хийх боломж бүрдүүлжээ. Эдгээр судалгааны баазууд дээр эрдэм шинжилгээний ангиуд ээлжлэн очиж судалгаа хийж байна. ЗХУ, одоогийн ОХУ тэнд "Мирный", "Оазис", "Пионерская", "Восток", "Комсомольская" станц байгуулж, тогтмол судалгаа хийж иж бүрэн хайгуул шинжилгээний ангиуд ажиллаж байна.1972-1973, мөн 1983-1984 онд ажилласан Өмнөд туйлыг судлах XVIII, XXVIII хайгуул эрдэм шинжилгээний ангиудад БНМАУ-ын мэргэжилтэн Ж.Цэрэндэлэг, Д.Чулуунбат нар оролцон, Антарктидад очиж судалгаа, шинжилгээний ажил хийсэн билээ. Орчин үеийн судалгааны явцад Антарктидын эх газрын тогтоц, гадарга, ашигт малтмал, мөсөн хучлагын байгуулалт, уур амьсгал, ургамал, амьтны аймаг судлагдаж, байгалийн орчин, хүний бие махбодод хэрхэн нөлөөлөх зэрэг олон асуудал шийдвэрлэгдэж байна. == Газарзүй == Тивийн 15 сая 820 мянган км2 талбайтай, 24 сая м3 хэмжээтэй мөс хучжээ.Мөсний зузаан дунджаар 2 мянган м, төв хэсэгтээ 4 мянган м, захаараа 100 орчим м байна. Энэхүү мөсөн "малгай" зарим хэсэгтээ эх газраасаа хальж далай руу хэдэн зуун километр түрж оржээ. Тухайлбал: Россын тэнгист орсон мөс нь 950 км хүрнэ. Эх газрын эргээс хальсан мөс аажимдаа гулсан далайд орохдоо мөсөн уул (айсберг) үүсгэдэг. Антарктидын мөсөнд нь дэлхийн цэнгэг усны 90 хувь агуулагддаг. Түүнийг хучиж байгаа мөсний зузааныг оролцуулбал Антарктид дундаж өндрөөрөө дэлхийн хамгийн өндөр тив юм. Антарктидын эх газрын мөсөн доорх гадаргыг ерөнхийд нь хоёр ангилдаг. Баруун хэсэг нь ([[Антарктидын хойг]]оос [[Россын тэнгис]] хүртэл) уулархаг гадаргатай. Үүнийг Антарктидын Анд гэх бөгөөд 3000-4000м, оргилууд нь 5000м өргөгдсөн Элсуэртийн газарт байгаа 5140 м оргил эндхийн хамгийн өндөр цэг юм. Нутгийн зүүн хэсэг нь тавцан маягийн тогтоцтой, харьцангуй талархаг гадаргатай байна. Антарктид дэлхийн хамгийн хүйтэн уур амьсгалтай нутаг юм. 1961 оны 8 сард ЗХУ-ын <Восток> станцад -83,2℃ тэмдэглэгдсэн нь дэлхийн хүйтний туйл байв. гэвч 2014 оны байдлаар Японы эрдэмтэд - 91,2℃ хүртэл хүйтэрч байгааг тогтоожээ. ЗХУ-ын <Пионерская> станцад 7 сарын дундаж температур -20℃ тэмдэглэгджээ. Жилд 340 хоног хүртэл цасан шуурга болж салхины хурд 90м/сек хүрнэ. Антарктид тив ургамал, амьтны аймгаар бие даасан нэгэн муж болдог. Энд байгаа ургамлын зүйлс хаг, хөвдөөс бүрдэх бөгөөд 300 зүйл хаг, 75 зүйл хөвд тодорхойлогджээ. Өмнөд өргөргийн 64℃-аас цааш цэцэг буюу дээд ургамлын зүйлүүд байхгүй. Хойгийн хойд Кергелений аралд байцааны нэгэн зүйл, мөн 10 орчим зүйлийн өвслөг, үет ургамал тодорхойлогджээ. Хуурай газрын амьтан байхгүй. Хүрээлэн байгаа далай тэнгисүүдээр усны амьтад бий. Хөхтөн, сэлүүр хөлтөн, халимны зүйлүүд нэлээд элбэг. Сэлүүр хөлтний гол төлөөлөгч нь далайн хав юм. Далайн хав хөвөгч мөсөн дээр гарч хэвтэж нарлана. Далай, тэнгисийн усанд загас, хавч хэлбэртэн элбэгтэй. Эх газрын эргээр амьдрах ганц төрлийн амьтан нь оцон шувуу юм. == Мөн үзэх == * [[Өмнөд туйл]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Antarctica|Антарктик}} * [http://www.ats.aq/ Antarctic Treaty Secretariat], ''de facto'' government * [http://www.loc.gov/rr/international/frd/antarctica/antarctica.html Portals on the World - Antarctica] from the Library of Congress * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Antarctica Antarctica travel guide] from [[Wikivoyage]] * [https://web.archive.org/web/20070704135201/http://www.oostwestthijsbest.nl/frame.php?id=19 images from two sailing expeditions to Antarctica] * [https://web.archive.org/web/20070625173833/http://geography.berkeley.edu/%7Eabliss/antarctica.html Pictures from 4 research trips to the McMurdo region] * [http://www.guardian.co.uk/environment/gallery/2007/jun/05/photography?picture=329977040 World Environment Day 2007 "Melting Ice" image gallery at The Guardian] * [http://www.expeditionsail.com Expedition sailboat ''Seal''] to Antarctica, many photos * [http://www.antarctica.ac.uk/bas_research/data/access/fossildatabase/ BAS Online Palaeontology Collection] * [http://www.usap.gov U.S Antarctic Program Portal], USAP.gov is the U.S. Government’s official web portal for the U.S. Antarctic Program * [http://www.youtube.com/watch?v=TemK6CF6lF0 A collection of Time-lapse images of a Year on Ice in the Scott Base and McMurdo Station area] {{зай авах}} {{Дэлхийн тивүүд}} [[Ангилал:Антарктид| ]] [[Ангилал:Тив]] [[Ангилал:Антарктидын газар зүй| ]] [[Ангилал:Антарктик]] 58qjroymf1z1ewhqgkhi8c4b31r9xpr 0 5528 853816 717083 2026-04-18T13:03:09Z Enkhsaihan2005 64429 853816 wikitext text/x-wiki {{Short description|Combined landmasses of Europe and Asia}} {{Инфобокс тив | title = Еврази | image = [[File:Eurasia (orthographic projection).svg|220px]] | area = {{convert|55,000,000|km2|sqmi|abbr=on}} | population = 5.6 тэрбум (2025 оны байдлаар)<ref>{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/europe-population/ |title=Population of Europe (2023) - Worldometers |website=www.worldometers.info |access-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927144326/https://www.worldometers.info/world-population/#region |archive-date=2025-09-27 |url-status=live}}</ref> | density = {{convert|102|/km2|/sqmi|abbr=on}} | demonym = Евразичууд | countries = ~[[Евразийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Бүрэн эрхт улс|93 улс]] | list_countries = | dependencies = [[Евразийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Хараат нутаг дэвсгэр|9 хараат нутаг]] | time = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> - [[UTC+12]]<!--Russia--> | part_of = [[Афро-Еврази]] }} [[Файл:Two-point-equidistant-asia.jpg|thumb|Евразийн физик газрын зураг]] [[Европ]], [[Ази]] хоёр тивийг агуулсан асар том [[хуурай газар|хуурай газрыг]] '''Евроази''' гэж нэрлэдэг. Заримдаа ерөөс хоёр тивийг хамтатгаад нэг л [[тив]] гэж үзэх нь бий. Дэлхийн гадаргуугийн 10.6%, дэлхийн хуурай газрын 36.2% болох 52,990,000 км² талбайг хамардаг. Хойд талаараа [[Умард мөсөн далай]], баруун талаараа [[Атлантын далай]], урд талаараа [[Газар дундын тэнгис]], [[Улаан тэнгис]], [[Энэтхэгийн далай]], зүүн талаараа [[Номхон далай]]тай зах хязгаар нийлдэг учраас ихэнх бие нь дэлхийн бөмбөрцгийн [[Дэлхийн бөмбөрцгийн умард хагас|умард]], [[Дэлхийн бөмбөрцгийн дорнод хагас|дорнод хагас]]т багтдаг. Евразид дэлхийн [[хүн ам]]ын 72.5% (Европт 12.5%, Азид 60%) болох 5 тэрбум хүн оршин сууж байна. Хамгийн өндөр цэг: Жомолунгма(Эверест) далайн түвшнээс дээш 8848м == Мөн үзэх == * [[Афро-Еврази]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Eurasia|Еврази}} {{Wiktionary}} * [http://www.eurasianet.org EurasiaNet] * [http://www.eurasiagroup.net Eurasia Group] {{зай авах}} {{Хөтлөгч хуудас-Тив}} [[Ангилал:Еврази| ]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] [[Ангилал:Европын газар зүй]] [[Ангилал:Тив]] [[Ангилал:Угсарсан нийлмэл үг]] kjniylkhi6sr8ij0kd7lbnqa4h9r7sf 853817 853816 2026-04-18T13:03:56Z Enkhsaihan2005 64429 853817 wikitext text/x-wiki {{Short description|Европ болон Азийн нийлмэл газар нутаг}} {{Инфобокс тив | title = Еврази | image = [[File:Eurasia (orthographic projection).svg|220px]] | area = {{convert|55,000,000|km2|sqmi|abbr=on}} | population = 5.6 тэрбум (2025 оны байдлаар)<ref>{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/europe-population/ |title=Population of Europe (2023) - Worldometers |website=www.worldometers.info |access-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927144326/https://www.worldometers.info/world-population/#region |archive-date=2025-09-27 |url-status=live}}</ref> | density = 102/км² | demonym = Евразичууд | countries = ~[[Евразийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Бүрэн эрхт улс|93 улс]] | list_countries = | dependencies = [[Евразийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Хараат нутаг дэвсгэр|9 хараат нутаг]] | time = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> - [[UTC+12]]<!--Russia--> | part_of = [[Афро-Еврази]] }} [[Файл:Two-point-equidistant-asia.jpg|thumb|Евразийн физик газрын зураг]] [[Европ]], [[Ази]] хоёр тивийг агуулсан асар том [[хуурай газар|хуурай газрыг]] '''Евроази''' гэж нэрлэдэг. Заримдаа ерөөс хоёр тивийг хамтатгаад нэг л [[тив]] гэж үзэх нь бий. Дэлхийн гадаргуугийн 10.6%, дэлхийн хуурай газрын 36.2% болох 52,990,000 км² талбайг хамардаг. Хойд талаараа [[Умард мөсөн далай]], баруун талаараа [[Атлантын далай]], урд талаараа [[Газар дундын тэнгис]], [[Улаан тэнгис]], [[Энэтхэгийн далай]], зүүн талаараа [[Номхон далай]]тай зах хязгаар нийлдэг учраас ихэнх бие нь дэлхийн бөмбөрцгийн [[Дэлхийн бөмбөрцгийн умард хагас|умард]], [[Дэлхийн бөмбөрцгийн дорнод хагас|дорнод хагас]]т багтдаг. Евразид дэлхийн [[хүн ам]]ын 72.5% (Европт 12.5%, Азид 60%) болох 5 тэрбум хүн оршин сууж байна. Хамгийн өндөр цэг: Жомолунгма(Эверест) далайн түвшнээс дээш 8848м == Мөн үзэх == * [[Афро-Еврази]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Eurasia|Еврази}} {{Wiktionary}} * [http://www.eurasianet.org EurasiaNet] * [http://www.eurasiagroup.net Eurasia Group] {{зай авах}} {{Хөтлөгч хуудас-Тив}} [[Ангилал:Еврази| ]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] [[Ангилал:Европын газар зүй]] [[Ангилал:Тив]] [[Ангилал:Угсарсан нийлмэл үг]] d97kbpuvjyvlhhrd1mpwcl56dupe3oc 853824 853817 2026-04-18T13:30:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 853824 wikitext text/x-wiki {{Short description|Европ болон Азийн нийлмэл газар нутаг}} {{Инфобокс тив | title = Еврази | image = [[File:Eurasia (orthographic projection).svg|220px]] | area = {{convert|55,000,000|km2|sqmi|abbr=on}} | population = 5.6 тэрбум (2025 оны байдлаар)<ref>{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/europe-population/ |title=Population of Europe (2023) - Worldometers |website=www.worldometers.info |access-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927144326/https://www.worldometers.info/world-population/#region |archive-date=2025-09-27 |url-status=live}}</ref> | density = 102/км² | demonym = Евразичууд | countries = ~[[Евразийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Бүрэн эрхт улс|93 улс]] | list_countries = | dependencies = [[Евразийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Хараат нутаг дэвсгэр|9 хараат нутаг]] | time = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> - [[UTC+12]]<!--Russia--> | part_of = [[Афро-Еврази]] }} [[Файл:Two-point-equidistant-asia.jpg|thumb|Евразийн физик газрын зураг]] [[Европ]], [[Ази]] хоёр тивийг агуулсан асар том [[хуурай газар|хуурай газрыг]] '''Евроази''' гэж нэрлэдэг. Дэлхийн 6 тивийн хамгийн том нь юм. Дэлхийн гадаргуугийн 10.6%, дэлхийн хуурай газрын 36.2% болох 52,990,000 км² талбайг хамардаг. Хойд талаараа [[Умард мөсөн далай]], баруун талаараа [[Атлантын далай]], урд талаараа [[Газар дундын тэнгис]], [[Улаан тэнгис]], [[Энэтхэгийн далай]], зүүн талаараа [[Номхон далай]]тай зах хязгаар нийлдэг учраас ихэнх бие нь дэлхийн бөмбөрцгийн [[Дэлхийн бөмбөрцгийн умард хагас|умард]], [[Дэлхийн бөмбөрцгийн дорнод хагас|дорнод хагас]]т багтдаг. Евразид дэлхийн [[хүн ам]]ын 72.5% (Европт 12.5%, Азид 60%) болох 5 тэрбум хүн оршин сууж байна. Хамгийн өндөр цэг: [[Эверест|Жомолунгма]] (Эверест) далайн түвшнээс дээш 8848 м. == Тивийн захын цэгүүд == * Челюскины үзүүр (Орос), 77°43′00″ ; 104°18′00″ — Хамгийн умард цэг. * Пиай үзүүр (Малайз), 1°15′58″; 103°30′39″ — Хамгийн өмнөд цэг. * Рока үзүүр (Португал), 38°47'; 9°30' — Хамгийн баруунцэг. * Дежнёвын үзүүр (Орос), 66°05′ с. ш.; 169°40′ — хамгийн зүүн цэг. == Мөн үзэх == * [[Афро-Еврази]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Eurasia|Еврази}} {{Wiktionary}} * [http://www.eurasianet.org EurasiaNet] * [http://www.eurasiagroup.net Eurasia Group] {{зай авах}} {{Хөтлөгч хуудас-Тив}} [[Ангилал:Еврази| ]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] [[Ангилал:Европын газар зүй]] [[Ангилал:Тив]] [[Ангилал:Угсарсан нийлмэл үг]] czxoegaaajve7a81hjwldyvu0qkq506 853995 853824 2026-04-19T10:09:53Z Enkhsaihan2005 64429 853995 wikitext text/x-wiki {{Short description|Европ болон Азийн нийлмэл газар нутаг}} {{Инфобокс тив | title = Еврази | image = [[File:Eurasia (orthographic projection).svg|220px]] | area = {{convert|55,000,000|km2|sqmi|abbr=on}} | population = 5.6 тэрбум (2025 оны байдлаар)<ref>{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/europe-population/ |title=Population of Europe (2023) - Worldometers |website=www.worldometers.info |access-date=2026-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927144326/https://www.worldometers.info/world-population/#region |archive-date=2025-09-27 |url-status=live}}</ref> | density = 102/км² | demonym = Евразичууд | countries = ~[[Евразийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Бүрэн эрхт улс|93 улс]] | list_countries = | dependencies = [[Евразийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Хараат нутаг дэвсгэр|9 хараат нутаг]] | time = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> - [[UTC+12]]<!--Russia--> | part_of = [[Афро-Еврази]] }} [[Файл:Two-point-equidistant-asia.jpg|thumb|Евразийн физик газрын зураг]] [[Европ]], [[Ази]] хоёр тивийг агуулсан асар том [[хуурай газар|хуурай газрыг]] '''Евроази''' гэж нэрлэдэг. Дэлхийн 6 тивийн хамгийн том нь юм. Дэлхийн гадаргуугийн 10.6%, дэлхийн хуурай газрын 36.2% болох 52,990,000 км² талбайг хамардаг. Хойд талаараа [[Умард мөсөн далай]], баруун талаараа [[Атлантын далай]], урд талаараа [[Газар дундын тэнгис]], [[Улаан тэнгис]], [[Энэтхэгийн далай]], зүүн талаараа [[Номхон далай]]тай зах хязгаар нийлдэг учраас ихэнх бие нь дэлхийн бөмбөрцгийн [[Дэлхийн бөмбөрцгийн умард хагас|умард]], [[Дэлхийн бөмбөрцгийн дорнод хагас|дорнод хагас]]т багтдаг. Евразид дэлхийн [[хүн ам]]ын 72.5% (Европт 12.5%, Азид 60%) болох 5 тэрбум хүн оршин сууж байна. Хамгийн өндөр цэг: [[Эверест|Жомолунгма]] (Эверест) далайн түвшнээс дээш 8848 м. == Тивийн захын цэгүүд == * Челюскины үзүүр (Орос), 77°43′00″ ; 104°18′00″ — Хамгийн умард цэг. * Пиай үзүүр (Малайз), 1°15′58″; 103°30′39″ — Хамгийн өмнөд цэг. * Рока үзүүр (Португал), 38°47'; 9°30' — Хамгийн баруунцэг. * Дежнёвын үзүүр (Орос), 66°05′ с. ш.; 169°40′ — хамгийн зүүн цэг. == Мөн үзэх == * [[Афро-Еврази]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Eurasia|Еврази}} {{Wiktionary}} * [http://www.eurasianet.org EurasiaNet] * [http://www.eurasiagroup.net Eurasia Group] {{зай авах}} {{Дэлхийн тивүүд}} [[Ангилал:Еврази| ]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] [[Ангилал:Европын газар зүй]] [[Ангилал:Тив]] [[Ангилал:Угсарсан нийлмэл үг]] kikff3fark5txp6s8t2u0zectx0z0qi 0 5573 853909 744474 2026-04-18T21:20:02Z Enkhsaihan2005 64429 853909 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тив}} {{Инфобокс тив |title = Хойд Америк |image = Location North America.svg |area = 24.709 сая км² ([[Тив#Газар нутаг ба хүн ам|3-т]]) |population = {{IncreaseNeutral}} 592,296,233 (2021; 4-т) |density = 25.7/км² (66.4/миль²) (2021) |GDP_PPP = {{nowrap|[[америк доллар|US$]]36.6 их наяд (2025 тооц; 2-т)<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=GDP PPP, current prices |publisher=Олон Улсын Валютын Сан |date=2021 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live}}</ref>}} |GDP_nominal = US$34.61 их наяд (2025 тооц; 2-т)<ref>{{cite web |title=GDP Nominal, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |publisher=Олон Улсын Валютын Сан |date=2021 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live}}</ref> |GDP_per_capita = US$67,000 (2025 тооц; 2-т)<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=Nominal GDP per capita |publisher=Олон Улсын Валютын Сан |date=2021 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live}}</ref> |religions = {{unbulleted list | [[Хойд Америк дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|Христ]] (74.6%)<ref name="Survey">{{cite web |url=https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |title=The Global Religious Landscape |publisher=Pewforum.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125173538/https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |access-date=2026-04-18 |archive-date=2017-01-25 |url-status=dead}}</ref><ref name="pew-relig">{{Cite web |url=https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |title=Religious Composition by Country, 2010–2050 |website=pewforum.org |access-date=2026-04-18 |archive-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |url-status=dead}}</ref> | [[Шашингүй байдал|Шашингүй]] (19.2%)<ref name="pew-relig"/> | [[Хойд Америк дахь иудаизм|Иудаизм]]<!--intentional link to DAB page--> (1.6%)<ref name="pew-relig"/> | [[Америк дахь ислам|Ислам]] (1.3%)<ref name="pew-relig"/> | [[Хиндуизм]] (0.9%)<ref name="pew-relig"/> | [[Хойд Америк дахь шашин шүтлэг#Буддизм|Буддизм]] (0.9%)<ref name="pew-relig"/> | [[Хойд Америк дахь шашин шүтлэг|Бусад]] (1.3%)<ref name="pew-relig"/> }} |demonym = Хойд Америкчууд |countries = 23 бүрэн эрхт улс |list_countries = Хойд Америкийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт |dependencies = [[Хойд Америкийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Бүрэн эрхгүй нутаг дэвсгэр|23 бүрэн эрхгүй нутаг дэвсгэр]] |languages = [[Англи хэл|Англи]], [[Испани хэл|Испани]], [[Франц хэл|Франц]], [[Нидерланд хэл|Нидерланд]], [[Дани хэл|Дани]], [[Америкийн уугуул хэлнүүд|уугуул]], болон [[Хойд Америкийн хэлнүүд|бусад хэлнүүд]] |time = [[UTC−10:00]] - [[UTC+00:00]] |cities = Хотын жагсаалт:<ref>{{Cite web |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |title=Demographia.com |access-date=2026-04-18 |archive-date=14 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814123122/http://demographia.com/db-worldua.pdf |url-status=live}}</ref><br />{{hlist|[[Мехико]]|[[Нью-Йорк хот]]|[[Лос-Анжелес]]|[[Чикаго]]|[[Сан-Франциско]]|[[Бостон]]|[[Торонто]]|[[Вашингтон]]|[[Даллас]]|[[Филадельфи]]}} |m49 = <code>003</code> – Хойд Америк<br /><code>019</code> – [[Америк]]<br /><code>001</code> – [[Дэлхий]] }} '''Хойд Америк''' нь [[дэлхий]]н бөмбөрцөгийн хойд хагаст байрлах [[тив]] юм. Хойд талаараа [[Умард мөсөн далай]], зүүн талаараа Хойд [[Атлантын далай]], зүүн урд талаараа [[Карибын тэнгис]], урд болон баруун талаараа хойд [[Номхон далай]]гаар хүрээлэгдэн оршино. [[Өмнөд Америк]] тив зүүн өмнө талд нь байрлах ба Панамын хоолойгоор тусгаарлагдана. Хойд Америк тив нь 24,490,000 хавтгай дөрвөлжин км буюу [[дэлхий]]н нийт гадаргуугийн 4.8 хувь, дэлхийн хуурай газрын 16.4 хувьтай тэнцэх хэмжээний талбайтай. [[2013]] оны байдлаар ойр орчмын арлуудыг нь оруулж тооцвол нийт 23 улсад 565 сая орчим хүн оршин сууж байгаа нь дэлхийн хүн амын 7.5% гэсэн үг юм. Хойд Америк тив нь газар нутгийн хэмжээгээр [[Ази]], [[Африк]]ийн дараа 3 дахь том [[тив]] бөгөөд нийт оршин суугчдын тоогоор Ази, Африк, [[Европ]]ын дараа 4-т орно. Хойд ба [[Өмнөд Америк]] тивийг нийлүүлээд [[Америк]] тив гэж нэрлэх нь бий. Дэлхийн улс төр, эдийн засгийн харилцаанд голлох байр суурь эзлэгч бүс нутаг. Ялангуяа АНУ, Канад улс голлох байр суурийг эзэлнэ. Компьютер, анагаах ухаан, сансар судлал, зэвсэг, машин, тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл болон кадми, тугалга, молебдин, мөнгө, цайрын нөөцөөр дэлхийд тэргүүлнэ. ==Улс орнуудын жагсаалт== {| class="wikitable" |+ !Улсын нэр !Нийслэл !Талбай (км²) !Хүн ам (2018) |- |Антигуа ба Барбуда |Сент Жонс |<span data-sort-value="7008442000000000000♠"></span>442 <span data-sort-value="7008442000000000000♠"></span> |96,286 |- |Бахам |Нассау |<span data-sort-value="7010139430000000000♠"></span>13,943 |385,637 |- |Барбадос |Бриджтаун |<span data-sort-value="7008430000000000000♠"></span>430 |286,641 |- |Белиз |Бельмопан |<span data-sort-value="7010229660000000000♠"></span>22,966 |383,071 |- |Канад |Оттава |<span data-sort-value="7012998467000000000♠"></span>9,984,670 |37,064,562 |- |Коста Рико |Сан Хосе |<span data-sort-value="7010511000000000000♠"></span>51,100 |4,999,441 |- |Куба |Гавана |<span data-sort-value="7011109886000000000♠"></span>109,886 <span data-sort-value="7011109886000000000♠"></span> |11,338,134 |- |Доминика |Розо |<span data-sort-value="7008751000000000000♠"></span>751 |71,625 |- |Бүгд Найрамдах Доминикан Улс |Санто Доминга |<span data-sort-value="7010486710000000000♠"></span>48,671 |10,627,141 |- |Эл Сальвадор |Сан Сальвадор |<span data-sort-value="7010210410000000000♠"></span>21,041 <span data-sort-value="7010210410000000000♠"></span> |6,420,746 |- |Гренада |Сент Жоржес |<span data-sort-value="7008344000000000000♠"></span>344 |111,454 |- |Гуатемал |Гуатемал хот |<span data-sort-value="7011108889000000000♠"></span>108,889 |17,247,849 |- |Хаити |Порт-о-пренс |<span data-sort-value="7010277500000000000♠"></span>27,750 |11,123,178 |- |Гондурас |Тегусигальпа |<span data-sort-value="7011112492000000000♠"></span>112,492 |9,587,522 |- |Ямайк |Кингстон |<span data-sort-value="7010109910000000000♠"></span>10,991 |2,934,847 |- |Мексик |Мехико |<span data-sort-value="7012196437500000000♠"></span>1,964,375 |126,190,788 |- |Никарагуа |Манагуа |<span data-sort-value="7011130373000000000♠"></span>130,373 |6,465,501 |- |Панам |Панам |<span data-sort-value="7010754170000000000♠"></span>75,417 |4,176,869 |- |Сент-Китс ба Невис |Бастер |<span data-sort-value="7008261000000000000♠"></span>261 |52,441 |- |Сент-Люси |Кастри |<span data-sort-value="7008539000000000000♠"></span>539 |181,889 |- |Сент-Винсент ба Гренадин |Кингстаун |<span data-sort-value="7008389000000000000♠"></span>389 |110,211 |- |Тринидад ба Тобаго |Порт-оф-Спейн |<span data-sort-value="7009513000000000000♠"></span>5,130 |1,389,843 |- |Америкийн Нэгдсэн Улс |Вашингтон Д.С |<span data-sort-value="7012962909100000000♠"></span>9,629,091 |327,096,265 |- ! colspan="2" |Total !24,500,995 !541,720,440 |} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|North America|Хойд Америк}} * "[http://www.bartleby.com/65/na/NAmer.html North America]"/"[http://www.bartleby.com/65/ce/CentrAm.html Central America]". ''[http://www.bartleby.com/65/ The Columbia Encyclopedia]'', 6th ed. 2001-6. New York: Columbia University Press. * "[http://www.britannica.com/eb/article?tocId=9373623 North America]"/"[http://www.britannica.com/ebc/article-9360160 Central America]". ''Encyclopædia Britannica''. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc. * [http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm UN Statistics Division: Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings] * [http://www.xist.org/earth/pop_region.aspx GeoHive: The population of continents, regions and countries] * "[https://web.archive.org/web/20091028073601/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/North_America.html North America]"/ "[https://web.archive.org/web/20091028044640/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761574502/Central_America.html Central America]". ''MSN Encarta Online Encyclopedia 2006.'' * [http://www.bartleby.com/61/64/N0156400.html American Heritage Dictionaries, North America] and [http://www.bartleby.com/61/8/C0200800.html Central America] * [http://www.answers.com/topic/north-america Houghton Mifflin Company, "North America"] * [http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn?s=central+america WordNet Princeton University: Central America]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.reference.com/browse/crystal/23124 Crystal Reference Encyclopedia, "North America"] * [http://www.ipligence.com/worldmap/ Internet World Map ] Study showing the geographic distribution of the Internet across North America. == Эшлэл == {{reflist}} {{зай авах}} {{Хөтлөгч хуудас-Тив}} [[Ангилал:Хойд Америк| ]] [[Ангилал:Тив]] 42kvfuoqq4qukiohu0qadni7uk5dqhs 853994 853909 2026-04-19T10:09:49Z Enkhsaihan2005 64429 853994 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тив}} {{Инфобокс тив |title = Хойд Америк |image = Location North America.svg |area = 24.709 сая км² ([[Тив#Газар нутаг ба хүн ам|3-т]]) |population = {{IncreaseNeutral}} 592,296,233 (2021; 4-т) |density = 25.7/км² (66.4/миль²) (2021) |GDP_PPP = {{nowrap|[[америк доллар|US$]]36.6 их наяд (2025 тооц; 2-т)<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=GDP PPP, current prices |publisher=Олон Улсын Валютын Сан |date=2021 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live}}</ref>}} |GDP_nominal = US$34.61 их наяд (2025 тооц; 2-т)<ref>{{cite web |title=GDP Nominal, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |publisher=Олон Улсын Валютын Сан |date=2021 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live}}</ref> |GDP_per_capita = US$67,000 (2025 тооц; 2-т)<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=Nominal GDP per capita |publisher=Олон Улсын Валютын Сан |date=2021 |access-date=2026-04-18 |archive-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live}}</ref> |religions = {{unbulleted list | [[Хойд Америк дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|Христ]] (74.6%)<ref name="Survey">{{cite web |url=https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |title=The Global Religious Landscape |publisher=Pewforum.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125173538/https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |access-date=2026-04-18 |archive-date=2017-01-25 |url-status=dead}}</ref><ref name="pew-relig">{{Cite web |url=https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |title=Religious Composition by Country, 2010–2050 |website=pewforum.org |access-date=2026-04-18 |archive-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |url-status=dead}}</ref> | [[Шашингүй байдал|Шашингүй]] (19.2%)<ref name="pew-relig"/> | [[Хойд Америк дахь иудаизм|Иудаизм]]<!--intentional link to DAB page--> (1.6%)<ref name="pew-relig"/> | [[Америк дахь ислам|Ислам]] (1.3%)<ref name="pew-relig"/> | [[Хиндуизм]] (0.9%)<ref name="pew-relig"/> | [[Хойд Америк дахь шашин шүтлэг#Буддизм|Буддизм]] (0.9%)<ref name="pew-relig"/> | [[Хойд Америк дахь шашин шүтлэг|Бусад]] (1.3%)<ref name="pew-relig"/> }} |demonym = Хойд Америкчууд |countries = 23 бүрэн эрхт улс |list_countries = Хойд Америкийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт |dependencies = [[Хойд Америкийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Бүрэн эрхгүй нутаг дэвсгэр|23 бүрэн эрхгүй нутаг дэвсгэр]] |languages = [[Англи хэл|Англи]], [[Испани хэл|Испани]], [[Франц хэл|Франц]], [[Нидерланд хэл|Нидерланд]], [[Дани хэл|Дани]], [[Америкийн уугуул хэлнүүд|уугуул]], болон [[Хойд Америкийн хэлнүүд|бусад хэлнүүд]] |time = [[UTC−10:00]] - [[UTC+00:00]] |cities = Хотын жагсаалт:<ref>{{Cite web |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |title=Demographia.com |access-date=2026-04-18 |archive-date=14 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814123122/http://demographia.com/db-worldua.pdf |url-status=live}}</ref><br />{{hlist|[[Мехико]]|[[Нью-Йорк хот]]|[[Лос-Анжелес]]|[[Чикаго]]|[[Сан-Франциско]]|[[Бостон]]|[[Торонто]]|[[Вашингтон]]|[[Даллас]]|[[Филадельфи]]}} |m49 = <code>003</code> – Хойд Америк<br /><code>019</code> – [[Америк]]<br /><code>001</code> – [[Дэлхий]] }} '''Хойд Америк''' нь [[дэлхий]]н бөмбөрцөгийн хойд хагаст байрлах [[тив]] юм. Хойд талаараа [[Умард мөсөн далай]], зүүн талаараа Хойд [[Атлантын далай]], зүүн урд талаараа [[Карибын тэнгис]], урд болон баруун талаараа хойд [[Номхон далай]]гаар хүрээлэгдэн оршино. [[Өмнөд Америк]] тив зүүн өмнө талд нь байрлах ба Панамын хоолойгоор тусгаарлагдана. Хойд Америк тив нь 24,490,000 хавтгай дөрвөлжин км буюу [[дэлхий]]н нийт гадаргуугийн 4.8 хувь, дэлхийн хуурай газрын 16.4 хувьтай тэнцэх хэмжээний талбайтай. [[2013]] оны байдлаар ойр орчмын арлуудыг нь оруулж тооцвол нийт 23 улсад 565 сая орчим хүн оршин сууж байгаа нь дэлхийн хүн амын 7.5% гэсэн үг юм. Хойд Америк тив нь газар нутгийн хэмжээгээр [[Ази]], [[Африк]]ийн дараа 3 дахь том [[тив]] бөгөөд нийт оршин суугчдын тоогоор Ази, Африк, [[Европ]]ын дараа 4-т орно. Хойд ба [[Өмнөд Америк]] тивийг нийлүүлээд [[Америк]] тив гэж нэрлэх нь бий. Дэлхийн улс төр, эдийн засгийн харилцаанд голлох байр суурь эзлэгч бүс нутаг. Ялангуяа АНУ, Канад улс голлох байр суурийг эзэлнэ. Компьютер, анагаах ухаан, сансар судлал, зэвсэг, машин, тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл болон кадми, тугалга, молебдин, мөнгө, цайрын нөөцөөр дэлхийд тэргүүлнэ. ==Улс орнуудын жагсаалт== {| class="wikitable" |+ !Улсын нэр !Нийслэл !Талбай (км²) !Хүн ам (2018) |- |Антигуа ба Барбуда |Сент Жонс |<span data-sort-value="7008442000000000000♠"></span>442 <span data-sort-value="7008442000000000000♠"></span> |96,286 |- |Бахам |Нассау |<span data-sort-value="7010139430000000000♠"></span>13,943 |385,637 |- |Барбадос |Бриджтаун |<span data-sort-value="7008430000000000000♠"></span>430 |286,641 |- |Белиз |Бельмопан |<span data-sort-value="7010229660000000000♠"></span>22,966 |383,071 |- |Канад |Оттава |<span data-sort-value="7012998467000000000♠"></span>9,984,670 |37,064,562 |- |Коста Рико |Сан Хосе |<span data-sort-value="7010511000000000000♠"></span>51,100 |4,999,441 |- |Куба |Гавана |<span data-sort-value="7011109886000000000♠"></span>109,886 <span data-sort-value="7011109886000000000♠"></span> |11,338,134 |- |Доминика |Розо |<span data-sort-value="7008751000000000000♠"></span>751 |71,625 |- |Бүгд Найрамдах Доминикан Улс |Санто Доминга |<span data-sort-value="7010486710000000000♠"></span>48,671 |10,627,141 |- |Эл Сальвадор |Сан Сальвадор |<span data-sort-value="7010210410000000000♠"></span>21,041 <span data-sort-value="7010210410000000000♠"></span> |6,420,746 |- |Гренада |Сент Жоржес |<span data-sort-value="7008344000000000000♠"></span>344 |111,454 |- |Гуатемал |Гуатемал хот |<span data-sort-value="7011108889000000000♠"></span>108,889 |17,247,849 |- |Хаити |Порт-о-пренс |<span data-sort-value="7010277500000000000♠"></span>27,750 |11,123,178 |- |Гондурас |Тегусигальпа |<span data-sort-value="7011112492000000000♠"></span>112,492 |9,587,522 |- |Ямайк |Кингстон |<span data-sort-value="7010109910000000000♠"></span>10,991 |2,934,847 |- |Мексик |Мехико |<span data-sort-value="7012196437500000000♠"></span>1,964,375 |126,190,788 |- |Никарагуа |Манагуа |<span data-sort-value="7011130373000000000♠"></span>130,373 |6,465,501 |- |Панам |Панам |<span data-sort-value="7010754170000000000♠"></span>75,417 |4,176,869 |- |Сент-Китс ба Невис |Бастер |<span data-sort-value="7008261000000000000♠"></span>261 |52,441 |- |Сент-Люси |Кастри |<span data-sort-value="7008539000000000000♠"></span>539 |181,889 |- |Сент-Винсент ба Гренадин |Кингстаун |<span data-sort-value="7008389000000000000♠"></span>389 |110,211 |- |Тринидад ба Тобаго |Порт-оф-Спейн |<span data-sort-value="7009513000000000000♠"></span>5,130 |1,389,843 |- |Америкийн Нэгдсэн Улс |Вашингтон Д.С |<span data-sort-value="7012962909100000000♠"></span>9,629,091 |327,096,265 |- ! colspan="2" |Total !24,500,995 !541,720,440 |} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|North America|Хойд Америк}} * "[http://www.bartleby.com/65/na/NAmer.html North America]"/"[http://www.bartleby.com/65/ce/CentrAm.html Central America]". ''[http://www.bartleby.com/65/ The Columbia Encyclopedia]'', 6th ed. 2001-6. New York: Columbia University Press. * "[http://www.britannica.com/eb/article?tocId=9373623 North America]"/"[http://www.britannica.com/ebc/article-9360160 Central America]". ''Encyclopædia Britannica''. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc. * [http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm UN Statistics Division: Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings] * [http://www.xist.org/earth/pop_region.aspx GeoHive: The population of continents, regions and countries] * "[https://web.archive.org/web/20091028073601/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/North_America.html North America]"/ "[https://web.archive.org/web/20091028044640/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761574502/Central_America.html Central America]". ''MSN Encarta Online Encyclopedia 2006.'' * [http://www.bartleby.com/61/64/N0156400.html American Heritage Dictionaries, North America] and [http://www.bartleby.com/61/8/C0200800.html Central America] * [http://www.answers.com/topic/north-america Houghton Mifflin Company, "North America"] * [http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn?s=central+america WordNet Princeton University: Central America]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.reference.com/browse/crystal/23124 Crystal Reference Encyclopedia, "North America"] * [http://www.ipligence.com/worldmap/ Internet World Map ] Study showing the geographic distribution of the Internet across North America. == Эшлэл == {{reflist}} {{зай авах}} {{Дэлхийн тивүүд}} [[Ангилал:Хойд Америк| ]] [[Ангилал:Тив]] mc4ojksdtb00ndb13w9ehm7m4q2tpdo 0 5576 853913 818984 2026-04-18T21:37:43Z Enkhsaihan2005 64429 853913 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тив}} {{Инфобокс тив |title = Өмнөд Америк |image = South America (orthographic projection).svg |area = {{convert|17840000 |km2|sqmi|abbr=on}} ([[Тив#Газар нутаг ба хүн ам|4-т]]) |population = {{IncreaseNeutral}} {{UN_Population|South America}} ({{UN_Population|Year}}; 5-д){{UN_Population|ref}} |density = 21.4/км² (56.0/миль²) |GDP_PPP = {{nowrap|$7.61 их наяд (2022 тооц; 5-д)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=GDP PPP, current prices|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref>}} |GDP_nominal = $3.62 их наяд (2022 тооц; 4-т)<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2017-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |GDP_per_capita = $8,340 (2022 тооц; 5-д)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=Nominal GDP per capita|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |ethnic_groups = |religions = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 90.0% [[Христийн шашин]] ** 67.4% [[Католик сүм|Католик]] ** 22.6% [[Протестантизм]] ** 1.0% бусад урсгал {{Tree list/end}} |7.0% [[Шашингүй байдал|шашингүй]] |1.3% Спиритизм |0.4% [[Ислам]] |0.3% [[Иудаизм]] |1.0% бусад/тодорхойгүй }}<ref name="Survey">{{cite web|url=https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|title=The Global Religious Landscape|publisher=Pewforum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125173538/https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|access-date=2025-04-18|archive-date=2017-01-25}}</ref> | [[Шашингүй байдал|Шашингүй]] (7.7%)<ref name="Survey"/> | [[Өмнөд Америк дахь шашин шүтлэг|Бусад]] (2.3%)<ref name="Survey"/> |demonym = Өмнөд Америкчууд |countries = {{Collapsible list | title = [[#Улс болон нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|12]] | {{Flag|Аргентин}} | {{Flag|Боливи}} | {{Flag|Бразил}} | {{Flag|Венесуэл}} | {{Flag|Гайана}} | {{Flag|Колумби}} | {{Flag|Парагвай}} | {{Flag|Перу}} | {{Flag|Суринам}} | {{Flag|Уругвай}} | {{Flag|Чили}} | {{Flag|Эквадор}} }} |dependencies = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = [[Хараат нутаг дэвсгэр|Гадаад]] ([[Өмнөд Америкийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Гадаад нутаг дэвсгэр|2–5]]) | {{flag|Аруба}} ([[Нидерландын хаант улс|Нидерланд]]) | {{flag|Буве арал}} ([[Нидерландын хаант улс|Нидерланд]]) | {{flag|Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд}} ([[Нэгдсэн Хаант Улс]]) | {{flag|Фолклендын арлууд}} ([[Нэгдсэн Хаант Улс]]) }} {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = Дотоод ([[Өмнөд Америкийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Дотоод нутаг дэвсгэр|1–3]]) | {{flag|Асенсьон арал}} ([[Нэгдсэн Хаант Улс]]) | {{flag|Бонэйр}} ([[Нидерланд]]) | {{flag|Францын Гвиана}} ([[Франц]]) }} |languages = {{Plainlist| * [[Испани хэл|Испани]] * [[Португал хэл|Португал]] * [[Англи хэл|Англи]] * [[Франц хэл|Франц]] * [[Нидерланд хэл|Нидерланд]] * [[Аймара хэл|Аймара]] * [[Гуарани хэл|Гуарани]] * [[Мапудунгун]] * [[Кечуа хэлнүүд|Кечуа]] * [[Ваюу хэл|Ваюу]] * [[Сранан Тонго]] * [[Өмнөд Америкийн хэлнүүд|бусад]] }} |time = [[UTC−02:00]] - [[UTC−05:00]] |cities = {{Collapsible list |title = Хамгийн том хотууд |[[Сан-Паулу]] |[[Лима]] |[[Богота]] |[[Рио-де-Жанейро]] |[[Сантьяго]] |[[Каракас]] |[[Буэнос-Айрес]] |[[Салвадор]] |[[Бразилиа]] |[[Форталеза]] }} |m49 = <code>005</code> – Өмнөд Америк<br /><code>419</code> – [[Латин Америк ба Карибын тэнгис]]<br /><code>019</code> – [[Америк]]<br /><code>001</code> – [[Дэлхий]] }} '''Өмнөд Америк''' Дэлхийн бөмбөрцөгийн баруун өмнөд хагаст байрлах, баруун талаараа [[Номхон далай]], хойд ба зүүн талаараа [[Атлантын далай]]гаар хүрээлэгдэн орших [[тив]] юм. Баруун хойд талд нь [[Хойд Америк]] [[тив]] ба [[Карибын тэнгис]] байрлана. Өмнөд Америк тив нь Дэлхийн гадаргуугийн 3.5% буюу 17,840,000 хавтгай дөрвөлжин км нутагтай, [[2015]] оны байдлаар уг тив дээр 413,482,203 хүн амьдарч байна. Өмнөд Америк нь талбайн хэмжээгээр [[Ази]], [[Африк]], [[Хойд Америк]]ийн дараагаар дөрөвт, хүн амын тоогоор тавд ордог тив юм. == Өмнөд Америкийн улс орны жагсаалт == {| class="wikitable sortable" border="1" style="font-size:85%" |- style="background:#ececec;" ! Улс ! [[Нутаг дэвсгэр]]<br />(км²) ! [[Хүн ам]]<br />(2018 он) ! [[Хүн амын нягтрал|Нягтрал]]<br />хүн/км² ! [[Нийслэл]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Аргентин}} | align="right" | 2 766 890 | align="right" | 44,361,150 | align="right" | 14.3 | style="text-align:left;" | [[Буэнос-Айрес]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Боливи}} | align="right" | 1 098 580 | align="right" | 11,353,142 | align="right" | 8.4 | style="text-align:left;" | [[Ла Пас]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Бразил}} | align="right" | 8 514 877 | align="right" | 209,469,323 | align="right" | 22 | style="text-align:left;" | [[Бразилиа]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Чили}} | align="right" | 756 950 | align="right" | 18,729,160 | align="right" | 22 | style="text-align:left;" | [[Сантъяго]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Колумби}} | align="right" | 1 138 910 | align="right" | 49,661,048 | align="right" | 40 | style="text-align:left;" | [[Богота]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Эквадор}} | align="right" | 283 560 | align="right" | 17,084,358 | align="right" | 53.8 | style="text-align:left;" | [[Кито]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Фолклендын арлууд}} ([[Их Британи]])<ref>Аргентинтай маргаантай</ref> | align="right" | 12 173 | align="right" | 3,234 | align="right" | 0.26 | style="text-align:left;" | [[Порт-Стэнли]] |- | style="text-align:left;" | {{sort|Францын Гвиана|{{flag|Францын Гвиана}}}} ([[Франц]]) | align="right" | 91 000 | align="right" | 282,938 | align="right" | 2.1 | style="text-align:left;" | [[Кайенне]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Гайана}} | align="right" | 214 999 | align="right" | 779,006 | align="right" | 3.5 | style="text-align:left;" | [[Жоржтаун]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Парагвай}} | align="right" | 406 750 | align="right" | 6,956,066 | align="right" | 15.6 | style="text-align:left;" | [[Асунсион]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Перу}} | align="right" | 1 285 220 | align="right" | 31,989,260 | align="right" | 22 | style="text-align:left;" | [[Лима]] |- | style="text-align:left;" | {{sort|Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд|{{flagicon|Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд}} [[Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд|Өмнөд Жорж ба<br />Өмнөд Сэндвичийн арлууд]] (Их Британи)}}<ref>Аргентинтай маргаантай; [[Атлантын далай|Өмнөд Атлантын далай]] дахь [[Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд]] нь [[Антарктид]] тивд хамаарна гэж үздэг бөгөөд байнгын оршин суугч байхгүй, улирлын чанартайгаар 100 орчим судлаач, жуулчид байдаг.</small><br /></ref> | align="right" | 3 093 | align="right" | 20 | align="right" | 0 | style="text-align:left;" | [[Грытвикен]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Суринам}} | align="right" | 163 270 | align="right" | 575,990 | align="right" | 3 | style="text-align:left;" | [[Парамарибо]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Уругвай}} | align="right" | 176 220 | align="right" | 3,449,285 | align="right" | 19.4 | style="text-align:left;" | [[Монтевидео]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Венесуэл}} | align="right" | 912 050 | align="right" | 28,887,118 | align="right" | 27.8 | style="text-align:left;" | [[Каракас]] |- class="sortbottom" ! Нийт | align="right" | 17,824,513 | align="right" | 423,581,078 | align="right" | 21.5 | |} [[File:South America satellite plane.jpg|thumb|]] == Гадаад холбоос == * [http://www.infolatam.com/ Infolatam. Латин Америкийн мэдээлэл ба дүн шинжилгээ] * [http://www.coha.org The Council on Hemispheric Affairs] Латин Америкийн мэдээ, ард түмний үзэл бодол * [http://www.conmebol.com/ CONMEBOL -- Confederación Sudamericana de Fútbol (Өмнөд Америкийн Хөлбөмбөгийн Холбоо)] == Тайлбар == {{Reflist}} {{зай авах}} {{Хөтлөгч хуудас-Тив}} [[Ангилал:Тив]] [[Ангилал:Өмнөд Америк| ]] pb96c0dcw1b590t2hikzit3v7zo4j2y 853998 853913 2026-04-19T10:10:21Z Enkhsaihan2005 64429 853998 wikitext text/x-wiki {{Short description|Тив}} {{Инфобокс тив |title = Өмнөд Америк |image = South America (orthographic projection).svg |area = {{convert|17840000 |km2|sqmi|abbr=on}} ([[Тив#Газар нутаг ба хүн ам|4-т]]) |population = {{IncreaseNeutral}} {{UN_Population|South America}} ({{UN_Population|Year}}; 5-д){{UN_Population|ref}} |density = 21.4/км² (56.0/миль²) |GDP_PPP = {{nowrap|$7.61 их наяд (2022 тооц; 5-д)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=GDP PPP, current prices|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref>}} |GDP_nominal = $3.62 их наяд (2022 тооц; 4-т)<ref>{{cite web|title=GDP Nominal, current prices|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2017-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |GDP_per_capita = $8,340 (2022 тооц; 5-д)<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=Nominal GDP per capita|publisher=Олон Улсын Валютын Сан|year=2022|access-date=2026-04-18|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |ethnic_groups = |religions = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 90.0% [[Христийн шашин]] ** 67.4% [[Католик сүм|Католик]] ** 22.6% [[Протестантизм]] ** 1.0% бусад урсгал {{Tree list/end}} |7.0% [[Шашингүй байдал|шашингүй]] |1.3% Спиритизм |0.4% [[Ислам]] |0.3% [[Иудаизм]] |1.0% бусад/тодорхойгүй }}<ref name="Survey">{{cite web|url=https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|title=The Global Religious Landscape|publisher=Pewforum.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125173538/https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|access-date=2025-04-18|archive-date=2017-01-25}}</ref> | [[Шашингүй байдал|Шашингүй]] (7.7%)<ref name="Survey"/> | [[Өмнөд Америк дахь шашин шүтлэг|Бусад]] (2.3%)<ref name="Survey"/> |demonym = Өмнөд Америкчууд |countries = {{Collapsible list | title = [[#Улс болон нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|12]] | {{Flag|Аргентин}} | {{Flag|Боливи}} | {{Flag|Бразил}} | {{Flag|Венесуэл}} | {{Flag|Гайана}} | {{Flag|Колумби}} | {{Flag|Парагвай}} | {{Flag|Перу}} | {{Flag|Суринам}} | {{Flag|Уругвай}} | {{Flag|Чили}} | {{Flag|Эквадор}} }} |dependencies = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = [[Хараат нутаг дэвсгэр|Гадаад]] ([[Өмнөд Америкийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Гадаад нутаг дэвсгэр|2–5]]) | {{flag|Аруба}} ([[Нидерландын хаант улс|Нидерланд]]) | {{flag|Буве арал}} ([[Нидерландын хаант улс|Нидерланд]]) | {{flag|Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд}} ([[Нэгдсэн Хаант Улс]]) | {{flag|Фолклендын арлууд}} ([[Нэгдсэн Хаант Улс]]) }} {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = Дотоод ([[Өмнөд Америкийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Дотоод нутаг дэвсгэр|1–3]]) | {{flag|Асенсьон арал}} ([[Нэгдсэн Хаант Улс]]) | {{flag|Бонэйр}} ([[Нидерланд]]) | {{flag|Францын Гвиана}} ([[Франц]]) }} |languages = {{Plainlist| * [[Испани хэл|Испани]] * [[Португал хэл|Португал]] * [[Англи хэл|Англи]] * [[Франц хэл|Франц]] * [[Нидерланд хэл|Нидерланд]] * [[Аймара хэл|Аймара]] * [[Гуарани хэл|Гуарани]] * [[Мапудунгун]] * [[Кечуа хэлнүүд|Кечуа]] * [[Ваюу хэл|Ваюу]] * [[Сранан Тонго]] * [[Өмнөд Америкийн хэлнүүд|бусад]] }} |time = [[UTC−02:00]] - [[UTC−05:00]] |cities = {{Collapsible list |title = Хамгийн том хотууд |[[Сан-Паулу]] |[[Лима]] |[[Богота]] |[[Рио-де-Жанейро]] |[[Сантьяго]] |[[Каракас]] |[[Буэнос-Айрес]] |[[Салвадор]] |[[Бразилиа]] |[[Форталеза]] }} |m49 = <code>005</code> – Өмнөд Америк<br /><code>419</code> – [[Латин Америк ба Карибын тэнгис]]<br /><code>019</code> – [[Америк]]<br /><code>001</code> – [[Дэлхий]] }} '''Өмнөд Америк''' Дэлхийн бөмбөрцөгийн баруун өмнөд хагаст байрлах, баруун талаараа [[Номхон далай]], хойд ба зүүн талаараа [[Атлантын далай]]гаар хүрээлэгдэн орших [[тив]] юм. Баруун хойд талд нь [[Хойд Америк]] [[тив]] ба [[Карибын тэнгис]] байрлана. Өмнөд Америк тив нь Дэлхийн гадаргуугийн 3.5% буюу 17,840,000 хавтгай дөрвөлжин км нутагтай, [[2015]] оны байдлаар уг тив дээр 413,482,203 хүн амьдарч байна. Өмнөд Америк нь талбайн хэмжээгээр [[Ази]], [[Африк]], [[Хойд Америк]]ийн дараагаар дөрөвт, хүн амын тоогоор тавд ордог тив юм. == Өмнөд Америкийн улс орны жагсаалт == {| class="wikitable sortable" border="1" style="font-size:85%" |- style="background:#ececec;" ! Улс ! [[Нутаг дэвсгэр]]<br />(км²) ! [[Хүн ам]]<br />(2018 он) ! [[Хүн амын нягтрал|Нягтрал]]<br />хүн/км² ! [[Нийслэл]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Аргентин}} | align="right" | 2 766 890 | align="right" | 44,361,150 | align="right" | 14.3 | style="text-align:left;" | [[Буэнос-Айрес]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Боливи}} | align="right" | 1 098 580 | align="right" | 11,353,142 | align="right" | 8.4 | style="text-align:left;" | [[Ла Пас]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Бразил}} | align="right" | 8 514 877 | align="right" | 209,469,323 | align="right" | 22 | style="text-align:left;" | [[Бразилиа]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Чили}} | align="right" | 756 950 | align="right" | 18,729,160 | align="right" | 22 | style="text-align:left;" | [[Сантъяго]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Колумби}} | align="right" | 1 138 910 | align="right" | 49,661,048 | align="right" | 40 | style="text-align:left;" | [[Богота]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Эквадор}} | align="right" | 283 560 | align="right" | 17,084,358 | align="right" | 53.8 | style="text-align:left;" | [[Кито]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Фолклендын арлууд}} ([[Их Британи]])<ref>Аргентинтай маргаантай</ref> | align="right" | 12 173 | align="right" | 3,234 | align="right" | 0.26 | style="text-align:left;" | [[Порт-Стэнли]] |- | style="text-align:left;" | {{sort|Францын Гвиана|{{flag|Францын Гвиана}}}} ([[Франц]]) | align="right" | 91 000 | align="right" | 282,938 | align="right" | 2.1 | style="text-align:left;" | [[Кайенне]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Гайана}} | align="right" | 214 999 | align="right" | 779,006 | align="right" | 3.5 | style="text-align:left;" | [[Жоржтаун]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Парагвай}} | align="right" | 406 750 | align="right" | 6,956,066 | align="right" | 15.6 | style="text-align:left;" | [[Асунсион]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Перу}} | align="right" | 1 285 220 | align="right" | 31,989,260 | align="right" | 22 | style="text-align:left;" | [[Лима]] |- | style="text-align:left;" | {{sort|Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд|{{flagicon|Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд}} [[Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд|Өмнөд Жорж ба<br />Өмнөд Сэндвичийн арлууд]] (Их Британи)}}<ref>Аргентинтай маргаантай; [[Атлантын далай|Өмнөд Атлантын далай]] дахь [[Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд]] нь [[Антарктид]] тивд хамаарна гэж үздэг бөгөөд байнгын оршин суугч байхгүй, улирлын чанартайгаар 100 орчим судлаач, жуулчид байдаг.</small><br /></ref> | align="right" | 3 093 | align="right" | 20 | align="right" | 0 | style="text-align:left;" | [[Грытвикен]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Суринам}} | align="right" | 163 270 | align="right" | 575,990 | align="right" | 3 | style="text-align:left;" | [[Парамарибо]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Уругвай}} | align="right" | 176 220 | align="right" | 3,449,285 | align="right" | 19.4 | style="text-align:left;" | [[Монтевидео]] |- | style="text-align:left;" | {{flag|Венесуэл}} | align="right" | 912 050 | align="right" | 28,887,118 | align="right" | 27.8 | style="text-align:left;" | [[Каракас]] |- class="sortbottom" ! Нийт | align="right" | 17,824,513 | align="right" | 423,581,078 | align="right" | 21.5 | |} [[File:South America satellite plane.jpg|thumb|]] == Гадаад холбоос == * [http://www.infolatam.com/ Infolatam. Латин Америкийн мэдээлэл ба дүн шинжилгээ] * [http://www.coha.org The Council on Hemispheric Affairs] Латин Америкийн мэдээ, ард түмний үзэл бодол * [http://www.conmebol.com/ CONMEBOL -- Confederación Sudamericana de Fútbol (Өмнөд Америкийн Хөлбөмбөгийн Холбоо)] == Тайлбар == {{Reflist}} {{зай авах}} {{Дэлхийн тивүүд}} [[Ангилал:Тив]] [[Ангилал:Өмнөд Америк| ]] 0vgt8l8o5rz0qbjl2f569vsy7bczowz 0 8168 853927 840283 2026-04-19T03:26:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 853927 wikitext text/x-wiki {{Short description|1256-1257 онуудад хаанчилж байсан Алтан Ордын хаан}} {{Инфобокс хаан | name =Сартаг | title =[[Алтан Орд|Хан]] | image = | caption = | succession =[[Алтан ордны улсын хангууд|Алтан Ордын хан]]<br/>''Баруун хагас (Хөх Орд) '' | reign1 =1256–1257 | predecessor1 =[[Бат хаан]] | successor1 =[[Улагчи]] | coronation =1256 | full name = Сартаг хан | spouse = | issue = Туктува<br/>Хукчи<br/>Феодора | royal house = [[Боржигон]] | dynasty = [[Алтан Орд]] | father = [[Бат хаан]] | mother = Алчи Татарын [[Борагчин хатан|Борагчин]] [[хатан]] | birth_date = | birth_place = | death_date = {{death date text|1257}} | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] |}} '''Сартаг''' '''хан''' (төрсөн он ? -[[1256]] онд нас барсан) [[Бат хаан]] ба [[регент]] Хорезм шахын [[Борагчин]]ий <ref>[http://www.guide2womenleaders.com/womeninpower/Womeninpower1250.htm WORLDWIDE GUIDE TO WOMEN IN POWER: WOMEN IN POWER 1250-1300] (Борагчин ба түүний нөхөр Сартагийн талаар дурдсан)</ref>дундаас гарсан хүү юм. Сартаг [[Бат хаан]]ыг нас барсны дараа [[Алтан Орд]]ын ([[Кипчакийн ханлиг]]) хаан ширээг залгамжлан авсан. [[1241]] онд, [[Невийн Александр]] [[Сарай (хот)|Сарай]]д ирж, Сартагтай анд бололцож (цусаар тангараг тавьсан ах дүүс бололцож), Бат хааны өргөмөл хүү болжээ. Үүнийхээ хариуд, Александр [[Мөсөн дээрх тулалдаан]]д Алтан Ордын цэргийн хүчээр дэмжүүлсэн. Алтан Ордын хааны зарлигаар ({{lang-ru|ярлык, жарлык}}) Александр нь Алтан Ордын хараат ([[вассал]]) болжээ. Сартаг [[Христ шашин]]д орсноороо алдартай. Харин түүний эцэг нь [[бөө шүтлэг]]тэй байсан юм. Сартаг Христ шашинтан болсон тухай хэд хэдэн түүх байдаг. [[Армени]]йн түүхчид болохоор Сартагийг Оросуудын дунд өсөж, угаалга хийлгэсэн гэж үздэг.<ref>[http://www.1911encyclopedia.org/Rubruquis Classic Encyclopedia: Rubriquis (William of)]</ref> 1254 оны наймдугаар сарын 29-нд Сартаг Ромын пап [[IV Иннокент]]эд элч илгээж Христ шашны угаалга хийлгэснээ мэдэгджээ. Ромын пап Сартаг хааны илгээсэн элч болох санваартны амнаас энэ мэдээг дуулсан байдаг.<ref>[http://www.1911encyclopedia.org/Rubruquis Classic Encyclopedia: Rubriquis (William of)]</ref> Түүний Алтан Ордын хаанчлал тун ч богино хугацаанд үргэлжилжээ. Эцгийгээ нас барснаас хойш нэг жил хүрэхгүй хугацааны дараа 1256 онд магадгүй хорлогдож үхсэн ажээ. Сартагийн дараачаар [[Улагчи]] гарч ирсэн боловч тун удалгүй [[1257]] онд нас барж, авга ах [[Бэрх]] нь хаан ширээг залгамжилжээ. Улагчи нь Сартагийн дүү, хүүгийн аль нь байсан нь одоо тодорхойгүй байдаг. Сартагийн охин Теодора нь [[Ростовын Константин]]ы ач хүү, Невийн Александрын үеэл [[Белозёрск|Белоозеро]] ба [[Ростов]]ыг захирсан Белозёрскийн гүн [[Белозёрскийн гүн Глеб Василькович|Глеб Василькович]]ийн эхнэр болжээ. Тэдний удам угсаанаас хамгийн алдартай нь [[IV Иван]] буюу Догшин хочит Иван бөгөөд Оросын язгууртны олон гэр бүл энэ хоёрын үр хойчис юм. == Гарвал == [[Чингис хаан]] ба [[Бөртэ үжин]] ([[Хонгирад]]) нараас төрсөн том хүү [[Зүчи]] (Чингис хааны ууган хүү), Зүчи хан ба [[Ухаа үжин]] (Хонгирад) нараас төрсөн хүү [[Бат хаан]] (Зүчийн 40 орчим хүүгийн нэг)<ref>Rashid al-Din - Universal History, see: ''Tale of Jochids''</ref>, Бат хаан ба [[Борагчин хатан]] ([[Татар]]) нараас төрсөн хүү [[Сартаг хан]] юм.<ref>Rashid al-Din - Universal History, see: ''Tale of Jochids''</ref> {{Familytree/start}} {{Familytree| | | | | | | CHIN |y| BOR |CHIN='''[[Чингис хаан]]'''|BOR=[[Бөртэ үжин]]|}} {{Familytree| | | | | | | | | |!}} {{Familytree| | | | | UKA |y| JOC |JOC=[[Зүчи]]|UKA=[[Ухаа үжин]]|}} {{Familytree| | | | | | | |!}} {{Familytree| | | BOR |y| BAT |BAT=[[Бат хан]]|BOR=Борагчин|}} {{Familytree| | | | | |!}} {{Familytree| | | | | SAR |SAR='''Сартаг хан'''|}} {{Familytree/end}} == Эх сурвалж == <references/> == Мөн үзэх == *[[Алтан Ордын хангууд]] *[[Белозёрскийн гүн Глеб Василькович]] == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20061207122945/http://www.electroauthor.com/marcotte_genealogy/Khan.htm Michael Marcotte: Marcotte Genealogy - Khan genealogy chart] (Сартагийнхны хэсгийг үзүүлнэ; Сартагийг ''Хөх Ордын Сартуг хаан'' гэсэн) {{s-start}} {{Залгамжлал|албан_тушаал=[[Хөх орд]]ын [[хаан]]|дараа=[[Улагчи]]|өмнө=[[Бат хаан]]|он=1255-1256}} {{end}} [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Алтан ордны улсын хан]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1256 онд өнгөрсөн]] ruyan4grpbblb7fpn98a2d9vqj9r7sk 853929 853927 2026-04-19T03:50:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 853929 wikitext text/x-wiki {{Short description|1256-1257 онуудад хаанчилж байсан Алтан Ордын хаан}} {{Инфобокс хаан | name =Сартаг | title =[[Алтан Орд|Хан]] | image = | caption = | succession =[[Алтан ордны улсын хангууд|Алтан Ордын хан]]<br/>''Баруун хагас (Хөх Орд) '' | reign1 =1256–1257 | predecessor1 =[[Бат хаан]] | successor1 =[[Улагчи]] | coronation =1256 | full name = Сартаг хан | spouse = | issue = Туктува<br/>Хукчи<br/>Феодора | royal house = [[Боржигон]] | dynasty = [[Алтан Орд]] | father = [[Бат хаан]] | mother = Алчи Татарын [[Борагчин хатан|Борагчин]] [[хатан]] | birth_date = | birth_place = | death_date = {{death date text|1257}} | death_place = | date of burial = | place of burial = | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] |}} '''Сартаг''' '''хан''' (төрсөн он ? -[[1256]] онд нас барсан) [[Бат хаан]] ба [[регент]] Хорезм шахын [[Борагчин]]ий <ref>[http://www.guide2womenleaders.com/womeninpower/Womeninpower1250.htm WORLDWIDE GUIDE TO WOMEN IN POWER: WOMEN IN POWER 1250-1300] (Борагчин ба түүний нөхөр Сартагийн талаар дурдсан)</ref>дундаас гарсан хүү юм. Сартаг [[Бат хаан]]ыг нас барсны дараа [[Алтан Орд]]ын ([[Кипчакийн ханлиг]]) хаан ширээг залгамжлан авсан. [[1241]] онд, [[Невийн Александр]] [[Сарай (хот)|Сарай]]д ирж, Сартагтай анд бололцож (цусаар тангараг тавьсан ах дүүс бололцож), Бат хааны өргөмөл хүү болжээ. Үүнийхээ хариуд, Александр [[Мөсөн дээрх тулалдаан]]д Алтан Ордын цэргийн хүчээр дэмжүүлсэн. Алтан Ордын хааны зарлигаар ({{lang-ru|ярлык, жарлык}}) Александр нь Алтан Ордын хараат ([[вассал]]) болжээ. Сартаг [[Христ итгэл|Христ шашинд]] орсноороо алдартай. Харин түүний эцэг нь [[Бөө мөргөл|бөө шүтлэгтэй]] байсан юм. Сартаг Христ шашинтан болсон тухай хэд хэдэн түүх байдаг. [[Армени]]йн түүхчид болохоор Сартагийг Оросуудын дунд өсөж, угаалга хийлгэсэн гэж үздэг.<ref>[http://www.1911encyclopedia.org/Rubruquis Classic Encyclopedia: Rubriquis (William of)]</ref> 1254 оны наймдугаар сарын 29-нд Сартаг Ромын пап [[IV Иннокент]]эд элч илгээж Христ шашны угаалга хийлгэснээ мэдэгджээ. Ромын пап Сартаг хааны илгээсэн элч болох санваартны амнаас энэ мэдээг дуулсан байдаг.<ref>[http://www.1911encyclopedia.org/Rubruquis Classic Encyclopedia: Rubriquis (William of)]</ref> Түүний Алтан Ордын хаанчлал тун ч богино хугацаанд үргэлжилжээ. Эцгийгээ нас барснаас хойш нэг жил хүрэхгүй хугацааны дараа 1256 онд магадгүй хорлогдож үхсэн ажээ. Сартагийн дараачаар [[Улагчи]] гарч ирсэн боловч тун удалгүй [[1257]] онд нас барж, авга ах [[Бэрх]] нь хаан ширээг залгамжилжээ. Улагчи нь Сартагийн дүү, хүүгийн аль нь байсан нь одоо тодорхойгүй байдаг. Сартагийн охин Теодора нь [[Ростовын Константин]]ы ач хүү, Невийн Александрын үеэл [[Белозёрск|Белоозеро]] ба [[Ростов]]ыг захирсан Белозёрскийн гүн [[Белозёрскийн гүн Глеб Василькович|Глеб Василькович]]ийн эхнэр болжээ. Тэдний удам угсаанаас хамгийн алдартай нь [[IV Иван]] буюу Догшин хочит Иван бөгөөд Оросын язгууртны олон гэр бүл энэ хоёрын үр хойчис юм. == Гарвал == [[Чингис хаан]] ба [[Бөртэ үжин]] ([[Хонгирад]]) нараас төрсөн том хүү [[Зүчи]] (Чингис хааны ууган хүү), Зүчи хан ба [[Ухаа үжин]] (Хонгирад) нараас төрсөн хүү [[Бат хаан]] (Зүчийн 40 орчим хүүгийн нэг)<ref>Rashid al-Din - Universal History, see: ''Tale of Jochids''</ref>, Бат хаан ба [[Борагчин хатан]] ([[Татар]]) нараас төрсөн хүү [[Сартаг хан]] юм.<ref>Rashid al-Din - Universal History, see: ''Tale of Jochids''</ref> {{Familytree/start}} {{Familytree| | | | | | | CHIN |y| BOR |CHIN='''[[Чингис хаан]]'''|BOR=[[Бөртэ үжин]]|}} {{Familytree| | | | | | | | | |!}} {{Familytree| | | | | UKA |y| JOC |JOC=[[Зүчи]]|UKA=[[Ухаа үжин]]|}} {{Familytree| | | | | | | |!}} {{Familytree| | | BOR |y| BAT |BAT=[[Бат хан]]|BOR=Борагчин|}} {{Familytree| | | | | |!}} {{Familytree| | | | | SAR |SAR='''Сартаг хан'''|}} {{Familytree/end}} == Эх сурвалж == <references/> == Мөн үзэх == *[[Алтан Ордын хангууд]] *[[Белозёрскийн гүн Глеб Василькович]] == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20061207122945/http://www.electroauthor.com/marcotte_genealogy/Khan.htm Michael Marcotte: Marcotte Genealogy - Khan genealogy chart] (Сартагийнхны хэсгийг үзүүлнэ; Сартагийг ''Хөх Ордын Сартуг хаан'' гэсэн) {{s-start}} {{Залгамжлал|албан_тушаал=[[Хөх орд]]ын [[хаан]]|дараа=[[Улагчи]]|өмнө=[[Бат хаан]]|он=1255-1256}} {{end}} [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Алтан ордны улсын хан]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:12-р эсвэл 13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1256 онд өнгөрсөн]] 5w05k6ndywacp6sa3eg69a18t98k2u2 0 8526 854030 846724 2026-04-19T11:17:26Z Enkhsaihan2005 64429 854030 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Левант дахь хот}} {{Инфобокс суурин | name = Иерусалим | native_name = {{unbulleted list|{{native name|he|יְרוּשָׁלַיִם}}|{{native name|ar|القُدس}}}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/3/2 | border = infobox | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = Dome of the Rock seen from the Mount of Olives (12395649153) (cropped).jpg | caption1 = [[Оливийн уул|Оливийн уулнаас]] харагдах [[Сүмийн Уул]]ан дээрх [[Ал-Акса сүм]] (зүүн) болон [[Чулууны Пөмбөгөр]]тэй (баруун) [[Иерусалимын хуучин хот|хуучин хот]] | image2 = המצודה בלילה.jpg | caption2 = [[Давидын цамхаг]] | image3 = הרברט_סמואל_ירושלים.jpg | caption3 = [[Ционы талбай]] | image4 = Jerusalem Chords Bridge 5 (cropped).jpg | caption4 = [[Аккордын гүүр]] | image5 = Old_city_walls_and_mamilla_ave._at_night_-_as_seen_from_"Rooftop"_restauran_-_Jerusalem,_Israel.jpg | caption5 = [[Мамилла худалдааны төв]] | image6 = 16-03-30-Klagemauer Jerusalem RalfR-DSCF7704.jpg | caption6 = [[Баруун Хана]] | image7 = Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg | caption7 = [[Номын бунхан]] | image8 = East Jerusalem - The Old City - 171 (4261730886).jpg | caption8 = [[Ариун Авсны Сүм|Ариун Авс]] }} | image_flag = Flag of Jerusalem.svg | flag_alt = Иерусалимын Далбаа | flag_link = Иерусалимын далбаа | image_shield = Emblem of Jerusalem.svg | shield_alt = Иерусалимын Сүлд | shield_link = Иерусалимын сүлд | shield_size = 69px | nickname = {{ubl|{{transliteration|ar|Ir ha-Kodesh}} (Ариун Хот)|{{transliteration|ar|Bayt al-Maqdis}} (Гэгээнтний Өргөө)}} | pushpin_map = Израил#Палестин#Ойрх Дорнод2#Ази | pushpin_relief = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_alt = Иерусалимын байршил | coordinates = {{Coord|31|46|44|N|35|13|32|E|region:IL-JM_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Захиргаа | subdivision_name = [[Израил]] | subdivision_type1 = Нэхэж буй | subdivision_name1 = [[Израил]] ба [[Палестин]]{{refn|group=note|Палестин Улс (Палестины Үндсэн хууль, 1-р бүлэг: 3-р зүйлийн дагуу) Иерусалим хотыг өөрийн нийслэлээ гэж үздэг.<ref name=BasicLawPal-T1A3>[http://www.palestinianbasiclaw.org/basic-law/2003-amended-basic-law 2003 оны Үндсэн Хуулийн нэмэлт өөрчлөлт]. Палестины үндсэн хууль. Татаж авсан: 2012-12-09.</ref> Гэвч [[Палестины Чөлөөлөх Байгуулга|ПЧБ]]-ын Хэлэлцээрийн Албаны Департаментын (ХАД) бичиг баримтад [[Зүүн Иерусалим]]ыг (Иерусалим бүхэлдээ биш) ирээдүйн нийслэл, заримдаа одоогийн нийслэл гэж тодорхойлдог. "Зөвхөн хэлэлцүүлгийн зорилгоор" гэж тодорхойлсон 2010 оны баримт бичгүүдийн нэгт нь Палестинд "Зүүн Иерусалим нь Палестины нийслэл, Баруун Иерусалим нь Израилын нийслэл байх ирээдүйн тухай" "алсын хараа"-тай гэж заасан байдаг,<ref name=PLO-NAD-2010>{{cite web |work=PLO-NAD |date=2010 |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Non-Peper/Jerusalem%20Non-Paper-%20Final%20%20June%202010.pdf |title=Jerusalem Non-Paper |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206101131/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Non-Peper/Jerusalem%20Non-Paper-%20Final%20%20June%202010.pdf |archive-date=2012-02-06 |access-date=2018-07-25}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |title=Statements and Speeches |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |archive-date=2016-04-18 |work=nad-plo.org |access-date=2014-11-25 |page=2 |quote="Энэхүү баримт бичиг нь '''зөвхөн хэлэлцүүлгийн зорилгоор зориулагдсан''' болно. Бүх зүйл тохиролцох хүртэл юу ч тохиролцоогүй болно.Палестины Иерусалимын талаарх '''алсын хараа'''...Бидний '''алсын харааны''' дагуу 1967 оны эзлэн түрэмгийллийн өмнөх хотын хил хязгаараар тодорхойлогдсон '''Зүүн Иерусалим нь Палестины нийслэл, Баруун Иерусалим нь Израилын нийслэл байх''' бөгөөд муж бүр хотын өөрийн хэсэгт бүрэн эрх мэдэлтэй байх болно."}}</ref> ба 2013 оны баримт бичгүүдийн нэгт нь "Палестины нийслэл Зүүн Иерусалим"-ыг дурдаж, "Эзлэгдсэн Зүүн Иерусалим нь ирээдүйн Палестины улсын нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн байгалийн төв" гэж тэмдэглэсэн бөгөөд мөн "Иерусалим нь Палестины улс төр, засаг захиргаа, оюун санааны зүрх нь үргэлж байсаар ирсэн бөгөөд одоо ч хэвээр байгаа бөгөөд "Палестин зүүн Иерусалимыг багтаасан 1967 оны хилийг хүлээн зөвшөөрсөн нь гашуун буулт юм" гэжээ.<ref name=PLO-NAD-2013>{{cite web |work=ПЧБ-Хэлэлцээрийн асуудал эрхэлсэн газар (NAD) |date=2013 |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |title=East Jerusalem today – Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121305/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |archive-date=2016-03-04 |access-date=2014-11-25 |quote=" ... Палестины нийслэл Зүүн Иерусалим ... Зүүн Иерусалимыг багтаасан 1967 оны хилийг Палестин хүлээн зөвшөөрсөн нь хүнд хэцүү буулт юм: ... Иерусалим үргэлж Палестины улс төр, засаг захиргаа, оюун санааны зүрх байсаар ирсэн бөгөөд одоо ч хэвээр байна. Эзлэгдсэн Зүүн Иерусалим бол ирээдүйн Палестины улсын нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн байгалийн төв юм."}}</ref>}} | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Израилын тойрог]] | subdivision_name2 = [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]] | subdivision_type3 = [[Палестины мужууд|Палестины муж]] | subdivision_name3 = [[Кудс муж|Кудс]] | established_title = [[Гихон]] суурин | established_date = МЭӨ 3000–2800 | established_title1 = Давидын хот | established_date1 = {{circa|1000 BCE}} | established_title2 = [[Иерусалимын хэрэм|Одоогийн хуучин хотын хэрэм]] баригдсан | established_date2 = 1541 | established_title3 = [[Хотын Шугам (Иерусалим)|Зүүн-Баруун Иерусалимын хуваалт]] | established_date3 = 1948 | established_title4 = [[Зүүн Иерусалимын хавсарган нэгтгэлт]] | established_date4 = 1967 | established_title5 = [[Иерусалимын тухай хууль]] | established_date5 = 1980 | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Иерусалимын хотын захиргаа]] | leader_party = [[Ликуд]] | leader_title = [[Иерусалим хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Моше Лион]] | unit_pref = | area_total_dunam = 125156 | area_metro_dunam = 652000 | elevation_m = 754 | population_as_of = {{Израилын хүн ам|Year}} |population_footnotes= {{Израилын хүн ам|reference}} | population_total = {{Израилын хүн ам|Jerusalem}} | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,253,900 | population_demonyms = {{ubl|[[Иерусалимчууд]]|(Еврей: {{transl|he|Yerushalmi}})|(Араб: {{transl|ar|[[wikt:Qudsi|Кудси]]/[[Макдиси]]}})}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврей]] | demographics1_info1 = 59.9% | demographics1_title2 = [[Мусульманчууд]] | demographics1_info2 = 37.2% | demographics1_title3 = [[Христэд итгэгчид]] | demographics1_info3 = 1.7% | demographics1_title4 = бусад | demographics1_info4 = 1.1% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]], [[Палестины Зуны Цаг|PST]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]], [[Палестины Зуны Цаг|PDT]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code_type = [[Израилын Шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 9XXXXXX | area_code_type = [[Израилын утасны дугаар|Бүсийн дугаар]] | area_code = +972-2 | website = {{URL|https://www.jerusalem.muni.il/en|jerusalem.muni.il}} | footnotes = {{Infobox designation list |embed = yes |designation1 = World Heritage Site |designation1_offname = [[Иерусалимын хуучин хот|Иерусалимын хуучин хот ба түүний хэрэм]] |designation1_type = Соёлын |designation1_criteria = ii, iii, vi |designation1_date = 1981 |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/148 148] |designation1_free1name = Бүс |designation1_free1value= [[Арабын улсууд дахь дэлхийн өвийн жагсаалт|Арабын улсууд]] |designation1_free2name = [[Устах аюулд буй өвүүд|Аюулд орсон]] |designation1_free2value= 1982–одоо үе }} }} '''Иерусалим'''{{refn|group=note|{{IPAc-mn|jɵ|ˈ|r|ʊ|s|a|ɮ|i|m}}; {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}}; Мөн '''Кудс''' эсвэл '''ал-Кудс''' гэж нэрлэдэг {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local }};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "ИЕРУСАЛИМ: Араб хэлээр Байтул Мукаддас (Ариун ордон) эсвэл Байтул Макдис (Ариун газрын байшин) гэж нэрлэдэг".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), х. 63: "... Лалын ертөнцийн ариун мөргөлийн газрууд болох Мекка, Мадина, Байтул Мукаддасын хамгаалагч"</ref><ref name="Elihay2011" /> Албан ёсны Израилын {{langx|engvar=gb|ar|أورشليم القدس|ʾŪršalīm al-Quds}} (Библийн болон нийтлэг хэрэглэгддэг Араб нэрсийг хослуулсан)<br />Бусад хэл дээр:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}} нь [[Газар дундын тэнгис]] болон [[Сөнөсөн тэнгис]]ийн хооронд [[Иудейн нуруу]]ны өндөрлөг дээр, [[Өмнөд Левант]]ад байрладаг хот юм. Хот нь [[дэлхийн хамгийн эртний хотууд]]ын нэг бөгөөд гурван гол [[Абрахамын шашин]] болох [[Иудаизм]], [[Христийн шашин]], [[Исламын шашин]]д [[Ариун хот|ариун]] гэж тооцогддог. [[Израил]] болон [[Палестин Улс|Палестин]] хоёулаа Иерусалим хотыг [[нийслэл]]ээ гэж зарладаг; Израил засгийн газрын үндсэн байгууллагуудаа тэнд байрлуулдаг бол Палестин эрх мэдлийн төвөө гэж үздэг. Аль ч нэхэмжлэлийг олон улсад өргөнөөр [[Иерусалимын статус|хүлээн зөвшөөрөөгүй]].{{refn|group=note|Иерусалим бол [[Иерусалимын тухай хууль|Израилын хуулийн]] дагуу нийслэл нь юм. Ерөнхийлөгчийн ордон, засгийн газрын албан газрууд, Дээд шүүх болон парламент ([[Кнессет]]) тэнд байрладаг. Палестин Eлс (Палестины Үндсэн хуулийн нэгдүгээр гарчиг: 3-р зүйл) Иерусалимыг өөрийн нийслэл гэж үздэг.<ref name=BasicLawPal-T1A3/> НҮБ болон ихэнх улс орнууд Иерусалимыг Израилын нийслэл гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй бөгөөд Иерусалимын эцсийн статус Израил болон Палестины засаг захиргааны хоорондын ирээдүйн хэлэлцээрээр тодорхойлогдоно гэсэн байр суурийг баримталдаг. Ихэнх улс орнууд элчин сайдын яамаа [[Тел-Авив]] болон [[Мевасерет Цион]] зэрэг Иерусалимын захын хорооллуудад байрлуулдаг <small>({{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Израилын газрын зураг |access-date=2026-01-22 |archive-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> }}<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |title=Дональд Трамп АНУ Иерусалимыг Израилын нийслэл гэж хүлээн зөвшөөрнө гэдгээ мэдэгдэв |last=Смит |first=Вилльям |date=2017-12-06 |work=The Guardian |access-date=2026-01-22 |archive-date=2023-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |url-status=live}}</ref> Иерусалим [[Иерусалимын түүх|урт түүхийнхээ]] туршид дор хаяж хоёр удаа сүйрч, [[Иерусалимын бүслэлт (салаа утга)|23 удаа бүслэгдэж]], 44 удаа эзлэгдэж, буцаан эзлэгдэж, 52 удаа халдлагад өртөж байжээ.<ref name="Moment">{{cite web |title=Do We Divide the Holiest Holy City? |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |archive-date=2008-06-03 |access-date=2008-03-05 |work=Moment Magazine}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> [[Давидын хот (археологийн газар)|Давидын хот]] гэж нэрлэгддэг Иерусалимын хэсэг нь МЭӨ 4-р мянганы үед нүүдэлчин хоньчдын майхны хэлбэртэй суурьшлын анхны шинж тэмдгийг харуулдаг.<ref name="Greenberg">{{cite web |last1=Гринберг |first1=Рафаэль |last2=Мизрахи |first2=Ёнатан |date=2013-09-10 |title=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |archive-date=2022-08-15 |access-date=2026-01-22 |publisher=Emek Shaveh}}</ref> [[Канаан#Канаанчууд|Канааны]] үед (МЭӨ 14-р зуун) Иерусалимыг [[Эртний Египет|эртний Египетийн]] самбар дээр ''Урусалим'' гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь [[Канааны шашин|Канааны бурхны]] нэрээр "[[Шалем]]ын хот" гэсэн утгатай байж магадгүй юм. [[Израилитууд|Израилитын]] үед Иерусалимд МЭӨ 10-р зуунд (Төмөр зэвсгийн II үе) ихээхэн барилгын ажил эхэлсэн бөгөөд МЭӨ 9-р зуун гэхэд энэ хот [[Иудейн хаант улс]]ын шашны болон захиргааны төв болж хөгжсөн.<ref>{{cite book |last=Серги |first=Омер |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |title=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |publisher=SBL Press |year=2023 |isbn=978-1-62837-345-5 |pages=197 |access-date=2026-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=2023-10-24 |url-status=live}}</ref> 1538 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] [[I Сулейман|агуу Сулейманы]] удирдлага дор Иерусалимын эргэн тойронд [[Иерусалимын хуучин хот|хотын хэрмийг]] сүүлчийн удаа дахин барьсан. Өнөөдөр эдгээр хэрэм нь 19-р зуунаас хойш [[Армени хороолол|Армени]], [[Христийн хороолол|Христ]], [[Еврей хороолол (Иерусалим)|Еврей]], [[Лалын хороолол (Иерусалим)|Лалын]] гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдсан [[Иерусалимын хуучин хот|Хуучин хотыг]] тодорхойлдог.<ref>{{Cite book |last=Бен-Ариех |first=Ехошуа |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 |title=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |publisher=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |year=1984 |isbn=978-0-312-44187-6 |page=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14]}}</ref><ref name="Teller" /> Хуучин хот нь 1981 онд [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад багтсан бөгөөд [[Аюулд өртсөн Дэлхийн өвийн жагсаалт]]ад багтжээ.<ref>{{cite web |title=Old City of Jerusalem and its Walls |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |archive-date=2017-08-04 |access-date=2026-01-21 |publisher=UNESCO World Heritage Convention}}</ref> 1860 оноос хойш Иерусалим Хуучин хотын хил хязгаараас хамаагүй өргөжсөн. {{Израилын хүн ам|Year}} онд Иерусалим хот нь {{Израилын хүн ам|Jerusalem}} [[Израилын хүн ам|хүн амтай]] байна.{{Израилын хүн ам|reference}} 2022 онд 60% нь Еврейчүүд, бараг 40% нь Палестинчууд байв.<ref name="cbs.gov.il 2022">{{cite web |date=2022-05-26 |title=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |archive-date=2023-05-28 |access-date=2026-01-21 |website=cbs.gov.il}}</ref>{{refn|group=note|Иерусалимын хүн ам зүйн статистик нь 1967 оноос өмнөх Израил, [[Йордан]]ы хотууд болон зүүн хойд хэсэгт орших [[Палестинчууд|Палестины]] хэд хэдэн нэмэлт тосгон, хорооллуудыг багтаасан өргөжсөн Израилын хотын захиргааг хэлдэг. Палестины зарим тосгон, хорооллуудыг [[Израилын Баруун эргийн хаалт]]аар [[Баруун эрэг]]т ''де-факто'' шилжүүлсэн,<ref name=laub2006/> боловч тэдгээрийн хууль ёсны статусыг буцаан аваагүй байна.}} 2020 онд хүн ам нь 951,100 байсан бөгөөд үүнээс Еврейчүүд 570,100 (59.9%), Мусульманчууд 353,800 (37.2%), Христианчууд 16,300 (1.7%), ангилагдаагүй 10,800 (1.1%) байв.<ref name="PopRel">{{cite web |year=2022 |title=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |archive-date=26 March 2023 |access-date=27 December 2022 |website=jerusaleminstitute.org.il}}</ref> Мөн [[Иудаизм]]ын хамгийн ариун газар бөгөөд МЭӨ 10-р зуунаас Еврейчүүдийн сүсэг бишрэлийн төв байна. Иудаизмаас гадна Иерусалим нь [[Христийн шашин|Христийн шашны]] эртний ариун гэгээн газруудын нэг, мөн [[Ислам]]ын гурав дахь ариун газар юм. Хуучны хот нь 0.9 квадрат километр газар нутагтай, харьцангуй жижиг хэмжээтэй боловч шашны чухал газрууд олонтой. Үүнд: Еврейчүүдэд [[Сүмийн Уул]], [[Баруун Хана]], [[Христосын шашин]]тнуудад [[Ариун Авсны Сүм]], Мусульмантнуудад [[Чулууны Пөмбөгөр]], [[Ал-Акса сүм]] гэх зэргээр байна. 1860-аад он хүртэл дангаараа хот нь болсон Иерусалимын хаалттай хэсэг нь одоо Хуучны Хот гэгддэг бөгөөд үүнийг 1982 онд аюулд байгаа [[Дэлхийн өв]]үүдийн жагсаалтад оржээ. Хуучны хот нь уламжлалт ёсоороо бол дөрвөн хэсэгт хуваагдаж байсан. Харин одоогийн хуваагдал болох Арменийн, Христийн, Еврейн, Исламын хэсгүүд нь 19-р зууны эхэн үеэс л хэрэглэгдэж эхэлжээ. Одоогийн байдлаар [[Иерусалимын статус]] нь [[Израил-Палестины мөргөлдөөн]]ий гол асуудлуудын нэг хэвээр байна. 1947 оны [[Палестиныг хуваах НҮБ-ын төлөвлөгөө]]ний дагуу Иерусалимыг НҮБ-ын удирдлагатай "олон улсын тусгай дэглэмийн дор ''[[Corpus separatum (Иерусалим)|corpus separatum]]''" болгон байгуулах байсан.<ref>{{cite web |title=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |archive-date=2017-10-10 |access-date=2026-01-23 |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблей}}</ref> [[1948 оны Араб-Израилын дайн]]ы үеэр [[Баруун Иерусалим]] нь Израилын бүрэлдэхүүнд багтсан газруудын нэг байсан бол Хуучин хотыг оролцуулан [[Зүүн Иерусалим]]ыг [[Йордан]] эзэлж, нэгтгэжээ. Израиль 1967 оны [[Зургаан өдрийн дайн]]ы үеэр Йорданаас зүүн Иерусалимыг эзэлж, дараа нь хотын захиргаанд болон түүний ойр орчмын газар нутгийг нэгтгэжээ.{{refn|group=note|[[Баруун Иерусалим]] нь Иерусалимын хотын захиргааны талбайн гуравны нэг орчим хувийг, [[Зүүн Иерусалим]] нь гуравны хоёр орчим хувийг эзэлдэг. Израил Зүүн Иерусалимыг эзлэн авахдаа Йорданы мэдэлд байсан Баруун эргийн хэсгийг Иерусалимын хотын захиргааны бүсэд оруулсан.<ref>Валид Халиди (1996) Ислам, Баруун ба Иерусалим. Жоржтаун Их Сургуулийн Орчин Үеийн Араб Судлалын Төв болон Мусульман-Христийн Ойлголтын Төв, дараах байдлаар задаргааг иш татсан: 1948 онд Баруун Иерусалим: 16,261 дунум (14%); 967 онд нэмэгдсэн Баруун Иерусалим: 23,000 дунум (20%); Йорданы мэдэлд байсан Зүүн Иерусалим: 6,000 дунум (5%); Израил улсаас Зүүн Иерусалимд нэгтгэсэн Баруун эргийн бүс: 67,000 дунум (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Аронсон |first=Жеффри |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=Калифорнийн Их Сургуулийн Хэвлэлийн газар, Палестин судлалын хүрээлэн |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=Баруун Иерусалим: 35%; Йорданы мэдэлд байсан Зүүн Иерусалим: 4%; Израилын Зүүн Иерусалимд нэгтгэсэн Баруун эргийн бүс нутаг: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref name=Benvenisti1976>{{cite book |last=Бенвенисти |first=Мерон |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=Йорданы мэдэлд байсан Зүүн Иерусалим: 6,000 дунум; Израилын Зүүн Иерусалимд нэгтгэсэн Баруун эргийн бүс нутаг: 67,000}}</ref>}} [[Израилын үндсэн хуулиуд]]ын нэг болох 1980 оны [[Иерусалимын тухай хууль]]д Иерусалимыг тус улсын хуваагдашгүй нийслэл гэж заасан байдаг. Израилын засгийн газрын бүх салбарууд, түүний дотор [[Кнессет]] (Израилын парламент), [[Бейт-Агион|ерөнхий сайд]], [[Бейт-ХаНасси|ерөнхийлөгчийн ордон]], [[Израилын Дээд шүүх|Дээд шүүх]] Иерусалимд байрладаг. [[Олон улсын хамтын нийгэмлэг]] хавсралтыг хууль бус гэж үзэж, Зүүн Иерусалимыг Израилын эзэлсэн Палестины нутаг дэвсгэр гэж үзэж байна.<ref>{{cite web |date=1971-09-25 |title=Resolution 298 September 25, 1971 |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |archive-date=2013-08-19 |access-date=2026-01-23 |publisher=[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] |quote=Израилд эзлэгдсэн Иерусалимын хэсгийн статусыг өөрчлөх зорилготой Израилын арга хэмжээ, үйл ажиллагаатай холбоотой тогтоолуудаа эргэн санаж,...}}</ref><ref>{{cite book |title=The Question of Palestine & the United Nations |date=2003 |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Олон Нийтийн Мэдээллийн Газар |chapter=Иерусалимын статус |quote=Зүүн Иерусалимыг Ерөнхий Ассемблей болон Аюулгүйн Зөвлөл аль аль нь Палестины эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж үздэг. |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |archive-date=2019-08-08}}</ref><ref>{{cite news |date=2010-02-26 |title=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |access-date=2026-01-23 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=2010-11-09 |title=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |quote=Зүүн Иерусалимыг олон улсын хамтын нийгэмлэг Палестины эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр гэж үздэг ч Израил үүнийг өөрийн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж мэдэгддэг. |access-date=2026-01-23 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |url-status=live}}</ref> == Зургийн цомог == <gallery> Knesset building (edited).jpg|[[Кнессет]] (төрийн ордон) Elyon.JPG|[[Израилын дээд шүүх|Дээд шүүх]] Hutz.JPG|Израилын гадаад хэргийн яам BankIsrael01 ST 06.jpg|[[Израилын төв банк]] HaMate HaArtzy 2 Jerusalem.jpg|Цагдаагийн албаны төв байр Julius Jacobs house.jpg|Ерөнхий сайдын ордон The Meeting Room at the President of Israel Residence.jpg|Улсын ерөнхийлөгчийн өргөө Jerusalem Schrein des Buches BW 1.JPG|[[Израил музей]] The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|[[Израилын үндэсний номын сан]] Binyanei-HaUmah.JPG|Иерусалимын олон улсын хурлын төв AlbertEinsteinStatue-InIsraelAcademyOfSciencesAndHumanities-ByRobertBerks.JPG|[[Израилын шинжлэх ухааны академи]] Academy of the Hebrew Language.JPG|[[Еврей хэлний академи]] Jerusalem Botanical Garden Givat Ram.JPG|Ботаникийн цэцэрлэг JerusalemMunicipalityP4190008.JPG|Хуучин хотын захиргаа JerusalemMunicipalityP4190026.JPG|Шинэ хотын захиргаа </gallery> ==Газар зүй== {{wide image|Panorámica de Jerusalén desde el Monte de los Olivos.jpg|1000px|align-cap=center|[[Оливийн уул]]наас харагдах [[Ал-Акса сүм]] болон [[Чулууны Пөмбөгөр]] байрладаг [[Сүмийн Уул]] (Харам аль-Шариф эсвэл Ал-Акса цогцолбор)}} Иерусалим нь Иудейн уулсын [[өндөрлөг газар|өндөрлөг газрын]] [[Оливийн уул]] (Зүүн) болон [[Скопус уул]] (Зүүн Умард) өмнөд хэсэгт байрладаг. Хуучин хотын өндөр нь ойролцоогоор 760 м (2,490 фут).<ref>{{Cite book |title=Drought Management Planning in Water Supply Systems |last=Кабрера |first=Энрике |author2=Хорхе Гарсиа-Серра |year=1998 |isbn=978-0-7923-5294-5 |publisher=Springer |page=[https://archive.org/details/droughtmanagemen0000unse/page/304 304] |quote=The Old City of Jerusalem (760 m) in the central hills |url=https://archive.org/details/droughtmanagemen0000unse/page/304}}</ref> Иерусалим бүхэлдээ хөндий, хуурай голын сайраар хүрээлэгдсэн байдаг. [[Кидроны хөндий|Кидрон]], [[Хинном]], [[Тиропоеоны хөндий|Тиропоеоны хөндийнүүд]] Иерусалимын Хуучин хотоос урд зүгт огтлолцдог.<ref name=bergsohn>{{cite web |url=https://instruct1.cit.cornell.edu/courses/nes263/spring06/scb48/Final%20Website/Geography%20Page.html |last=Бергсон |first=Сэм |date=2006-05-15 |access-date=9 February 2007 |title=Geography |publisher=Корнеллийн Их Сургууль |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714134629/http://instruct1.cit.cornell.edu/courses/nes263/spring06/scb48/Final%20Website/Geography%20Page.html |archive-date=2007-07-14}}</ref> [[Кидроны хөндий]] нь Хуучин хотын зүүн хэсэгт оршдог бөгөөд [[Оливийн уул]]ыг хотоос тусгаарладаг. Хуучин Иерусалимын өмнөд хэсэгт [[Геенна|Хинномын хөндий]] байдаг бөгөөд энэ нь Библийн эсхатологид [[Геенна]] буюу [[Там]] гэсэн ойлголттой холбоотой эгц хавцал юм.<ref>{{Cite book |title=Four Views on Hell |last=Валвурд |first=Жон |publisher=Zondervan |year=1996 |author2=Закари Ж. Хэйс |author3=Кларк Х. Пиннок |author4=Уильям Крокетт |author5=Стэнли Н. Гандри |isbn=978-0-310-21268-3 |page=58 |chapter=The Metaphorical View}}</ref> [[Тиропоеоны хөндий]] нь [[Дамаскийн хаалга]]ны ойролцоох баруун хойд хэсгээс эхэлж, Хуучин хотын төвөөр дамжин өмнөд-зүүн өмнөд хэсгээр [[Силоамын цөөрөм]] хүртэл үргэлжилж, доод хэсгийг нь хоёр толгод болгон хуваадаг бөгөөд зүүн талд нь Ариун Сүмийн уул, баруун талд нь хотын үлдсэн хэсэг буюу Иосифийн дүрсэлсэн доод ба дээд хотууд байдаг. Өнөөдөр энэ хөндий олон зууны турш хуримтлагдсан хог хаягдал доор нуугдаж байна.<ref name=bergsohn/> Библийн үед Иерусалим хот нь бүйлс, чидун, нарс модоор хүрээлэгдсэн байв. Эдгээр нь олон зууны турш үргэлжилсэн дайн дажин, үл хайхрамжаас болж сүйрсэн. Иерусалимын бүс нутгийн фермерүүд хөрсийг барихын тулд налуу дагуу чулуун тавцан барьсан нь Иерусалимын ландшафтад одоо ч тод харагддаг онцлог юм.{{Citation needed|date=October 2010}} Иерусалимд усны хангамж үргэлж томоохон асуудал байсаар ирсэн бөгөөд үүнийг хотод олдсон эртний усан суваг, хонгил, усан сан, нөөцлүүрийн нарийн төвөгтэй сүлжээ гэрчилдэг.<ref>{{cite journal |jstor=3137039 |title=The Water Supply of Jerusalem, Ancient and Modern |first=E. W. G. |last=Masterman |journal=The Biblical World |volume=19 |issue=2 |date=February 1902 |pages=87–112 |publisher=[[Чикагогийн Их Сургуулийн Хэвлэлийн газар]] |doi=10.1086/472951 |doi-access=free}}</ref> Иерусалим нь [[Тел-Авив]] болон [[Газар дундын тэнгис]]ээс зүүн тийш {{cvt|60|km|mi|0}}<ref>{{Cite book |title=Taking Space Seriously: Law, Space and Society in Contemporary Israel |last=Розен-Цви |first=Иссахар |isbn=978-0-7546-2351-9 |date=2004 |publisher=Ashgate Publishing |page=37 |quote=Жишээлбэл, дөрвөн том метрополитан бүсийн хоорондох зай нь—39 миль юм.}}</ref> зайд оршдог. Хотын эсрэг талд, ойролцоогоор {{cvt|35|km|mi|0}}<ref>{{Cite news |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna5750610 |publisher=NBC News |agency=The Associated Press |date=2004-08-18 |title=Debate flares anew over Dead Sea Scrolls |access-date=9 February 2007 |last=Федерман |first=Жозеф |archive-date=2014-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017143456/http://www.nbcnews.com/id/5750610/ |url-status=live}}</ref> зайд, дэлхийн хамгийн нам дор усны биет болох [[Сөнөсөн тэнгис]] байдаг. Хөрш зэргэлдээх хот, суурин газруудад өмнө зүгт [[Бетлехем]], [[Бейт Жала]], зүүн талаараа [[Абу Дис]], [[Маале Адумим]], баруун талаараа [[Мевасерет Цион]], хойд талаараа Рамалла, [[Гиват Зеэв]] багтана.<ref>{{cite web |url=http://faculty.biu.ac.il/~maeira/About%20us/Introduction/Introduction.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050405000137/http://faculty.biu.ac.il/~maeira/About%20us/Introduction/Introduction.html |archive-date=5 April 2005 |work=The Tell es-Safi/Gath Archaeological Expedition |publisher=Бар Илан Их Сургууль |access-date=2026-01-22 |title=Introduction}}{{cbignore}} (Image located here [http://webarchive.loc.gov/all/20080731210023/http://faculty.biu.ac.il/~maeira/About%20us/Introduction/Map_Jerusalem_K_Menahem_small.jpg Archived copy] at the [[Library of Congress]] (31 July 2008).)</ref><ref name=map>{{cite web |url=http://www.eyeonisrael.com/Israel-touring-map.html |publisher=Eye on Israel |access-date=2007-04-25 |title=Map of Israel |archive-url=https://web.archive.org/web/20070427145816/http://www.eyeonisrael.com/Israel-touring-map.html |archive-date=2007-04-27 |url-status=dead}} (See map 9 for Jerusalem)</ref><ref>{{Cite news |title='One more Obstacle to Peace'—A new Israeli Neighborhood on the lands of Jerusalem city |url=http://www.poica.org/editor/case_studies/view.php?recordID=1025 |publisher=The Applied Research Institute—Jerusalem |date=2007-03-10 |access-date=2026-01-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131211621/http://www.poica.org/editor/case_studies/view.php?recordID=1025 |archive-date=2008-01-31}})</ref> [[Иерусалимын ой]]н ойролцоох хотын баруун талд орших [[Херцлийн уул]] нь Израилын үндэсний оршуулгын газар юм. <gallery widths="200" heights="135"> File:Jeruselum 1918 Hurley SLNSW FL520655.jpg|Иерусалимын агаарын зураг, 1918 File:Jerusalem, Israel.JPG|Иерусалимын сансраас харагдах байдал File:Israel-2013-Aerial-Mount of Olives.jpg|[[Оливийн уул]]ын нар жаргах үеийн агаарын зураг </gallery> ===Уур амьсгал=== [[File:העיר העתיקה בירושלים בלבן.jpg|thumb|Цастай Иерусалимын Хуучин хот]] Хот нь [[халуун зунтай Газар дундын тэнгисийн уур амьсгалт]]ай ([[Коппений уур амьсгалын ангилал|Коппен]]: ''Csa'') бөгөөд халуун, хуурай зун, зөөлөн, чийглэг өвөлтэй. Цасан шуурга ихэвчлэн өвөл нэг эсвэл хоёр удаа тохиолддог боловч хотод дунджаар гурваас дөрвөн жил тутамд их хэмжээний цас орж, богино хугацаанд хуримтлагддаг. Нэгдүгээр сар жилийн хамгийн хүйтэн сар бөгөөд дундаж температур нь {{cvt|9.1|°C|1}}; 7, 8-р сарууд нь хамгийн халуун сарууд бөгөөд дундаж температур нь {{cvt|24.2|°C|1}} бөгөөд зуны саруудад ихэвчлэн бороо ордоггүй. Жилийн дундаж хур тунадас {{cvt|537|mm|in|0}} орчим бөгөөд ихэвчлэн 10 сараас 5 сарын хооронд ордог.<ref name=weather>{{cite web |title=Mean Daily Sunshine on each month for Jerusalem, Israel |publisher=The Weather Channel |url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010?from=month_bottomnav_business |access-date=2007-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114085738/http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010?from=month_bottomnav_business |archive-date=2007-11-14 |url-status=dead}}</ref> Цас орох ховор бөгөөд их хэмжээний цас орох бүр ч ховор байдаг.<ref name=snow2013-1>{{cite news |title=Roads to Jerusalem closed as huge storm batters Israel |first=Yaakov |last=Lappin |work=The Jerusalem Post |date=2013-12-13 |url=https://www.jpost.com/National-News/Police-IDF-called-in-to-help-motorists-stranded-in-snow-in-Jerusalem-BG-Airport-shut-temporarily-334920 |access-date=2026-01-22 |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425111635/https://www.jpost.com///national-news/police-idf-called-in-to-help-motorists-stranded-in-snow-in-jerusalem-bg-airport-shut-temporarily-334920 |url-status=live}}</ref><ref name=snow2013-2>{{cite news |title=Biblical snowstorm: Rare flakes in Cairo, Jerusalem paralyzed by over a foot |first=Жэйсон |last=Саменов |newspaper=The Washington Post |date=2013-12-13 |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/capital-weather-gang/wp/2013/12/13/rare-snow-in-cairo-jerusalem-paralyzed-in-historic-snow/ |access-date=2026-01-22 |archive-date=2015-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://www.washingtonpost.com/blogs/capital-weather-gang/wp/2013/12/13/rare-snow-in-cairo-jerusalem-paralyzed-in-historic-snow/ |url-status=live}}</ref> 2013 оны 12 сарын 13-нд Иерусалим хотод {{cvt|30|cm|in}} цас орж хотыг бараг л хөдөлгөөнгүй болгосон.<ref name=snow2013-1/><ref name=snow2013-2/> Иерусалимд нэг өдөр дунджаар 9.3 цаг нартай байдаг. Зуны улиралд далайн эргийн дундаж температур ижил байдаг тул [[Газар дундын тэнгисийн далай]]н нөлөө хүчтэй байдаг. Иерусалимд бүртгэгдсэн хамгийн өндөр температур 1881 оны 8 сарын 28, 30-нд {{cvt|44.4|°C|1}} байсан бол хамгийн бага температур 1907 оны 1 сарын 25-нд {{cvt|−6.7|°C|1}} байжээ. Иерусалимын агаарын бохирдлын дийлэнх нь тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнөөс үүдэлтэй.<ref name=friction>{{Cite book |title=Jerusalem: Points of Friction-And Beyond |last=Маоз |first=Моше |publisher=Brill Academic Publishers |year=2000 |author2=Сари Нуссейбех |isbn=978-90-411-8843-4 |pages=44–46}}</ref> Иерусалимын олон гол гудамж их хэмжээний замын хөдөлгөөнийг зохицуулахаар баригдаагүй тул замын түгжрэл үүсч, агаарт их хэмжээгээр [[нүүрстөрөгчийн дан исэл]] ялгарахад хүргэдэг. Хотын доторх үйлдвэрлэлийн бохирдол бага боловч Израилын Газар дундын тэнгисийн эрэг дээрх үйлдвэрүүдээс ялгарч буй утаа зүүн тийш тархаж, хотын дээгүүр тогтох боломжтой.<ref name=friction/><ref>{{cite news |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1189411414621&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Worst ozone pollution in Beit Shemesh, Gush Etzion |author=Рори Кесс |newspaper=[[The Jerusalem Post]] |date=2007-09-16 |access-date=2007-10-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624112024/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1189411414621&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=2011-06-24}}</ref> {{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Иерусалим (1991–2020 оны хэвийн) |metric first= yes |single line=Y |Jan record high C = 24.4 |Feb record high C = 27.5 |Mar record high C = 32.7 |Apr record high C = 35.6 |May record high C = 38.6 |Jun record high C = 38.4 |Jul record high C = 40.6 |Aug record high C = 44.4 |Sep record high C = 42.7 |Oct record high C = 36.5 |Nov record high C = 32.6 |Dec record high C = 28.5 |year record high C = 44.4 |Jan high C = 12.7 |Feb high C = 14.0 |Mar high C = 17.4 |Apr high C = 22.0 |May high C = 26.2 |Jun high C = 28.6 |Jul high C = 30.0 |Aug high C = 30.3 |Sep high C = 28.9 |Oct high C = 25.9 |Nov high C = 19.9 |Dec high C = 14.9 |year high C = |Jan mean C = 9.8 |Feb mean C = 10.7 |Mar mean C = 13.4 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 21.2 |Jun mean C = 23.5 |Jul mean C = 25.0 |Aug mean C = 25.3 |Sep mean C = 24.0 |Oct mean C = 21.6 |Nov mean C = 16.4 |Dec mean C = 11.9 |year mean C = |Jan low C = 6.7 |Feb low C = 7.3 |Mar low C = 9.5 |Apr low C = 12.5 |May low C = 16.2 |Jun low C = 18.3 |Jul low C = 20.0 |Aug low C = 20.2 |Sep low C = 19.1 |Oct low C = 17.3 |Nov low C = 12.9 |Dec low C = 8.8 |year low C = |Jan record low C = -6.7 |Feb record low C = -2.5 |Mar record low C = -0.3 |Apr record low C = 0.8 |May record low C = 7.6 |Jun record low C = 11.0 |Jul record low C = 14.6 |Aug record low C = 15.5 |Sep record low C = 13.2 |Oct record low C = 9.8 |Nov record low C = 1.8 |Dec record low C = -0.4 |year record low C = -6.7 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 136.8 |Feb precipitation mm = 117.9 |Mar precipitation mm = 67.2 |Apr precipitation mm = 21.8 |May precipitation mm = 7.1 |Jun precipitation mm = 0.3 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.0 |Sep precipitation mm = 0.7 |Oct precipitation mm = 10.3 |Nov precipitation mm = 51.1 |Dec precipitation mm = 112.3 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1 mm |Jan precipitation days = 9.2 |Feb precipitation days = 8.5 |Mar precipitation days = 6.2 |Apr precipitation days = 2.4 |May precipitation days = 0.8 |Jun precipitation days = 0.0 |Jul precipitation days = 0.0 |Aug precipitation days = 0.0 |Sep precipitation days = 0.2 |Oct precipitation days = 1.9 |Nov precipitation days = 4.7 |Dec precipitation days = 7.7 |year precipitation days = |Jan humidity = 61 |Feb humidity = 59 |Mar humidity = 52 |Apr humidity = 39 |May humidity = 35 |Jun humidity = 37 |Jul humidity = 40 |Aug humidity = 40 |Sep humidity = 40 |Oct humidity = 42 |Nov humidity = 48 |Dec humidity = 56 |Jan sun = 192.9 |Feb sun = 243.6 |Mar sun = 226.3 |Apr sun = 266.6 |May sun = 331.7 |Jun sun = 381.0 |Jul sun = 384.4 |Aug sun = 365.8 |Sep sun = 309.0 |Oct sun = 275.9 |Nov sun = 228.0 |Dec sun = 192.2 |year sun = 3397.4 |source 1=[[Израилын цаг уурын алба]] (1990 он хүртэлх)<ref>{{cite web |url=http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |title=Long Term Climate Information for Israel |date=2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914010915/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |archive-date=2010-09-14}}{{in lang|he}}</ref><ref>{{cite web |url=http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/TopClimetIsrael/ |title=Record Data in Israel |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124024203/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/TopClimetIsrael |archive-date=2010-01-24}}{{in lang|he}}</ref> |source 2 = NOAA (хэвийн утга & өгөгдөл, 1991–2020)<ref>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Israel/CSV/JERUSALEM_40183.csv |title=WMO Climate Normals for Jerusalem 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-01-22 |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112053004/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Israel/CSV/JERUSALEM_40183.csv |url-status=live}}</ref> (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA>{{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/IS/40184.TXT |title=Jerusalem Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019015618/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/IS/40184.TXT |archive-date=2017-10-19 |url-status=dead |access-date=2026-01-22}}</ref><ref>{{cite web |url=https://ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=40183&ano=2025&mes=11&day=5&hora=18&min=0&ndays=30 |title= 40183: Иерусалим Төв (Израил)|author=<!--Not stated--> |date= 2025-11-05|website=ogimet.com |publisher=OGIMET |access-date= 2026-01-22|quote=}}</ref> |date=2016}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Jerusalem|Иерусалим}} {{Wikiquote}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [https://www.jerusalem.muni.il/ Иерусалим хотын албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.jerusalemp3.com Jerusalemp3], mp3 форматтай үнэгүй виртуаль турууд * [http://www.cityofdavid.org.il/hp_eng.asp Давидын хот] * [http://www.jerusalem.muni.il/jer_sys/map2000_eng/first1.asp Иерусалим хотын газрын зургууд] * [https://web.archive.org/web/20060411201121/http://maps-of-jerusalem.huji.ac.il/ Иерусалим хотын эртний газрын зургууд] == Тэмдэглэл == <references group="note" /> == Эшлэл == <references />{{Израилын хот}} {{Иерусалим тойрог}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Иерусалим| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Иерусалим тойргийн хот]] [[Ангилал:Иерусалим тойрог]] [[Ангилал:Библийн суурин]] [[Ангилал:Израилын хот]] [[Ангилал:Исламын шашны мөргөлийн суурин]] [[Ангилал:Иудаизмын мөргөлийн суурин]] [[Ангилал:Христийн шашны мөргөлийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Эртний Израилын хот]] 313u58xx4hrg3a371un45f5pjv961ol 0 8549 853822 806994 2026-04-18T13:26:15Z Enkhsaihan2005 64429 853822 wikitext text/x-wiki {{Short description|Номхон далай дахь газарзүйн бүс нутаг}} {{Инфобокс тив |title = Далайн орнууд |image = Oceania (centered orthographic projection).svg |image_size = 210px |image_caption = Далайн орнуудын орфографийн төсөөлөл |area = {{convert|9,000,000|km2|abbr=on}} ([[Continent#Area and population|7th]]) |population = {{IncreaseNeutral}} {{UN_Population|Oceania}} ({{UN_Population|Year}}, 6-д){{UN_Population|ref}} |density = 4.94/km² |GDP_nominal = $1.630 их наяд (2018, 6-д) |GDP_per_capita = $63,842 (2024, 2-т) |demonym = Далайн орныхон |religions = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 62.1% [[Христийн шашин]] ** 32.7% [[Протестантизм]] ** 24.1% [[Католик сүм|Католик]] ** 4.8% бусад [[Христийн шашинтан|Христ]] {{Tree list/end}} |36.4% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]] |1.3% бусад<ref>{{cite web |url=https://crgsoft.com/oceania-population-characteristics-economy-and-religions/ |title=Oceania: Population, Characteristics, Economy And Religions |date=2022-01-17 |publisher=CRGSoft |access-date=2026-04-18 |archive-date=2022-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003060402/https://crgsoft.com/oceania-population-characteristics-economy-and-religions/ }}</ref> }} |countries = {{Collapsible list | title = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын гишүүн]] ([[Далайн орнуудын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#НҮБ-ын гишүүн улс|14]]) | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal | [[Австрали]] | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] (Хавай) | [[Вануату]] | [[Индонез]] (Баруун Шинэ Гвинейн мужууд) | [[Кирибати]] | [[Маршаллын арлууд]] | [[Микронезийн Холбооны Улс|Микронези]] | [[Науру]] | [[Палау]] | [[Папуа Шинэ Гвиней]] | [[Самоа]] | [[Соломоны арлууд]] | [[Тонга]] | [[Тувалу]] | [[Фижи]] | [[Чили]] (Пасха арал) | [[Шинэ Зеланд]] }} {{Collapsible list | title = [[Чөлөөт холбоотой улс|Чөлөөт холбоо]] ([[Далайн орнуудын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Чөлөөт холбоотой улс|2]]) | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | [[Күүкийн арлууд]] | [[Ниуэ]] }} |list_countries = |dependencies = {{Collapsible list | title = '''[[Хараат нутаг дэвсгэр|Гадаад]]''' ([[Далайн орнуудын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Хараат нутаг дэвсгэр|23]]) | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | '''Австрали (5)''' | {{Bulleted list | [[Зул Сарын Арал]] | [[Кокос (Кийлинг) Арлууд]] | [[Норфолк Арал]] | [[Шүрэн Тэнгисийн Арлууд]] | [[Эшмор ба Картьер Арлууд]] }} | '''Фижи (1)''' | {{Bulleted list | [[Ротума]] }} | '''[[Франц]] (3)''' | {{Bulleted list | [[Францын Полинез]] | [[Шинэ Каледони]] | [[Уоллис ба Футуна]] }} | '''Шинэ Зеланд (1)''' | {{Bulleted list | [[Токелау]] }} | '''Папуа Шинэ Гвиней (1)''' | {{Bulleted list | [[Бугенвилийн өөртөө засах муж|Бугенвиль]] }} | '''[[Нэгдсэн Хаант Улс]] (1)''' | {{Bulleted list | [[Питкэрний арлууд]] }} | '''Америкийн Нэгдсэн Улс (11)''' | {{Bulleted list | [[Америкийн Самоа]] | [[Бэйкэр арал]] | [[Вэйк арал]] | [[Гуам]] | [[Жарвис арал]] | [[Жонстон Атолл]] | [[Кингмэн Шүрэн арал]] | [[Мидвэй Атолл]] | [[Палмира Атолл]] | [[Хаулэнд арал]] | [[Хойд Марианы Арлууд]] }} }} <br />{{Collapsible list | title = '''Дотоод''' ([[Далайн орнуудын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Бүрэн эрхгүй нутаг дэвсгэр|10]]) | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | '''[[Чили]] (1)''' | {{Bulleted list |[[Пасха арал]] }} | '''Индонез (7)''' {{Bulleted list | [[Малуку (муж)|Малуку]] | [[Төв Папуа]] | [[Уулын Папуа]] | [[Папуа (муж)|Папуа]] | [[Өмнөд Папуа]] | [[Баруун Өмнөд Папуа]] | [[Баруун Папуа (муж)|Баруун Папуа]] }} | '''[[Япон]] (1)''' {{Bulleted list | [[Огасавара арлууд|Огасавара]] }} | '''Америкийн Нэгдсэн Улс (1)''' | {{Bulleted list |[[Хавай]] }} }} |languages = [[Албан ёсны хэл|Албан ёсны]] ([[Албан ёсны хэлнүүдийн жагсаалт (улс орноор)|30]]) |unrecognized = |time = [[UTC+09:00|UTC+9]] ([[Баруун Шинэ Гвиней|Папуа]], [[Палау]]) - [[UTC−06:00|UTC–6]] ([[Пасха арал]])<br />(баруунаас зүүн) |cities = {{Collapsible list | title = Хамгийн том 10 хот | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | # [[Сидней]], Австрали # [[Мельбурн]], Австрали # [[Брисбэн]], Австрали # [[Перт]], Австрали # [[Окленд]], Шинэ Зеланд # [[Аделаид]], Австрали # [[Хонолулу]], Америкийн Нэгдсэн Улс # [[Голд-Кост]]–[[Твид-Хедс]], Австрали # [[Крайстчерч]], Шинэ Зеланд # [[Ньюкасл (Австрали)|Ньюкасл]]–[[Мейтленд, Шинэ Өмнөд Уэльс|Мейтленд]], Австрали }} |m49 = <code>009</code> – Oceania<br /><code>001</code> – [[Дэлхий]] }} '''Австрали ба далайн орнууд''' гэдэг нь [[Австрали (тив)|Австрали]] болон [[Далайн орнууд|Номхон далай]] орчмын орнуудыг хамруулан нэрлэдэг нэршил юм. == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{зай авах}} {{Хөтлөгч хуудас-Тив}} [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд| ]] [[Ангилал:Тив]] {{geo-stub}} mkziqmfwue1af83ie1p0kgy6l2q0h6p 853999 853822 2026-04-19T10:10:27Z Enkhsaihan2005 64429 853999 wikitext text/x-wiki {{Short description|Номхон далай дахь газарзүйн бүс нутаг}} {{Инфобокс тив |title = Далайн орнууд |image = Oceania (centered orthographic projection).svg |image_size = 210px |image_caption = Далайн орнуудын орфографийн төсөөлөл |area = {{convert|9,000,000|km2|abbr=on}} ([[Continent#Area and population|7th]]) |population = {{IncreaseNeutral}} {{UN_Population|Oceania}} ({{UN_Population|Year}}, 6-д){{UN_Population|ref}} |density = 4.94/km² |GDP_nominal = $1.630 их наяд (2018, 6-д) |GDP_per_capita = $63,842 (2024, 2-т) |demonym = Далайн орныхон |religions = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 62.1% [[Христийн шашин]] ** 32.7% [[Протестантизм]] ** 24.1% [[Католик сүм|Католик]] ** 4.8% бусад [[Христийн шашинтан|Христ]] {{Tree list/end}} |36.4% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]] |1.3% бусад<ref>{{cite web |url=https://crgsoft.com/oceania-population-characteristics-economy-and-religions/ |title=Oceania: Population, Characteristics, Economy And Religions |date=2022-01-17 |publisher=CRGSoft |access-date=2026-04-18 |archive-date=2022-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003060402/https://crgsoft.com/oceania-population-characteristics-economy-and-religions/ }}</ref> }} |countries = {{Collapsible list | title = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын гишүүн]] ([[Далайн орнуудын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#НҮБ-ын гишүүн улс|14]]) | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal | [[Австрали]] | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] (Хавай) | [[Вануату]] | [[Индонез]] (Баруун Шинэ Гвинейн мужууд) | [[Кирибати]] | [[Маршаллын арлууд]] | [[Микронезийн Холбооны Улс|Микронези]] | [[Науру]] | [[Палау]] | [[Папуа Шинэ Гвиней]] | [[Самоа]] | [[Соломоны арлууд]] | [[Тонга]] | [[Тувалу]] | [[Фижи]] | [[Чили]] (Пасха арал) | [[Шинэ Зеланд]] }} {{Collapsible list | title = [[Чөлөөт холбоотой улс|Чөлөөт холбоо]] ([[Далайн орнуудын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Чөлөөт холбоотой улс|2]]) | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | [[Күүкийн арлууд]] | [[Ниуэ]] }} |list_countries = |dependencies = {{Collapsible list | title = '''[[Хараат нутаг дэвсгэр|Гадаад]]''' ([[Далайн орнуудын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Хараат нутаг дэвсгэр|23]]) | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | '''Австрали (5)''' | {{Bulleted list | [[Зул Сарын Арал]] | [[Кокос (Кийлинг) Арлууд]] | [[Норфолк Арал]] | [[Шүрэн Тэнгисийн Арлууд]] | [[Эшмор ба Картьер Арлууд]] }} | '''Фижи (1)''' | {{Bulleted list | [[Ротума]] }} | '''[[Франц]] (3)''' | {{Bulleted list | [[Францын Полинез]] | [[Шинэ Каледони]] | [[Уоллис ба Футуна]] }} | '''Шинэ Зеланд (1)''' | {{Bulleted list | [[Токелау]] }} | '''Папуа Шинэ Гвиней (1)''' | {{Bulleted list | [[Бугенвилийн өөртөө засах муж|Бугенвиль]] }} | '''[[Нэгдсэн Хаант Улс]] (1)''' | {{Bulleted list | [[Питкэрний арлууд]] }} | '''Америкийн Нэгдсэн Улс (11)''' | {{Bulleted list | [[Америкийн Самоа]] | [[Бэйкэр арал]] | [[Вэйк арал]] | [[Гуам]] | [[Жарвис арал]] | [[Жонстон Атолл]] | [[Кингмэн Шүрэн арал]] | [[Мидвэй Атолл]] | [[Палмира Атолл]] | [[Хаулэнд арал]] | [[Хойд Марианы Арлууд]] }} }} <br />{{Collapsible list | title = '''Дотоод''' ([[Далайн орнуудын тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт#Бүрэн эрхгүй нутаг дэвсгэр|10]]) | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | '''[[Чили]] (1)''' | {{Bulleted list |[[Пасха арал]] }} | '''Индонез (7)''' {{Bulleted list | [[Малуку (муж)|Малуку]] | [[Төв Папуа]] | [[Уулын Папуа]] | [[Папуа (муж)|Папуа]] | [[Өмнөд Папуа]] | [[Баруун Өмнөд Папуа]] | [[Баруун Папуа (муж)|Баруун Папуа]] }} | '''[[Япон]] (1)''' {{Bulleted list | [[Огасавара арлууд|Огасавара]] }} | '''Америкийн Нэгдсэн Улс (1)''' | {{Bulleted list |[[Хавай]] }} }} |languages = [[Албан ёсны хэл|Албан ёсны]] ([[Албан ёсны хэлнүүдийн жагсаалт (улс орноор)|30]]) |unrecognized = |time = [[UTC+09:00|UTC+9]] ([[Баруун Шинэ Гвиней|Папуа]], [[Палау]]) - [[UTC−06:00|UTC–6]] ([[Пасха арал]])<br />(баруунаас зүүн) |cities = {{Collapsible list | title = Хамгийн том 10 хот | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | # [[Сидней]], Австрали # [[Мельбурн]], Австрали # [[Брисбэн]], Австрали # [[Перт]], Австрали # [[Окленд]], Шинэ Зеланд # [[Аделаид]], Австрали # [[Хонолулу]], Америкийн Нэгдсэн Улс # [[Голд-Кост]]–[[Твид-Хедс]], Австрали # [[Крайстчерч]], Шинэ Зеланд # [[Ньюкасл (Австрали)|Ньюкасл]]–[[Мейтленд, Шинэ Өмнөд Уэльс|Мейтленд]], Австрали }} |m49 = <code>009</code> – Oceania<br /><code>001</code> – [[Дэлхий]] }} '''Австрали ба далайн орнууд''' гэдэг нь [[Австрали (тив)|Австрали]] болон [[Далайн орнууд|Номхон далай]] орчмын орнуудыг хамруулан нэрлэдэг нэршил юм. == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{зай авах}} {{Дэлхийн тивүүд}} [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд| ]] [[Ангилал:Тив]] {{geo-stub}} fvb1jhdcl64eoqpx5bgcfstp3itm0rz 0 8695 854021 822614 2026-04-19T11:13:38Z Enkhsaihan2005 64429 854021 wikitext text/x-wiki {{short description|Израил дахь хот}} {{About}} {{Инфобокс суурин | name = Тел-Авив-Яфо | native_name = {{native name|he|תל־אביב-יפו|italics=off}}<br />{{native name|ar|تل أبيب – يافا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | iso_code = IL-TA | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Hashalom interchange.jpg | caption1 = [[Тел-Авивын хамгийн өндөр барилгуудын жагсаалт|Тел-Авивын үзэмж]] болон [[20-р хурдны зам (Израил)|Хашаломын уулзвар]] | image2 = Azriely Sarona5.jpg | caption2 = [[Азриэли Сарона цамхаг|Азриэли Сарона]] | image3 = ISR-2015-Jaffa-Clock tower-cropped.jpg | caption3 = [[Яффа цагтай цамхаг]] | image4 = Azrieli_Center_From_ToHa_2019-12.jpg | caption4 = [[Азриэли Төв]] | image5 = Rabin_Squre_eco_pool.jpg | caption5 = [[Рабины талбай]] болон [[Тел-Авивын захиргааны байр|захиргааны байр]] | image6 = Dizengoff_Square_Tel_Aviv_Lowshot.jpg | caption6 = [[Дизенгофын талбай]] | image7 = PikiWiki_Israel_68164_port_of_jaffa.jpg | caption7 = [[Яфо]] болон [[Тел-Авивын далайн эрэг]] | color = red }} | image_flag = Tel Aviv flag.svg | flag_alt = | flag_link = Тел-Авивын туг | image_shield = [[File:TelAvivEmblem.svg|60px]] | shield_alt = | shield_link = Тел-Авивын сүлд | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = [[Лого|Брэнд тэмдэг]] | nickname = {{unbulleted list |'Анхны Еврей хот' |'[[Цагаан хот, Тель Авив|Цагаан хот]]' |'Зогсолтгүй хот' |'Бөмбөлөг' | 'TLV' }} | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Израил#Ази#Дэлхий | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил##Ази дахь байршил##Дэлхий дээрх байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|32.08|N|34.78|E|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Тел-Авив тойрог|name=Тел-Авив}} | subdivision_type2 = Хотын бөөгнөрөл | subdivision_name2 = [[Гуш-Дан]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date|df=yes|1909|04|11}} | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засаг|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Тел-Авив-Яфо хотын захиргаа]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Рон Хулдаи]] | unit_pref = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 52 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 176 | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = 1516 | area_metro_sq_mi = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 5 | elevation_ft = | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}} | population_rank = [[Израилын хотын жагсаалт|2-р]] байр | population_urban = 1,388,400 | population_metro = 3,854,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = 8468.7 | population_density_rank = [[Израилын хотын жагсаалт|12-р]] байр | population_density_urban_km2 = 8057.7 | population_density_metro_km2 = 2286 | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = Тел-Авивчууд<ref>{{cite book |title=Tel Aviv: Mythography of a City |first=Maoz |last=Azaryahu |year=2007 |publisher=Syracuse University Press |location=Syracuse, New York |isbn=9780815631293 |pages=133–134}}</ref><ref>{{cite book |title=A Place in History: Modernism, Tel Aviv, and the Creation of Jewish Urban Space |first=Barbara E. |last=Mann |year=2006 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |isbn=9780804750196 |pages=148, 166}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World |year=2009 |publisher=Lonely Planet |location=Melbourne, Oakland and London |isbn=9781741798876 |pages=380–381}}</ref> | population_note = | blank_name_sec1 = ДНБ | blank_info_sec1 = [[Америк доллар|$]] 153.3&nbsp;тэрбум<ref name="brookingsgdp">{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}</ref> | blank1_name_sec1 = ДНБ (нэг хүнд ноогдох) | blank1_info_sec1 = $42,614<ref name="brookingsgdp" /> | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Израилын Шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 61XXXXX | area_code_type = [[Израилын утасны дугаар|Бүсийн дугаар]] | area_code = +972-3 | website = {{URL|http://tel-aviv.gov.il/eng/Pages/HomePage.aspx|tel-aviv.gov.il}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Цагаан хот, Тель Авив|Тел-Авивын Цагаан хот]] | designation1_date = 2003 | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1096] | designation1_criteria = ii, iv | designation1_type = Соёл | designation1_free1name = Улс | designation1_free1value = Израил | designation1_free2name = Бүс нутаг | designation1_free2value = [[Израил дахь дэлхийн өвийн жагсаалт|Израил]] | designation1_meaning of name = Ancient Hill of Spring (see [[Altneuland|here]]) }} | official_name = }} '''Тел-Авив-Яфо''' ([[еврей хэл]]. תֵּל־אָבִיב-יָפוֹ; [[Араб хэл|араб.]] تل أبيب) буюу '''Тел-Авив''' нь 2020 оны байдлаар 460, 613 хүн амтай [[Израил|Израилын]] хоёр дахь том хот юм. Тус хот нь Израилын [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг дээр 51.8 квадрат километр газар нутгийг эзлэнэ тус улсын нийслэл [[Иерусалим]] хотоос баруун хойд зүгт 65 км зайд оршдог. Мөн Гуш Дан нэртэй, 3.15 сая хүнтэй Израилын хамгийн том метрополи газар нутгийн хамгийн том бөгөөд хамгийн их хүн амтай хот юм. Тел-Авив нь [[Израил]] улсын [[эдийн засаг]] болон [[Технологи|технологийн]] төв юм. Тел-Авив хотод зарим Яамд, гадаадын олон орны [[элчин сайдын яам]] байрладаг. Энэ хот нь амьдрах өртгөөрөө дэлхийд 31-т ордог. Тел-Авив жилд 2,5 сая жуулчид хүлээж авдаг. Ойрхи Дорнодын "үдэшлэгийн нийслэл" нь идэвхтэй шөнийн амьдралтай. Тел-Авив хотод 30 мянга гаруй оюутантай, тус улсын хамгийн том их сургууль болох [[Тел-Авивын Их Сургууль]] байрладаг. Тел-Авивыг 1909 онд [[Яффо]] ([[Еврей хэл]]: יָפוֹ‎, Яфо) гэгч эртний боомт хотын еврейчүүдийн дүүроэг болгон байгуулжээ. 1917-1948 онд Британий удирдлагад дор хотын хүн ам олноор цагаачилж очсон еврейчүүдийн ачаар [[Араб]] хүн ам цоонх болсон. Израил улс байгуулагдснаас хоёр жилийн дараа 1950 онд тус хоёр хотыг нэгтгэсэн байна. 2003 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн Тел-Авивийн Цагаан хот нь дэлхийн хамгийн их [[модернист архитектур|модернист барилгуудын]] төвлөрөлтэй газар юм. == Түүх == === 1904-1917: Османы эзэнт гүрний сүүл үед байгуулагдсан нь === [[1906 он|1906 онд]] Яффо хотын оршин суугчид болох еврейчүүдийн бүлэг нь Акива Арье Вейсийн санаачилгыг даган хамтдаа нийлж Ахузат Баит нийгмийг байгуулжээ. Нийгмийн зорилтуудын нэг нь "Гоо сайхан, орчин үеийн эрүүл ахуйн дүрэм журмын дагуу төлөвлөгдсөн, эрүүл орчинд еврей хотын төв" байгуулах явдал байв. Шинэ хотын хот төлөвлөлтөд цэцэрлэг хотын хөдөлгөөн нөлөөлсөн. Эхний 60 газрыг Яффогийн ойролцоох Керем Джебалид [[Нидерланд|Нидерландын]] иргэн Якобус Канн худалдаж авч, [[Еврей|еврейчүүдийн]] газар нутгийг түрэмгийлэхийг хориглосон Туркийн хоригийг тойрч гарахаар өөрийн нэр дээр бүртгүүлжээ. Хожим нь Тел-Авивын анхны хотын дарга байсан Мейр Дизенгоф мөн Ахузат Баит нийгэмд элссэн. Түүний Тел-Авивын үзэл баримтлал нь [[Арабчууд|арабуудтай]] энх тайвнаар зэрэгцэн орших байв. [[1909 он|1909 оны]] [[4 сарын 11|4 сарын 11-ний]] өдөр 66 еврей гэр бүл далайн хясаа ашиглан сугалаагаар газар нутгийг нь авахаар эзгүй элсэн манхан дээр цугларав. Энэхүү цугларалтыг Тел-Авив байгуулагдсан албан ёсны өдөр гэж үздэг. Сугалааг барилгын нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч Акива Ариех Вайсс зохион байгуусан. Вайсс далайн эрэг дээр 120 далайн хясаа цуглуулсны тал хувь нь цагаан, хагас нь саарал байв. Гишүүдийн нэрийг цагаан хясаан дээр, саарал хясаа дээр газрын дугаарыг бичсэн байв. Дизенгофын байшингийн эсрэг талд, өнөөгийн Ротшильдийн гудамжинд байрлах энэ газарт анхны усны худгийг ухаж гаргажээ. Жилийн дотор Герцль, Ахад Хаам, Йехуда Халеви, Лилиенблум, Ротшильд нарын гудамжууд бариж; усны систем суурилуулсан; 66 байшинг барьсан. Герцль гудамжны төгсгөлд [[1906 он|1906 онд]] Яффад байгуулагдсан Херцлия Еврей ахлах сургуулийн шинэ барилга барихаар талбай хуваарилжээ. Барилгын тулгын чулууг [[1909 он|1909 оны]] [[7 сарын 28|7 сарын 28-нд]] суурилуулсан. Уг суурин нь анх Ахузат Баит нэртэй байжээ. [[1910 он|1910 оны]] [[5 сарын 21|5 сарын 21-нд]] Тел-Авив гэдэг нэрийг авчээ. Тел-Авивыг өргөн гудамж, өргөн чөлөөнүүдтэй, байшин бүрийн ус хангамжтай, гудамжны гэрэлтэй, бие даасан еврей хот болгон төлөвлөжээ. [[1914 он]] гэхэд Тел-Авив 1 хавтгай дөрвөлжин км болж өргөжжээ. [[1915 он|1915 онд]] Тел-Авивын хүн амын тооллого явагдаж, 2667 хүн бүртгэгдсэн байна. Гэсэн хэдий ч [[1917 он|1917 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эрх баригчид дайны үеийн арга хэмжээ болгон Яффо, Тел-Авивын оршин суугчдыг хөөн зайлуулснаар хүн амын өсөлт зогссон. Египетийн [[Александриа]] дахь АНУ-ын Консул Гаррелсын Нью-Йорк Times сонинд нийтлүүлсэн нийтлэлд [[1917 он|1917 оны]] 4-р сарын эхээр Яффог албадан гаргасан тухай дурджээ. Нүүлгэн шилжүүлэх тушаал нь гол төлөв [[еврей]] хүн амд чиглэсэн байв. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] төгсгөл үед, Османчууд ялагдсанаар Англичууд Палестиныг хяналтандаа авсны дараа [[Еврей|еврейчүүд]] дараа жилийн эцсээр Тел-Авив руу буцаж очих боломжтой болжээ. == Газар зүй == [[Файл:Tel_Aviv_SPOT_1083.jpg|thumb|Тел-Авид сансраас харагдах байдал нь]] [[Файл:Tel_Aviv_Yafo_Israel_Level_12.svg|left|thumb|Тел-Авив хотын төлөвлөгөө]] Тел-Авив нь [[Европ]], [[Ази]], [[Африк|Африкийг]] холбосон түүхэн газрын гүүр болох Израилын төв хэсэгт Газар дундын тэнгисийн эрэг дээр, эртний Яффа боомтын хойд хэсэгт, элсэн манхан байсан үржил шимгүй газарт байрладаг. Газар нь тэгшлэгдсэн бөгөөд огцом налуу газаргүй; газар зүйн онцлог шинж чанарууд нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг ба [[Яркон гол|Яркон голын]] амнаас дээшхи цохионууд юм.<ref>{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Tel+Aviv.htm|title=Tel Aviv|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|access-date=26 January 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013102915/http://jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Tel%2BAviv.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=dead}}</ref> Тел-Авив болон Гуш Дан бүс өргөжиж байгаа тул Тел-Авив ба Яффа болон хотын хорооллуудын хоорондох хил хязгаар байдаггүй. Тус хот нь [[Иерусалим|Иерусалимаас]] баруун хойд зүгт 60 км, [[Хайфа]] хотоос өмнө зүгт 90 км зайд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/distances.html|title=Cities located close to Tel Aviv|access-date=26 January 2008|publisher=TimeandDate.com}}</ref> Тел-Авив нь хойд талаараа [[Герцлия]], зүүн хойд талаараа [[Рамат-ха-Шарон]], зүүн талаараа [[Петах-Тиква]], [[Бней-Брак]], [[Рамат-Ган]], [[Гиватаим]], зүүн өмнөд талаараа [[Холон]], өмнөд хэсгээрээ [[Бат-Ям]] хотуудтай хиллэдэг.<ref>{{cite web|url=https://www.science.co.il/israel/Carta-map.php|title=Map of Israel|publisher=Carta}}</ref> Хот нь эдийн засгийн хувьд хойд ба өмнөд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Өмнөд Тел-Авив нь Неве Цедек, Яффаг эс тооцвол хойд Тел-Авиваас ядуу гэж тооцогддог. Төв Тел-Авив нь [[Азриэли төв|Азриэли төвийн]] оршдог газар бөгөөд [[20-р хурдны зам (Израил)|Аялон хурдны замын]] дагуу оршдог санхүүгийн болон худалдааны чухал дүүрэг юм. Тел-Авивын хойд талд [[Тел-Авивын Их Сургууль]], [[Яркон цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Рамат-Авив]], [[Афека]] зэрэг өндөр зэрэглэлийн орон сууцны хорооллууд байрладаг.<ref name="yarkoni">{{cite web|last=Yarkoni|first=Amir|title=Real Estate in Tel Aviv – continued|work=Tel Aviv Insider|access-date=22 July 2008|url=http://www.telaviv-insider.co.il/real-estate-2.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624050534/http://www.telaviv-insider.co.il/real-estate-2.php|archive-date=24 June 2008}}</ref> === Уур амьсгал === Тел-Авив нь Газар дундын тэнгисийн уур амьсгалтай,<ref>{{cite web|url=http://en.climate-data.org/location/3471/|title=Climate: Tel Aviv-Yafo - Temperature, Climate graph, Climate table|work=climate-data.org}}</ref> бөгөөд жилийн турш нарны гэрэл элбэг байдаг. [[Хур тунадас]] нь бороо хэлбэрээр 10-р сараас 4 сарын хооронд ордог бөгөөд зуны турш хуурайшилттай байдаг. Жилийн дундаж температур нь 20.9 °C (69.6°F), далайн дундаж температур нь өвлийн улиралд 18-20 °C (64-68 °F), харин зуны үед 24-29 °C (75-84 °F) байдаг. Тел-Авивт жилд дунджаар 528 миллиметр хур тунадас ордог. Тел-Авивт зун 6 сараас 10-р сар хүртэл таван сар орчим үргэлжилдэг. Хамгийн дулаан сар болох 8-р сард температур дунджаар хамгийн өндөр нь 30.6 °C, хамгийн бага нь 25 °C (77 °F) байдаг. Газар дундын тэнгисийн эрэг дагуу байрладаг тул харьцангуй чийгшил өндөр байдаг нь зуны улиралд дулааны тааламжгүй байдлыг бий болгодог. Өвөл нь зөөлөн, чийглэг ба жилийн ихэнх хур тунадас нь 12, 1, 2-р саруудад аянга цахилгаантай бороо хэлбэрээр ордог. Хамгийн хүйтэн сэрүүн 1-р сард хамгийн дээд температур 17.6 °C (63.7 °F), хамгийн доод температур 10.2 °C (50.4 °F) байсан. Өвлийн хамгийн хүйтэн өдрүүдэд температур 8 °C (46 °F) ба 12 °C (54 °F) хооронд хэлбэлзэж болно. Хүйтний эрч чангарч, цас орох нь хотод маш ховор тохиолддог. Намар, хавар нь температурын огцом өөрчлөлтөөр тодорхойлогддог бөгөөд ойролцоох цөлөөс халуун, хуурай агаарын массаас үүсэх дулааны урсгал үүсдэг. Намар, хаврын дулаан давтамжтай үед температур нь ихэвчлэн 35 °C (95 °F) хүртэл, тэр ч байтугай 40 °C (104 °F) хүртэл өсдөг бөгөөд онцгой чийгшилтэй болдог. Намар, хаврын дундаж өдрийн температур нь 23 °C-аас 25 °C (77 °F), хамгийн бага нь 15 °C (59 °F) - 18 °C (64 °F) байдаг. Тел-Авивт бүртгэгдсэн хамгийн өндөр температур нь 46.5 °C (115.7 °F) [[1916 он|1916 оны]] [[5 сарын 17|5 сарын 17-нд]] бүртгэгдсэн ба хамгийн доод температур нь −1.9 °C (28.6 °F) [[1950 он|1950 оны]] [[2 сарын 7|2 сарын 7-нд]] бүртгэгдсэн ба уг өдөр Тел-Авивт цорын ганц удаа цас орсон юм. {| class="wikitable" |+Тел-Авивын далайн дундаж температур ˚C (˚F)<ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/middle-east/israel/tel-aviv-november.htm|title=Tel Aviv Sea Temperature November Average, Israel – Sea Temperatures|first=Copyright Global Sea Temperatures – A-Connect|last=Ltd|work=seatemperature.org}}</ref> !1 сар !2 сар !3 сар !4 сар !5 сар !6 сар !7 сар !8 сар !9 сар !10 сар !11 сар !12 сар |- style="font-size:115%; text-align: center;" | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|18.8}}" |18.8 (65.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|17.6}}" |17.6 (63.7) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|17.9}}" |17.9 (64.2) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|18.6}}" |18.6 (65.5) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|21.2}}" |21.2 (70.2) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|24.9}}" |24.9 (76.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|27.4}}" |27.4 (81.3) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|28.6}}" |28.6 (83.5) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|28.2}}" |28.2 (82.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|26.3}}" |26.3 (79.3) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|23.2}}" |23.2 (73.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|20.6}}" |20.6 (69.1) |} {{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Тел-Авив (Температур: 1987–2010, Хур тунадас: 1980–2010)|Feb record low C=-2.0|Mar rain mm=62|Feb rain mm=111|Jan rain mm=147|rain colour=green|Dec record low C=4.0|Nov record low C=6.0|Oct record low C=11.6|Sep record low C=15.7|Aug record low C=20.0|Jul record low C=19.0|Jun record low C=15.0|May record low C=11.2|Apr record low C=7.0|Mar record low C=3.5|Jan record low C=-1.9|May rain mm=4|Apr avg record low C=10.7|Oct low C=19.1|Nov low C=14.6|Dec low C=11.2|Jan avg record low C=6.6|Feb avg record low C=7.3|Mar avg record low C=8.3|May avg record low C=14.0|Dec avg record low C=7.8|Jun avg record low C=18.3|Jul avg record low C=22.2|Aug avg record low C=23.3|Sep avg record low C=20.6|Oct avg record low C=16.2|Nov avg record low C=10.9|Apr rain mm=16|Jun rain mm=0|Aug low C=23.7|Nov rain days=9|source 1=''Израилын цаг уурын алба''<ref name="ims">{{cite web|url=http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |title=Averages and Records for Tel Aviv (Precipitation, Temperature and Records written in the page) |publisher=Israel Meteorological Service |access-date=1 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914010915/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |archive-date=14 September 2010 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/TopClimetIsrael |title=Extremes for Tel Aviv [Records of February and May]|publisher=Israel Meteorological Service| access-date= 2 August 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Israel Meteorological Service |access-date=8 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=18 June 2013 }}</ref><ref name="Precipitation average">{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=12 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=25 September 2011 }}</ref>|Dec sun=189.1|Nov sun=234.0|Oct sun=279.0|Sep sun=300.0|Aug sun=356.5|Jul sun=368.9|Jun sun=357.0|May sun=328.6|Apr sun=270.0|Mar sun=235.6|Feb sun=200.1|Jan sun=192.2|Dec rain days=12|Oct rain days=6|Jul rain mm=0|Jan rain days=15|Aug rain mm=0|Sep rain mm=1|Oct rain mm=34|Nov rain mm=81|Dec rain mm=127|unit rain days=0.1 мм|Feb rain days=13|Sep rain days=0|Mar rain days=10|Apr rain days=4|May rain days=2|Jun rain days=0|Jul rain days=0|Aug rain days=0|Sep low C=22.5|Jul low C=23.0|metric first=yes|Apr avg record high C=35.5|May humidity=63|Apr humidity=60|Mar humidity=65|Feb humidity=70|Jan humidity=72|time day=1200 GMT|Dec avg record high C=23.8|Nov avg record high C=29.2|Oct avg record high C=32.9|Sep avg record high C=32.0|Aug avg record high C=31.8|Jul avg record high C=31.6|Jun avg record high C=30.8|May avg record high C=32.4|Mar avg record high C=30.4|Jul humidity=70|Jun record high C=44.4|single line=yes|Jan record high C=30.0|Feb record high C=33.2|Mar record high C=38.3|Apr record high C=43.9|May record high C=46.5|Jul record high C=37.4|Feb avg record high C=25.0|Aug record high C=41.4|Sep record high C=42.0|Oct record high C=44.4|Nov record high C=35.6|Dec record high C=33.5|Jan avg record high C=23.6|Jun humidity=67|Aug humidity=67|Jun low C=20.6|Oct mean C=22.7|Apr mean C=19.2|May mean C=21.8|Jun mean C=24.8|Jul mean C=27.0|Aug mean C=27.8|Sep mean C=26.5|Nov mean C=17.6|Feb mean C=13.4|Dec mean C=13.9|Jan low C=9.6|Feb low C=9.8|Mar low C=11.5|Apr low C=14.4|May low C=17.3|Mar mean C=16.4|Jan mean C=12.9|Sep humidity=60|Apr high C=22.8|Oct humidity=65|Nov humidity=68|Dec humidity=73|Jan high C=17.5|Feb high C=17.7|Mar high C=19.2|May high C=24.9|Dec high C=19.2|Jun high C=27.5|Jul high C=29.4|Aug high C=30.2|Sep high C=29.4|Oct high C=27.3|Nov high C=23.4|source 2=Хонконгийн Ажиглалтын Төв<ref>{{cite web |url=http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tel_aviv_e.htm |title=Climatological Information for Tel Aviv, Israel |publisher=Hong Kong Observatory |access-date=2 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114737/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tel_aviv_e.htm |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead }}</ref>}}{{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Тел-Авивын баруун эрэг (2005–2014)|Oct low C=20.7|Sep mean C=26.5|Oct mean C=23.8|Nov mean C=20.2|Dec mean C=16.6|Jan low C=11.1|Feb low C=11.9|Mar low C=13.6|Apr low C=16.0|May low C=18.9|Jun low C=22.4|Jul low C=24.7|Aug low C=25.4|Sep low C=24.1|Nov low C=16.5|Jul mean C=26.9|Dec low C=12.8|Jan record low C=4.2|Feb record low C=5.2|Mar record low C=7.2|Apr record low C=10.3|May record low C=13.1|Jun record low C=18.8|Jul record low C=21.6|Aug record low C=22.5|Sep record low C=20.1|Oct record low C=15.1|Nov record low C=10.2|Dec record low C=4.0|Aug mean C=27.6|Jun mean C=24.7|metric first=yes|Jan high C=18.3|single line=yes|Jan record high C=27.7|Feb record high C=31.8|Mar record high C=38.3|Apr record high C=39.1|May record high C=38.4|Jun record high C=36.7|Jul record high C=31.7|Aug record high C=32.5|Sep record high C=34.1|Oct record high C=39.5|Nov record high C=34.0|Dec record high C=29.5|Feb high C=18.9|May mean C=21.7|Mar high C=20.7|Apr high C=22.6|May high C=24.4|Jun high C=27.1|Jul high C=29.0|Aug high C=29.9|Sep high C=29.0|Oct high C=26.9|Nov high C=23.9|Dec high C=20.3|Jan mean C=14.7|Feb mean C=15.4|Mar mean C=17.2|Apr mean C=19.3|source 1=''Израилийн цаг уурын албаны мэдээллийн сан''<ref name="imsdb">{{cite web|url=https://data.gov.il/ims|title=Israel Meteorological Service databases|publisher=Israel Meteorological Service|access-date=31 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119205142/https://data.gov.il/ims|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/ODOT/Stations/402.htm |title=Tel Aviv the West Coast|publisher=Israel Meteorological Service| access-date= 15 August 2007}}</ref>}} == Засаг захиргаа == [[Файл:Rabin_Squre_eco_pool.jpg|thumb|[[Ицхак Рабины талбай|Рабины талбай]] ба [[Тел-Авив Хотын Захиргааны барилга]]]] Тел-Авивыг пропорционал системээр 5 жилийн хугацаагаар сонгогддог 31 гишүүнтэй хотын зөвлөл удирддаг.<ref name="govt">{{cite book|last=Encyclopædia Britannica Staff|title=The New Encyclopædia Britannica|work=Encyclopædia Britannica|year=1974|page=66|url=https://books.google.com/books?id=YpZpY9plD7AC&q=tel-aviv+city+council|isbn=0-85229-290-2}}</ref> Тел-Авивт дор хаяж нэг жил оршин суусан 18-аас дээш насны [[Израил|Израилын]] бүх иргэд хотын сонгуульд санал өгөх эрхтэй. Хотын захиргаа нь нийгмийн үйлчилгээ, олон нийтийн хөтөлбөр, дэд бүтэц, хот төлөвлөлт, аялал жуулчлал болон орон нутгийн бусад асуудлыг хариуцдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tel-aviv.gov.il/English/human/index.htm|title=Social Services Administration|access-date=29 March 2008|publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090426095713/http://www.tel-aviv.gov.il/English/human/index.htm|archive-date=26 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tel-aviv.gov.il/English/education/community/centers.htm|title=Community Life|access-date=29 March 2008|publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050526023203/http://www.tel-aviv.gov.il/English/education/community/centers.htm|archive-date=26 May 2005}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tel-aviv.gov.il/English/Tourism/Information/Index.htm|title=Tourism|access-date=29 March 2008|publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302120451/http://www.tel-aviv.gov.il/English/Tourism/Information/Index.htm <!--Added by H3llBot-->|archive-date=2 March 2008}}</ref> Тел-Авив хотын захиргааны барилга нь [[Ицхак Рабины талбай|Рабины талбайд]] байрладаг. [[Рон Хулдаи]] [[1998 он|1998 оноос]] хойш Тел-Авив хотын даргаар ажиллаж байна. Хулдаи нь 2018 оны хотын сонгуульд тав дахь удаагаа улиран сонгогдож, Хаир намыг үндэслэгч, орлогч асан [[Асаф Замир|Асаф Замирыг]] ялсан.<ref name="ToIWootliff">{{cite news|last1=Wootliff|first1=Raoul|last2=ToI staff|title=Tel Aviv mayor fends off deputy, cruises to fifth term|url=https://www.timesofisrael.com/tel-aviv-mayor-fends-off-deputy-cruises-to-fifth-term/|work=The Times of Israel|date=31 October 2018}}</ref> Хулдаи хотын даргаар хамгийн удаан ажилласан бөгөөд зургаа дахь удаагаа нэр дэвших эрхгүй болох юм. Хамгийн богино хугацаагаар албан тушаал хашсан хүн бол 1925–27 онуудад хоёр жилийн турш албан тушаал хашсан [[Давид Блох]] юм. Улс төрийн хувьд Тел-Авив нь зүүн талын бэхлэлт гэдгээрээ алдартай. Хотын баян төв ба хойд дүүргүүдэд зүүн жигүүрийн намуудад санал өгөх нь зонхилдог бол ажилчдын зүүн-өмнөд дүүргүүдэд үндэсний сонгуульд баруун намынханд санал өгдөг.<ref>Haviv Rettig Gur, [http://www.timesofisrael.com/what-the-20th-knesset-says-about-israeli-society/ The 20th Knesset — parliament of a splintered, tribal Israel], ''The Times of Israel'', 6 April 2015</ref> Кибуцээс гадна [[Мерец|Мерец нам]] Тел-Авивт Израилын бусад хотуудаас илүү санал авдаг.<ref>{{cite web|last=Shiner|first=Doron|url=http://www.haaretz.com/news/how-they-voted-see-israel-election-results-by-city-sector-1.269923|title=How they voted: See Israel election results by city/sector|work=Haaretz|location=Israel|access-date=14 June 2010}} </ref> [[Файл:Telavivoldcityhall.jpg|thumb|Тел-Авивын хуучин хотын захиргааны барилга]] === Тел-Авив хотын даргын жагсаалт === ==== Палестины Мандат (1920–1948) ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ! colspan="2" |Тел-Авив хотын дарга !Ажлаа авсан !Ажлаа өгсөн !Нам |- | style="background:#18ADC6;" |'''1''' |[[Файл:Meir_Dizengoff.jpg|103x103px]] |[[Меир Дизенгоф]] | align="center" |1920 | align="center" |1925 |[[Ерөнхий Сионистууд]] |- | style="background:#CE2029;" |'''2''' | |[[Давид Блох|Давид Блох-Блюменфельд]] | align="center" |1925 | align="center" |1928 |[[Ахдут-ха-Авода]] |- | style="background:#18ADC6;" |'''(1)''' |[[Файл:Meir_Dizengoff.jpg|103x103px]] |[[Meir Dizengoff|Меир Дизенгоф]] | align="center" |1928 | align="center" |1936 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |- | style="background:#DDDDDD;" |'''3''' |[[Файл:Musa_Chelouche.jpg|116x116px]] |[[Моше Шлуш]] | align="center" |1936 | align="center" |1936 |Нам бус |- | style="background:#18ADC6;" |'''4''' |[[Файл:Israel_Rokach_1950.jpg|105x105px]] |[[Исраэль Роках]] | align="center" |1936 | align="center" |1948 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |} ==== Израил улс (1948–одоо үе) ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ! colspan="2" |Тел-Авив хотын дарга !Ажлаа авсан !Ажлаа өгсөн !Нам |- | style="background:#18ADC6;" |'''1''' |[[Файл:Israel_Rokach_1950.jpg|105x105px]] |[[Israel Rokach|Исраэль Роках]] |1948 |1953 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |- | style="background:#18ADC6;" |'''2''' |[[Файл:Chaim_Levanon_president_Ben_Zvi.jpg|70x70px]] |[[Хаим Леванон]] |1953 |1959 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |- | rowspan="1" style="background: {{Мапай/meta/color}};" |'''3''' |[[Файл:Mordechai_Namir_1947.jpg|70x70px]] |[[Мордехай Намир]] |1959 |1969 |[[Мапай]] |- | rowspan="1" style="background: {{Авода/meta/color}};" |'''4''' | |[[Йехошуа Рабинович]] |1969 |1974 |[[Авода]] |- | rowspan="1" style="background: #1F5AA5;" |'''5''' |[[Файл:Centennial_IMG_3750.JPG|93x93px]] |[[Шломо Лахат]] |1974 |1993 |[[Ликуд]] |- | rowspan="1" style="background: #1F5AA5;" |'''6''' |[[Файл:Roni_Milo_1.jpg|99x99px]] |[[Рони Мило]] |1993 |1998 |[[Ликуд]] |- | rowspan="1" style="background: {{Авода/meta/color}};" |'''7''' |[[Файл:Ron_Huldai.jpg|77x77px]] |[[Рон Хулдаи]] |1998 |''-'' |[[Авода]] |} === Хотын хурал === 2013 оны хотын сонгуулийн дараа Мерец 6 суудал авсан. Гэсэн хэдий ч хотын даргаар дахин сонгогдсон тул Хулдаи болон Тел-Авив 1 эвсэл нь 31 суудлын 29-ийг хянаж эхэлсэн. {| class="wikitable" |+Тел-Авив Хотын Хурал, 2013–2018 !Нам !Суудал !Эвслийн Гишүүн |- style="background:#cfc;" |[[Мерец]] |6 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Тел-Авив 1 |5 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Ров Хаир |4 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Ир Лекулану |3 |Хэсэгчилсэн (3 суудлын 2, Шеллей Двир эсрэг хүчинд үлдсэн) |- style="background:#cfc;" |Сегев-Беяхад Тел-Авив (Шас, Еврейчүүдийн гэр, Яхадут-ха-Тора) |3 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Коах Легимлаим |2 |Тийм |- style="background:#cfc;" |[[Ликуд]] |2 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Дром Хаир (Өмнөд Тел-Авив) |1 |Тийм |- style="background:#cfc;" |[[Еш-Атид]] |1 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Тел-Авив Бтуха (Аюулгүй Тел-Авив) |1 |Тийм |- |Асейфат Хорим |1 |Үгүй |- style="background:#cfc;" |Цедек Хеврати |1 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Махапах Йарок |1 |Тийм |} == Боловсрол == [[Файл:Shriber-math01.jpg|thumb|[[Тел-Авивын Их Сургууль|Тел-Авивын их сургуулийн]] Владимир Шрайберын нэрэмжит математикийн хүрээлэн ]] [[2006 он|2006 онд]] Тел-Авивт 51,359 хүүхэд боловсролын байгууллагад сурч байсны 8,977 нь хотын цэцэрлэгт, 23,573 нь хотын бага сургуульд, 18,809 нь ахлах сургуульд харьяалагдаж байв. 4,000 орчим хүүхэд хотын сургуулийн нэгдүгээр ангид сурч байгаа бөгөөд хүн амын өсөлт энэ тоог 6000 болгоно гэсэн тооцоо гарсан. Үүний үр дүнд хотод [[2008 он|2008]]-[[2009 он|09 онд]] цэцэрлэгийн 20 анги нэмж нээгдсэн. Сде Довын хойд талд шинэ бага сургууль, Тел-Авивын хойд хэсэгт шинэ ахлах сургууль барихаар төлөвлөж байна. [[Герцлия Еврей Хэлний Гимнази]] нэртэй [[Еврей хэл|еврей хэлний]] анхны ахлах сургууль нь [[1905 он|1905 онд]] Яфад байгуулагдаж, Тел-Авив [[1909 он|1909 онд]] байгуулагдсаны дараа Тел-Авив руу нүүсэн бөгөөд үүнд зориулж Герцлийн гудамжинд шинэ оюутны хотхон байгуулагдсан. [[Израил|Израилын]] хамгийн том их сургууль болох [[Тел-Авивын Их Сургууль]] нь [[физик]], [[компьютерын шинжлэх ухаан]], [[хими]], хэл шинжлэлийн тэнхимүүдээрээ олон улсад танигдсан. Хөрш [[Рамат-Ган]] дахь [[Бар-Иланы их сургууль|Бар-Иланы их сургуулийн]] хамт оюутны тоо нь 50,000 гаруй бөгөөд үүнд олон гадаад оюутан багтдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/|title=Tel Aviv University|access-date=19 July 2007|publisher=QS Top Universities}}</ref> Түүний хотхон нь [[Рамат-Авив|Рамат-Авивын]] ойролцоо байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tau.ac.il/tau-history-eng.html|title=TAU History|publisher=[[Tel Aviv University]]|access-date=26 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108214143/http://www.tau.ac.il/tau-history-eng.html|archive-date=8 November 2007}}</ref> Тел-Авивт мөн хэд хэдэн коллеж байрладаг.<ref name="colleges">{{cite web|title=Colleges in Israel|work=Israel Science and Technology Directory|access-date=15 July 2008|url=https://www.science.co.il/colleges/}}</ref> [[Герцлия Еврей Хэлний Гимнази]] нь [[1909 он|1909 онд]] Яфагаас хуучин Тел-Авив руу нүүж, 1960-аад оны эхээр [[Владимир Евгеньевич Жаботинский|Жаботинскийн]] гудамж руу нүүсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.schooly.co.il/gymnasia/|archive-url=https://archive.today/20100821091601/http://www.schooly.co.il/gymnasia/|url-status=dead|archive-date=21 August 2010|title=Gymnasia Herzlia|language=he|access-date=2 April 2008}}</ref> Тел-Авивын бусад алдартай сургуулиуд нь Шевах Мофет, тус хотын хоёр дахь еврей сургууль, Ирони Алефын Урлаг ба Альянсын ахлах сургууль юм. == Соёл ба орчин үеийн амьдрал == === Үзвэр үйлчилгээ, тайзны урлаг === Тел-Авив нь соёл урлаг, үзвэр үйлчилгээний томоохон төв юм.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wyPZRi9uYxUC&pg=PA196|title=Emerging Nodes in the Global Economy: Frankfurt and Tel Aviv Compared|first=Felsenstein, Daniel|last=Schamp, Eike W.|publisher=Springer|year=2002|isbn=978-1-4020-0924-2}}</ref> Израилын тайзны урлагийн 35 том төвийн 18 нь Тел-Авивд байрладаг бөгөөд тус улсын есөн том театрын тав нь тус улсын нийт тоглолтын 55 хувь, үзэгчдийн 75 хувийг эзэлдэг байна.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.cityguide.travel-guides.com/city/125/culture/Middle-East/Tel-Aviv.html|title=Tel Aviv Culture|access-date=31 January 2008|publisher=TravelGuides.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217073110/http://www.cityguide.travel-guides.com/city/125/culture/Middle-East/Tel-Aviv.html|archive-date=17 December 2007}}</ref> [[Тел-Авивын урлагийн төв]] нь Пласидо Домингогийн 1962-1965 оны хооронд тенор байсан Израилын дуурийн театр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.israel-opera.co.il/Eng/?CategoryID=220&ArticleID=146|title=History and Architecture|publisher=Israel Opera|access-date=31 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080122050952/http://www.israel-opera.co.il/Eng/?CategoryID=220&ArticleID=146|archive-date=22 January 2008}}</ref> 2,482 хүний суудалтай [[Хейхал-ха-Тарбут]] нь тус хотын хамгийн том театр бөгөөд Израилын филармонийн найрал хөгжмийн ордон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.hatarbut.co.il/English/about.htm|title=Mann Auditorium|access-date=31 January 2008|publisher=Hatarbut.co.il|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080119103403/http://www.hatarbut.co.il/English/about.htm|archive-date=19 January 2008}}</ref> Израилын үндэсний театр болох [[Хабима театр|Хабима театрыг]] [[2008 он|2008 оны]] эхэнд засварын ажил хийхээр хааж, [[2011 он|2011 оны]] 11-р сард их засвар хийсний дараа нээсэн. Энав Соёлын төв нь соёлын талбарт шинээр нэмэгдэж буй зүйлийн нэг юм. Тел-Авивын бусад театрууд нь Гешер театр, [[Бейт Лессины театр]]; [[Цавта]], [[Тмуна театр|Тмуна]] нь хөгжмийн тоглолт, захын уран бүтээлийг зохион байгуулдаг жижиг театрууд юм. Яффад Симта, Ноцарын театрууд захын чиглэлээр мэргэшсэн байдаг. Тел-Авив хотод орчин үеийн бүжгийн ертөнцөд алдартай [[Батшева Бүжгийн Компани]] байрладаг. Израилын балет мөн Тел-Авивт байрладаг. Тел-Авивын орчин үеийн болон сонгодог бүжгийн төв нь [[Неве-Цедек]] дахь Сюзанн Деллал бүжиг, театрын төв юм.<ref name="iexplore">{{cite web|title=Tel Aviv Activities|work=iExplore.com|access-date=15 July 2008|url=http://www.iexplore.com/cityguides/Israel/Tel+Aviv/Activities|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602192159/http://www.iexplore.com/cityguides/Israel/Tel%2BAviv/Activities|archive-date=2 June 2008}}</ref> Тус хот нь олон улсын хөгжимчдийг [[Яркон Парк]], [[Экспо Тел-Авив]], Барби Клуб, Заппа Клуб, Тель-Авиваас чанх урд байрлах Live Park Rishon Lezion зэрэг газруудад ихэвчлэн зохион байгуулдаг.<ref name="Reuters">{{cite news|title=McCartney wows fans with historic Israel concert|work=Reuters|access-date=26 September 2008|url=https://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSTRE48O92W20080925?feedType=RSS&feedName=entertainmentNews|date=25 September 2008}}</ref><ref name="Haaretz">{{cite web|title=Depeche Mode to kick off next world tour in Israel|work=[[Haaretz]]|access-date=6 October 2008|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1026314.html}}</ref><ref name="Ynet">{{cite web|title=Madonna To Wrap Up Tour in Tel Aviv|work=[[The Jewish Daily Forward]]|access-date=4 June 2009|url=http://www.forward.com/articles/107163/}}</ref> [[2018 он|2018 онд]] Израил ялсны дараа Тел-Авив [[2019 оны Евровижн дууны тэмцээн|2019 оны Евровижн дууны тэмцээнийг]] зохион байгуулах хотоор зарлагдсан (Израилын [[Иерусалим]] хотоос өөр газар зохион байгуулсан анхны Евровижн дууны тэмцээн).<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/tel-aviv-municipality-to-run-free-shabbat-buses-to-eurovision/|title=Tel Aviv municipality to run free Shabbat buses to Eurovision|website=The Times of Israel|language=en-US|access-date=2019-05-09}}</ref> Дуурь, сонгодог хөгжмийн үзүүлбэрүүд Тел-Авивт өдөр бүр болдог бөгөөд дэлхийн олон сонгодог удирдаач, гоцлол дуучид Тел-Авивын тайзнаа олон жилийн турш тоглож байна.<gallery widths="200" heights="160"> Файл:PikiWiki Israel 9997 suzanne dalal center in tel aviv.jpg|Сюзанн Деллал бүжиг, театрын төв Файл:Florentin0013.JPG|Тел-Авив дахь гудамжны кафе Файл:היכל התרבות ע"ש צ'רלס ברונפמן.jpg|Хейхал-ха-Тарбут театр, Израилын филармонийн найрал хөгжмийн ордон </gallery> === Аялал жуулчлал ба амралт === Тел-Авив нь жилд 2.5 сая орчим олон улсын жуулчдыг хүлээн авдаг бөгөөд энэ нь Ойрх Дорнод ба Африк тивийн хамгийн олон жуулчин хүлээж авсан тав дахь хот юм. [[2010 он|2010 онд]] Найт Фрэнкийн дэлхийн хотуудын судалгаагаар дэлхийн хэмжээнд 34-т жагсчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.knightfrank.com/wealthreport/2011/global-cities-survey/|title=Results of the Knight Frank Global Cities Survey|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102042444/http://www.knightfrank.com/wealthreport/2011/global-cities-survey/|archive-date=2 November 2012}}</ref> Тел-Авивыг Lonely Planet-ийн "2011 оны хамгийн халуухан хот"-оор, Travel + Leisure сэтгүүлээс гаргасан Ойрх Дорнод, Африкийн гуравдугаарт (зөвхөн [[Кейптаун]], [[Иерусалим|Иерусалимын]] ард), National Geographic-ийн дэлхийн ес дэх хамгийн шилдэг далайн эргийн хотоор шалгарсан юм.<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Travel/TravelNews/Article.aspx?id=193541|title=Tel Aviv ranked world's 3rd hottest city for 2011|access-date=1 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2011/cities/africa-middle-east-cities/252|title=World's Best Awards 2011 – Africa and the Middle East|access-date=11 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711144419/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2011/cities/africa-middle-east-cities/252|archive-date=11 July 2011}}</ref><ref name="Top 10 Beach Cities">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/travel/top-10/beach-cities-photos/#beaches-tel-aviv-cities_22323_600x450.jpg|title=Top 10 Beach Cities|access-date=30 July 2010|archive-date=12 Долдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100712143059/http://travel.nationalgeographic.com/travel/top-10/beach-cities-photos#beaches-tel-aviv-cities_22323_600x450.jpg|url-status=dead}}</ref> Тел-Авив нь дэлхийн хамгийн шилдэг [[ЛГБТ]] чиглэлүүдийн нэг юм.<ref>[http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=253129 Huldai proud of Tel Aviv winning best gay city of 2011]''Jerusalem Post'', By JPOST.COM STAFF01/11/2012 11:21</ref><ref>{{cite news|url=https://www.salon.com/2012/01/24/tel_aviv_emerges_as_top_gay_tourist_destination/|work=Salon|agency=Associated Press|title=Tel Aviv emerges as top gay tourist destination|date=24 January 2012}}</ref> Тус хотыг далайн эрэг дагуу орших шилдэг 10 хотын тоонд багтсан.<ref>{{cite web|title=Photos: Top 10 Oceanfront Cities|website=National Geographic Travel|date=19 December 2014|url=https://www.nationalgeographic.com/travel/photos-top-10-oceanfront-cities/|access-date=30 December 2017}}</ref> Хөгжиж буй шөнийн амьдрал, залуу уур амьсгал, 24 цагийн алдартай соёл зэргээс шалтгаалан Тел-Авивыг "хэзээ ч унтдаггүй хот", "үдэшлэгний нийслэл" гэж нэрлэдэг.<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/travel/article/953921--5-best-irish-pubs-not-in-ireland|title=5 best Irish pubs not in Ireland|work=[[The Jerusalem Post|Toronto Star]]|date=15 March 2011|first=Adrian|last=Brijbassi}}</ref> Тел-Авив хот нь Crowne Plaza, Sheraton, Dan, Isrotel, Hilton зэрэг дэлхийн тэргүүлэх зочид буудлуудын салбаруудтай. Энд олон музей, архитектур, соёлын дурсгалт газрууд байдаг бөгөөд хотоор аялж янз бүрийн хэлээр үзэх боломжтой байдаг.<ref>{{cite web|url=http://city-tour.co.il/ntextin.asp?psn=1109|title=Tel Aviv bus tour|access-date=19 January 2008|publisher=Tel Aviv City Tours|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828221824/http://city-tour.co.il/ntextin.asp?psn=1109|archive-date=28 August 2008}}</ref> Автобусны аялалаас гадна архитектурын аялал, Сегуэй, явган аялал зэрэг нь түгээмэл байдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.telavivarchitecture.com|title=Tel Aviv architecture tour|access-date=19 January 2008|publisher=TelAvivArchitecture.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080127163542/http://www.telavivarchitecture.com/|archive-date=27 January 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.segways.co.il/|title=Tel Aviv segway tours|access-date=19 January 2008|publisher=Segways.co.il|archive-date=19 Арван хоёрдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151219180315/http://www.segways.co.il/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telaviv4fun.com/citywalks.html|title=Tel Aviv walking tours|access-date=19 January 2008|publisher=TelAviv4Fun.com|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005941/http://telaviv4fun.com/citywalks.html|url-status=dead}}</ref> Тел-Авив нь 6500 гаруй өрөө бүхий 44 зочид буудалтай. Тел-Авивын наран шарлагын газар, хотын зугаалах газар нь хотын соёл, аялал жуулчлалын салбарт томоохон үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд ихэнхдээ дэлхийн хамгийн сайн наран шарлагын газруудын тоонд ордог. [[Хаяркон цэцэрлэгт хүрээлэн]] нь Израилын хамгийн олон жуулчин татдаг хотын цэцэрлэг бөгөөд жилд 16 сая жуулчин хүлээн авдаг. Хотын бусад цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд нь [[Чарльз Клоро Парк]], [[Тусгаар тогтнолын парк]], [[Меир парк]], [[Дубнов парк]] юм. Хотын нийт газар нутгийн 19 орчим хувийг ногоон байгууламж эзэлдэг.<ref>{{cite news|url=http://www.tel-aviv.gov.il/english/StatisticalOverview.htm|title=Tel Aviv Statistical Overview|work=Tel Aviv-Yafo Municipality|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140913132730/http://www.tel-aviv.gov.il/english/StatisticalOverview.htm|archive-date=13 September 2014}}</ref><gallery widths="200" heights="160"> Файл:Hayarkon IMG 8516.JPG|[[Хаяркон цэцэрлэгт хүрээлэн]] нь Тел-Авивын хамгийн том цэцэрлэгт хүрээлэн юм Файл:PikiWiki Israel 37365 Tel Aviv beach.JPG|Далайн эргийн үдэш </gallery> == Тээвэр == {{main|Тел-Авивын тээвэр}} [[Файл:Ayalon_Highway,_Tel_Aviv.jpg|right|thumb|Тел-Авивын төвөөр өнгөрдөг [[20-р хурдны зам (Израил)|Аялон хурдны зам]]]] Тел-Авив нь тээврийн томоохон төв бөгөөд оршин суугчдад нийтийн тээврийн цогц сүлжээгээр үйлчилдэг. Үндэсний тээврийн сүлжээний олон том чиглэл тус хотоор дайран өнгөрдөг. === Автобус ба такси === Израилын бусад хэсэгтэй нэгэн адил автобусны тээвэр нь хамгийн түгээмэл ба өргөн хэрэглэгддэг нийтийн тээвэр юм. [[Тел-Авивын автобусны төв буудал]] нь хотын өмнөд хэсэгт байрладаг. Дан Автобусны компани, Метрополин, Кавим нар нь Тел-Авивын гол автобусны чиглэлүүдийг удирддаг. Израилын хамгийн том автобусны компани болох Egged Bus нь хот хоорондын тээврийн үйлчилгээ эрхэлдэг.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2001/11/Facets%20of%20the%20Israeli%20Economy-%20Transportation|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|title=Facets of the Israeli Economy – Transportation|date=1 November 2001|last=Solomon|first=Shoshanna}}</ref> Хотод орон нутгийн болон хот хоорондын такси мөн үйлчилгээ үзүүлдэг. Билетийг бүс нутгийн хэмжээнд стандартчилсан бөгөөд автобусны үнээс харьцангуй хямд байдаг. Бусад нийтийн тээврийн хэрэгслээс ялгаатай нь такси нь Баасан, Бямба гарагуудад ч үйлчилдэг ([[Еврей|еврейчүүдийн]] амралтын өдөр "Шаббат"). Хувийн такси нь цагаан өнгөтэй, дээрээ шар тэмдэгтэй. Тийзний үнэ стандартчилагдсан, тоолууртай боловч жолоочтой урьдчилан тохиролцох боломжтой. === Төмөр зам === [[Файл:Tlvgenel002.jpg|thumb|[[Тел-Авивын төмөр замын төв өртөө|Тел-Авивын төв өртөө]]]] [[Тел-Авивын төмөр замын төв өртөө]] нь хотын төмөр замын гол өртөө бөгөөд Израилын хамгийн их ачаалалтай өртөө. Тел-Авив нь Аялон хурдны замын дагуу гурван төмөр замын нэмэлт өртөөтэй: [[Тел-Авивын Их Сургууль]], [[Тел-Авивын Ха-Шалом төмөр замын өртөө|Ха-Шалом]] ([[Азриэли төв|Азриэли төвийн]] зэргэлдээ) ба [[Тел-Авивын Ха-Хагана төмөр замын өртөө|Ха-Хагана]] ([[Тел-Авивын автобусны төв буудал|Тел-Авивын автобусны төв буудлын]] ойролцоо), [[Савидор Мерказ|Тел-Авив Мерказ]]. Тел-Авив руу сар бүр сая гаруй зорчигч зорчдог гэсэн тооцоо байгаа. Бямба гараг болон еврейчүүдийн гол баяруудын үеэр (Рош-Хашана (2 өдөр), Йом-Киппур, Суккот, Симхат Тора, Пессах (Дээгүүр өнгөрөх баяр), Шавуот) галт тэрэг явдаггүй. Яффа төмөр замын өртөө нь Ойрх Дорнодын анхны төмөр замын өртөө байсан. Уг өртөө [[1891 он|1891 онд]] нээгдэж [[1948 он|1948 онд]] хаагдсан. 2005–2009 онд станцыг сэргээн засварлаж, үзвэр үйлчилгээ, амралт чөлөөт цагаа өнгөрөөх газар болгон өөрчилсөн.<ref>{{cite web|url=http://www.hatachana.co.il/Home|title=HATACHANA – HOME PAGE|first=Alex|last=Ribin|work=hatachana.co.il|access-date=2021-04-26|archive-date=2016-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327164650/http://hatachana.co.il/Home|url-status=dead}}</ref> ==== Хотын галт тэрэг ==== {{Main|Тел-Авивын хотын галт тэрэг}} Хотын галт тэрэгний системийн [[Улаан шугам (Тел-Авивын хотын галт тэрэг)|эхний шугамыг]] барьж байгаа бөгөөд [[2020 он|2020 онд]] нээхээр төлөвлөж байсан.<ref>{{cite web|url=http://80.70.129.175/data/SIP_STORAGE/files/1/2021.pdf|title=Israel Treasury: We decided to take the light rail from Leveiev. New opening target: 2016|publisher=[[Yedioth Ahronot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706024322/http://80.70.129.175/data/SIP_STORAGE/files/1/2021.pdf|archive-date=6 July 2011|url-status=dead|access-date=11 April 2007}}</ref> [[Улаан шугам (Тел-Авивын хотын галт тэрэг)|Улаан шугам]] нь Тел-Авиваас зүүн тийш [[Петах-Тиква|Петах-Тиквагийн]] төв автобусны буудлаас эхэлж, гудамжны түвшинд баруун тийш Жаботинскийн замаар (481-р чиглэл) явна. Жаботинскийн зам ба [[4-р хурдны зам (Израил)|4-р хурдны замны]] огтлолцох цэг дээр [[Бней-Брак]], [[Рамат-Ган]], Тел-Авиваар дамжин өнгөрөх 10 км-ийн үед газар доогуур орж, Яффагийн өмнөхөн гудамжны түвшинд гарч, өмнө зүгт [[Бат-Ям]] руу эргэн явдаг. Газар доорх хэсэгт 10 зогсоол байх ба үүнд [[Тел-Авивын төмөр замын төв өртөө]] болон ойролцоох [[Савидор Мерказ]] орно. Эхний шугамыг барихаар төлөвлөж буй МТС компани нь санхүүгийн бэрхшээлтэй тулгарч, шугам нээгдэх хугацааг хойшлуулсан. [[2010 он|2010 оны]] 5-р сард Сангийн яам хүндрэлтэй байгаа тул МТС-тэй байгуулсан гэрээг цуцлах шийдвэр гаргаж, [[2010 он|2010 оны]] 8-р сард гэрээг цуцалсан.<ref>[http://www.calcalist.co.il/local/articles/0,7340,L-3414299,00.html Now it's final? The government cancelled the agreement with MTS to construct the Tel Aviv Light Rail], Calcalist, 10 August 2010, In Hebrew</ref> Энэхүү шугамыг NTA-Тел-Авивын нийтийн дамжин өнгөрөх хөгжлийн газар барьж байна. Эхний ээлжинд уг шугамыг [[2012 он|2012 онд]] нээхээр төлөвлөж байсан бөгөөд MTS-тэй санал зөрөлдөж, NTA төслийг булаан авсан тул хэд хэдэн удаа хойшлуулсны эцэст өнөөдөр [[2016 он|2016 онд]] нээхээр болсон. [[Ногоон шугам (Тел-Авивын хотын галт тэрэг)|Хоёр дахь шугамыг]] [[2021 он|2021 онд]] нээхээр төлөвлөсөн. === Зам === [[Файл:Azriely.jpg|thumb|[[Бегины зам]] ]] Хот руу чиглэсэн болон дотор нь явдаг гол хурдны зам нь [[Аялон|Аялон голын]] голын эрэг дагуу хойд зүгээс урд зүг рүү чиглэсэн [[20-р хурдны зам (Израил)|Аялон хурдны зам (20-р хурдны зам)]] юм. Аялоны хурдны замаар урагш явахад [[Ашдод]] хүрэх [[4-р хурдны зам (Израил)|4-р хурдны зам]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] ба [[Иерусалим]] хүрэх [[1-р хурдны зам (Израил)|1-р хурдны зам]], [[Иерусалим]], [[Модиин]], [[Реховот]] хүрэх [[431-р хурдны зам (Израил)|431-р хурдны зам]] ба [[6-р хурдны зам (Израил)|6-р хурдны зам]] руу нэвтрэх боломжтой. Аялоноор хойд зүг рүү жолоодвол [[Нетания]], [[Хадера]], [[Хайфа]] хүрэх 2-р хурдны зам луу нэвтэрч болно. Хот дотор [[Капланы гудамж]], [[Алленбигийн гудамж]], [[Ибн-Габиролын гудамж]], [[Дизенгоффийн гудамж]], [[Ротшильдын өргөн чөлөө]], Яффагийн гол маршрут нь Иерусалимын өргөн чөлөө юм. [[Намирын зам]] нь хотыг Израилын гол [[2-р хурдны зам (Израил)|2-р хурдны зам]] , зүүнээс [[Рамат-Ган]], [[Бней-Брак]], [[Петах-Тиква|Петах-Тиквагаар]] дамжин гарах Бегин/Жаботинскийн замтай холбодог. Өдөр бүр 500,000 орчим авто машин хотод зорчиж, Тел-Авив хотод түгжрэл нэмэгдэж байна. 2007 онд Саданийн тайланд Тел-Авивт Лондон хоттой адилаар хот руу нэвтрэх төлбөрийг нэвтрүүлэхийг зөвлөж байсан.<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/landedpages/printarticle.aspx?id=88094|title=Public transportation to be overhauled|work=[[The Jerusalem Post]]|date=1 August 2008|last=Wrobel|first=Sharon}}</ref> === Агаар === Тел-Авивт үйлчилдэг гол нисэх онгоцны буудал нь [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурионы олон улсын нисэх онгоцны буудал]] юм. Хөрш [[Лод|Лод хотод]] байрладаг бөгөөд [[2017 он|2017 онд]] 20 сая гаруй зорчигч тээвэрлэсэн. Нисэх онгоцны буудал нь Тел-Авиваас зүүн урагш 15 км зайд, Тел-Авив ба [[Иерусалим|Иерусалимын]] хооронд [[1-р хурдны зам (Израил)|1-р хурдны зам]] дээр байрладаг. Тел-Авивын баруун хойд хэсэгт орших Сде Дов (IATA: SDV) нь дотоодын нисэх онгоцны буудал бөгөөд дахин төлөвлөлтийн улмаас 2019 онд хаагдаж,<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/793988.html|title=Sde Dov to be vacated, state gets half of Big Bloc|work=[[Haaretz]]|last=Bar-Eli|first=Avi|date=30 November 2006|access-date=26 Дөрөвдүгээр сар 2021|archive-date=1 Аравдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001103806/http://www.haaretz.com/hasen/spages/793988.html|url-status=dead}}</ref> Сде Довын бүх үйлчилгээг Бен-Гурион нисэх онгоцны буудал руу шилжүүлжээ. === Унадаг дугуй === [[Файл:Tel-o-fun.jpg|thumb|[[Tel-O-Fun]] унадаг дугуйн түрээслэх үйлчилгээ]] Тел-Авив хотын захиргаа нь хотод унадаг дугуй ашиглахыг зөвлөж байгаа. [[2009 он]] гэхэд унадаг дугуйн замыг 100 км хүртэл өргөтгөхөөр төлөвлөж,<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Local-Israel/Tel-Aviv-And-Center/City-wheels-in-bicycle-rental-plan|title=City wheels in bicycle rental plan|date=21 January 2008|newspaper=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> [[2011 он|2011 оны]] 4-р сард хотын захиргаа төлөвлөсөн 100 км дугуйн замыг барьж дуусгасан. [[2011 он|2011 оны]] 4-р сард Тель-Авив хотын захиргаа [[Tel-O-Fun]] нэртэй унадаг дугуй системийг нэвтрүүлж, хотын хэмжээнд түрээслэх зориулалттай 150 зогсоол суурилуулсан.<ref>{{cite web|url=http://www.tel-o-fun.co.il/|publisher=Tel Aviv Municipality|title=Tel-O-Fun|access-date=10 May 2011|archive-date=26 Зургадугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110626092937/http://www.tel-o-fun.co.il/|url-status=dead}}</ref> [[2011 он|2011 оны]] 10-р сарын байдлаар 125 идэвхтэй зогсоол ажиллаж, 1000 гаруй унадаг дугуйгаар оршин суугчдыг хангаж байна. == Гадаад харилцаа == {| class="wikitable sortable" ! colspan="5" |Тел-Авивтай гэрээ байгуулсан хотууд<ref>{{cite web|title=Cities in partnership|url=https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|website=Tel Aviv-Yafo Municipality|language=he}}</ref> |- !Хот !Улс !Тив !Гарын үсэг зурсан он !Гэрээний төрөл |- |{{flagicon|Казахстан}} [[Алматы]] |[[Казахстан]] |[[Ази]] |1999 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Испани}} [[Барселон]] |[[Испани]] |[[Европ]] |1998, 2013 онд батлагдсан |нөхөрлөл ба хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Хятад}} [[Бээжин]] |[[Хятад]] |[[Ази]] |1995, 2004, 2006 |ойлголцол, нөхөрлөл, хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Серби}} [[Белград]] |[[Серби]] |[[Европ]] |1990 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Бонн]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1983 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Унгар}} [[Будапешт]] |[[Унгар]] |[[Европ]] |1989 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Аргентин}} [[Буэнос-Айрес]] |[[Аргентин]] |[[Өмнөд Америк]] |1988 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Франц}} [[Канн]] |[[Франц]] |[[Европ]] |1993 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Молдав}} [[Кишинёв]] |[[Молдав]] |[[Европ]] |2000 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Хятад}} [[Чунчин]] |[[Хятад]] |[[Ази]] |2014 |Харилцан ойлголцлын санамж бичиг |- |{{flagicon|Герман}} [[Кёльн]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1979 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Эссен]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1992 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Франкфурт]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1980, 2017 онд сунгагдсан |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Фрайбург]] |[[Герман]] |[[Европ]] |2012, 2015 |Тогтвортой байдлын талаархи хамтын ажиллагааны санамж бичиг |- |{{flagicon|Хятад}} [[Гуандун муж|Гуандун]] (муж) |[[Хятад]] |[[Ази]] |2014 |Харилцан ойлголцлын санамж бичиг |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} [[Инчон]] |[[Өмнөд Солонгос]] |[[Ази]] |2000 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Турк}} [[Измир]] |[[Турк]] |[[Ази]] |1996 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Польш}} [[Лодзь]] |[[Польш]] |[[Европ]] |1994 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Итали}} [[Милан]] |[[Итали]] |[[Европ]] |1994 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Канад}} [[Монреаль]] |[[Канад]] |[[Хойд Америк]] |2016 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Орос}} [[Москва]] |[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] |[[Европ]] |2014 |Эдийн засаг, худалдаа, шинжлэх ухаан, технологи, соёлын салбарт хамтран ажиллах санамж бичиг |- |{{flagicon|АНУ}} [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |[[Хойд Америк]] |1996 |ойлголцол, нөхөрлөл, хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Панам}} [[Панам хот]] |[[Панам]] |[[Хойд Америк]] |2013 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Франц}} [[Парис]] |[[Франц]] |[[Европ]] |1985, 2010 онд сунгагдсан |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|АНУ}} [[Филадельфи]] |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |[[Хойд Америк]] |1967 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Орос}} [[Санкт-Петербург]] |[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] |[[Европ]] |2011 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|АНУ}} [[Сан-Антонио|Сан Антонио]] |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |[[Хойд Америк]] |2011 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Болгар}} [[Софи]] |[[Болгар]] |[[Европ]] |1992 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Грек}} [[Салоники]] |[[Грек]] |[[Европ]] |1994 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Франц}} [[Тулуз]] |[[Франц]] |[[Европ]] |1962 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Австри}} [[Вена]] |[[Австри]] |[[Европ]] |2005 |эдийн засгийн хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Польш}} [[Варшав]] |[[Польш]] |[[Европ]] |1992, 2009 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Япон}} [[Ёкохама]] |[[Япон]] |[[Ази]] |2012 |нөхөрлөл |- |} == Эшлэл == <references responsive="" /> == Цахим холбоос == {{commons|Tel Aviv-Yaffo}} * [http://www.tel-aviv.gov.il/english/index.htm Тел Авив хотын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20071011022740/http://www.visit-tlv.co.il/eng.html Тел Авив хотын аялал жуулчлалын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20090406003537/http://www.israelviews.com/photos/Tel%2DAviv/ Тел-Авивийн зургууд] {{Тел-Авив тойрог}} {{Израилын хот}} {{Зуны Паралимпын наадмыг зохион байгуулагч хот}} [[Ангилал:Тел-Авив тойргийн хот]] [[Ангилал:Тел-Авив| ]] [[Ангилал:Израилын хот]] [[Ангилал:Тел-Авив тойрог]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Библийн суурингийн нэр]] [[Ангилал:Эртний Израилын хот]] [[Ангилал:1909 онд байгуулагдсан]] kf37evwjf8eyn5x5jnneg4fmx5xnkjj 10 9358 853845 730366 2026-04-18T15:48:19Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Тивүүд]] to [[Загвар:Дэлхийн тивүүд]] 730366 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Дэлхийн тивүүд |state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} |bodyclass = hlist |title = [[Дэлхий]]н [[тив|тивүүд]] |liststyle = border-bottom:#aaa 1px solid; |list1 = <!------------------Continents--------------------> {{Navbox with columns|child |colwidth = 14% |colstyle = text-align:center; |col1 = [[File:Africa (orthographic projection).svg|75px|link=Африк]]<br />[[Африк]] |col2 = [[File:Antarctica (orthographic projection).svg|75px|link=Антарктид]]<br />[[Антарктид]] |col3 = [[File:Asia (orthographic projection).svg|75px|link=Ази]]<br />[[Ази]] |col4 = [[File:Australia-New Guinea (orthographic projection).svg|75px|link=Австрали (тив)]]<br />[[Австрали (тив)|Австрали]] |col5 = [[File:Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg|75px|link=Европ]]<br />[[Европ]] |col6 = [[File:Location North America.svg|75px|link=Хойд Америк]]<br />[[Хойд Америк]] |col7 = [[File:South America (orthographic projection).svg|75px|link=Өмнөд Америк]]<br />[[Өмнөд Америк]] }} |list2 = <!---------------Continental landmasses-----------------> {{Navbox with columns|child |colwidth = 25% |colstyle = text-align:center; |col1 = [[File:Afro-Eurasia (orthographic projection) political.svg|75px|link=Афро-Еврази]]<br />[[Афро-Еврази]] ([[Хуучин дэлхий]]) |col2 = [[File:Americas (orthographic projection).svg|75px|link=Америк]]<br />[[Америк]] ([[Шинэ дэлхий]]) |col3 = [[File:Eurasia (orthographic projection).svg|75px|link=Еврази]]<br />[[Еврази]] |col4 = [[File:Oceania (orthographic projection).svg|75px|link=Австрали ба далайн орнууд]]<br />[[Австрали ба далайн орнууд|Океани]] }} |list3 = <!----------Geological supercontinents-----------> <!-------------Historical continents-------------> {{Navbox with columns|child |colstyle = padding-left:1.0em;text-align:center; padding-right:1.0em; |col1width = 35% |col1 = * {{larger|'''Эртний [[Супер тив|супер тивүүд]]'''}}<br />[[Ваалбара]] * [[Гондвана]] * [[Колумбиа (супер тив)|Колумбиа]] * [[Кенорланд]] * [[Лаврази]] * [[Нена (супер тив)|Нена]] * [[Пангей]] * [[Паннотиа]] * [[Родиниа]] * [[Ур (тив)|Ур]] |col2width = 65% |col2 = * {{larger|'''Бусад эртний тивүүд'''}}<br />[[Амазоны кратон|Амазониа]] * [[Арктид]] * [[Азимерик]] * [[Атлантика]] * [[Авалониа]] * [[Балтика]] * [[Лаврази|Евромерик]] * [[Зүүн Антарктидын бамбай|Зүүн Антарктид]] * [[Килениа]] * [[Киммериа (тив)|Киммериа]] * [[Конго кратон]] * [[Куяниа]] * [[Калахари кратон|Калахари]] * [[Казахстаниа]] * [[Ларамидиа]] * [[Лаврентиа]] * [[Хойд Хятадын кратон|Хойд Хятад]] * [[Пампиа]] * [[Сахул]] * [[Сибирь (тив)|Сибирь]] * [[Өмнөд Хятадын кратон|Өмнөд Хятад]] }} |list4style = border-bottom:0; |list4 = <!-------------Submerged continent/land and microcontinents--------------> <!----------Possible future supercontinents-----------> <!-------Mythical, lost, and hypothesized continents-------> {{Navbox with columns|child |bodyclass = hlist |colwidth = 25% |colstyle = padding-left:1.0em;text-align:center;padding-right:1.0em; |col1 = * {{larger|'''[[Живсэн тив]]/[[эх газрын тавиур|газар]] ба [[тивийн хэлтэрхий|микро тивүүд]]'''}}<br />[[Берингиа]] * [[Доггерланд]] * [[Зонд]] * [[Зеландиа]] * [[Кергелений өндөрлөг]] * [[Мадагаскар]] * [[Мавритани (микро тив)|Мавритани]] * [[Сахулын бамбай|Сахул]] * [[Сейшелийн микро тив|Сейшелийн]] * [[Ян-Майен микро тив|Ян-Майен]] |col2width = 20% |col2 = * {{larger|'''Боломжит ирээдүйн супер тивүүд'''}}<br />[[Амази (тив)|Амази]] * [[Аврика (супер тив)|Аврика]] * [[Шинэ Пангей]] * [[Пангей Проксима]] |col3 = * {{larger|'''[[Домогт газруудын жагсаалт|Домогт]], [[алдагдсан газрын жагсаалт|алдагдсан]], ба [[хуурмаг арал|таамаглагдсан]] тивүүд'''}}<br />[[Атлантис]] * [[Гипербореа]] * [[Кумари Кандам]] * [[Лемуриа]] * [[Меропис]] * [[Пацифид]] * ''[[Терра Австралис]]'' |col4width = 30% |col4 = * {{larger|'''[[Тив#Дэд тивүүд|Дэд тивүүд]]'''}}<br />[[Аляска]] * [[Арабын хойг|Араб]] * [[Төв Америк]] * [[Гренланд]] * [[Энэтхэгийн дэд тив]] * [[Өмнөд конус]] * [[Сибирь]] }} |below = {{hlist|Мөн үзэх: [[Загвар:Дэлхийн бүс нутгууд|Дэлхийн бүс нутгууд]]|[[Тивийн хэлтэрхий]]|{{icon|Category}} [[:Ангилал:Тив|Ангилал]]}} }}<noinclude> {{documentation}} <!--- Please add metadata to the <includeonly> section at the bottom of the /doc subpage ---> </noinclude> 64xz7c4mqmuwevu45op89v21b2k9vlr 0 9820 853917 852659 2026-04-19T00:38:18Z ~2026-23934-96 104033 853917 wikitext text/x-wiki {{Ялгах5|ястанг|Дөрвөд (салаа утга)}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Дөрвөд <br />{{MongolUnicode|ᠳᠥᠷᠪᠡᠳ}} | image = Map of the Oirat Confederation.png | caption = [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Ойрадын холбоон]] дахь Дөрвөдийн байршил | pop = 130,000–150,000 | region1 = {{flagcountry|Монгол}} | pop1 = 83,719 | ref1 = <ref name="mongolian">[https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf|url-status=live ХҮН АМ, ОРОН СУУЦНЫ 2020 ОНЫ УЛСЫН ЭЭЛЖИТ ТООЛЛОГЫН НЭГДСЭН ДҮН] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201107230723/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |date=2020-11-07 }}</ref> | region2 = {{flagcountry|Орос}} | pop2 = 54,000 | ref2 = | region3 = | pop3 = | ref3 = | languages = [[Ойрад аялга|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]], [[Монгол хэл]] | religions = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]], [[Шашингүйн үзэл]] | related = [[Монголчууд]], ялангуяа [[Ойрадууд]] }} '''Дөрвөд'''<ref>''Дөрбэн'' ('''Дөрвөн''') гэх ганц тооны үг Монгол бичгийн дүрмээр сүүл "н"-ээр төгссөн учир олон тооны ''-д'' дагавар залгаж ''Дөрбэд'' ('''Дөрвөд''') гэх олон тооны нэр үүсчээ.</ref> - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] [[ястан]], [[Ойрад]] аялгатай, [[Монгол хэл|Монгол хэлтэн]]. [[Монгол]]д Дөрвөд ястан гэж 72,403 хүн бүртгэгджээ<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf 2010 хүн амын тооллогын урьдчилсан дүн]</ref>. Мөн [[Орос]] дахь [[Халимаг]]уудын 35 орчим хувь нь Дөрвөд гэгдэж, [[Хятад]] дахь Монголчуудын дотор Дөрвөд, Дөрвөн овогтон олноороо бий<ref>ОХУ-д зөвхөн Халимаг, БНХАУ-д зөвхөн Монгол гэж бүртгэдэг тул тэдгээрийн дотор хэдий тооны Дөрвөд ястан байгааг мэдэх төвөгтэй.</ref>. [[Увс|Увс]] аймгийн [[Бөхмөрөн сум|Бөхмөрөн]], [[Давст сум|Давст]], [[Наранбулаг сум|Наранбулаг]], [[Өлгий сум|Өлгий]], [[Өмнөговь сум|Өмнөговь]], [[Сагил сум|Сагил]], [[Түргэн сум|Түргэн]], [[Ховд сум (Увс)|Ховд]], [[Улаангом]], [[Тариалан сум (Увс)|Тариалан]], [[Ховд]] аймгийн [[Дөргөн сум|Дөргөн]], [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Ногооннуур сум|Ногооннуур]] суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд нэг баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна. Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор [[Улаанбаатар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] хотууд, [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]], [[Булган]] аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна. ==Түүх== [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 11-р зүйлд [[Дува сохор]]ын 4 хөвүүнийг Добу мэргэн ахаас салж "дөрвөн овогтон" болов гэж бичсэн байдаг. ([[Монгол бичиг|мо.б. галиг.]] ''дөрбэн обогтан болжу дөрбэн иргэн тэдэ болба''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.linguamongolia.com/The%20Secret%20History%20of%20the%20Mongols.pdf |wayback=20210421014702 |text=''Emyr R. E. Pugh''-ийн эмхэтгэсэн ханз, Монгол бичиг, латин галигийн цахим эх |archiv-bot=2023-09-26 10:09:42 InternetArchiveBot }}-ээс галиглав</ref>) Дөрвөд гэдэг нь Дөрвөний олон тоо юм. Энэ нь 9 дүгээр зууны эцэс, 10 дугаар зууны үед хамаарах явдал гэж үздэг. Мөн [[Абулгази хан]] өөрийн ургийн бичигтээ " [[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинын]] хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов"{{Citation needed}} хэмээн бичжээ. Энэ нь 8 дугаар зууны эцэс, 9 дүгээр зууны эхэн үед хамаарах явдал гэж үздэг. Дээрх баримтууд Дөрвөд болбоос [[Хиад]] гаралтай язгуурын монгол овог гэдгийг баталдаг. 12 дугаар зуунд Дөрвөн овогтон Дарлигин Монголын дотор багтаж байв. [[Рашид ад-Дин|Рашид ад-Дины]] “[[Судрын чуулган]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн [[Енисей мөрөн|Горлос]] (Енисей мөрөн Д.Б) мөрний сав газар нутаглан сууж XIII зууны эхэн үе гэхэд тухайлсан нутагтай, тус бүрийн эзэмшилтэй болсон[9] гэсэн бол хожмын [[Саган сэцэн|Саган сэцэний]] “[[Эрдэнийн товч]]”-д, Дува сохорын дөрвөн хөвгүүн '''Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх''' нарын харьяат ард нь [[Ойрад|Ойрадын]] '''[[Өөлд]], [[Баатууд|Баатад]], [[Хойд (овог)|Хойд]], [[Хэрнүүд]]''' овогтон болов гэх зэргээр тэмдэглэсэн байдаг. Дөрвөд нь 1400-1755 оны хооронд тогтносон Дөрвөн [[Ойрад]]ын дөрвөн гол аймгийн нэг нь байв. 10 дугаар зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд [[Енисей мөрөн|Енисей]], Эрчис мөрний хавиар, 12 дугаар зууны үед дөрвөдүүд Халх гол, улмаар [[Байгал нуур]]ын ойролцоо ирж нутаглажээ. Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, [[Худуга бэхи|Хутагбэх]], Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна. Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин Цэцэйхэнийг Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргий болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ. Чингис хааны дараах үед дөрвөдүүд [[Алтайн нуруу]] болон [[Или мөрөн|Или]], [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайд]] очиж нутаглаж, Цагаадай хааны захиргаанд оржээ. Ойрадууд тэр дундаа дөрвөдүүд их хааныхаа нэрийг хэлэхгүй хэмээн "цагаан" гэдгийг "гялаан" гэж хэлсээр ирсэн уламжлал одоо ч байсаар байна. Дөрвөдүүд нүүдэллэн ирсэн нутгийнхаа уугуул уйгар, түрэг иргэдийг өөртөө уусган нэгтгэжээ. Өгөөдэйн хүү Гүег хааныг нас барсны дараа Их монгол улсын дараагийн хааныг сонгоход Өгөөдэй, Цагаадайн үр хойчис нэг тал, Зүчи, Тулуйн хойчис нэг тал болон зөрчилдөж, улмаар Тулуйн хүү Мөнх хаан болсноор Өгөөдэйн талыг дэмжсэн овог аймгууд (торгууд, хошууд гэхчилэн) Цагаадайн хаант улс руу нүүдэллэн, нэгдсэнээр Ойрадууд улам хүчирхэгжсэн. Энэ үеэр Монголын нууц товчоонд дурдагддаг таргад, тайчууд овог дөрвөдөд нэгджээ. Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын [[Эсэн тайш]] өөрийн ууган хүү [[Борнагал|Борнагалд]] дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг. 14 дугаар зууны эхнээс дөрвөдүүд ойрадын дөрвөн гол аймгийн нэг болж түүхийн тавцанд гарч, засаг захиргааны бүтцийн хувьд дотроо их, бага дөрвөд, баруун зүүн дөрвөд гэж хуваагдсан байна. 17 дугаар зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг болох зүүн дөрвөдүүд нь [[Гүш хаан|Гүүш хаан]] хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар [[Хөхнуур]] руу нүүхэд дагалдан оджээ.{{Citation needed}} Тэднийг өдгөө [[БНХАУ]]-ын Хөх нуурын мужийн Сог монгол буюу дээд монголчууд гэдэг. Цогт хунтайж шарын шашны улааны урсгалыг хамгаалан Түшээт ханаас урван Хөх нуурын газар албатуудаа аван одсон учир Түшээт хан Гомбодорж хадам аав Дөрвөдийн Далай тайшаас туслалцаа эрснээр ийнхүү хошууд, дөрвөдүүд шарын урсгалыг хамгаалан Цогт тайжтай тулалдан устгаж, улмаар Төрбайх гүүш Хошуудын хаант улсыг байгуулан Төвдийн хаанаар олон жил суусан. Мөн их, бага дөрвөдүүд [[Далай тайш|Далай тайшийн]] удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун Сибирь, Ил, Урал мөрнийг гатлан [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] хөвөөнд очиж нутаглахдаа '''[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]]''' хэмээх нэр авч Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. ОХУ-ын Бүгд найрамдах Халимаг улсын Бага дөрвөд аймаг (Малодербетовский район)-т бага дөрвөдүүд, бусад аймгуудад нь ч бас дөрвөдийн хойчис тархан амьдарч байна. Ижил мөрөнд очсон их дөрвөд аймаг нь Донын козакуудтай нэгдэж, шашнаа сольж оросын үнэн алдартны шашинтан болсноор бузаав халимаг гэгдэх болсон нь Халимагийн хүн амын 15 хувийг эзэлдэг. Түүхчид бузаав халимаг гэдгийг (1) Донын козакуудтай нэгдсэнээр буу хэрэглэх болсноор буутай халимаг гэж нэршсэн, (2) шашнаа сольсон учир бусад халимагууд нь тэднийг бузар халимаг гэсний сунжирсан нэршил гэж хоёр янзаар тайлбарлаж иржээ. Үлдсэн баруун дөрвөдүүд нь баядуудын хамт 1750-иад он хүртэл [[Зүүнгар улс|Зүүнгар улсын]] [[Эрчис мөрөн]] хавиар нутаглан аж төрж байснаа 1753 онд Зүүнгарын дотоодын тэмцэлээс дайжиж Цэрэн, Цэрэн увш, Цэрэнмөнх гэсэн гурван ноёноор удирдуулсан 3300 гаруй өрхийн 17000 хүн ард<ref name=":0">{{Cite journal |last=Ochir |first=Oyunjargal |date=2024-01-01 |title=Зүүнгарын тайжууд ба хотонгууд |url=https://www.academia.edu/128752469/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%83%D1%83%D0%B4_%D0%B1%D0%B0_%D1%85%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%B4 |journal=Шашин, өв соёл судлал |pages=179}}</ref> Алтайг даван нүүж Чин гүрэнд дагаар орсонд тэдгээр ардыг Сайн заяатын чуулганы зүүн, баруун гарын олон хошуунд хуваан, цол хэргэмээр шагнаад Заг, Байдрагийн газар нутаг заан суулгасан. Зүүнгарын хаант улс мөхсний дараа 1759 оноос<ref name=":0" /> эхлэн одоогийн нутагтаа [[Увс нуур]]ын газар [[Баяд|баядууд]]тайгаа ирж нутаглажээ. Увс нуурын баруун талаар дөрвөдүүд, зүүн талаар баядууд амьдрах болжээ. Хойдын Амарсанаа 1757 онд Манжид ялагдаад Оросын нутаг руу зугатахдаа ойрын шадар албатуудаа дөрвөдүүдийн дунд үлдээсэн нь 1925 он хүртэл Дөрвөдийн Зоригт хан аймгийн Сүжигт засгийн хошуу нэртэй явж ирсэн бөгөөд тэд дөрвөдүүдийн дунд нэгдэн уусжээ. Мөн БНХАУ-ын Хар мөрөн муж (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын (Аймагтай дүйх хот) Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуу (Мужийнхаа баруун хойт тал)-нд дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгал нуур луу 14 дүгээр зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг. Түүнчлэн Хөхнуур мужийн Хошууд монголчуудын дунд дөрвөдүүд амьдарч байна. Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орны Баянгол аймгийн Хэжин суманд Торгуудын их нүүдэлтэй хамт Ижил мөрнөөс ирсэн дөрвөдүүд, мөн Торгууд ханы хатнаар охиноо мордуулахдаа дөчин дөрвөд өрх дагуулж Дөрвөд хан илгээсний үр хойчис болох дөчид дөрвөдүүд Баянгол аймгийн Баянбулагийн тал нутагт амьдарч байна. 17 дугаар зууны үед ойрадуудыг манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлд, урианхай ястнуудаас сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн [[захчин]] ястан бий болсон. Өөрөөр хэлбэл захчин ястан нь энэ дөрвөн ястнаас үүссэн. Захчин хүмүүсийг "Тойроод харахаар Торгууд шиг, Дөхөөд харахаар Дөрвөд шиг, Ойртоод харахаар Өөлд шиг, Урдаас нь харахаар Урайнхай шиг" гэдэг хэлц яриа үүнээс үүдэлтэй. Дэгрээ тамга захчин түмний дунд тааралддаг нь ийм учиртай. ==Алдартнууд== '''''Монгол Улсад харьяалагдах дөрвөдүүдээс:''''' '''НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД''': Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, [[МАХН]]-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал [[Юмжаагийн Цэдэнбал]], Социализмын үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''': [[Өлзийтийн Бадрах|Ө.Бадрах]] (Сангийн сайд, ХАА-н сайд, намын генсек, Давст сум), [[Бугын Дэжид|Б.Дэжид]] (НАХЯ-ны сайд, Өмнөговь сум), Ц.Нансалжав (НАХЯ-ны сайд, Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), П.Баатар, Т.Машлай (Давст), Ц.Молом (Сангийн сайд, Давст), К.Чимэд, Э.Бямбажав (Өмнөговь). Ардчиллын буюу 1990 оноос хойш үеийн '''ТӨРИЙН САЙД''' Э.Бямбажав (Сангийн сайд, Өмнөговь сум), З.Батжаргал (Байгаль орчны сайд, Сагил), Ж.Амарсанаа (Хууль зүйн сайд, Давст), Д.Насанжаргал (ХХАА-н сайд, Бөхмөрөн), Н.Баяртсайхан (Сангийн сайд, Түргэн), Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр (Онцгой байдлын сайд, Бөхмөрөн), С.Амарсайхан (Монгол Улсын Шадар сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Бөхмөрөн), Н.Хүрэлбаатар (Эрүүл мэндийн сайд, Түргэн сум), Б.Бат-Эрдэнэ (Байгаль орчны сайд, Бөхмөрөн), Ж.Ганбаатар (Уул уурхайн сайд, Наранбулаг), Э.Одбаяр (МУ-ын сайд, Бөхмөрөн), Спорт, соёл, аялал жуулчлал, залуучуудын сайд Ж.Алдаржавхлан (Түргэн). '''УИХ-ын ГИШҮҮД''': Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Баяртсайхан (Түргэн), Х.Балсандорж (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Отгонбаяр (Бөхмөрөн), Г.Нямдаваа (Ховд аймаг), Ч.Хүрэлбаатар (Давст), Ж.Ганбаатар (Наранбулаг), С.Амарсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бат-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Ж.Алдаржавхлан (Түргэн), П.Сайнзориг (Сагил), Э.Одбаяр (Бөхмөрөн), М.Мандхай (Сагил). '''ГЕНЕРАЛ''': Армийн генерал, маршал Ю.Цэдэнбал (Давст), хурандаа генерал Б.Дэжид (Өмнөговь), хошууч генерал Ц.Нансалжав (Түргэн), Р.Гүнсэн (Түргэн), Г.Ариунбуян (Ховд), бригадын генерал М.Хүрлээ (Бөхмөрөн), Ц.Амгаланбаяр (Сагил), Өлзийн Цагаанбилэг (Ховд аймгийн Дөргөн сум) '''АКАДЕМИЧ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ ДОКТОР Sc:''' Х.Цэрэв, Д.Лхагваа (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Ц.Нанзад (Давст), З.Омбоо (Бөхмөрөн), К.Цоохүү (Өмнөговь), Ж.Чогдон (Ховд), М.Шагдарсүрэн, Г.Ширнэн, Б.Эрдэнэбаатар, Ө.Пүрэв (Өлгий), А.Нямаа, Б.Кукэ, С.Дамдинсүрэн, Х.Буян-Орших, Х.Батцэнгэл, Ж.Амарсанаа (Давст), Г.Мягмаржав (Ховд), Шинжлэх ухааны доктор ScD. Цагаанбилэгийн Цэдэн (Ховд аймгийн Дөргөн сум), О.Сэргэлэн (Сагил). '''ЭРДЭМТЭН Ph:''' С.Баатар, Б.Балган (Ховд), Б.Батжаргал, Ш.Батсүх, Д.Бат-Эрдэнэ, Ж.Баянсан, Г.Баярсүрэн, Б.Биньеэ (Сагил), О.Бирзана, Б.Бямбагар (Химийн ухаан. Түргэн), Х.Буяннэмэх, Б.Бат-Эрдэнэ, А.Буянтөгс, М.Бэхтөр, Д.Гантөмөр, С.Гончиг, Б.Гончигсүрэн, Ц.Готов, Г.Даваасамбуу (Ховд), Д.Даваасамбуу, Ү.Түмэндэмбэрэл (Давст), Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Даш, Г.Додон, Г.Долгорсүрэн, Ц.Жамбалсүрэн (Давст), Д.Жамц, Г.Жамьян, Ш.Жумдаан, Б.Катуу (Давст), А.Ламжав, Е.Моголцог (Ховд), З.Мөнхөө, Г.Мягмаржав (Ховд), Ч.Намжаа, М.Насанбат, О.Насанбат, Б.Насанжаргал (Өмнөговь) , Д.Нямжав, Ц.Одонхүү (Гүн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Б.Цэвэгмэдийн хоёр дахь хүү), О.Мөнхжаргал (Сэтгэл судлалын ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн ууган хүү), О.Мөнхсайхан (Хууль зүйн ухаан. Сагил, Ямаач овгийн Ц.Одонхүүгийн отгон хүү), Ж.Октябрь, Д.Өлзий-Орших (Бөхмөрөн), Д.Өлзийбаяр, Д.Өлзийсайхан, Ц.Пунсаа, Д.Пүрэв (Ховд), Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ (Цэргийн шинжлэх ухаан. Бөхмөрөн), Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн (Давст), Ц.Цэрэн, Г.Чимэддорж, Л.Чойбалсан, Л.Чулуунбаатар, Г.Элдэв-Очир (Сагиль), Б.Эрдэнэсүрэн (Өмнөговь), С.Баатар (Давст), Ч.Нанзад (Давст), Э.Жанцан (Ховд, Дөргөн), Г.Нямдаваа (Ховдын засаг дарга), На.Сүхбаатар (Сагиль), Б.Батжаргал (Бөхмөрөн), Г.Эрдэнэчимэг (Ховд), Рийзэн (Давст), С.Бат-Эрдэнэ (Өлгий), Н.Тэгшбаяр (Өмнөговь), М.Баярпүрэв (Ховд), Н.Пүрэвцогт (Бөхмөрөн), Б.Цоггэрэл (Ховд), М.Авирмэд (Өлгий), Я.Батханд (Өлгий), Э.Отгон-Эрдэнэ (Ховд), Ү.Тулга (Давст), С.Батхүрэл (Ховд), Д.Бат-Өлзий (Ховд). '''ЗОХИОЛЧ:''' Н.Батбаяр (Бөхмөрөн), А.Даваасамбуу, Д.Саманд (Бөхмөрөн), Н.Пүрэвцогт, яруу найрагч Д.Ган-Очир (Бөхмөрөн. Дорнодод төрсөн) '''УЛСЫН БААТАР''': Улсын баатар [[Бэгзийн Гиваан]] (Өлгий), Ховд хотыг манж болон гамингаас чөлөөлөхөд онцгой гавьяа байгуулсан учир Богд хааны зарлигаар улсын баатар цол хүртсэн Дамбийжанцан буюу Да лам (Халимагийн дөрвөд) '''ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР''': Д.Батсуурь (Сагил), Ц.Буниа (Түргэн), Н.Буянжаргал (Өмнөговь), Ц.Ганчимэг, Б.Дистэй, Б.Жанцансамбуу (Өмнөговь), Г.Тэгшжав (Түргэн), С.Цэвээн (Тариалан), С.Эрдэнэ (Түргэн), Р.Пүрвээ (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), Д.Жамц (Сагил), Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Д.Пунцаг (Бөхмөрөн) '''ШАШИН:''' Гандан хийдийн тэргүүн хамба лам, PhD эрдэмтэн Х.Гаадан (Сагил), Говийн догшин хутагт Данзанравжаагийн аав Дулдуйт хэмээх Өлзийт (Хүүхэд байхаасаа Төвдөд бурхны шашнаар олон жил суралцсан). '’’ПАРТИЗАН’’’: Т.Хөх (Баян-Өлгий, Ногооннуур), Б.Алаг, Б.Аюур, Ц.Аюушжав, Ш.Бүргэлдэй, З.Бямба-Иш, Д.Гомбосүрэн, Б.Равдан, Б.Таяа, Б.Тогтох, М.Цулдган (Ховд), Б.Цэрэв, А.Шагдар (Бөхмөрөн), Ү.Янжив, '''МУ-ын АРДЫН ЦОЛТОН''': О.Балжинням (Ардын багш, Наранбулаг), Самбуугийн Сарантуяа (Ардын жүжигчин, Давст), Г.Мягмаржав (Ардын багш, Ховд), С.Жавхлан (Ардын жүжигчин, Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Ардын эмч, Сагил). '''МУ-ын ГАВЪЯАТ ЦОЛТОН''': Х.Лэгрэв (Баян-Өлгий, Ногооннуур), М.Алтай, Г.Баазар, Б.Бадам, Ц.Молом (Давст), Т.Батзул, Д.Батаа, багш Г.Гомбожав (Давст), Ө.Нарангэрэл (Ховд), Ц.Батнасан, Ё.Бат-Өлзий (Бөхмөрөн), Д.Баяраа, Г.Гомбожав, Ц.Дэмбэрэл, Х.Жаргалсайхан, багш Хүүхээ (Давст), Л.Моголдой, Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Б.Норжин, Б.Оргой (Сагиль), Ж.Очир, Д.Пунцаг (Бөхмөрөн), Д.Жамц (Сагил), Б.Сайнбуян (Бөхмөрөн), Т.Сономпэл, Б.Сумхүү (Давст), А.Таяа, Б.Хүүхээ, Ж.Цэвээн, Э.Цэрэв (Түргэн), Н.Цэрэн, Г.Мягмаржав (Ховд), эмч Сүрэнжав (Давст), Х.Жаргалсайхан (Бөхмөрөн), Б.Бямбагар (Түргэн), жүжигчин Лэгжмаа (Давст), Б.Балган (Ховд), П.Батаа (Ховд), О.Сэргэлэн (Сагил), Д.Батаа (Ховд), О.Балжинням (Наранбулаг), З.Батжаргал (Сагил), Э.Бямбажав (Өмнөговь), Байгалмаа (Давст), Б.Равсал (Ховд,Дөргөн), Ц.Түвшинтөгс (Ховд,Дөргөн), А.Эрдэнэбилэг /Хүний их эмч,Бөхмөрөн/, жүжигчин [[Пунцагийн Эрдэнэзаан|П.Эрдэнэзаан]] (Өлгий), багш Баатар (Давст), Ж.Бумнанжид (Ховд), Х.Сүхбаатар (Ховд), М.Ганбаатар (Ховд), Харанга хамтлаг [[Яринпилийн Одсүрэн]] (Бөхмөрөн), С.Жавхлан (Бөхмөрөн), Д.Нямхүү (Түргэн), Н.Батсуурь (Ховд), У.Баатар (Түргэн), Гомбосүрэн (Өмнөговь), З.Амангельд (Түргэн), Д.Нямжав (Түргэн), С.Батбаньд (Сагил). '''ТӨРИЙН СОЁРХОЛТ''': Ж.Гээзэн, М.Намсрай, К.Цагаан (Өмнөговь), Д.Янжив, Б.Баатар, Б.Балган (Ховд), Ц.Дорж (Ховд), Харанга хамтлаг Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), О.Сэргэлэн (Сагил) '''СПОРТ''': Жүдо бөхийн ДАШТ-ын мөнгөн медальт, үндэсний бөхийн улсын аварга, Хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат тамирчин [[Одвогийн Балжинням|О.Балжинням]] (Наранбулаг), Сумо бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн 2 удаагийн улсын аварга, жүдо бөхийн дэлхийн цомын болон Азийн аваргын хүрэл медальт, самбо бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ, Монгол Улсын Дархан аварга Н.Батсуурь (Ховд), Монгол Улсын аварга П.Бүрэнтөгс (Давст), Сумо бөхийн 73 дахь екозуна, их аварга Терүнофүжи Г.Ган-Эрдэнэ (Наранбулаг), улсын арслан [[Мядагийн Мөнгөн|М.Мөнгөн]] (Давст), улсын гарьд Ө.Бат-Орших (Улаангом), улсын заан [[Санжжавын Сүхбаатар|С.Сүхбаатар]] (Наранбулаг), улсын харцага [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] (Ховд), А.Бямбажав (Сагил), улсын начин Ж.Гэлэг (Ховд), Г.Даваасамбуу (Ховд), Л.Бандихүү (Ховд аймаг Дөргөн), Нямжав (Сагил), Г.Даваасамбуу (Сагиль), Эрхэмбаяр (Түргэн), Ю.Батаа (Наранбулаг), Насандэлгэр (Сагил), Энхбаяр (Түргэн), Л.Энхсаруул (Ховд), Г.Дармаажанцан (Ховд, Дөргөн). Чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 4 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан Н.Баярмагнай (Бөхмөрөн, Ховд), Монгол Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн ахлагчаар 11 жил тоголсон, мэргэн бууч, ОУХМ Д.Лүмбэнгарав (Давст), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн аварга, ОУХМ Даваадорж (Уугаа) (Сагил), Волейболын дээд лигийн аварга, Монголын Волейболын холбооны ЕНБДаргаар 22 жил ажилласан, спортын мастер Ц.Бат-Энх (Сагил), Таеквондогийн ОУХМ Б.Бямбажав (Түргэн), “Улаанбаатар марафон” ОУ-ын тэмцээний аварга, Ази тивийн аваргын хүрэл медальт, ОУХМ Ц.Бямбажав (2016, 2020 олимпод оролцсон, Өлгий), Усанд сэлэлтийн ОУХМ, улсын рекордыг 50м, 100м-т эзэмшигч, 2020 оны олимпт оролцогч М.Дэлгэрхүү (Ховд). Шатрын улсын аварга, ФИДЕ мастер Б.Баярмандах (Өмнөговь), ФИДЕ мастер З.Бямбаа (Өмнөговь), насанд хүрэгчдийн шатрын улсын аварга, спортын мастер Ү.Агьбилэг (Өмнөговь), шатрын их мастер, насанд хүрэгчдийн улсын аварга Ү.Үүрийнтуяа (Өмнөговь), сагсан бөмбөгийн ОУХМ, улсын шигшээ багийн тамирчин Б.Өнөрзаяа (Дөргөн), буудлагын спортын ОУХМ Э.Даваахүү (Өмнөговь), Волейболын дээд лигийн аварга, МУ-ын үндэсний шигшээ багийн тамирчин, спортын мастер А.Төр-Эрдэнэ (Сагил). '''УРЛАГИЙН САЛБАРТ''': Алдарт туульч Ц.Зодов (Бөхмөрөн), Г.Хайнзан, МУГЖ бүжигчин Ж.Лэгжмаа, МУГЗ кино найруулагч Б.Сумхүү (Давст), Ардын жүжигчин, МУГЖ дуучин [[Самандын Жавхлан]] (Бөхмөрөн), Ардын жүжигчин [[Самбуугийн Сарантуяа]] (Давст), МУГЖ эстрадын дуучин Уранчимэг (Давст), МУГЖ дуучин М.Бямбажав (Өмнөговь), МУГЖ дуучин Г.Бямбажаргал (Өмнөговь), МУГЖ П.Эрдэнэзаан (Өлгий), Харанга хамтлаг, хөгжмийн зохиолч Я.Одсүрэн (Бөхмөрөн), Нисванис хамлагийн ахлагч, ая зохиогч Л.Энх-Амгалан (Ховд), жүжигчин Цэрэнболд (Бөхмөрөн). 1962 онд Чингис хааны хөшөөг урлаад хэлмэгдсэн, их зохиолч Д.Нацагдоржийн хөшөөг бүтээгч, театрын ерөнхий зураач асан Н.Махбал (Харлаг бэйсийн хүү. Улаангом), ХҮ хамтлагийг үүсгэн байгуулагч, МУУГЗ Б.Дашдондог (Сагил), Шар гэгээ, Задлаагүй захиа зэрэг киноны найруулагч Б.Батдэлгэр (Ховд), кино жүжигчин МУСТА Ц.Лхагва (Өлгий). '''ЭРХЭМСЭГ БҮСГҮЙЧҮҮД:''' Өндөр гэгээн Занабазар богдын ээж Ханджамц хатан (Дөрвөдийн Далай тайшийн охин), Анхны долоогийн нэг Д.Догсом хурцын дурлалт бүсгүй "Хөх торгон дээл" дууны эзэн Баяндалайн БАДАМ (Жинжий Бадам), Фронтод 1600 хонь, 96 агт, 16 атан тэмээ, 10000 төгрөг (тухайн үеийн 12500 хоньтой тэнцэх мөнгө) бэлэглэсэн [[Энгэлийн Бадам]], Монголын Эмэгтэйчүүдийн байгууллагыг олон жил нэр төртэй удирдсан хөдөлмөрийн баатар Д.Мөнхөө (Өмнөговь), Н.Гэрэлсүрэн (Түргэн) нар, Ардын жүжигчин С.Сарантуяа (Давст), Төрийн соёрхолт, ардын эмч, гавьяат эмч, ШУ-ы доктор (ScD), профессор О.Сэргэлэн (Сагил), Холливудын од жүжигчин Стивен Сигалын дурлалт бүсгүй, эхнэр Б.Эрдэнэтуяа (Өмнөговь). '''УЯАЧИД:''' МУ-ын манлай уяач Н.Батбаяр (Ховд, Дөргөн), МУ-ын алдарт уяач С.Анхбаяр (Түргэн), Б.Түмэнжаргал (Ховд) '''Халимагийн дөрвөдүүд (ОХУ)''': ЗХУ-ын жанжин, хошууч генерал Басан Бадьминович Городовиков. Алдарт туульч, дуучин О.Цагаанзам. Дэлхийн шатрын их мастер Санан Сюгиров. Алдарт балетчин Марина Тундутова. '''БНХАУ дахь дөрвөдүүд''': '''ДӨРВӨДИЙН ЗЭЭ НАР:''' [[Занабазар|Өндөр гэгээн Занабазар]], [[Түшээт хан Чахундорж]]; [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-ын дарга, МУ-ын шадар сайд, Боловсролын сайд асан, УИХ-ын гишүүн [[Лувсаннямын Гантөмөр|Лу.Гантөмөр]] (Ховд); улсын начин, Чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТамирчин [[Лувсангийн Энхбаяр|Лу.Энхбаяр]] (Сагил); МУ-ын математикийн олимпиадын 5 удаагийн аварга, МУ-ын гавьяат багш Д.Бат-Орших (Сагил), Хүрд компанийг үүсгэн байгуулагч, МУ-ын гавьяат Энхжаргал (Сагил), МУ-ын гавьяат дасгалжуулагч, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй (Түргэн), улсын начин Лу.Өлзийбаяр (Сагил), улсын начин Ч.Баянмөнх (Давст), улсын начин Ц.Бямба-Очир (Сагил), дуучин рэппер, уран бүтээлч Rokit Bay О.Баярсайхан (Өмнөговь), дуучин рэппер, продюсер Big Gee Т.Мөнх-Эрдэнэ (Бөхмөрөн), Сагсан бөмбөгийн дээд лигийн 2 удаагийн аварга, Азийн элсний наадмын 3х3 сагсан бөмбөгийн мөнгөн медальт О.Нямбаяр (Ховд), Эрчим хүчний сайд, УИХ-ын гишүүн Б.Найдалаа (Сагил). == Мөн үзэх == * [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] * [[Халимаг]] * [[Ойрад]] * [https://www.academia.edu/4855138/An_Asian-specific_9-bp_deletion_in_region_V_of_mitochondrial_DNA_is_found_in_Europe ''Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I.'' An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.] * [https://www.academia.edu/4855211/Genetic_Structure_of_Mongolic-speaking_Kalmyks ''Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H.'' Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp.&nbsp;823–834.] * [https://www.academia.edu/4855556/_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_Genetic_Structure_of_European_Oyrat_groups_based_on_loci_ABO_RH_HP_TF_GC_ACP1_PGM1_ESD_GLO1_SOD-A_ ''Хойт С.К.'' Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2008_r.htm ''Хойт С.К.'' Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] * [hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm ''Хойт С.К.'' Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] * [https://www.academia.edu/4855574/Y-chromosome_diversity_in_the_Kalmyks_at_the_ethnical_and_tribal_levels ''Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov'' Y-chromosome diversity in the Kalmyks at theethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.] == Зүүлт, иш баримт == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Дөрвөд ястан| ]] [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 3h2tj984s2pz690bfx2bubhjwttrpgq 0 12482 853975 851354 2026-04-19T09:49:02Z Enkhsaihan2005 64429 853975 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн тэмцээн | name = Хөлбөмбөгийн ДАШТ | image = FIFA World Cup wordmark (2023).svg{{!}}class=skin-invert | imagesize = 250 | caption = | organiser = [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]] | founded = {{Start date and age|df=yes|1930}} | region = Олон улсын | number of teams = {{Nowrap|48}} | current champions = {{Nowrap|{{fb|ARG}} (3-р цол)}} | most successful team = {{Nowrap|{{fb|BRA}} (5 цол)}} | broadcasters = | website = {{URL|https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup|fifa.com/worldcup}} | current = [[2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]] | related comps = [[Хөлбөмбөгийн эмэгтэйчүүдийн ДАШТ]]}} {{Season sidebar | image = [[File:ARG Line-up - ARG vs MEX for 2022 FIFA WC.jpg|250px]] | caption = [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]], одоогийн аварга | title = Tournaments | list = * [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1930]] * [[1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1934]] * [[1938 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1938]] * [[1950 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1950]] * [[1954 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1954]] * [[1958 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1958]] * [[1962 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1962]] * [[1966 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1966]] * [[1970 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1970]] * [[1974 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1974]] * [[1978 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1978]] * [[1982 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1982]] * [[1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1986]] * [[1990 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1990]] * [[1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1994]] * [[1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1998]] * [[2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2002]] * [[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2006]] * [[2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2010]] * [[2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2014]] * [[2018 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2018]] * [[2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2022]] * ''[[2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2026]]'' * ''[[2030 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2030]]'' * ''[[2034 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2034]]'' }} '''Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн''' ('''ХБДАШТ''') ({{lang-en|FIFA World Cup}}) нь [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо]]ноос зохион явуулдаг [[хөлбөмбөг]]ийн эрэгтэй насанд хүрэгчдийн дэлхийн аварга баг шалгаруулах цомын тэмцээн юм. 1930 оноос эхлэн [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дайны]] улмаас 1942, 1946 онуудыг алгасч, дөрвөн жил тутамд зохиогдсоор ирсэн дэлхийн хамгийн нэр хүндтэй тэмцээн юм. [[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Герман]] [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентиныг]] ялж [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|одоо цагийн аваргаар]] тодорсон. Өнөөгийн журмаар сарын турш зохион байгуулагч оронд 32 орны шигшээ баг аваргын төлөө өрсөлдөнө. Гол тэмцээн болохоос өмнө гурван жилийн туршид дэлхий даяар шигшээ багууд зохион байгуулагч орны шигшээгийн хамт оролцох эрхийн төлөө өрсөлддөг. ДАШТ нь дэлхийн хамгийн их үзэгчтэй спортын арга хэмжээ бөгөөд 2006 оны тэмцээнийг 715.1 сая орчим хүн үзжээ. <ref name="2006coverage">[http://www.fifa.com/aboutfifa/marketingtv/news/newsid=111247.html 2006 FIFA World Cup broadcast wider, longer and farther than ever before], FIFA.com. Retrieved on September 16, 2008.</ref> 19 тэмцээн болсноос найман баг аварга болж байв. [[Бразил]] нь бүх тэмцээнд оролцож байсан бөгөөд 5 удаа буюу хамгийн олон удаа түрүүлж байжээ. 2006 онд [[Герман]] улсад болсон тэмцээнээр Итали улс шигшээд Франц улсыг ялж 4 дэх түрүүгээ авчээ. [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] нь 6 сарын 11-ээс 7 сарын 11 хүртэл [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]]ад зохиогдож, [[Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Испанийн]] баг [[Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нидерландын]] багийг ялж анхны түрүүгээ авсан түүхэн үйл явдал тохиосон билээ. [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] онд [[Бразил]] улсад зохион байгуулагдсан. Сүүлд [[Катар]] улсад 2022 оны 11-р сарын 20-ноос 12-р сарын 18-ны өдрүүдэд болж Аргентины шигшээ баг аварга болсон. ===Тэмцээнүүдийн хураангуй=== ;Түлхүүр * н.ц.д.: [[Нэмэлт цаг (спорт)|нэмэлт цагийн дараа]] үр дүн/хожсон тоглолт * т.ц.: [[торгуулийн цохилт (хөлбөмбөг)|торгуулийн цохилтоор]] хожсон тоглолт {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center; width:100%;" |- ! rowspan="2" style="width:3%;|{{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" style="width:5%;|Жил ! rowspan="2" style="width:10%;|Зохион байгуулагч ! colspan="3" | Шигшээ тоглолт ! colspan="3" | Гуравдугаар байрын төлөө ! rowspan="2" style="width:5%;" | Баг |- ! style="width:15%; |{{gold01}} <br>Аварга ! style="width:10%; |Оноо ! style="width:15%; |{{silver02}} <br>Хоёрдугаар байр ! style="width:15%; |{{bronze03}} <br>Гуравдугаар байр ! style="width:10%; |Оноо ! style="width:15%; |[[File:Pewter medal icon.svg|17px]] <br>Дөрөвдүгээр байр |- style=" height:3em;" !1 |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1930]] |align=left| {{flag|Уругвай}} |'''{{fb-big|URU}}''' |'''[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|4–2]]''' |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|USA|1912}} |{{center|'''—'''<br>{{Refn|1930 онд гуравдугаар байрны төлөөх албан ёсны тоглолт болоогүй. ФИФА нь тэмцээнд оролцсон ерөнхий байдлаар нь АНУ-ыг гуравт, Югославыг дөрөвт жагсаадаг.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay |title=1930 FIFA World Cup Uruguay |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |access-date=2026-03-24 |archive-date=2021-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623111118/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay |url-status=live}}</ref>|group=n|name=nothirdmatch}} }} |{{fb-big|Югославын хаант улс}} |13 |- style=" height:3em;" !2 |[[1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1934]] |align=left| {{flag icon|Итали|1861}} [[Италийн хаант улс|Итали]] |'''{{fb-big|ITA|1861}}''' |'''[[1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|2–1]]''' {{aet}} |{{fb-big|TCH}} |{{fb-big|GER|1933}} |'''3–2''' |{{fb-big|AUT}} |16 |- style=" height:3em;" !3 |[[1938 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1938]] |align=left| {{flag|Франц|1794}} |'''{{fb-big|ITA|1861}}''' |'''[[1938 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|4–2]]''' |{{fb-big|HUN|1920}} |{{fb-big|BRA|1889}} |'''4–2''' |{{fb-big|SWE}} |15 |- align=center ! rowspan="2" | – | 1942 | rowspan="2" colspan="8" | ''[[Дэлхийн 2-р дайн]]ы улмаас зохион байгуулагдаагүй'' |- align=center | 1946 |- style=" height:3em;" !4 |[[1950 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1950]] |align=left| {{flag|Бразил|1889}} |'''{{fb-big|URU}}''' |'''[[Уругвай – Бразил (1950 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ)|2–1]]'''<br>{{refn|1950 онд албан ёсны шигшээ тоглолт болоогүй. Тэмцээний аваргыг сүүлд үлдсэн 4 баг (Уругвай, Бразил, Швед, Испани) хоорондоо тойргоор өрсөлдөж тодруулсан. Уругвай улс Бразилыг 2-1 -ээр ялсан тоглолт нь харин энэ тэмцээний шийдвэрлэх үүргийг гүйцэтгэсэн. Мөн Шведийн ялалт нь гуравдугаар байрын эзнийг тодруулахад шийдвэрлэх үүргийг гүйцэтгэжээ.<ref name="wc1950">{{cite web |url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/brazil1950/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220191844/http://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/brazil1950/index.html |url-status=dead |archive-date=2013-12-20 |title=1950 FIFA World Cup |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |access-date=2026-03-24}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20071129182236/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-301_09a_wc-finals_alltime_8864.pdf |url-status=dead |archive-date=2007-11-29 |title=FIFA World Cup Finals since 1930 |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |access-date=2026-03-24}}</ref>|group=n|name=wc1950}} |{{fb-big|BRA|1889}} |{{fb-big|SWE}} |'''3–1'''<br>{{refn|group=n|name=wc1950}} |{{fb-big|ESP|1945}} |13 |- style=" height:3em;" !5 |[[1954 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1954]] |align=left| {{flag|Швейцар}} |'''{{fb-big|FRG}}''' |'''[[1954 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–2]]''' |{{fb-big|HUN|1949}} |{{fb-big|AUT}} |'''3–1''' |{{fb-big|URU}} |16 |- style=" height:3em;" !6 |[[1958 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1958]] |align=left| {{flag|Швед}} |'''{{fb-big|BRA|1889}}''' |'''[[1958 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|5–2]]''' |{{fb-big|SWE}} |{{fb-big|FRA}} |'''6–3''' |{{fb-big|FRG}} |16 |- style=" height:3em;" !7 |[[1962 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1962]] |align=left| {{flag|Чили}} |'''{{fb-big|BRA|1960}}''' |'''[[1962 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–1]]''' |{{fb-big|TCH}} |{{fb-big|CHI}} |'''1–0''' |{{fb-big|YUG}} |16 |- style=" height:3em;" !8 |[[1966 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1966]] |align=left| {{flag|Англи}} |'''{{fb-big|ENG}}''' |'''[[1966 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|4–2]]''' {{aet}} |{{fb-big|FRG}} |{{fb-big|POR}} |'''2–1''' |{{fb-big|URS|1955}} |16 |- style=" height:3em;" !9 |[[1970 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1970]] |align=left| {{flag|Мексик}} |'''{{fb-big|BRA|1968}}''' |'''[[1970 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|4–1]]''' |{{fb-big|ITA|1946}} |{{fb-big|FRG}} |'''1–0''' |{{fb-big|URU}} |16 |- style=" height:3em;" !10 |[[1974 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1974]] |align=left| {{nowrap|{{flag|Баруун Герман}}}} |'''{{fb-big|FRG}}''' |'''[[1974 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|2–1]]''' |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|POL|1928}} |'''1–0''' |{{fb-big|BRA|1968}} |16 |- style=" height:3em;" !11 |[[1978 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1978]] |align=left| {{flag|Аргентин}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[1978 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–1]]''' {{aet}} |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|BRA|1968}} |'''2–1''' |{{fb-big|ITA}} |16 |- style=" height:3em;" !12 |[[1982 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1982]] |align=left| {{flag|Испани}} |'''{{fb-big|ITA|1946}}''' |'''[[1982 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–1]]''' |{{fb-big|FRG}} |{{fb-big|POL|}} |'''3–2''' |{{fb-big|FRA|1974}} |24 |- style=" height:3em;" !13 |[[1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1986]] |align=left| {{flag|Мексик}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–2]]''' |{{fb-big|FRG}} |{{fb-big|FRA|1974}} |'''4–2''' {{aet}} |{{fb-big|BEL}} |24 |- style=" height:3em;" !14 |[[1990 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1990]] |align=left| {{flag|Итали|1946}} |'''{{fb-big|FRG}}''' |'''[[1990 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|1–0]]''' |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|ITA|1946}} |'''2–1''' |{{fb-big|ENG}} |24 |- style=" height:3em;" !15 |[[1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1994]] |align=left| {{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}} |'''{{fb-big|BRA}}''' |'''[[1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|0–0]]''' {{aet}}<br />{{pso|3–2}} |{{fb-big|ITA}} |{{fb-big|SWE}} |'''4–0''' |{{fb-big|BUL}} |24 |- style=" height:3em;" !16 |[[1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1998]] |align=left| {{flag|Франц|1974}} |'''{{fb-big|FRA|1974}}''' |'''[[1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–0]]''' |{{fb-big|BRA}} |{{fb-big|CRO}} |'''2–1''' |{{fb-big|NED}} |32 |- style=" height:3em;" !17 |[[2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2002]] |align=left| {{flag|Өмнөд Солонгос|1997}}<br />{{flag|Япон}} |'''{{fb-big|BRA}}''' |'''[[2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|2–0]]''' |{{fb-big|GER|}} |{{fb-big|TUR}} |'''3–2''' |{{fb-big|KOR|1997}} |32 |- style=" height:3em;" !18 |[[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2006]] |align=left| {{flag|Герман}} |'''{{fb-big|ITA}}''' |'''[[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|1–1]]''' {{aet}}<br />{{pso|5–3}} |{{fb-big|FRA|1974}} |{{fb-big|GER}} |'''3–1''' |{{fb-big|POR}} |32 |- style=" height:3em;" !19 |[[2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2010]] |align=left| {{flag|Өмнөд Африк}} |'''{{fb-big|ESP}}''' |'''[[2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|1–0]]''' {{aet}} |{{fb-big|NED}} |{{fb-big|GER}} |'''3–2''' |{{fb-big|URU}} |32 |- style=" height:3em;" !20 |[[2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2014]] |align=left| {{flag|Бразил}} |'''{{fb-big|GER}}''' |'''[[2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|1–0]]''' {{aet}} |{{fb-big|ARG}} |{{fb-big|NED}} |'''3–0''' |{{fb-big|BRA}} |32 |- style=" height:3em;" !21 |[[2018 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2018]] |align=left| {{flag|Орос}} |'''{{fb-big|FRA|1974}}''' |'''[[2018 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|4–2]]''' |{{fb-big|CRO}} |{{fb-big|BEL}} |'''2–0''' |{{fb-big|ENG}} |32 |- style=" height:3em;" !22 |[[2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2022]] |align=left| {{flag|Катар}} |'''{{fb-big|ARG}}''' |'''[[2022 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|3–3]]''' {{aet}}<br />{{pso|4–2}} |{{fb-big|FRA}} |{{fb-big|CRO}} |'''2–1''' |{{fb-big|MAR}} |32 |- style=" height:3em;" !''23'' |''[[2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2026]]'' |align=left| ''{{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}}''<br />''{{flag|Канад}}''<br />''{{flag|Мексик}}'' | | | | | | |48 |- style=" height:3em;" !''24'' |''[[2030 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2030]]'' |align=left| ''{{flag|Марокко}}''<br />''{{flag|Португал}}''<br />''{{flag|Испани}}''{{refn|'''Зуун жилийн ойн тоглолтыг зохион байгуулагч''':<br />{{flag|Аргентин}}<br />{{flag|Парагвай}}<br />{{flag|Уругвай}}|group=n|name=hosts2030}} | | | | | | |48 |- style=" height:3em;" !''25'' |''[[2034 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2034]]'' |align=left| ''{{flag|Саудын Араб}}'' | | | | | | |48 |} === Улсуудын амжилт === [[Зураг:World_cup_appearances 2010.png|thumb|right|200px|Улсуудын оролцсон тоо]] {| class="wikitable" |- !Шигшээ !Аварга болсон тоо !Хоёрдугаар байр |- |bgcolor=gold|{{BRA}} |bgcolor=gold|5 ([[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]], [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]], [[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]], [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]], [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]) |bgcolor=silver|2 ([[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]][[#1|*]], [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]]) |- |bgcolor=gold|{{GER}}[[#2|^]] |bgcolor=gold|4 ([[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]], [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]][[#1|*]], [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]], [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]]) |bgcolor=silver|4 ([[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]], [[1982 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982]], [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]], [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]) |- |bgcolor=gold|{{ITA}} |bgcolor=gold|4 ([[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]][[#1|*]], [[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]], [[1982 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982]], [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]]) |bgcolor=silver|2 ([[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]], [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]]) |- |bgcolor=gold|{{ARG}} |bgcolor=gold|3 ([[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]][[#1|*]], [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]], [[2022 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2022]]) |bgcolor=silver|3 ([[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]], [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]], [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]]) |- |bgcolor=gold|{{FRA}} |bgcolor=gold|2 ([[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]][[#1|*]], [[2018 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2018]]) |bgcolor=silver|2 ([[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]], [[2022 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2022]]) |- |bgcolor=gold|{{URU}} |bgcolor=gold|2 ([[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]], [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]]) |– |- |bgcolor=gold|{{ENG}} |bgcolor=gold|1 ([[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]][[#1|*]]) |– |- |bgcolor=gold|{{ESP}} |bgcolor=gold|1 ([[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]) |– |- |{{NED}} |– |bgcolor=silver|3 ([[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]], [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]], [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]) |- |{{HUN}} |– |bgcolor=silver|2 ([[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]], [[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]]) |- |{{TCH}}^[[#3|#]] |– |bgcolor=silver|2 ([[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]], [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]]) |- |{{SWE}} |– |bgcolor=silver|1 ([[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]][[#1|*]]) |- |{{CRO}} |– |bgcolor=silver|1 ([[2018 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2018]]) |} :<div id="1">''<nowiki>*</nowiki> = зохион байгуулагч орон'' :<div id="2">''<nowiki>^</nowiki> = 1954, 1990 онуудад Баруун Герман улс түрүүлснийг оруулан тооцсон''</div> :<div id="3">''^{<nowiki>#</nowiki>} = 2 буюу хэд хэдэн орон болж бутарсан''</div> == Тэмдэглэл == {{reflist|group=n}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|FIFA World Cup|FIFA World Cup}} * [http://www.fifa.com/worldcup/index.html Дэлхийн АШТ-ын албан ёсны сайт] * [http://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html Өмнөх ДАШТ-ууд] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний сэдэв| ]] cfqqrqws1cqzksuzrype2e3zwyfwuse 0 12538 853921 792680 2026-04-19T02:24:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 853921 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Пак Жон-Хыи | нэр нутгийн хэлээр = 박정희 | зураг =Park Chung hee.jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = Пак Жон-Хыигийн хөрөг зураг | улс = {{KOR}} | дугаар = 5, 6, 7, 8, 9 | албан тушаал = [[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | бүрэн эрхийн хугацаа = 1963он - 1979 оны 10 сарын 26 | дэд ерөнхийлөгч = | төрсөн огноо = 1917 оны 9 сарын 30 | төрсөн газар = Кёнсан аймгийн Гүми | нас барсан огноо = 1979 оны 10 сарын 26 | нас барсан газар = БНСУ, Сөүл хот, жунну дүүрэг | улс төрийн нам = Ардчилсан хувьсгалт нам | шашин = буддын шашин | эхнэр = Ким Ху-Нам, [[Юуг Ён-Сү]] | хүүхэд = Пак Жэ-Уг, [[Пак Гын-Хэ]], [[Пак Со-Ён]], [[Пак Жи-Ман]] }} '''Паг Жон Хи''' ([[Солонгос хэл|солонгос]]. 박정희, 1917 оны 9-р сарын 30-нд төрсөн- 1979 оны 10-р сарын 26-нд нас барсан) -Өмнөд Солонгосыг 1961 оноос эхлэн 1979 онд бусдын гарт амиа алдах хүртлээ Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч байсан улс төрч, генерал юм. Сүүлд 2013—2017 онуудад БНСУ-ын Ерөнхийлөгч байсан хатагтай [[Паг Гынь-хе]] -гийн эцэг юм. Пак Жон-хи 1961 онд Солонгосын Хоёрдугаар Бүгд найрамдах улсыг төрийн эргэлт хийж эрх мэдлийг гартаа авсан. 1963 онд ерөнхийлөгчөөр сонгогдох хүртлээ тэрээр Үндэсний Бүтээн байгуулалтын Дээд Консулын тэргүүнээр ажиллаж байв. 1972 онд Паг цэргийн хуулийг баталснаар улсынхаа Үндсэн хуулийг хоёрдугаарт тавьж, үндэстний дотор байсан коммунист заналхийллийн эсрэг ерөнхийлөгчөөр тунхаглажээ. Түүний амь насанд халдахаар хэд хэдэн удаа оролдсоны дотор [[Умард Солонгос|Умард Солонгосын]] туршуулууд хоёр удаа халдлага хийж байжээ. 1979 оны 10-р сарын 26-нд Паг Жон-хи өөрийн хамгаалалтын албаны дарга Ким Жэ Гюү-гийн гарт амиа алдсан юм. Паг Жон-хи нийт 18 жил Өмнөд Солонгосыг удирдсан байна. Японы эзлэн түрэмгийлэлд байсан Солонгост ядуу тариачин айлын гэрт төрсөн Пак Японы тоглоомын [[Манж-го|Манж-го улсын]] армид цэргийн алба хааж байв. Түүнийг чадварлаг офицер болохыг нь ажиглаж, Японы эзэн хааны армийн дээд зэрэг болох [[Квантуны Арми|Квантуны армид]] Дэлхийн II дайны үед элсүүлжээ. Дайны дараагаар Паг Бүгд найрамдах Солонгос улсын армид элсэн орсон. [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үед тэрээр тун залуудаа генерал цол хүртсэн юм. 1960 онд Паг Солонгосын армийн үйл ажиллагааны хэлтсийн тэргүүн болж, 1961 онд Өмнөд Солонгосыг 30 гаруй жил удирдсан цэргийнхний эсрэг төрийн эргэлт хийсэн офицеруудыг удирдсан байна. Пак 1979 оныг хүртэл Өмнөд Солонгосыг удирдахдаа эдийн засгийн өсөлтийг нь хурдасгаж [[Хөх мөрөн|Хөх мөрний]] эрэг дэх ид шидийг бүтээсэн. Гэсэн ч түүний дэглэмийн үед хүний эрхийг зөрчих, халдах тохиолдол их байсан. Үүнээс болж түүний талаарх хүмүүсийн бодол сан_аа хоёр хуваагддаг. Нэг хэсэг нь түүний хийсэн өөрчлөлтийг үнэлэх ёстой гэдэг бол нөгөө хэсэг нь түүний авторитар захиргаадалтын дэглэмийг буруушаадаг. Түүний дэглэмийн үед залуу насаа өнгөрөөсөн ахмад үеийнхэн социалист [[Умард Солонгос|Умард Солонгосоос]] өөрсдийгөө хамгаалахын тулд Паг Жон-хигийн бүтээн байгуулсан эдийн засгийн суурийг нь үнэлдэг. Харин Солонгосын шинэ үеийнхэн болоод ардчиллын төлөө тэмцэж байсан хүмүүс түүний дэглэмийг буруушааж, Өмнөд Солонгосын ардчилалд хүрэх шилжилтэд саад хийсэн хүн гэж үздэг. 1999 онд [[Time (сэтгүүл)|Time сэтгүүлийн]] “Зууны шилдэг Ази хүмүүс”-ийн эхний 10 хүнд Паг Жон-хи багтжээ. == Өсвөр нас == Паг Жон Хи 1917 оны 9-р сарын 30-нд Солонгосын колонийн Гиёнбук мужийн Гумид төржээ. Тэр ядуу тариачныд таван ах, хоёр эгчтэй айлын отгон хүүхэд болон төрсөн. Залуудаа тэрээр Дэгүд сургуульд багшлах гэрчилгээ авч, багшийн сургууль төгссөний дараа Мунгёнд багшаар ажиллах болжээ. Энэ үедээ тэр "''Такаги Масао"'' хэмээх япон нэртэй болсон юм. Японы дайны дараагаар Паг [[Манж-го]]<nowiki/>гийн эзэн хааны армийн Чанчуны цэргийн академид элсэхээр шийджээ. 1942 онд сургуулиа төгсөхөд нь чадварлаг офицер болохыг нь япон цэргийн зааварлагч нар нь олж мэдээд түүнийг Япон дахь Эзэн хааны Цэргийн коллежид үргэлжлүүлэн суралцахыг санал болгожээ. 1944 онд гуравдугаар дамжаагаа төгссөний дараа Пагыг Японы дээд зэргийн Квантуны армид дэслэгч болгож, [[Дэлхийн II дайн|Дэлхийн II дайны]] төгсгөлөөр алба хаалгажээ. Дайны дараа нутагтаа эргэн ирсэн Паг Жон Хи Солонгосын цэргийн академид бүртгүүлжээ. 1946 онд ахмад цолтой төгссөн тэрээр [[Өмнөд Солонгос]] дахь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын цэрэг армийн засгийн газрын харъяан дахь цагдаагийн армид офицер болжээ. [[И Сын-мань]]-гийн удирдсан Өмнөд Солонгосын шинээр байгуулагдсан засгийн газар 1948 оны 11-р сард Пагыг Солонгосын цагдаа доторх коммунист бүлгийг удирдсан хэргээр баривчлав. Түүнийг цэргийн шүүхээс цаазаар авах ял оноосон ч Солонгосын цэргийн дээд зэргийн офицеруудын ятгалгаар И Сын-маний ялыг нь хөнгөрүүлжээ. Өмнөд Солонгосын Ажилчдын намын гишүүн байхад Пагыг цэргийнхний дотор бүлэг үүсгэсэн гэх баримт нотолгоо олдоогүй. [[Солонгосын дайн]] эхэлсний дараа Паг Өмнөд Солонгосын армид хошууч болон эргэн иржээ. 1950 оны 9-р сард тэрээр дэд хурандаа, 1951 оны 4-р сард хурандаа цолтой болж дэвшив. Хурандаа болсныхоо дараа дайны үед II болон III их бууны ангийг удирдаж байв. Паг Жон Хи 1952 онд Армийн дээд удирдлагын тагнуулын хэлтэст орлогч дарга болсон бол 1953 онд дайн дуусахад бригадын генерал болтлоо дэвшжээ. Солонгосын дайныг зогсоох эвлэрлийн гэрээ байгуулагдсаны дараа Паг зургаан сарын сургалтанд хамрагдахаар Америкийн Форт Силл рүү явжээ. Солонгост эргэн ирснийхээ дараа тэр маш хурдан албан тушаал дэвшив. 1958 онд хошууч генерал болохоосоо өмнө Өмнөд Солонгосын армийн 5 болон 7-р хэлтсийг удирдаж байлаа. Үүний дараа Нэгдүгээр Армийн Штабын дарга болсноор Солонгосын 1 болон 6-р дүүргийг удирдах болж, [[Сөүл]] хотын аюулгүй байдлыг хамгаалах үүрэг хүлээсэн байна. 1960 онд Өмнөд Солонгосын армийн Үйл ажиллагааны дарга, Хоёрдугаар Армийн орлогч командлагч болсноор Паг Жон Хи цэргийн хамгийн нөлөөтэй, хамгийн хүчирхэг хүмүүсийн нэг болсон юм. == Эрх мэдэлд хүрсэн нь == 1960 оны [[4-р сарын 19-ний хувьсгал (Өмнөд Солонгос)|4-р сарын 19-нд өрнөсөн оюутнуудын эсэргүүцлийн]] дараа Өмнөд Солонгосын анхны ерөнхийлөгч [[И Сын-мань]] ([[Солонгос хэл|солон]]. 이승만, [[Англи хэл|англи]]. ''Syngman Rhee'') 4-р сарын 25-нд албан тушаалаасаа огцорч АНУ руу зугтав. Наймдугаар сарын 13-нд ардчилсан шинэ засгийн газар байгуулагдсан ч төдий л удсангүй огцорлоо. [[Юнь Бу-сонь]] ерөнхийлөгч хэмээн нэрлүүлж байсан ч, үнэн хэрэгтээ ерөнхий сайд Чан Мён бүх эрх мэдлийг гартаа төвлөрүүлсэн байв. Ямар ч хүн Ардчилсан намын олонхийг юмуу танхимын бүтцийг захирч чадахгүй. Ерөнхий сайд Чан 5 сар тутамд танхимын албан тушаалыг 3 удаа сольж улс төрийг тогтвортой байлгахаар зорьж байв. Яг энэ үеэр И Сын-маны захиргаа авлигад идэгдэж, удирдлагагүй болсноос эдийн засаг уналтанд орж, оюутнууд [[И Сын-мань|И Сын-маныг]] огцрохыг шаардах болов. Гудамжаар дүүрэн улс төр, эдийн засгийн өөрчлөлт хийхийг шаардсан жагсагчид. Цагдаа хүчний байгууллага И Сын-маны засгийн газрын заавраар ажиллаж байсан тул хууль, дүрмийг үл тоосон нь олон нийтийн дургүйцлийг ихэд хүргэжээ. Эрх баригч Ардчилсан намыг засгийн эрхээс зайлуулахыг олон нийт шаардсаар байлаа. Олныг хамарсан энэхүү тогтворгүй байдлын эсрэг хошууч генерал Паг Жон-хи Хувьсгалт Цэргийн Хороог байгуулжээ. 1961 оны 5-р сарын 16-нд буюу Армийн Тэргүүн Чан До Ёныг оргон зайлсны дараа өдөр энэ байгууллага цэргийнхний хамт [[төрийн эргэлт]] хийв. Цэргийнхэн ийнхүү төрийн эрх мэдлийг хүчээр авснаар ерөнхийлөгч Юний ардчилсан сонгуулиар гарч ирсэн засгийн газрыг унагаж, Хоёрдугаар Бүгд Найрамдахыг төгсгөл болгожээ. Анхандаа Пагыг дэмжиж байсан цэргийн офицерууд шинэ засаг захиргааг бүрдүүлж байв. Шинэчлэн байгуулагдсан Үндэсний Сэргээн байгуулалтын Дээд Консулыг генерал Чан удирдлаа. Гэсэн ч 1961 оны 7-р сард Чаныг баривчилсны дараагаар Паг Жон-хи консулын хяналтыг гартаа бүрэн авсан юм. Улс төрийн эмх замбараагүй байдалд туйлдаж ядарсан энгийн ард иргэд төрийн эргэлтийг хүчтэй дэмжиж байв. Ерөнхий сайд Чан төрийн эргэлтийг эсэргүүцэн зогсож, ерөнхийлөгч Юнь цэргийнхнийг эмх журамд оруулж АНУ-ын 8-р Армийг ятган Солонгосын Армийн зарим командлагчдыг шинэ засгийн газарт саад хийхгүй байлгахыг оролдож байв. Төрийн эргэлтийн дараахан Паг Жон-хи дэслэгч генерал болсон юм. 1961 оны 6-р сарын 19-нд цэргийн консулаас гадаад болон дотоодын дайснуудаас хамгаалж, дахин төрийн эргэлт хийхээс сэрэмжлэн [[Өмнөд Солонгосын Тагнуулын Төв Газар|Өмнөд Солонгосын Тагнуулын Төв Газрыг]] (СТТГ) байгуулав. Мөрдөн байцаах эрхийнхээ дагуу Тагнуулын төв газар засгийн газрын эсрэг бодолтой байгаа болон үйл ажиллагаа явуулахаар санаархаж буй хэмээн сэжиглэсэн бүхнээ баривчилж, цагдан хорьдог байлаа. Тус байгууллагын анхны даргаар Паг Жон-хигийн ойрын зүтгэлтэн бөгөөд төрийн эргэлт хийхэд гар бие оролцсон, чөлөөнд суусан хурандаа Ким Жон Пил ажиллаж, түүний удирдлага дор Тагнуулын төв газар гадаад харилцаа, эдийн засгийн салбарт хүчээ нэмэгдүүлж байв. Ерөнхийлөгч Юнь албан тушаалдаа үлдэж, цэргийн дэглэмийг хууль ёсны болгов. 1962 оны гуравдугаар сарын 24-нд Юн огцорсны дараа Үндэсний Сэргээн байгуулалтын Дээд Консулын даргаар ажиллаж байсан дэслэгч генерал Паг түүний халааг авч ерөнхийлөгч болон генерал цолтой болжээ. АНУ-ын Ж.Кеннэдийн засаг захиргаанаас үзүүлж буй шаардлагын дагуу иргэний нийгмийг сэргээхээр болов. 1963 онд тэрээр шинээр байгуулагдсан Ардчилсан Бүгд найрамдах намаас нэр дэвшиж, ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. Иргэний намаас нэр дэвшигч ерөнхийлөгч асан Юнийг тэрээр тун бага 156 000 санал буюу 1,5%-иар ялсан бол 1967 онд дахин ерөнхийлөгчөөр сонгогдохдоо Юнийг мөн л багахан зөрүүгээр ялсан юм. ==Өмнөд Солонгосын тэргүүн== ===Гадаад бодлого=== 1965 оны 6-р сард Паг Японтой харилцаагаа хэвийн болгох Гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Үүнд Японоос нөхөн төлбөр, хөнгөлөлттэй зээл авч хоёр улсын хооронд хөрөнгө оруулалт болоод худалдааг нэмэгдүүлэх талаар тусгасан байдаг юм. 1966 оны 7-р сард хоёр орны хооронд илүү эрх тэгш харилцаатай болгохын тулд цэргийн хүчний хамтын ажиллагааны Гэрээг АНУ-тай байгуулжээ. АНУ-аас үзүүлэх аюулгүй байдал, эдийн засгийн баталгаатайгаар Умард Солонгосоос ирэх аюул заналаас сэргийлэх боломж ийнхүү бүрдсэн байна. Үүний дагуу [[Вьетнамын дайн]] ширүүсэхийн хэрээр 1965 оны 3-р сард Өмнөд Солонгос явган цэргүүдээ илгээж, 9-р сард Өмнөд Вьетнамд Тэнгисийн цэргийн II бригад, Цэргийн дивизээ илгээсэн бол жилийн дараа 1966 оны 9-р сард Цагаан морин дивизээ илгээсэн. 1960-аад онд Паг Жон-хи Япончууд Солонгосыг эзлэн түрэмгийлж байсан Британийн эзэнт гүрэн болон Англи-Японы нэгдлийг буруушаасан мэдэгдэл хийж байжээ. ;Вьетнам Вьетнамын дайны үеэр АНУ-ын хүсэлтийн дагуу Америкийн талд байлдуулахаар тэрээр 320 000 цэргээ Өмнөд Вьетнам руу илгээжээ. Ийнхүү тусалсан нь АНУ-тай цэрэг-улс төрийн ойрын холбоотон болж, Зүүн Ази дахь коммунизмаас сэргийлж, улсаа олон улсад нэр хүндтэй болгох зорилготой нь холбоотой байв. 1965 оны 1-р сард Үндэсний Ассамблэйд цэргүүд илгээх талаар санал хураалт явуулсан өдөр (106 саналаас 11 эсэргүүцсэн) Паг “Өмнөд Солонгос бусдаас тусламж хүссэн үлбэгэр байдлаасаа гарах цаг нь болсон. Олон улсын асуудалд үүрэг хариуцлагатай оролцож, санаачлагатай байх нь чухал юм” хэмээн мэдэгджээ. Өмнөд Солонгос АНУ-тай цэргийн холбоотон болж хүчээ нэмэгдүүлж дайнд оролцсоны хариуд санхүүгийн их дэмжлэг авч байлаа. АНУ-ын засгийн газраас Өмнөд Солонгосын цэргийн бүтэц бүрэлдэхүүнийг цалинжуулж байсан бөгөөд эдгээр цалинг засгийн газар руу нь шууд шилжүүлж байжээ. Пак өөрсдийнхөө цэргийг Вьетнам руу олноор илгээж дайныг сунгах далд төлөвлөгөөтэй байв. Цэргүүд нь эргэн ирэх үед Өмнөд Солонгос хэдэн арван тэрбум ам.долларын тэтгэлэг, зээл, мөнгөн тэтгэмж, технологи, хөнгөлөлттэй худалдааг АНУ-аас авсан байлаа. Энэ бүх боломжийг АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Линдон Жонсон]] болон [[Ричард Никсон]] нарын засаг захиргаа олгосон юм. ;Умард Солонгос Хоёр Солонгосын хоорондын өөрчлөлтийг Паг анхааралтай ажигллаж байв. 1964 оны 10-р сараас эхлэн [[Умард Солонгос]] туршуулуудаараа дамжуулан Өмнөдөд суртал ухуулга, үймээн самуун зохион байгуулах болсон. 1966 оны 10-р сард Умард Солонгосын хорлон сүйтгэгч нарын гаргасан буудалцааны улмаас Өмнөд Солонгосын 30 гаруй цэрэг, 10 гаруй энгийн иргэн амиа алдсан юм. Яг энэ үеэр Солонгосын армид генерал Чарльз Бонстийлийн зөвшөөрлийг авалгүйгээр хариу дайралт хийхийг Паг Жон-хи тушаажээ. Энэ явдал нь түүний засгийн газар болон Өмнөд Солонгос дахь АНУ-ын цэргийн багийн хооронд гал зогсоох хэлэлцээрийг үл тоож дур мэдсэн алхам гэж түүнийг буруушаасан юм. Паг Жон-хигийн цэргийн хүчин хоёр Солонгосын зэвсэггүй бүсэд байрлах болсноор 1966-1969 оны хооронд тэдний хоорондох мөргөлдөөнийг улам хурцатгасан. Заримдаа Солонгосын II дайн хэмээн нэрлэгддэг энэхүү мөргөлдөөн 1966 оны 10-р сарын 5-нд Умардын удирдагч [[Ким Ил Сон|Ким Ир Сений]] 1953 онд байгуулсан "Гал зогсоох гэрээ"-г хууль ёсны бус хэмээн мэдэгдсэнтэй холбоотой. Өмнөд Солонгосын цэргийн хүчин [[Вьетнамын дайн|Вьетнамын дайнд]] оролцож байгаа тул дайн болох боломжтой гэж Ким Ир Сен мэдэгджээ. Умард Солонгосын зүгээс [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын цэргүүд рүү зэвсэглэсэн өдөөн хатгалга хийвэл Паг Жон-хигийн засаг захиргаанд нөлөөлнө гэж тэр таамаглаж байв. Энэ нь Америк дэлхий дахинд өгсөн амлалтаа эргэн харж магадгүй байдалд хүргэх байлаа Пагийн эсрэг Өмнөдөд болох үймээн самуун, хагарал тэмцэл Умардуудад томоохон боломж өгч байсан юм. 1968 оны 1-р сарын 21-нд Умард Солонгосын армийн тусгай хүчний “Юнит 124” хэмээх 31 хүнтэй баг Паг ерөнхийлөгчийн аминд халдахаар оролдлого хийжээ. Цагдаагийн шалган нэвтрүүлэх хүчнийхэн Умардын цэргийнхэнийг ерөнхийлөгчийн амьдарч, ажилладаг [[Хөх ордон|Хөх Ордоноос]] ердөө 800 метрийн зайд л зогсоож чадсан. Энэ үеэр болсон буудалцаанд Умард Солонгосын 2 туршуул амиа алдсан. Үүний хариу болгож Ким Ир Сенийг алуулахаар “Юнит 684”-ийг Пак Жон-хи байгуулсан ч 1971 онд татан буулгасан байна. Тэдний хооронд өрнөх дайсагналыг үл тоон Өмнөд, Умардын хооронд дахин нэгдэх гэрээ хэлцлийн талаар яриа хэлэлцээр болж байв. 1972 оны 7-р сарын 4-нд хоёр орон ижил утгатай, хоёр тусдаа мэдэгдэл хийв. Дахин нэгдэх асуудлыг бид дотроо шийдэх бөгөөд үүнд гадны хүчний оролцоо байхгүйгээр, цэрэг зэвсгийн хүчийг ашиглалгүй энхийн замаар, талууд улс төрийн болоод үзэл суртлын тогтолцооны ялгаанаас үл хамааран улс үндэстнээ нэгтгэхийн тулд хийх болно гэж мэдэгджээ. АНУ энэхүү мэдэгдэлд тун таагүй хандсан бөгөөд 1979 онд Пакыг алагдсаны дараа энэ тухай бичиг баримт чимээгүйхэн устсан байдаг юм. 1974 оны 8-р сарын 15-нд Колончлолоос гарсны 29 жилийн ойн баяраар Сөүлийн Үндэсний Театрт Паг Жон-хиг үг хэлэх үед урд эгнээнээс нь Мун Сэ Кван хэмээх залуу түүн руу буудав. Японд төрсөн Умард Солонгосыг дэмжигч алуурчны сум Пагийг бус эхнэр Юк Ён Сү (тэр өдрөө нас барсан) болон тайзан дээр байсан бусад хүнийг оножээ. Амьсгал хурааж буй эхнэрийг нь эмнэлэг рүү авч явж байхад Паг тайзан дээрээс үгээ үргэлжлүүлэн хэлж байлаа. Аллага үйлдсэн Муныг 4 сарын дараа Сөүлийн шоронд цаазаар авсан юм. ===Эдийн засгийн бодлого=== Өмнөд Солонгос барууны орнуудаас хөрөнгө оруулалт хийж экспортод тулгуурласан хүчирхэг эдийн засагтай болоход Паг Жон-хи голлох үүргийг гүйцэтгэсэн хүн юм. 1961 онд түүнийг засгийн эрхэнд гарах үед Өмнөд Солонгосын нэг хүнд ногдох ДНБ 72 ам.доллар байлаа. Харин Умард Солонгос эдийн засаг, цэргийн хүчний хувьд хангалттай сайн бөгөөд эрчим хүч, химийн үйлдвэрүүдтэйн зэрэгцээ Хятад, Зүүн Герман, ЗХУ зэрэг бусад коммунист улсуудаас санхүү, техник технологи, эдийн засгийн ихээхэн тусламж авдаг байв. Пагийн удирдлага дор Өмнөд Солонгосын үйлдвэрүүд өндөр хөгжилд хүрсэн билээ. Засгийн газар болон корпорацийн хамтарсан нэгдэл нь Өмнөд Солонгосын экспортыг нэмэгдүүлэхэд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэж, зарим компанийг Солонгосын өнөөгийн шилдэг компаниуд болоход нь нөлөө үзүүлсэн юм. Мөн тэрээр эдийн засгийн хөгжлийн дараах агентлагуудыг байгуулсан: * Эдийн засгийн төлөвлөлтийн зөвлөл * Худалдаа, үйлдвэрлэлийн яам * Сангийн яам ===Дотооддоо баримталсан бодлого=== 1963 оны Үндсэн хуулиар ерөнхийлөгчийг дарааллан хоёроос илүү удаа сонгогдохыг хязгаарласан байдаг тул 1967 онд дахин сонгогдож, үүрэгт ажлаа авсныхаа дараагаар Паг 1971 онд албан туушаалаасаа бууна гэж амлаад байсан. Гэсэн ч энэ Үндсэн хуулийн заалтыг амжилттай өөрчилж, ерөнхийлөгчөөр гурван удаа дарааллан сонгогдож болох заалтыг оруулсан. Түүний Ардчилсан Бүгд найрамдах нам [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Өмнөд Солонгосын Үндэсний Ассамблэйд]] олонх болсон учир ийнхүү өөрчилжээ. Өөрийн Тагнуулын төв газрыг Паг дотоодын улс төрд нөлөөлөх, санал зөрөөтэй байгаа хэсэг бүлгийг эрүүдэж, амыг нь барих зорилгоор ашигладаг байсан. 1971 онд Паг Жон-хи өрсөлдөгч [[Ким Дэ-жүн]]<nowiki/>ыг ялан дахин ерөнхийлөгчөөр сонгогдлоо. “Олон улсын нөхцөл байдал аюултай байна” хэмээн мэдэгдсэнийхээ дараагаар улсдаа онцгой байдал зарласан юм. 1972 оны 10-р сард Паг хууль тогтоох байгууллагыг тарааж, 1963 оны Үндсэн хуулийг түр түдгэлзүүлсэн. Үүний дараагаар шинэ Үндсэн хуулийн төслийг бэлтгэж эхэлсэн юм. Хэдхэн долоо хоногийн өмнө яг ижилхэн алхам хийсэн Филиппиний ерөнхийлөгч [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркостай]] адил 1972 оны 11-р сард нэлээд удаан хэлэлцсэн Юшин Үндсэн хуулийг баталсан юм. Шинэ Үндсэн хуульд засаг захиргааны тухай албан заалтууд бас оржээ. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг Үндэсний Конференц хэмээх сонгуулийн коллежид шилжүүлжээ. Энэ нь ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг нэмэгдүүлсэн билээ. Түүнд хүчээ нэмэгдүүлэх, Үндсэн хуулиар эрх чөлөөг түр түдгэлзүүлэх эрхийг олгосон. Энэ бүх зорилго, зорилтын төлөө Паг ерөнхийлөгчийн засаглал хууль ёсны дарангуйлал болсон юм. 1972 болон 1978 оны сонгуулиудад түүнийг эсэргүүцэх улс төрийн хүчин байгаагүй. ==Амьдралынх нь сүүлийн жилүүд болон аллага== 1960-аад онд Паг Жон-хи ерөнхийлөгч болоход Өмнөд Солонгосын эдийн засаг үсрэнгүй хөгжсөн ч 1970-аад оны эхээр эдийн засгийн өсөлт саарч ирсэн. Өмнөд Солонгосчуудын дунд түүний дарангуйллын дэглэмийг буруушаагчид нэмэгдэж байв. Түүний аюулгүй байдлын рга ажиллагаа, хориг саад нь хувь хүний эрх чөлөөг хаан боогдуулж байв. Паг Жон-хи Солонгосын дайны үе шиг онцгой байдлын хуулиар далайлган өөрийн засаг захиргааг хуульчлан, хэвлэлийн болон үг хэлэх эрх чөлөөг хаасан юм. Үүнээс гадна түүний дор ажилладаг Тагнуулын төв газар бусдыг баривчлах, байцаах эрх дархтай байсан тул Паг эсэргүүцэгч нарыг шүүлгүйгээр шууд цаазлаж байсан юм. Юшиний системийг эсэргүүцэгчдийн жагсаал улс даяар болж Пагийн нэр хүнд улам бүр унаж эхэлсэн. 1979 оны 10-р сарын 16-нд жагсагчдын хувьд шийдвэрлэх мөч болсон. [[Бусаны Үндэсний их сургууль|Бусаны Үндэсний их сургуулийн]] хэсэг оюутан Юшиний системийн дарангуйллыг зогсоохыг шаардав. “Пу-Ма” хэмээн нэрлэгдсэн (Пусан, Масаны нутгийн нэр) хөдөлгөөн төд удалгүй газар авч хотын гудамжинд оюутнууд, цагдаа нарын хооронд өдөржин мөргөлдөөн болж өрнөсөн байна. Тэр оройдоо [[Пусан]] хотын захиргааны Төв танхимд 500 000 хүн цуглажээ. Дараах хоёр өдөр нь олон нийтийн газруудад эмх замбараагүй байдал үүсч, 400 жагсагчийг баривчилсан байна. 10-р сарын 18-нд Пагийн засгийн газар [[Пусан|Пусанд]] дайны байдал зарласан байна. Яг энэ өдөр нь жагсагчид Масан дахь Кённам их сургуульд хүрсэн байлаа. Голдуу оюутан, ажилчдаас бүрдсэн 10 000 гаруй хүн Пагийн байгуулсан Юшиний системийг эсэргүүцэн нэгджээ. Эрх баригч намын удирдаж буй хотын захиргаа, цагдаагийн газрууд руу дайрснаар хүчирхийлэл маш хурдан газар авав. Шөнө дунд гэхэд Масанд тэр чигт нь хөл хорио тогтоосон юм. 1979 оны 10-р сарын 26-нд Тагнуулын газрын дарга Ким Жэ Гюү ерөнхийлөгч Пагийг Сөүлийн Жонно гу дүүргийн Гунжён-дон дахь хамгаалалтай байшинд оройн хоолны дараагаар буудан хөнөөжээ. Ингэхдээ Ким ерөнхийлөгчийн бие хамгаалагчийг ч мөн алсан байна. Тагнуулын төв газрын бусад хүмүүс байшинд мөн амиа алдсан бөгөөд дөрөв нь ерөнхийлөгчийн бие хамгаалагч байжээ. Ким Жэ Гюүгийн бүлгийнхнийг Өмнөд Солонгосын Армиас баривчилж, бүгдийг нь яллан цаазаар авсан. Болсон явдлыг бүхэлд нь тусгай албаныхны урьдчилан төлөвлөж, төрийн эргэлт хийх гэсэн оролдлого гэж үздэг юм. Паг ардчилалд садаа болж байсан тул өөрийгөө эх оронч алхам хийсэн гэж Ким Жэ Гюү хэлжээ. Буддын шүтлэгтэй байсан Паг Жон-хиг Сөүлийн Үндэсний оршуулгын газар хүндэтгэлтэйгээр нутаглуулсан. Харин Кимийг 1980 оны 5-р сарын 24-нд цаазаар авсан байна. ==Хувийн амьдрал== Паг Жон-хи залуудаа Ким Хо Намтай гэрлэсэн ч удалгүй салжээ. Үүний дараа Юк Ён Сүтэй гэрлэж, хоёр охин, нэг хүүтэй болсон. Том охин [[Паг Гынь-хе]] нь улс төрч болж улмаар 2012 оны 12-р сарын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар өрсөлдөгч [[Мүнь Жэ-инь|Мүнь Жэ- инийг]] ялж, Өмнөд Солонгосын анхны эмэгтэй Ерөнхийлөгч болсон түүхтэй юм. ==Хууль, тогтоомж== Өмнөд Солонгосчуудын олонх, ялангуяа Паг Жон-хигийн төрсөн нутаг Ённам нутгийнхан Паг Жон-хиг Солонгосын түүхэн дэх агуу удирдагчдын нэг бөгөөд түүний дэглэмийн дор Өмнөд Солонгосын эдийн засаг өсч, үйлдвэржсэнийг түүний байгуулсан алдар гавъяа хэмээн үздэг байна. Мөн Өмнөд Солонгост эдийн засгийн хөгжлийг авчирсан томоохон хүмүүсийн нэг гэж түүнийг үнэлдэг. Түүнийг солонгосчууд одоо хүртэл Өмнөд Солонгосыг өнөөгийн эдийн засгийн хөгжилд авчирсан, улсынхаа хамгийн сайн удирдагч байсан хэмээн хүндэлэн дурсдаг. Гэсэн ч түүнийг хувь хүний эрх чөлөөг хязгаарладаг дарангуйлагч байсан хэмээн тооцох нь цөөнгүй бий. Паг Жон-хигийн дэглэмийн үед Өмнөд Солонгосын өнөөгийн эдийн засгийн хөгжлийн үндсэн суурь тавигдсан юм. Гёнбу хурдны зам, ПОСКО, Өмнөд Солонгосын 5 жилийн төлөвлөгөө, Шинэ Холбооны Хөдөлгөөн зэргийг энд дурдаж болно. Түүний охин Пак Гынь-хе 2004 онд консерватив Үндэсний намын даргаар сонгогдсон бол 2012 онд Өмнөд Солонгосын 11 дэх буюу анхны эмэгтэй ерөнхийлөгчөөр сонгогдон 2013 оны хоёрдугаар сард тангарагаа өргөсөн билээ. {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал=[[БНСУ-ын ерөнхийлөгч]] |он=1963—1979 он |өмнө=[[Юнь Бу-сонь]] |дараа=[[Чуй Гё-ха]]}} {{end}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хуурай газрын зэвсэгт хүчний генерал]] [[Ангилал:Төрийн эргэлт]] [[Ангилал:Аллага]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]] [[Ангилал:1917 онд төрсөн]] [[Ангилал:1979 онд өнгөрсөн]] gtns1v7hv8evvpna78b2ir8vmwx65tu 853923 853921 2026-04-19T02:41:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 853923 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Пак Жон-Хыи | нэр нутгийн хэлээр = 박정희 | зураг =Park Chung hee.jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = Пак Жон-Хыигийн хөрөг зураг | улс = {{KOR}} | дугаар = 5, 6, 7, 8, 9 | албан тушаал = [[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | бүрэн эрхийн хугацаа = 1963он - 1979 оны 10 сарын 26 | дэд ерөнхийлөгч = | төрсөн огноо = 1917 оны 9 сарын 30 | төрсөн газар = Кёнсан аймгийн Гүми | нас барсан огноо = 1979 оны 10 сарын 26 | нас барсан газар = БНСУ, Сөүл хот, жунну дүүрэг | улс төрийн нам = Ардчилсан хувьсгалт нам | шашин = буддын шашин | эхнэр = Ким Ху-Нам, [[Юуг Ён-Сү]] | хүүхэд = Пак Жэ-Уг, [[Пак Гын-Хэ]], [[Пак Со-Ён]], [[Пак Жи-Ман]] }} '''Паг Жон Хи''' ([[Солонгос хэл|солонгос]]. 박정희, [[Англи хэл|англи.]] ''Park Chung Hee,'' 1917 оны 9-р сарын 30-нд төрсөн- 1979 оны 10-р сарын 26-нд нас барсан) -Өмнөд Солонгосыг 1961 оноос эхлэн 1979 онд бусдын гарт амиа алдах хүртлээ Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч байсан улс төрч, генерал юм. Сүүлд 2013—2017 онуудад БНСУ-ын Ерөнхийлөгч байсан хатагтай [[Паг Гынь-хе]] -гийн эцэг юм. Пак Жон-хи 1961 онд Солонгосын Хоёрдугаар Бүгд найрамдах улсыг төрийн эргэлт хийж эрх мэдлийг гартаа авсан. 1963 онд ерөнхийлөгчөөр сонгогдох хүртлээ тэрээр Үндэсний Бүтээн байгуулалтын Дээд Консулын тэргүүнээр ажиллаж байв. 1972 онд Паг цэргийн хуулийг баталснаар улсынхаа Үндсэн хуулийг хоёрдугаарт тавьж, үндэстний дотор байсан коммунист заналхийллийн эсрэг ерөнхийлөгчөөр тунхаглажээ. Түүний амь насанд халдахаар хэд хэдэн удаа оролдсоны дотор [[Умард Солонгос|Умард Солонгосын]] туршуулууд хоёр удаа халдлага хийж байжээ. 1979 оны 10-р сарын 26-нд Паг Жон-хи өөрийн хамгаалалтын албаны дарга Ким Жэ Гюү-гийн гарт амиа алдсан юм. Паг Жон-хи нийт 18 жил Өмнөд Солонгосыг удирдсан байна. Японы эзлэн түрэмгийлэлд байсан Солонгост ядуу тариачин айлын гэрт төрсөн Пак Японы тоглоомын [[Манж-го|Манж-го улсын]] армид цэргийн алба хааж байв. Түүнийг чадварлаг офицер болохыг нь ажиглаж, Японы эзэн хааны армийн дээд зэрэг болох [[Квантуны Арми|Квантуны армид]] Дэлхийн II дайны үед элсүүлжээ. Дайны дараагаар Паг Бүгд найрамдах Солонгос улсын армид элсэн орсон. [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайны]] үед тэрээр тун залуудаа генерал цол хүртсэн юм. 1960 онд Паг Солонгосын армийн үйл ажиллагааны хэлтсийн тэргүүн болж, 1961 онд Өмнөд Солонгосыг 30 гаруй жил удирдсан цэргийнхний эсрэг төрийн эргэлт хийсэн офицеруудыг удирдсан байна. Пак 1979 оныг хүртэл Өмнөд Солонгосыг удирдахдаа эдийн засгийн өсөлтийг нь хурдасгаж [[Хөх мөрөн|Хөх мөрний]] эрэг дэх ид шидийг бүтээсэн. Гэсэн ч түүний дэглэмийн үед хүний эрхийг зөрчих, халдах тохиолдол их байсан. Үүнээс болж түүний талаарх хүмүүсийн бодол сан_аа хоёр хуваагддаг. Нэг хэсэг нь түүний хийсэн өөрчлөлтийг үнэлэх ёстой гэдэг бол нөгөө хэсэг нь түүний авторитар захиргаадалтын дэглэмийг буруушаадаг. Түүний дэглэмийн үед залуу насаа өнгөрөөсөн ахмад үеийнхэн социалист [[Умард Солонгос|Умард Солонгосоос]] өөрсдийгөө хамгаалахын тулд Паг Жон-хигийн бүтээн байгуулсан эдийн засгийн суурийг нь үнэлдэг. Харин Солонгосын шинэ үеийнхэн болоод ардчиллын төлөө тэмцэж байсан хүмүүс түүний дэглэмийг буруушааж, Өмнөд Солонгосын ардчилалд хүрэх шилжилтэд саад хийсэн хүн гэж үздэг. 1999 онд [[Time (сэтгүүл)|Time сэтгүүлийн]] “Зууны шилдэг Ази хүмүүс”-ийн эхний 10 хүнд Паг Жон-хи багтжээ. == Өсвөр нас == Паг Жон Хи 1917 оны 9-р сарын 30-нд Солонгосын колонийн Гиёнбук мужийн Гумид төржээ. Тэр ядуу тариачныд таван ах, хоёр эгчтэй айлын отгон хүүхэд болон төрсөн. Залуудаа тэрээр Дэгүд сургуульд багшлах гэрчилгээ авч, багшийн сургууль төгссөний дараа Мунгёнд багшаар ажиллах болжээ. Энэ үедээ тэр "''Такаги Масао"'' хэмээх япон нэртэй болсон юм. Японы дайны дараагаар Паг [[Манж-го]]<nowiki/>гийн эзэн хааны армийн Чанчуны цэргийн академид элсэхээр шийджээ. 1942 онд сургуулиа төгсөхөд нь чадварлаг офицер болохыг нь япон цэргийн зааварлагч нар нь олж мэдээд түүнийг Япон дахь Эзэн хааны Цэргийн коллежид үргэлжлүүлэн суралцахыг санал болгожээ. 1944 онд гуравдугаар дамжаагаа төгссөний дараа Пагыг Японы дээд зэргийн Квантуны армид дэслэгч болгож, [[Дэлхийн II дайн|Дэлхийн II дайны]] төгсгөлөөр алба хаалгажээ. Дайны дараа нутагтаа эргэн ирсэн Паг Жон Хи Солонгосын цэргийн академид бүртгүүлжээ. 1946 онд ахмад цолтой төгссөн тэрээр [[Өмнөд Солонгос]] дахь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын цэрэг армийн засгийн газрын харъяан дахь цагдаагийн армид офицер болжээ. [[И Сын-мань]]-гийн удирдсан Өмнөд Солонгосын шинээр байгуулагдсан засгийн газар 1948 оны 11-р сард Пагыг Солонгосын цагдаа доторх коммунист бүлгийг удирдсан хэргээр баривчлав. Түүнийг цэргийн шүүхээс цаазаар авах ял оноосон ч Солонгосын цэргийн дээд зэргийн офицеруудын ятгалгаар И Сын-маний ялыг нь хөнгөрүүлжээ. Өмнөд Солонгосын Ажилчдын намын гишүүн байхад Пагыг цэргийнхний дотор бүлэг үүсгэсэн гэх баримт нотолгоо олдоогүй. [[Солонгосын дайн]] эхэлсний дараа Паг Өмнөд Солонгосын армид хошууч болон эргэн иржээ. 1950 оны 9-р сард тэрээр дэд хурандаа, 1951 оны 4-р сард хурандаа цолтой болж дэвшив. Хурандаа болсныхоо дараа дайны үед II болон III их бууны ангийг удирдаж байв. Паг Жон Хи 1952 онд Армийн дээд удирдлагын тагнуулын хэлтэст орлогч дарга болсон бол 1953 онд дайн дуусахад бригадын генерал болтлоо дэвшжээ. Солонгосын дайныг зогсоох эвлэрлийн гэрээ байгуулагдсаны дараа Паг зургаан сарын сургалтанд хамрагдахаар Америкийн Форт Силл рүү явжээ. Солонгост эргэн ирснийхээ дараа тэр маш хурдан албан тушаал дэвшив. 1958 онд хошууч генерал болохоосоо өмнө Өмнөд Солонгосын армийн 5 болон 7-р хэлтсийг удирдаж байлаа. Үүний дараа Нэгдүгээр Армийн Штабын дарга болсноор Солонгосын 1 болон 6-р дүүргийг удирдах болж, [[Сөүл]] хотын аюулгүй байдлыг хамгаалах үүрэг хүлээсэн байна. 1960 онд Өмнөд Солонгосын армийн Үйл ажиллагааны дарга, Хоёрдугаар Армийн орлогч командлагч болсноор Паг Жон Хи цэргийн хамгийн нөлөөтэй, хамгийн хүчирхэг хүмүүсийн нэг болсон юм. == Эрх мэдэлд хүрсэн нь == 1960 оны [[4-р сарын 19-ний хувьсгал (Өмнөд Солонгос)|4-р сарын 19-нд өрнөсөн оюутнуудын эсэргүүцлийн]] дараа Өмнөд Солонгосын анхны ерөнхийлөгч [[И Сын-мань]] ([[Солонгос хэл|солон]]. 이승만, [[Англи хэл|англи]]. ''Syngman Rhee'') 4-р сарын 25-нд албан тушаалаасаа огцорч АНУ руу зугтав. Наймдугаар сарын 13-нд ардчилсан шинэ засгийн газар байгуулагдсан ч төдий л удсангүй огцорлоо. [[Юнь Бу-сонь]] ерөнхийлөгч хэмээн нэрлүүлж байсан ч, үнэн хэрэгтээ ерөнхий сайд Чан Мён бүх эрх мэдлийг гартаа төвлөрүүлсэн байв. Ямар ч хүн Ардчилсан намын олонхийг юмуу танхимын бүтцийг захирч чадахгүй. Ерөнхий сайд Чан 5 сар тутамд танхимын албан тушаалыг 3 удаа сольж улс төрийг тогтвортой байлгахаар зорьж байв. Яг энэ үеэр И Сын-маны захиргаа авлигад идэгдэж, удирдлагагүй болсноос эдийн засаг уналтанд орж, оюутнууд [[И Сын-мань|И Сын-маныг]] огцрохыг шаардах болов. Гудамжаар дүүрэн улс төр, эдийн засгийн өөрчлөлт хийхийг шаардсан жагсагчид. Цагдаа хүчний байгууллага И Сын-маны засгийн газрын заавраар ажиллаж байсан тул хууль, дүрмийг үл тоосон нь олон нийтийн дургүйцлийг ихэд хүргэжээ. Эрх баригч Ардчилсан намыг засгийн эрхээс зайлуулахыг олон нийт шаардсаар байлаа. Олныг хамарсан энэхүү тогтворгүй байдлын эсрэг хошууч генерал Паг Жон-хи Хувьсгалт Цэргийн Хороог байгуулжээ. 1961 оны 5-р сарын 16-нд буюу Армийн Тэргүүн Чан До Ёныг оргон зайлсны дараа өдөр энэ байгууллага цэргийнхний хамт [[төрийн эргэлт]] хийв. Цэргийнхэн ийнхүү төрийн эрх мэдлийг хүчээр авснаар ерөнхийлөгч Юний ардчилсан сонгуулиар гарч ирсэн засгийн газрыг унагаж, Хоёрдугаар Бүгд Найрамдахыг төгсгөл болгожээ. Анхандаа Пагыг дэмжиж байсан цэргийн офицерууд шинэ засаг захиргааг бүрдүүлж байв. Шинэчлэн байгуулагдсан Үндэсний Сэргээн байгуулалтын Дээд Консулыг генерал Чан удирдлаа. Гэсэн ч 1961 оны 7-р сард Чаныг баривчилсны дараагаар Паг Жон-хи консулын хяналтыг гартаа бүрэн авсан юм. Улс төрийн эмх замбараагүй байдалд туйлдаж ядарсан энгийн ард иргэд төрийн эргэлтийг хүчтэй дэмжиж байв. Ерөнхий сайд Чан төрийн эргэлтийг эсэргүүцэн зогсож, ерөнхийлөгч Юнь цэргийнхнийг эмх журамд оруулж АНУ-ын 8-р Армийг ятган Солонгосын Армийн зарим командлагчдыг шинэ засгийн газарт саад хийхгүй байлгахыг оролдож байв. Төрийн эргэлтийн дараахан Паг Жон-хи дэслэгч генерал болсон юм. 1961 оны 6-р сарын 19-нд цэргийн консулаас гадаад болон дотоодын дайснуудаас хамгаалж, дахин төрийн эргэлт хийхээс сэрэмжлэн [[Өмнөд Солонгосын Тагнуулын Төв Газар|Өмнөд Солонгосын Тагнуулын Төв Газрыг]] (СТТГ) байгуулав. Мөрдөн байцаах эрхийнхээ дагуу Тагнуулын төв газар засгийн газрын эсрэг бодолтой байгаа болон үйл ажиллагаа явуулахаар санаархаж буй хэмээн сэжиглэсэн бүхнээ баривчилж, цагдан хорьдог байлаа. Тус байгууллагын анхны даргаар Паг Жон-хигийн ойрын зүтгэлтэн бөгөөд төрийн эргэлт хийхэд гар бие оролцсон, чөлөөнд суусан хурандаа Ким Жон Пил ажиллаж, түүний удирдлага дор Тагнуулын төв газар гадаад харилцаа, эдийн засгийн салбарт хүчээ нэмэгдүүлж байв. Ерөнхийлөгч Юнь албан тушаалдаа үлдэж, цэргийн дэглэмийг хууль ёсны болгов. 1962 оны гуравдугаар сарын 24-нд Юн огцорсны дараа Үндэсний Сэргээн байгуулалтын Дээд Консулын даргаар ажиллаж байсан дэслэгч генерал Паг түүний халааг авч ерөнхийлөгч болон генерал цолтой болжээ. АНУ-ын Ж.Кеннэдийн засаг захиргаанаас үзүүлж буй шаардлагын дагуу иргэний нийгмийг сэргээхээр болов. 1963 онд тэрээр шинээр байгуулагдсан Ардчилсан Бүгд найрамдах намаас нэр дэвшиж, ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. Иргэний намаас нэр дэвшигч ерөнхийлөгч асан Юнийг тэрээр тун бага 156 000 санал буюу 1,5%-иар ялсан бол 1967 онд дахин ерөнхийлөгчөөр сонгогдохдоо Юнийг мөн л багахан зөрүүгээр ялсан юм. ==Өмнөд Солонгосын тэргүүн== ===Гадаад бодлого=== 1965 оны 6-р сард Паг Японтой харилцаагаа хэвийн болгох Гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Үүнд Японоос нөхөн төлбөр, хөнгөлөлттэй зээл авч хоёр улсын хооронд хөрөнгө оруулалт болоод худалдааг нэмэгдүүлэх талаар тусгасан байдаг юм. 1966 оны 7-р сард хоёр орны хооронд илүү эрх тэгш харилцаатай болгохын тулд цэргийн хүчний хамтын ажиллагааны Гэрээг АНУ-тай байгуулжээ. АНУ-аас үзүүлэх аюулгүй байдал, эдийн засгийн баталгаатайгаар Умард Солонгосоос ирэх аюул заналаас сэргийлэх боломж ийнхүү бүрдсэн байна. Үүний дагуу [[Вьетнамын дайн]] ширүүсэхийн хэрээр 1965 оны 3-р сард Өмнөд Солонгос явган цэргүүдээ илгээж, 9-р сард Өмнөд Вьетнамд Тэнгисийн цэргийн II бригад, Цэргийн дивизээ илгээсэн бол жилийн дараа 1966 оны 9-р сард Цагаан морин дивизээ илгээсэн. 1960-аад онд Паг Жон-хи Япончууд Солонгосыг эзлэн түрэмгийлж байсан Британийн эзэнт гүрэн болон Англи-Японы нэгдлийг буруушаасан мэдэгдэл хийж байжээ. ;Вьетнам Вьетнамын дайны үеэр АНУ-ын хүсэлтийн дагуу Америкийн талд байлдуулахаар тэрээр 320 000 цэргээ Өмнөд Вьетнам руу илгээжээ. Ийнхүү тусалсан нь АНУ-тай цэрэг-улс төрийн ойрын холбоотон болж, Зүүн Ази дахь коммунизмаас сэргийлж, улсаа олон улсад нэр хүндтэй болгох зорилготой нь холбоотой байв. 1965 оны 1-р сард Үндэсний Ассамблэйд цэргүүд илгээх талаар санал хураалт явуулсан өдөр (106 саналаас 11 эсэргүүцсэн) Паг “Өмнөд Солонгос бусдаас тусламж хүссэн үлбэгэр байдлаасаа гарах цаг нь болсон. Олон улсын асуудалд үүрэг хариуцлагатай оролцож, санаачлагатай байх нь чухал юм” хэмээн мэдэгджээ. Өмнөд Солонгос АНУ-тай цэргийн холбоотон болж хүчээ нэмэгдүүлж дайнд оролцсоны хариуд санхүүгийн их дэмжлэг авч байлаа. АНУ-ын засгийн газраас Өмнөд Солонгосын цэргийн бүтэц бүрэлдэхүүнийг цалинжуулж байсан бөгөөд эдгээр цалинг засгийн газар руу нь шууд шилжүүлж байжээ. Пак өөрсдийнхөө цэргийг Вьетнам руу олноор илгээж дайныг сунгах далд төлөвлөгөөтэй байв. Цэргүүд нь эргэн ирэх үед Өмнөд Солонгос хэдэн арван тэрбум ам.долларын тэтгэлэг, зээл, мөнгөн тэтгэмж, технологи, хөнгөлөлттэй худалдааг АНУ-аас авсан байлаа. Энэ бүх боломжийг АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Линдон Жонсон]] болон [[Ричард Никсон]] нарын засаг захиргаа олгосон юм. ;Умард Солонгос Хоёр Солонгосын хоорондын өөрчлөлтийг Паг анхааралтай ажигллаж байв. 1964 оны 10-р сараас эхлэн [[Умард Солонгос]] туршуулуудаараа дамжуулан Өмнөдөд суртал ухуулга, үймээн самуун зохион байгуулах болсон. 1966 оны 10-р сард Умард Солонгосын хорлон сүйтгэгч нарын гаргасан буудалцааны улмаас Өмнөд Солонгосын 30 гаруй цэрэг, 10 гаруй энгийн иргэн амиа алдсан юм. Яг энэ үеэр Солонгосын армид генерал Чарльз Бонстийлийн зөвшөөрлийг авалгүйгээр хариу дайралт хийхийг Паг Жон-хи тушаажээ. Энэ явдал нь түүний засгийн газар болон Өмнөд Солонгос дахь АНУ-ын цэргийн багийн хооронд гал зогсоох хэлэлцээрийг үл тоож дур мэдсэн алхам гэж түүнийг буруушаасан юм. Паг Жон-хигийн цэргийн хүчин хоёр Солонгосын зэвсэггүй бүсэд байрлах болсноор 1966-1969 оны хооронд тэдний хоорондох мөргөлдөөнийг улам хурцатгасан. Заримдаа Солонгосын II дайн хэмээн нэрлэгддэг энэхүү мөргөлдөөн 1966 оны 10-р сарын 5-нд Умардын удирдагч [[Ким Ил Сон|Ким Ир Сений]] 1953 онд байгуулсан "Гал зогсоох гэрээ"-г хууль ёсны бус хэмээн мэдэгдсэнтэй холбоотой. Өмнөд Солонгосын цэргийн хүчин [[Вьетнамын дайн|Вьетнамын дайнд]] оролцож байгаа тул дайн болох боломжтой гэж Ким Ир Сен мэдэгджээ. Умард Солонгосын зүгээс [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын цэргүүд рүү зэвсэглэсэн өдөөн хатгалга хийвэл Паг Жон-хигийн засаг захиргаанд нөлөөлнө гэж тэр таамаглаж байв. Энэ нь Америк дэлхий дахинд өгсөн амлалтаа эргэн харж магадгүй байдалд хүргэх байлаа Пагийн эсрэг Өмнөдөд болох үймээн самуун, хагарал тэмцэл Умардуудад томоохон боломж өгч байсан юм. 1968 оны 1-р сарын 21-нд Умард Солонгосын армийн тусгай хүчний “Юнит 124” хэмээх 31 хүнтэй баг Паг ерөнхийлөгчийн аминд халдахаар оролдлого хийжээ. Цагдаагийн шалган нэвтрүүлэх хүчнийхэн Умардын цэргийнхэнийг ерөнхийлөгчийн амьдарч, ажилладаг [[Хөх ордон|Хөх Ордоноос]] ердөө 800 метрийн зайд л зогсоож чадсан. Энэ үеэр болсон буудалцаанд Умард Солонгосын 2 туршуул амиа алдсан. Үүний хариу болгож Ким Ир Сенийг алуулахаар “Юнит 684”-ийг Пак Жон-хи байгуулсан ч 1971 онд татан буулгасан байна. Тэдний хооронд өрнөх дайсагналыг үл тоон Өмнөд, Умардын хооронд дахин нэгдэх гэрээ хэлцлийн талаар яриа хэлэлцээр болж байв. 1972 оны 7-р сарын 4-нд хоёр орон ижил утгатай, хоёр тусдаа мэдэгдэл хийв. Дахин нэгдэх асуудлыг бид дотроо шийдэх бөгөөд үүнд гадны хүчний оролцоо байхгүйгээр, цэрэг зэвсгийн хүчийг ашиглалгүй энхийн замаар, талууд улс төрийн болоод үзэл суртлын тогтолцооны ялгаанаас үл хамааран улс үндэстнээ нэгтгэхийн тулд хийх болно гэж мэдэгджээ. АНУ энэхүү мэдэгдэлд тун таагүй хандсан бөгөөд 1979 онд Пакыг алагдсаны дараа энэ тухай бичиг баримт чимээгүйхэн устсан байдаг юм. 1974 оны 8-р сарын 15-нд Колончлолоос гарсны 29 жилийн ойн баяраар Сөүлийн Үндэсний Театрт Паг Жон-хиг үг хэлэх үед урд эгнээнээс нь Мун Сэ Кван хэмээх залуу түүн руу буудав. Японд төрсөн Умард Солонгосыг дэмжигч алуурчны сум Пагийг бус эхнэр Юк Ён Сү (тэр өдрөө нас барсан) болон тайзан дээр байсан бусад хүнийг оножээ. Амьсгал хурааж буй эхнэрийг нь эмнэлэг рүү авч явж байхад Паг тайзан дээрээс үгээ үргэлжлүүлэн хэлж байлаа. Аллага үйлдсэн Муныг 4 сарын дараа Сөүлийн шоронд цаазаар авсан юм. ===Эдийн засгийн бодлого=== Өмнөд Солонгос барууны орнуудаас хөрөнгө оруулалт хийж экспортод тулгуурласан хүчирхэг эдийн засагтай болоход Паг Жон-хи голлох үүргийг гүйцэтгэсэн хүн юм. 1961 онд түүнийг засгийн эрхэнд гарах үед Өмнөд Солонгосын нэг хүнд ногдох ДНБ 72 ам.доллар байлаа. Харин Умард Солонгос эдийн засаг, цэргийн хүчний хувьд хангалттай сайн бөгөөд эрчим хүч, химийн үйлдвэрүүдтэйн зэрэгцээ Хятад, Зүүн Герман, ЗХУ зэрэг бусад коммунист улсуудаас санхүү, техник технологи, эдийн засгийн ихээхэн тусламж авдаг байв. Пагийн удирдлага дор Өмнөд Солонгосын үйлдвэрүүд өндөр хөгжилд хүрсэн билээ. Засгийн газар болон корпорацийн хамтарсан нэгдэл нь Өмнөд Солонгосын экспортыг нэмэгдүүлэхэд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэж, зарим компанийг Солонгосын өнөөгийн шилдэг компаниуд болоход нь нөлөө үзүүлсэн юм. Мөн тэрээр эдийн засгийн хөгжлийн дараах агентлагуудыг байгуулсан: * Эдийн засгийн төлөвлөлтийн зөвлөл * Худалдаа, үйлдвэрлэлийн яам * Сангийн яам ===Дотооддоо баримталсан бодлого=== 1963 оны Үндсэн хуулиар ерөнхийлөгчийг дарааллан хоёроос илүү удаа сонгогдохыг хязгаарласан байдаг тул 1967 онд дахин сонгогдож, үүрэгт ажлаа авсныхаа дараагаар Паг 1971 онд албан туушаалаасаа бууна гэж амлаад байсан. Гэсэн ч энэ Үндсэн хуулийн заалтыг амжилттай өөрчилж, ерөнхийлөгчөөр гурван удаа дарааллан сонгогдож болох заалтыг оруулсан. Түүний Ардчилсан Бүгд найрамдах нам [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Өмнөд Солонгосын Үндэсний Ассамблэйд]] олонх болсон учир ийнхүү өөрчилжээ. Өөрийн Тагнуулын төв газрыг Паг дотоодын улс төрд нөлөөлөх, санал зөрөөтэй байгаа хэсэг бүлгийг эрүүдэж, амыг нь барих зорилгоор ашигладаг байсан. 1971 онд Паг Жон-хи өрсөлдөгч [[Ким Дэ-жүн]]<nowiki/>ыг ялан дахин ерөнхийлөгчөөр сонгогдлоо. “Олон улсын нөхцөл байдал аюултай байна” хэмээн мэдэгдсэнийхээ дараагаар улсдаа онцгой байдал зарласан юм. 1972 оны 10-р сард Паг хууль тогтоох байгууллагыг тарааж, 1963 оны Үндсэн хуулийг түр түдгэлзүүлсэн. Үүний дараагаар шинэ Үндсэн хуулийн төслийг бэлтгэж эхэлсэн юм. Хэдхэн долоо хоногийн өмнө яг ижилхэн алхам хийсэн Филиппиний ерөнхийлөгч [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркостай]] адил 1972 оны 11-р сард нэлээд удаан хэлэлцсэн Юшин Үндсэн хуулийг баталсан юм. Шинэ Үндсэн хуульд засаг захиргааны тухай албан заалтууд бас оржээ. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг Үндэсний Конференц хэмээх сонгуулийн коллежид шилжүүлжээ. Энэ нь ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг нэмэгдүүлсэн билээ. Түүнд хүчээ нэмэгдүүлэх, Үндсэн хуулиар эрх чөлөөг түр түдгэлзүүлэх эрхийг олгосон. Энэ бүх зорилго, зорилтын төлөө Паг ерөнхийлөгчийн засаглал хууль ёсны дарангуйлал болсон юм. 1972 болон 1978 оны сонгуулиудад түүнийг эсэргүүцэх улс төрийн хүчин байгаагүй. ==Амьдралынх нь сүүлийн жилүүд болон аллага== 1960-аад онд Паг Жон-хи ерөнхийлөгч болоход Өмнөд Солонгосын эдийн засаг үсрэнгүй хөгжсөн ч 1970-аад оны эхээр эдийн засгийн өсөлт саарч ирсэн. Өмнөд Солонгосчуудын дунд түүний дарангуйллын дэглэмийг буруушаагчид нэмэгдэж байв. Түүний аюулгүй байдлын рга ажиллагаа, хориг саад нь хувь хүний эрх чөлөөг хаан боогдуулж байв. Паг Жон-хи Солонгосын дайны үе шиг онцгой байдлын хуулиар далайлган өөрийн засаг захиргааг хуульчлан, хэвлэлийн болон үг хэлэх эрх чөлөөг хаасан юм. Үүнээс гадна түүний дор ажилладаг Тагнуулын төв газар бусдыг баривчлах, байцаах эрх дархтай байсан тул Паг эсэргүүцэгч нарыг шүүлгүйгээр шууд цаазлаж байсан юм. Юшиний системийг эсэргүүцэгчдийн жагсаал улс даяар болж Пагийн нэр хүнд улам бүр унаж эхэлсэн. 1979 оны 10-р сарын 16-нд жагсагчдын хувьд шийдвэрлэх мөч болсон. [[Бусаны Үндэсний их сургууль|Бусаны Үндэсний их сургуулийн]] хэсэг оюутан Юшиний системийн дарангуйллыг зогсоохыг шаардав. “Пу-Ма” хэмээн нэрлэгдсэн (Пусан, Масаны нутгийн нэр) хөдөлгөөн төд удалгүй газар авч хотын гудамжинд оюутнууд, цагдаа нарын хооронд өдөржин мөргөлдөөн болж өрнөсөн байна. Тэр оройдоо [[Пусан]] хотын захиргааны Төв танхимд 500 000 хүн цуглажээ. Дараах хоёр өдөр нь олон нийтийн газруудад эмх замбараагүй байдал үүсч, 400 жагсагчийг баривчилсан байна. 10-р сарын 18-нд Пагийн засгийн газар [[Пусан|Пусанд]] дайны байдал зарласан байна. Яг энэ өдөр нь жагсагчид Масан дахь Кённам их сургуульд хүрсэн байлаа. Голдуу оюутан, ажилчдаас бүрдсэн 10 000 гаруй хүн Пагийн байгуулсан Юшиний системийг эсэргүүцэн нэгджээ. Эрх баригч намын удирдаж буй хотын захиргаа, цагдаагийн газрууд руу дайрснаар хүчирхийлэл маш хурдан газар авав. Шөнө дунд гэхэд Масанд тэр чигт нь хөл хорио тогтоосон юм. 1979 оны 10-р сарын 26-нд Тагнуулын газрын дарга Ким Жэ Гюү ерөнхийлөгч Пагийг Сөүлийн Жонно гу дүүргийн Гунжён-дон дахь хамгаалалтай байшинд оройн хоолны дараагаар буудан хөнөөжээ. Ингэхдээ Ким ерөнхийлөгчийн бие хамгаалагчийг ч мөн алсан байна. Тагнуулын төв газрын бусад хүмүүс байшинд мөн амиа алдсан бөгөөд дөрөв нь ерөнхийлөгчийн бие хамгаалагч байжээ. Ким Жэ Гюүгийн бүлгийнхнийг Өмнөд Солонгосын Армиас баривчилж, бүгдийг нь яллан цаазаар авсан. Болсон явдлыг бүхэлд нь тусгай албаныхны урьдчилан төлөвлөж, төрийн эргэлт хийх гэсэн оролдлого гэж үздэг юм. Паг ардчилалд садаа болж байсан тул өөрийгөө эх оронч алхам хийсэн гэж Ким Жэ Гюү хэлжээ. Буддын шүтлэгтэй байсан Паг Жон-хиг Сөүлийн Үндэсний оршуулгын газар хүндэтгэлтэйгээр нутаглуулсан. Харин Кимийг 1980 оны 5-р сарын 24-нд цаазаар авсан байна. ==Хувийн амьдрал== Паг Жон-хи залуудаа Ким Хо Намтай гэрлэсэн ч удалгүй салжээ. Үүний дараа Юк Ён Сүтэй гэрлэж, хоёр охин, нэг хүүтэй болсон. Том охин [[Паг Гынь-хе]] нь улс төрч болж улмаар 2012 оны 12-р сарын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар өрсөлдөгч [[Мүнь Жэ-инь|Мүнь Жэ- инийг]] ялж, Өмнөд Солонгосын анхны эмэгтэй Ерөнхийлөгч болсон түүхтэй юм. ==Хууль, тогтоомж== Өмнөд Солонгосчуудын олонх, ялангуяа Паг Жон-хигийн төрсөн нутаг Ённам нутгийнхан Паг Жон-хиг Солонгосын түүхэн дэх агуу удирдагчдын нэг бөгөөд түүний дэглэмийн дор Өмнөд Солонгосын эдийн засаг өсч, үйлдвэржсэнийг түүний байгуулсан алдар гавъяа хэмээн үздэг байна. Мөн Өмнөд Солонгост эдийн засгийн хөгжлийг авчирсан томоохон хүмүүсийн нэг гэж түүнийг үнэлдэг. Түүнийг солонгосчууд одоо хүртэл Өмнөд Солонгосыг өнөөгийн эдийн засгийн хөгжилд авчирсан, улсынхаа хамгийн сайн удирдагч байсан хэмээн хүндэлэн дурсдаг. Гэсэн ч түүнийг хувь хүний эрх чөлөөг хязгаарладаг дарангуйлагч байсан хэмээн тооцох нь цөөнгүй бий. Паг Жон-хигийн дэглэмийн үед Өмнөд Солонгосын өнөөгийн эдийн засгийн хөгжлийн үндсэн суурь тавигдсан юм. Гёнбу хурдны зам, ПОСКО, Өмнөд Солонгосын 5 жилийн төлөвлөгөө, Шинэ Холбооны Хөдөлгөөн зэргийг энд дурдаж болно. Түүний охин Пак Гынь-хе 2004 онд консерватив Үндэсний намын даргаар сонгогдсон бол 2012 онд Өмнөд Солонгосын 11 дэх буюу анхны эмэгтэй ерөнхийлөгчөөр сонгогдон 2013 оны хоёрдугаар сард тангарагаа өргөсөн билээ. {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал=[[БНСУ-ын ерөнхийлөгч]] |он=1963—1979 он |өмнө=[[Юнь Бу-сонь]] |дараа=[[Чуй Гё-ха]]}} {{end}} [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хуурай газрын зэвсэгт хүчний генерал]] [[Ангилал:Төрийн эргэлт]] [[Ангилал:Аллага]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]] [[Ангилал:1917 онд төрсөн]] [[Ангилал:1979 онд өнгөрсөн]] perrbggx8raf4930rrpemcecm9qgghj 0 15089 853932 801421 2026-04-19T04:22:11Z CommonsDelinker 211 [[File:Pierre-Auguste_Renoir_020.jpg]]-г [[File:Pierre-Auguste_Renoir_-_Diana_(1867).jpg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless 853932 wikitext text/x-wiki [[Файл:PARenoir.jpg|thumb|250px|Пьер Огюст Ренуар]] '''Пьер Огюст Ренуар''' ({{Lang-fr|Pierre-Auguste Renoir}}; [[1841]] оны [[2 сарын 25|2-р сарын 25]]-нд Лимож хотод төрсөн–[[1919]] оны [[12 сарын 3|12-р сарын 3 -нд]] нас барсан)-Уран зурагт [[Импрессионизм|импрессионист]] чиглэлийг хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гол төлөөлөгчдийн нэг бөгөөд [[Франц]]ын [[зураач]], уран барималч юм. == Намтар == === Бага нас === [[Файл:Pierre-Auguste Renoir, La loge (The Theater Box).jpg|thumb|left|''The Theater Box'', 1874 ]] Тэрээр 1841 оны 2 сарын 25нд [[Франц]]ын шаазан эдлэлээрээ алдартай [[Лимож]] хотод жирийн ажилчны гэр бүлд 7 хүүхдийн зургаа дахь хүүхэд нь болон мэндэлжээ. Түүний эцэг оёдолчин Леонар, Огюстыг 3 настай байхад амьдрадаа дээшлүүлэхээр гэр бүлээ дагуулан [[Парис]] хотруу нүүж [[Лувр|Луврын музейн]] ойролцоо амьдрах болсон байна. Леонарын хүүхдүүд өөрсдийн хүчээр амьдралаа аргацаахаас аргагүй байсан тул Огюст 13 настайгаасаа шаазангийн үйлдвэрт ажиллаж шаазангийн чимэглэл зурдаг байв. Гэвч уг чимэглэлийг автомат машинаар зурах болсон тул ажлаасаа халагдсан байна. Тэр Луврт очиж алдарт зураачдын бүтээлийг судлахын зэрэгцээ сэнсний гоёлын зураг, хананд өлгөдөг чимэглэлийн эд зүйлсийн зураг зурах зэргээр өл залгаж өдөр хоногийг өнгөрөөж байлаа. === Залуу нас === [[Файл:Pierre-Auguste Renoir 006.jpg|thumb|250px|''The Swing (La Balançoire)'', 1876]] Ренуар 1862 онд Парис хотод Чарльс Глэйрийн удирдлаган дор урлагийн хичээлд сууж, [[Альфред Сислей]], [[Фредерик Базиль]], [[Клод Моне]] нартай танилцана. Тэр үедээ будаг авах ч мөнгөгүй явдаг байв. 1864 оноос маш нарийн сонгон шалгаруулалтыг давж, жил бүр зохиогддог Парисын Салон-д бүтээлээ тавьж эхэлсэн ч алдар нэр тийм амар ирсэнгүй. 1860-аад оны сүүлээр найз Клод Монетой хамт сүүдрийн өнгө хар эсвэл бор биш, харин эргэн тойрны тусгал өнгө гэдгийг нээж хамтран бүтээл туурвиж байсан. 1865 онд зураач найз Жюль Ле Кёрийн гэрт танилцсан Лиза хэмээх бүсгүйтэй үерхэх болж хэд хэдэн зургийнхаа модел болгожээ. 7 жил үерхсэний эцэст Лиза түүнийг орхиж өөр хүнтэй гэрлэсэн байна. == Бүтээлүүд == <gallery> Image:Renoir11.jpg|''La Grenouillère'', 1868 Image:Pierre-Auguste Renoir 110.jpg|''[[Альфред Сислей]]н хөрөг'', 1868 Image:Pierre-Auguste Renoir 083.jpg|''Claude Monet Painting in His Garden at Argenteuil'', 1873, Image:Pierre-Auguste Renoir 112.jpg|''[[Клод Моне]]гийн хөрөг'', 1875 Image:Pierre-Auguste Renoir 094.jpg|''Mme. Charpentier and her children'', 1878 Image:Pierre-Auguste Renoir - By the Water.jpg|''By the Water'', 1880 Image:Dejeuner-canotiers.jpg|''Luncheon of the Boating Party'', 1880–1881 Image:Pierre-Auguste Renoir 107.jpg|''Portrait of Charles and Georges Durand-Ruel'', 1882 File:Pierre-Auguste Renoir 019.jpg|''Dance in the City,'' 1882–1883 Image:Pierre-Auguste Renoir - Danse à la campagne.jpg|''Dance in the Country'' File:Pierre-Auguste Renoir - Study for 'Dance in the Country', pencil, 1883.jpg|Pencil study for ''Dance in the Country'' 1883 File:Renoir16.jpg|''Children at the Beach at Guernsey,'' 1883 File:Pierre-Auguste Renoir - In the Garden.jpg|''Цэцэрлэгт'' 1885 Image:Girl with a hoop.jpg|''Girl With a Hoop'', 1885 Image:Pierre-Auguste Renoir - Suzanne Valadon - La Natte - Girl Braiding Her Hair.jpg|''Girl Braiding Her Hair (Suzanne Valadon)'', 1885 Image:Pierre Auguste Renoir - Portrait Berthe Morisot and daughter Julie.jpg|''Portrait of Berthe Morisot and daughter Julie Manet'', 1894 Image:Pierre Auguste Renoir La famille d artiste.jpg|''The Artist's Family'', 1896 Image:Pierre-Auguste Renoir - Ambroise Vollard.jpg|''Portrait of Ambroise Vollard'', 1908 Image:Pierre-Auguste Renoir 113.jpg|''Portrait of Paul Durand-Ruel'', 1910 Image:Renoir Self-Portrait 1910.jpg|''Өөрийн хөрөг'', 1910 </gallery> <gallery> Image:Pierre-Auguste Renoir - Diana (1867).jpg|''Diana the Huntress,'' 1867 Image:Pierre-Auguste Renoir - Torse, effet de soleil.jpg|''Nude In The Sun,'' 1875 Image:Renoir15.jpg|''Seating Girl,'' 1883 Image:Pierre-Auguste Renoir 021.jpg|''The Large Bathers,'' 1887 Image:Pierre-Auguste Renoir 085.jpg|''After The Bath,'' 1888 Image:Pierre-Auguste Renoir - Trois Baigneuses au crabe.jpg|''Three Bathers,'' 1895 Image:Pierre-Auguste Renoir - Femme nue couchée (Gabrielle).jpg|''Woman on a Couch (Gabrielle),'' 1906–1907 Image:Renoir18.jpg|''After The Bath,'' 1910 Image:Pierre-Auguste Renoir 030.jpg|''Woman At The Well,'' 1910 Image:Pierre-Auguste Renoir - Baigneuse assise s'essuyant une jambe.jpg|''Seated Bather Drying Her Leg,'' 1914 Image:Pierre-Auguste Renoir - Femmes au bain.jpg|''Women Bathers,'' 1916 Image:Pierre Auguste Renoir Les baigneuses.jpg|''Bathers,'' 1918 </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Pierre-Auguste Renoir}} * [http://bernheim-jeune.com/renoir-fr ''Pierre-August Renoir, Catalogue raisonnée.''] {{DEFAULTSORT:Ренуар, Пьер Огюст}} [[Ангилал:Пьер Огюст Ренуар| ]] [[Ангилал:Байгалийн уран зураач]] [[Ангилал:Импрессионизмын уран зураач]] [[Ангилал:Хөрөг зураач]] [[Ангилал:Францын уран зураач]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)]] [[Ангилал:Жан Ренуар]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1841 онд төрсөн]] [[Ангилал:1919 онд өнгөрсөн]] mr01w6vsnve1k8timd9lgsoxbmpythg 853934 853932 2026-04-19T04:35:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 853934 wikitext text/x-wiki [[Файл:PARenoir.jpg|thumb|250px|Пьер Огюст Ренуар]] '''Пьер Огюст Ренуар''' ({{Lang-fr|Pierre-Auguste Renoir}}; [[1841]] оны [[2 сарын 25|2-р сарын 25]]-нд [[Лимож]] хотод төрсөн–[[1919]] оны [[12 сарын 3|12-р сарын 3 -нд]] нас барсан)- [[Франц]]ын [[зураач]], уран барималч бөгөөд уран зурагт [[Импрессионизм|импрессионист]] чиглэлийг хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гол төлөөлөгчдийн нэг юм. == Намтар == === Бага нас === [[Файл:Pierre-Auguste Renoir, La loge (The Theater Box).jpg|thumb|left|''The Theater Box'', 1874 ]] Тэрээр 1841 оны 2 сарын 25нд [[Франц]]ын шаазан эдлэлээрээ алдартай [[Лимож]] хотод жирийн ажилчны гэр бүлд 7 хүүхдийн зургаа дахь хүүхэд нь болон мэндэлжээ. Түүний эцэг оёдолчин Леонар, Огюстыг 3 настай байхад амьдрадаа дээшлүүлэхээр гэр бүлээ дагуулан [[Парис]] хотруу нүүж [[Лувр|Луврын музейн]] ойролцоо амьдрах болсон байна. Леонарын хүүхдүүд өөрсдийн хүчээр амьдралаа аргацаахаас аргагүй байсан тул Огюст 13 настайгаасаа шаазангийн үйлдвэрт ажиллаж шаазангийн чимэглэл зурдаг байв. Гэвч уг чимэглэлийг автомат машинаар зурах болсон тул ажлаасаа халагдсан байна. Тэр [[Лувpын музей|Луврын музейд]] очиж алдарт зураачдын бүтээлийг судлахын зэрэгцээ сэнсний гоёлын зураг, хананд өлгөдөг чимэглэлийн эд зүйлсийн зураг зурах зэргээр өл залгаж өдөр хоногийг өнгөрөөж байлаа. === Залуу нас === [[Файл:Pierre-Auguste Renoir 006.jpg|thumb|250px|''The Swing (La Balançoire)'', 1876]] Пьер Ренуар 1862 онд [[Парис]] хотод Чарльс Глэйрийн удирдлаган дор урлагийн хичээлд сууж, [[Альфред Сислей]], [[Фредерик Базиль]], [[Клод Моне]] нартай танилцана. Тэр үедээ будаг авах ч мөнгөгүй явдаг байв. 1864 оноос маш нарийн сонгон шалгаруулалтыг давж, жил бүр зохиогддог Парисын Салон-д бүтээлээ тавьж эхэлсэн ч алдар нэр тийм амар ирсэнгүй. 1860-аад оны сүүлээр найз Клод Монетой хамт сүүдрийн өнгө хар эсвэл бор биш, харин эргэн тойрны тусгал өнгө гэдгийг нээж хамтран бүтээл туурвиж байсан. 1865 онд зураач найз Жюль Ле Кёрийн гэрт танилцсан Лиза хэмээх бүсгүйтэй үерхэх болж хэд хэдэн зургийнхаа модел болгожээ. 7 жил үерхсэний эцэст Лиза түүнийг орхиж өөр хүнтэй гэрлэсэн байна. Ядуу зүдүү амьдралтай байсан ч зураач 1874—1882 онуудад гол бүтээлүүдээ туурвисан: "Грандс Бульварс" (1875), "Променад" (1875), "Мулен де ла Галеттийн бөмбөг" (1876), "Нүцгэн" (1876), "Нарны гэрэлд нүцгэн" (1876), "Савлуур" (1876), "Анхны гарц" (1876/1877), "Өндөр өвсөн дээрх зам" (1877). Ренуар аажмаар импрессионист үзэсгэлэнд оролцохоо больсон. Тэрээр алдар нэр, үнэтэй захиалгад хүрэх замыг санал болгодог Парисын салонд илүү их татагдсан. 1879 онд тэрээр "Жүжигчин Жанна Самарийн хөрөг" (1878) болон "Хүүхдүүдтэй хамт хатагтай Шарпентьегийн хөрөг" (1878) бүтэн дүрс бүхий зургуудаа салонд ирүүлж, бүх нийтийн хүлээн зөвшөөрөлт, улмаар санхүүгийн хувьд бие даасан байдалд хүрсэн. Тэрээр шинэ зургуудаа үргэлжлүүлэн зурсаар байсан бөгөөд ялангуяа алдарт "Клишигийн бульвар" (1880), "Завиар аялах үдэшлэгийн үдийн хоол" (1881), "Дэнж дээр" (1881) зэрэг зургуудаа зуржээ. == Бүтээлүүд == <gallery> Image:Renoir11.jpg|''La Grenouillère'', 1868 Image:Pierre-Auguste Renoir 110.jpg|''[[Альфред Сислей]]н хөрөг'', 1868 Image:Pierre-Auguste Renoir 083.jpg|''Claude Monet Painting in His Garden at Argenteuil'', 1873, Image:Pierre-Auguste Renoir 112.jpg|''[[Клод Моне]]гийн хөрөг'', 1875 Image:Pierre-Auguste Renoir 094.jpg|''Mme. Charpentier and her children'', 1878 Image:Pierre-Auguste Renoir - By the Water.jpg|''By the Water'', 1880 Image:Dejeuner-canotiers.jpg|''Luncheon of the Boating Party'', 1880–1881 Image:Pierre-Auguste Renoir 107.jpg|''Portrait of Charles and Georges Durand-Ruel'', 1882 File:Pierre-Auguste Renoir 019.jpg|''Dance in the City,'' 1882–1883 Image:Pierre-Auguste Renoir - Danse à la campagne.jpg|''Dance in the Country'' File:Pierre-Auguste Renoir - Study for 'Dance in the Country', pencil, 1883.jpg|Pencil study for ''Dance in the Country'' 1883 File:Renoir16.jpg|''Children at the Beach at Guernsey,'' 1883 File:Pierre-Auguste Renoir - In the Garden.jpg|''Цэцэрлэгт'' 1885 Image:Girl with a hoop.jpg|''Girl With a Hoop'', 1885 Image:Pierre-Auguste Renoir - Suzanne Valadon - La Natte - Girl Braiding Her Hair.jpg|''Girl Braiding Her Hair (Suzanne Valadon)'', 1885 Image:Pierre Auguste Renoir - Portrait Berthe Morisot and daughter Julie.jpg|''Portrait of Berthe Morisot and daughter Julie Manet'', 1894 Image:Pierre Auguste Renoir La famille d artiste.jpg|''The Artist's Family'', 1896 Image:Pierre-Auguste Renoir - Ambroise Vollard.jpg|''Portrait of Ambroise Vollard'', 1908 Image:Pierre-Auguste Renoir 113.jpg|''Portrait of Paul Durand-Ruel'', 1910 Image:Renoir Self-Portrait 1910.jpg|''Өөрийн хөрөг'', 1910 </gallery> <gallery> Image:Pierre-Auguste Renoir - Diana (1867).jpg|''Diana the Huntress,'' 1867 Image:Pierre-Auguste Renoir - Torse, effet de soleil.jpg|''Nude In The Sun,'' 1875 Image:Renoir15.jpg|''Seating Girl,'' 1883 Image:Pierre-Auguste Renoir 021.jpg|''The Large Bathers,'' 1887 Image:Pierre-Auguste Renoir 085.jpg|''After The Bath,'' 1888 Image:Pierre-Auguste Renoir - Trois Baigneuses au crabe.jpg|''Three Bathers,'' 1895 Image:Pierre-Auguste Renoir - Femme nue couchée (Gabrielle).jpg|''Woman on a Couch (Gabrielle),'' 1906–1907 Image:Renoir18.jpg|''After The Bath,'' 1910 Image:Pierre-Auguste Renoir 030.jpg|''Woman At The Well,'' 1910 Image:Pierre-Auguste Renoir - Baigneuse assise s'essuyant une jambe.jpg|''Seated Bather Drying Her Leg,'' 1914 Image:Pierre-Auguste Renoir - Femmes au bain.jpg|''Women Bathers,'' 1916 Image:Pierre Auguste Renoir Les baigneuses.jpg|''Bathers,'' 1918 </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Pierre-Auguste Renoir}} * [http://bernheim-jeune.com/renoir-fr ''Pierre-August Renoir, Catalogue raisonnée.''] {{DEFAULTSORT:Ренуар, Пьер Огюст}} [[Ангилал:Пьер Огюст Ренуар| ]] [[Ангилал:Байгалийн уран зураач]] [[Ангилал:Импрессионизмын уран зураач]] [[Ангилал:Хөрөг зураач]] [[Ангилал:Францын уран зураач]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)]] [[Ангилал:Жан Ренуар]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1841 онд төрсөн]] [[Ангилал:1919 онд өнгөрсөн]] o92t9iv8vr6k9nl3qnvvsz0a6ucf460 0 15849 853969 853658 2026-04-19T09:17:49Z HorseBro the hemionus 100126 853969 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|thumb|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.|left]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|left|thumb|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягөз голын тулалдаан (1717)|Аягөз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== [[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] lc8hf9gnnggp8tm3wfz1e60xodu7l6x 0 16280 853908 693355 2026-04-18T21:12:27Z Dostojewskij 30144 Женнифер Гарнер ➯ [[Женнифер Гарнер]] 853908 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 17''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 107 дахь ([[өндөр жил]] бол 108 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 258 өдөр үлдэж байна. Билгийн тооллоор "Усан бар" жилийн хаврын адаг сарын буюу Луу сарын 16-ны өдөр. == Онцлох үйл явдал == * 1080 - Данийн хаан III Харальд насан эцэслэж түүний орыг IV Кануте залгамжлахаар болов. Кануте нь Данийн хаадын түүхэнд гэгээнтнээр өргөмжлөгдсөн анхны хаан болжээ. * 1492 - Испанийн Засгийн газар аялагч Кристофер Колумбтай гэрээ байгуулж Ази тивээс халуун ногоо импортлохыг үүрэг болгов. * 1521 - Католик шашны тэмцлийн төлөө тэмцэгч Мартин Лютерыг шүүх ажиллагаа эхэлжээ. Тэрээр сүмээс тогтоосон зарлигыг зөрчсөн гэсэн үндэслэлээр шүүгдсэн юм. * 1524 - Италийн нэрт аялагч Жиованни да Верраццано одоогийн Нью-Йорк хотын эрэгт хүрчээ. * 1797 - Их Британийн армийн генерал Ральф Аберкромби Пуерто-Рикогын Сан Хуан хотыг довтлов. Энэ нь Испанийн захиргаанд байсан Пуерто Рикод халдсан хамгийн томоохон халдлага байсан юм. ** Одоогийн Италийн Верона хотыг эзлэн түрэмгийлээд байсан Францын армийн эсрэг тус хотын иргэд найм хоногийн бослого дэгдээжээ. Энэ бослого ямар ч үр дүнд хүрээгүй гэдэг. * 1861 - Америкийн Виржиниа муж Холбооны засгийн газрын бүрэлдэхүүнээс гарч Эх газрын Америк улсад нэгдсэн найм дахь муж болов. * 1863 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Хурандаа Бенжамин Гриерсоноор удирдуулсан Холбоотны арми Миссисипи хотын төвд халджээ. * 1864 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Эх газрын арми Умард Каролина мужийн Плаймот хотод халдан довтолжээ. * 1895 - Шимоносекигийн гэрээнд Япон Хятадын тал гарын үсэг зурснаар Хятад-Японы нэгдүгээр дайн өндөрлөв. * [[1907]] - Нью-Йорк хошууны дээд хэсэгт орших Эллис аралд нэг өдрийн дотор 11,747 хүн цагаачлах өргөдлөө өгч түүхэн амжилт тогтоожээ. * [[1912]] - Сибирийн зүүнхойд хэсэгт илэрсэн алтны судлыг даган алт олборлож байсан иргэдийн эсэг Оросын арми гал нээж 150 хүн амиа алдав. * 1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Югославын хаант улс Германид бууж өгөв. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Көнингстайны хорих лагерьт хоригдож байсан Францын улстөрийн хоригдол, генерал Анри Жира хорих лагериас оргожээ. * 1944 - Коммунистуудын мэдэлд байсан Грекын ардын чөлөөлөх арми Үндэсний нийгмийн чөлөөлөх хүчний эсрэг жижиг дайралт, хийж төрийн эргэлт хийхийг санаархсан ч бүтэлгүйтэв. Хоёр талын мөргөлдөөний улмаар Грекын ардын чөлөөлөх армийн удирдагч Димитриос Псаррос амиа алджээ. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Италийн Монтес хотыг Нацистын Германаас чөлөөлөв. * 1946 - Францын армийн сүүлийн анги нэгтгэл Сири улсаас гарчээ. * 1951 - Төрийн соёхолт хөгжмийн зохиолч Цогзолын Нацагдорж мэндэлжээ(2010 онд нас барсан) * 1969 - Йорданы харьяат Сирхан Сирхан гэгчийг ерөнхийлөгч Жон Ф.Кеннедигийн аллагад оролцсон гэх үндэслэлээр баривчилжээ. ** Чехословакын Коммунист намын удирдлагууд намын дарга Александер Дубчекыг намын гишүүнчлэлээс нь хөөж, албан тушаалаас нь огцруулав. * 1970 - Аполло сансрын хөтөлбөр: Задгай сансарт ноцтой гэмтэж, олон хүнийг айдаст автуулсан "Аполло 13" сансрын хөлөг эх дэлхийдээ газарджээ. * 1971 - Бүгд найрамдах ардчилсан Бангладеш улс албан ёсоор байгуулагдав. * 1975 - Камбожийн нийслэл Пном Пень хотод Хяналтаа тогтоогоод байсан Кхмерийн хөдөлгөөний цэргүүд бууж өгснөөр Камбожийн иргэний дайн өндөрлөжээ. * 1978 - Афганистаны ардчилсан хөдөлгөөний удирдагч Мир Акбар Хибер бусдын гарт амиа алдав. * 1982 - Канад улс Үндсэн хуулиараа төрийн тэргүүнээр Хатан хаан II Элизабетыг тодруулав. * 2006 - Израйлийн Тель Авив хотын нэгэн ресторанд Палестины амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлсэний улмаар 11 хүн амиа алдаж, 70 хүн шархаджээ. * 2013 - АНУ-ын Техас мужийн Уест хотод газрын тосны агуулах дэлбэрсний улмаас 11 хүн амиа алдан, 160 гаруй хүн шархаджээ. * 2014 - АНУ-ын Сансар судлалын агентлагын хөөргөсөн Кеплер хиймэл дагуул нарны аймгаас хол өөр одны системд дэлхий ижил гараг байгааг илрүүлэв. == Мэндэлсэн алдартнууд == * МЭ 44 - Ромын пап Эваристус (107 онд нас барсан) * 1676 - Шведын хаан I Фредерик (1751 онд нас барсан) * 1820 - Орчин үеийн бейсболыг үндэслэгч, гал сөнөөгч Александер Картврайт (1892 онд нас барсан) * 1837 - Америкийн нэрт бизнесмен, J.P.Morgan & Co компанийг үндэслэгч Ж.П.Морган ([[1913]] онд нас барсан) * 1842 - Францын 53 дахь Ерөнхий сайд Морис Рувье ([[1911]] онд нас барсан) * 1849 - АНУ-ын 36 дахь Төрийн нарийн бичгийн дарга Уиллиам Р.Дей (1923 онд нас барсан) * 1879 - Олимпын мөнгөн медальт Францын халхалттай гүйгч Анри Тоцин (1918 онд нас барсан) * [[1903]] - Олимпын аварга, хошой хүрэл медальт Америкийн халхалттай гүйгч Морган Тейлор (1975 онд нас барсан) * [[1909]] - Францын Ерөнхийлөгч Алейн Поер (1996 онд нас барсан) * 1915 - Шри Ланкын зургаа дахь ерөнхий сайд Сиримаво Бандаранайке (2000 онд нас барсан) * 1916 - Мьянмарын холбооны Ерөнхийлөгч Вин Маунг (1989 онд нас барсан) * 1918 - Америкийн кино урлагийн академийн 25 шилдэг эрэгтэй жүжигчний нэг, Академийн шагналт жүжигчин Уиллиам Холден (1981 онд нас барсан) * 1923 - Каннын кино наадмын шагналт найруулагч Линдсей Андерсон (1994 онд нас барсан) * 1925 - Ливаны 13 дахь Ерөнхийлөгч Рене Моавад (1989 онд нас барсан) * 1948 - Олимпын аварга Финландын дундын зайн гүйгч Пекка Вассал * 1959 - "Бөгжний эзэн" цувралын Боромирын дүрээр алдаршсан Английн жүжигчин Шон Бийн ** Олимпын хүрэл медальт, Азийн наадмын мөнгөн медальт Хятадын бөөрөнцөг түлхэгч Ли Мейсү * 1968 - Олимпын хүрэл медальт Их Британийн боксчин Ричи Вүүдхолл * 1972 - "Сувдан эрэг", "Чаддаг юм бол намайг барь" киноны од жүжигчин [[Женнифер Гарнер]] * 1974 - Алдарт "Spice Girls" хамтлагын гишүүн, загвар зохион бүтээгч Викториа Бекхэм * 1977 - Олимпын нэг, дэлхийн гурван удаагийн аварга Америкийн гүйлтийн тэшүүрч Чад Херрик * 1985 - Талбайн теннисний их дуулгын нэг удаагийн аварга, Олимпын мөнгөн медальт Францын теннисч Жо Уильфрид Цонга * 1986 - "Формула 1" тэмцээний нисгэгч Ромейн Грожиан == Нас барсан алдартнууд == * 858 - Ромын пап III Бенедикт (төрсөн огноо тодорхойгүй) * 1344 - Арменийн хаан II Константин (төрсөн огноо тодорхойгүй) * 1843 - Дотоод шаталтын хөдөлгүүрийг зохион бүтээгч Америкийн инженер Самуэль Мори (1762 онд төрсөн) * 1882 - Орчин үеийн жорлонгийн суултуурыг зохион бүтээгч Америкийн зохион бүтээгч Жорж Женнингс (1810 онд төрсөн) * 1892 - Канадын хоёр дахь Ерөнхий сайд Александер МакКензи (1822 онд төрсөн) * 1936 - Нидерландын 28 дахь Ерөнхий сайд Чарльз Руйс де Беерэнбрук (1873 онд төрсөн) * 1942 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Жеан Баптист Перрин (1870 онд төрсөн) * 1948 - Японы 42 дахь Ерөнхий сайд Кантаро Сүзүки (1868 онд төрсөн) * 1975 - Энэтхэгийн хоёр дахь Ерөнхийлөгч Сарвепалли Радхакришнан (1888 онд төрсөн) * 1976 - Нобелийн шагналт Данийн биохимич Хенрик Дам (1895 онд төрсөн) * 1993 - Туркийн найм дахь Ерөнхийлөгч Тургут Өзал (1927 онд төрсөн) * 1994 - Нобелийн шагналт Америкийн физиологич Рожер Уолкотт Сперри ([[1913]] онд төрсөн) * 1997 - Израйлийн зургаа дахь Ерөнхийлөгч Чейм Херцог (1918 онд төрсөн) * 2013 - Сан Том ба Принсип улсын Ерөнхий сайд Карлос Граца (1931 онд төрсөн) * 2014 - Нобелийн шагналт Колумбийн нэрт зохиолч Габриел Гарсиа Маркез (1927 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{IRQ}} Хөдөө аж ахуй, хүнсний байгууллагад гишүүнээр элссэн өдөр * {{GAB}} Эмэгтэйчүүдийн өдөр * Цусны өвчинтэй тэмцэх дэлхийн өдөр ---- {{Commonscat|17 April|4 сарын 17}} [[Ангилал:Өдөр|0417]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|17]] 8pf8g2f6z7mtz3d921erw52msiqmpyj 0 16282 853918 825108 2026-04-19T01:10:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 853918 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 19''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 109 дахь ([[өндөр жил]] бол 110 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 256 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭ 65 - Ромын Эзэн хаан [[Неро]]-г алах ажиллагаанд оролцсон Милликус энэ хэргийг илчилж, аллагад оролцогсдыг баривчлав. Харин хэргийн талаар мэдээлэл өгсөн Миликус гэгчийг боолоос чөлөөлжээ. * 531 - Белисариусын удирдлага дор тулалдсан Византийн арми Ракка хотод Персийн цэргийн хүчинд ялагдав. * 797 - Византийн хаан [[VI Константин]] сохор болсон учир түүний хатан Ирен хаан ширээнд суужээ. Улмаар өөрийн хүүг засаг атгах чадваргүй гэж мэдэгдэн Константинийг нас барсаны дараа өөрийгөө хатан хаан хэмээн зарлажээ. * 1506 - Португалийн Католик шашинтнууд еврейчүүдийг бөөнөөр хороох ажиллагааг эхлүүлсэн байна. * 1529 - Протестант шинэчлэл эхлэв. * 1677 - Францын арми Испанийн Камбрай тосгоныг эзлэн авчээ. * 1770 - Австралийн дорнод эрэгт хүрсэн [[Жэймс Күүк|Жэймс Күүкийн]] цолыг нэмж хөлгийн цол олгов. ** Францын хаан [[XVI Луи]] Мариа Антуаннеттэй гэрлэжээ. * 1775 - Америкийн хувьсгал: Конкордод өрнөсөн тулаан АНУ-ын ялалтаар өндөрлөжээ. * 1782 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жон Адамс]] Голландад АНУ-ын Элчин сайдын яам байгуулах хүсэлт илгээж улмаар уг хүсэлтийг хүлээн авчээ. Ингэснээр Америкийн Элчин сайдын яам байгуулсан дэлхийн анхны улс болсон юм. * 1810 - Кубын засгийн эрхэнд цэргийн дархтанууд гарч удирдагч Висенте Эмпаран эрх мэдлээ шилжүүлэв. Ингэснээр тус улс цэргийн дарангуйлалд шилжсэн байна. * 1839 - Лондонгийн гэрээгээр Бельги улс Нидерландаас тусгаар улс болов. * 1850 - Англи болон АНУ [[Панамын суваг|Панамын сувгийг]] хамтран барих гэрээ байгуулав (АНУ сүүлд сувгийг дангаараа барих болсон). * 1861 - [[Америкийн иргэний дайн]]: АНУ-ын арми [[Балтимор]] хотод ялалтын парад хийж байхад гэмт бүлэглэлүүд халдав. * 1897 - Анхны [[Бостоны марафон]] болов. * 1927 - "Секс" зохиолоос сэдэвлэсэн жүжигт тоглож, үзэгчдийн өмнө садар самуун сурталчилсан гэсэн үндэслэлээр Америкийн жүжигчин Мей Уест арав хоног шоронд хоригджээ. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Польшид еврей иргэдийн суурьших түр бүсийг байгуулав. * 1943 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Польшийн Варшав хотын еврей иргэд бослого дэгдээжээ. * 1956 - Академийн наадам болон "Алтан Бөмбөрцөг" наадмын шагналт нэрт жүжигчин Грейс Келли Монакогын хунтайж Райнертэй гэрлэв. * 1960 - Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч [[И Сын-мань|И Сын мань]] засаглалыг эсэргүүцэж, ардчиллыг дэмжсэн оюутнууд жагсаал цуглаан зохион байгуулжээ. * 1971 - Их Британийн дарангуйлалд байсан Баруун Африкын Сьерра Леон улс тусгаар тогтнож, Сиака Стивенс ерөнхийлөгч болов. ** ЗХУ дэлхийн хамгийн анхны сансарын станц болох "Салют 1"-г хөөргөжээ. ** Жүжигчин Шарон Тейт болон ЛаБианка нарыг хороосон хэрэгт буруутай гэж үзэн Чарльз Менсонд цаазаар авах ял оноожээ. Хожим нь түүний ялыг бүх насаар нь хорих ял болгон өөрчилсөн билээ. * 1973 - Германы Бед Мюнстерайфел тосгонд Португалийн Социалист нам байгуулагдав. * 1975 - Оросын Капустины хойгоос Энэтхэгийн анхны хиймэл дагуул "Арьяабхатта" хөөрчээ. * 1984 - Австралийн төрийн дуулалаар "Австрали улс мандан бадраг" дууг батлав. * 1987 - Алдарт "Симпсонс" хүүхэлдэйн цуврал анх удаа дэлгэцнээ гарчээ. * 1993 - АНУ-ын Техас мужийн Вако хотод үйл ажиллагаа явуулж байсан "Давидын хөдөлгөөн" гэх шашны хөдөлгөөний төв байрыг АНУ-ын Холбооны мөрдөх товчооныхон 51 өдөр бүсэлсний эцэст дуусав. Бүслэлтийн үеэр тус барилгад гал гарч тус хөдөлгөөний 76 хүн, 18 хүүхэд амиа алджээ. * 1995 - АНУ-ын Оклахома хотын "Альфред П.Муррагийн холбооны барилга"-д бөмбөг дэлбэрч 168 хүн амиа алдан, зургаа хүртэлх насны 19 хүүхэд амиа алдав. * 1999 - Германы парламент болох Бундестаг нийслэл Берлин хотод байрлахаар болжээ. * 2005 - Ромын кардинал Йозеф Ратцингер папаар сонгогдож сахилын нэрээ XVI Бенедикт болгов. * 2011 - 1961 оноос хойш Куба улсыг удирдсан Фидель Кастро Кубын коммунист намын нэгдүгээр нарийн бичгийн суудлаасаа өөрийн хүсэлтээр татгалзжээ. * 2013 - Бостоны марафоны үеэр бөмбөг дэлбэлсэн Тамерлан Царнаев цагдаагийнхантай буудалцах үеэрээ алагдав. Түүний дүү болох Жохар Царнаев буудалцааны үеэр зугтаж амсан бөгөөд удалгүй Уотертаун хотын захаас түүнийг завинд нуугдаж байхад нь баривчилсан билээ. *2020 - Канадын Нова Скотиа хотод зэвсэглэсэн этгээд гал нээж 22 хүний аминд хүрэв. Гүйцэтгэх ажиллагааны үеэр зэвсэглэсэн этгээд амиа алджээ. Энэ халдлага тус улсын түүхэнд хамгийн хөнөөлтэй халдлага болсон юм. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1613 - Германы хөгжмийн зохиолч Кристоф Бах (1661 онд нас барсан) * 1793 - Австрийн Хаан I Фердинанд (1875 онд нас барсан) * 1832 - Нобелийн шагналт Испанийн яруу найрагч Хосе Эчегарай (1916 онд нас барсан) * 1877 - Моторт завьны хөдөлгүүрийг зохион бүтээгч Оле Эвинруд (1934 онд нас барсан) * 1879 - Олимпын аварга Британийн гүйгч Артур Робертсон (1957 онд нас барсан) * 1882 - Бразилийн 14 дэх Ерөнхийлөгч Гетулио Варгас (1954 онд нас барсан) * [[1912]] - Нобелийн шагналт Америкийн химич Гленн Т.Сийборг (1999 онд нас барсан) * [[1913]] - Олимпын аварга Америкийн зээрэнцэг шидэгч Кен Карпентер (1984 онд нас барсан) * 1936 - Бельгийн 60 дахь Ерөнхий сайд Вильфред Мартенс (2013 онд нас барсан) * 1937 - Филиппиний 13 дахь Ерөнхийлөгч Жозеф Эстрада * 1942 - Алдарт "The Animals" хамтлагийн төгөлдөр хуурч Алан Прайс * 1944 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Жеймс Хекман * 1951 - Фараогийн арлууд улсын Ерөнхий сайд Йоаннес Элдесгаард * 1953 - Олимп, тивийн аварга Италийн өндрийн харайгч Сара Симеони * 1961 - Олимпын хүрэл медальт Британийн таван төрөлтийн тамирчин Ричард Фелпс * 1970 - Олимпын хошой аварга, нэг хүрэл медальт, Дэлхийн хошой мөнгөн медальт Британийн гүйгч Келли Холмес * 1972 - Бразилийн домогт хөлбөмбөгч Ривалдо * 1975 - Финландын хөлбөмбөгч, хаалгач Юсси Яаскелайнен * 1978 - "127 цаг", "Аугаа, хүчит Оз", "Энэ бол төгсгөл" киноны од, жүжигчин Жеймс Франко * 1979 - "Алтан Бөмбөрцөг" наадмын шагналт жүжигчин Кейт Хадсон * 1981 - "Оддын дайн" цувралын "Дарт Вейдр"-ийн дүрээр алдаршсан Канадын жүжигчин Хейдэн Кристенсен * 1982 - Олимпын хүрэл медальт Америкийн гимнастикч Жозеф Хагерти * 1987 - Английн хөлбөмбөгч, хаалгач Жое Харт ** Талбайн теннисний их дуулгын таван удаагийн аварга Оросын талбайн теннисч [[Мария Юрьевна Шарапова|Мария Шарапова]] * 1990 - Олимпын аварга, дэлхийн аваргын хүрэл медальт, Азийн хошой аварга Японы бадминтонч Такахаши Аяака == Нас барсан алдартнууд == * 1054 - Ромын пап IX Лео (1002 онд төрсөн) * 1390 - Шотландын Хаан II Роберт (1316 онд төрсөн) * 1689 - Шведийн Хатан хаан Кристина (1626 онд төрсөн) * 1813 - АНУ-ыг үндэслэгчдийн нэг Бенжамин Раш (1745 онд төрсөн) * 1824 - Шотландын нэрт яруу найрагч Лорд Байрон (1788 онд төрсөн) * 1881 - Их Британийн Ерөнхий сайд Бенжамин Дисраели (1804 онд төрсөн) * 1906 - Нобелийн шагналт Францын физикч Пьерр Кюри (1859 онд төрсөн) * 1949 - Олимпын аварга, Дэлхийн 10 удаагийн аварга Данийн уран гулгагч Ульрих Салчов (1877 онд төрсөн) * 1961 - Олимпын аварга Германы усанд сэлэгч Макс Хайнл (1882 онд төрсөн) * 1967 - Германы анхны Канцлер Конрад Аденауэр (1876 онд төрсөн) * 1998 - Нобелийн шагналт Мексикийн яруу найрагч Октавио Паз ([[1914]] онд төрсөн) * 2004 - "Гиннесийн дэлхийн дээд амжилтын ном"-ыг хамтран зохиогч Норрис МакУиртер (1925 онд төрсөн) * 2013 - Нобелийн шагналт Францын биологич Франсуа Жекоб (1920 онд төрсөн) ** Алдарт "USA Today" сонинг үндэслэгч Ал Нойхарт (1924 онд төрсөн) * 2017 - Америкийн мэргэжлийн хөлбөмбөгч Аарон Эрнандез (1989 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{BRA}} Зэвсэгт хүчний өдөр * {{USA}} Америк-Голландын найрамдлын өдөр * {{POL}} Хоморголон устгалтад өртөгсдийг дурсах өдөр * {{SWZ}} Хаан III Мсватигийн мэндэлсэн өдөр * {{VEN}} Тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн эхэлсэн өдөр ---- {{Commonscat|19 April|4 сарын 19}} [[Ангилал:Өдөр|0419]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|19]] 6phr13mx8muv750oa4ckt5pbw17o49k 0 19412 853976 789811 2026-04-19T09:52:22Z Enkhsaihan2005 64429 853976 wikitext text/x-wiki {{Short description|Европын клубуудын хөлбөмбөгийн тэмцээн}} {{Инфобокс хөлбөмбөгийн тэмцээн | name = УЕФА Европын лиг | logo = [[File:UEFA Europa League logo (2024 version).svg|frameless|175px|class=skin-invert]] | organiser = [[УЕФА]] | founded = {{Start date and age|1971}}<br>(2009 онд брэндийн өөрчлөлт) | region = [[Europe]] | number of teams = {{ubl|36 (лигийн шат)|58 (нийт)}} | qualifier for = {{ubl|[[УЕФА Супер Цом]]|[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]}} | related comps = {{ubl|{{nowrap|УЕФА Аваргуудын Лиг<br />(1-р шат)}}|{{nowrap|[[УЕФА Конференцийн Лиг]]<br />(3-р шат)}} }} | current champions = {{nowrap|{{fbaicon|ENG}} [[Тоттенхэм Хотспур]]<br />(3 удаа)}} | most successful club = {{nowrap|{{fbaicon|ESP}} [[Севилья (хөлбөмбөгийн клуб)|Севилья]] (7 удаа)}} | website = {{URL|https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/|uefa.com/uefaeuropaleague}} | current = [[2025–26 оны УЕФА Европын лиг]] }} '''УЕФА-гийн цом''' (өмнө нь '''УЕФА Хот хоорондын Фэйрс цом''') нь [[УЕФА|Европын хөлбөмбөгийн холбооноос]] жил бүр явагддаг зохион явуулдаг [[1971]] оноос эхлэлтэй [[Европ]]ын [[хөлбөмбөг]]ийн клубүүдийн хооронд явагддаг тэмцээн юм. Европын хөлбөмбөгийн клубүүдийн хооронд явагддаг тус тэмцээн нь [[УЕФА Аваргуудын Лиг|УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн тэмцээний удаад ордог билээ. Оролцохын тулд клубүүд нь тухайн жилийн тэмцээний өмнөх улиралд дотоодын лигүүддээ амжилттай тоглосон байх учиртай. ''УЕФА-гийн цом'' нэршил нь [[2009]] оны зургаадугаар сард буюу ''2009-10'' оны улирал эхлэхийн өмнө ''Европын лиг'' болон өөрчлөгдсөн болно.<ref name="bbc_europa">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7637600.stm|title=UEFA Cup gets new name in revamp |accessdate=26 September 2008 |work=BBC Sport| date=26 September 2008}}</ref><ref name="uefa_europa">{{cite web|url= http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=64/newsid=754085.html |title=UEFA Inter-Cities Fairs Cup to become UEFA Cup |accessdate=26 September 1972 |work=uefa.com}}</ref> [[Хот хоорондын Фэйрс цом]] ({{lang-en|Inter-Cities Fairs Cup}}) тэмцээн дээр үндэслэгдсэн<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/uefa/news/kind=1/newsid=2571.html |title=UEFA Cup: All-time finals |accessdate=13 July 2009 |work=UEFA.com }}</ref> байх ба [[1999]] онд [[УЕФА Цомтой багуудын цом]]ын тэмцээн нь дангаар зохион байгуулагдахаа больж УЕФА-гийн цомтой нэгдэж байв.<ref>{{cite web|url= http://www.uefa.com/competitions/uefacup/history/index.html|title=UEFA Cup History |accessdate=27 April 2008 |work=UEFA.com}}</ref> ''2004-05'' оны улиралд тэмцээнийг явуулахдаа багуудыг хэсгүүдэд хуваан хэсгээсээ шалгарсан багууд хасагдах шатны тоглолт хийдэг болгосон бол 2009 онд [[УЕФА Интертото цом]]ын тэмцээн нэгдэн харьцангуй өргөн цар хүрээтэй тэмцээн болж, үүнийгээ дагаад ч шалгуур нь ч өндөрссөн байна. [[Испани]]ийн [[Атлетико Мадрид]] баг энэ тэмцээний аварга цолыг хамгаалан тоглож байгаа бөгөөд тэд [[Англи]]йн [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] багийг [[2010]] оны тавдугаар сарын 12-нд [[2010 оны УЕФА Европын лигийн шигшээ тоглолт|шигшээ тоглолтонд]] ялж Европын лигт анх удаагаа түрүүлж байлаа. Хамгийн олон түрүүг [[Итали]]йн [[Интернационале Милан|Интернационале]], [[Ювентус (хөлбөмбөгийн баг)|Ювентус]] болон Английн [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] багууд тус бүр гурван удаа авч байжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/uefacup/format/index.html|title=Competition format|publisher=[[UEFA]]|date=13 July 2005|accessdate=9 July 2008}}</ref> == Сонгон шалгаруулалт == Дотоодын лигтээ болон цомын тэмцээнд үзүүлсэн амжилтаараа холбоод бүрээ төлөөлөн гурван баг сонгон шалгаруулалтын шатны тоглолтуудад оролцох эрхтэй. [[Сан-Марино]], [[Андорра]] болон [[Лихтенштайн]] зэрэг орнуудаас нэг баг оролцох дүрэмтэй. Ийн дөрөвдүгээр шатанд 160 баг бүрдэж 37 хэсэгт дөрөв дөрвөөрөө хуваагдан өрсөлдөх ба нэгээр гарсан багууд болох 37 баг цааш лигийн цомын тэмцээнээс эрх авсан 10 багийн хамтаар тоогоо тэгшитгэж 12 хэсэгт хуваагдан Европын лиг эхлэдэг. Багууд хэсэгтээ 6 тоглолтыг (талбай дээрээ 3, айлын талбай дээр 3) хийж эхний хоёроор шалгарсан хоёр баг хасагдах шатанд оролцох эрхтэй болно. Хасагдах шатнаас шалгарсан 24 баг дээр Аваргуудын лигийн хэсгийн тоглолтын дараа хэсэгтээ гурваар шалгарсан 8 баг нэмэгдэн найман хэсэгт хуваагдан Европын цомын тэмцээний тоглолтын дүрмийн (хэсэгтээ өөр хоорондоо хоёр хоёр тоглолт хийх) дагуу тоглолтоо явуулах учиртай. Шигшээ тоглолт нь нэг тоглолтоор ялагчаа тодруулна. == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == *[http://www.uefa-coefficients.com/index.php UEFA RANKINGS AND MORE...] *{{official|http://www.uefa.com/Competitions/UefaCup/index.html}} {{УЕФА Европын лигийн улирлууд}} [[Ангилал:УЕФА Европын лиг| ]] [[Ангилал:Клубүүдийн олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Европын лиг]] madkv8trcwti0rt7oaysaipmcp32bsz 853981 853976 2026-04-19T09:54:57Z Enkhsaihan2005 64429 853981 wikitext text/x-wiki {{Short description|Европын клубуудын хөлбөмбөгийн тэмцээн}} {{Инфобокс хөлбөмбөгийн тэмцээн | name = УЕФА Европын лиг | logo = [[File:UEFA Europa League logo (2024 version).svg|frameless|175px|class=skin-invert]] | organiser = [[УЕФА]] | founded = {{Start date and age|1971}}<br>(2009 онд брэндийн өөрчлөлт) | region = [[Европ]] | number of teams = {{ubl|36 (лигийн шат)|58 (нийт)}} | qualifier for = {{ubl|[[УЕФА Супер Цом]]|[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]}} | related comps = {{ubl|{{nowrap|УЕФА Аваргуудын Лиг<br />(1-р шат)}}|{{nowrap|[[УЕФА Конференцийн Лиг]]<br />(3-р шат)}} }} | current champions = {{nowrap|{{fbaicon|ENG}} [[Тоттенхэм Хотспур]]<br />(3 удаа)}} | most successful club = {{nowrap|{{fbaicon|ESP}} [[Севилья (хөлбөмбөгийн клуб)|Севилья]] (7 удаа)}} | website = {{URL|https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/|uefa.com/uefaeuropaleague}} | current = [[2025–26 оны УЕФА Европын лиг]] }} '''УЕФА-гийн цом''' (өмнө нь '''УЕФА Хот хоорондын Фэйрс цом''') нь [[УЕФА|Европын хөлбөмбөгийн холбооноос]] жил бүр явагддаг зохион явуулдаг [[1971]] оноос эхлэлтэй [[Европ]]ын [[хөлбөмбөг]]ийн клубүүдийн хооронд явагддаг тэмцээн юм. Европын хөлбөмбөгийн клубүүдийн хооронд явагддаг тус тэмцээн нь [[УЕФА Аваргуудын Лиг|УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн тэмцээний удаад ордог билээ. Оролцохын тулд клубүүд нь тухайн жилийн тэмцээний өмнөх улиралд дотоодын лигүүддээ амжилттай тоглосон байх учиртай. ''УЕФА-гийн цом'' нэршил нь [[2009]] оны зургаадугаар сард буюу ''2009-10'' оны улирал эхлэхийн өмнө ''Европын лиг'' болон өөрчлөгдсөн болно.<ref name="bbc_europa">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7637600.stm|title=UEFA Cup gets new name in revamp |accessdate=26 September 2008 |work=BBC Sport| date=26 September 2008}}</ref><ref name="uefa_europa">{{cite web|url= http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=64/newsid=754085.html |title=UEFA Inter-Cities Fairs Cup to become UEFA Cup |accessdate=26 September 1972 |work=uefa.com}}</ref> [[Хот хоорондын Фэйрс цом]] ({{lang-en|Inter-Cities Fairs Cup}}) тэмцээн дээр үндэслэгдсэн<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/uefa/news/kind=1/newsid=2571.html |title=UEFA Cup: All-time finals |accessdate=13 July 2009 |work=UEFA.com }}</ref> байх ба [[1999]] онд [[УЕФА Цомтой багуудын цом]]ын тэмцээн нь дангаар зохион байгуулагдахаа больж УЕФА-гийн цомтой нэгдэж байв.<ref>{{cite web|url= http://www.uefa.com/competitions/uefacup/history/index.html|title=UEFA Cup History |accessdate=27 April 2008 |work=UEFA.com}}</ref> ''2004-05'' оны улиралд тэмцээнийг явуулахдаа багуудыг хэсгүүдэд хуваан хэсгээсээ шалгарсан багууд хасагдах шатны тоглолт хийдэг болгосон бол 2009 онд [[УЕФА Интертото цом]]ын тэмцээн нэгдэн харьцангуй өргөн цар хүрээтэй тэмцээн болж, үүнийгээ дагаад ч шалгуур нь ч өндөрссөн байна. [[Испани]]ийн [[Атлетико Мадрид]] баг энэ тэмцээний аварга цолыг хамгаалан тоглож байгаа бөгөөд тэд [[Англи]]йн [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] багийг [[2010]] оны тавдугаар сарын 12-нд [[2010 оны УЕФА Европын лигийн шигшээ тоглолт|шигшээ тоглолтонд]] ялж Европын лигт анх удаагаа түрүүлж байлаа. Хамгийн олон түрүүг [[Итали]]йн [[Интернационале Милан|Интернационале]], [[Ювентус (хөлбөмбөгийн баг)|Ювентус]] болон Английн [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] багууд тус бүр гурван удаа авч байжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/uefacup/format/index.html|title=Competition format|publisher=[[UEFA]]|date=13 July 2005|accessdate=9 July 2008}}</ref> == Сонгон шалгаруулалт == Дотоодын лигтээ болон цомын тэмцээнд үзүүлсэн амжилтаараа холбоод бүрээ төлөөлөн гурван баг сонгон шалгаруулалтын шатны тоглолтуудад оролцох эрхтэй. [[Сан-Марино]], [[Андорра]] болон [[Лихтенштайн]] зэрэг орнуудаас нэг баг оролцох дүрэмтэй. Ийн дөрөвдүгээр шатанд 160 баг бүрдэж 37 хэсэгт дөрөв дөрвөөрөө хуваагдан өрсөлдөх ба нэгээр гарсан багууд болох 37 баг цааш лигийн цомын тэмцээнээс эрх авсан 10 багийн хамтаар тоогоо тэгшитгэж 12 хэсэгт хуваагдан Европын лиг эхлэдэг. Багууд хэсэгтээ 6 тоглолтыг (талбай дээрээ 3, айлын талбай дээр 3) хийж эхний хоёроор шалгарсан хоёр баг хасагдах шатанд оролцох эрхтэй болно. Хасагдах шатнаас шалгарсан 24 баг дээр Аваргуудын лигийн хэсгийн тоглолтын дараа хэсэгтээ гурваар шалгарсан 8 баг нэмэгдэн найман хэсэгт хуваагдан Европын цомын тэмцээний тоглолтын дүрмийн (хэсэгтээ өөр хоорондоо хоёр хоёр тоглолт хийх) дагуу тоглолтоо явуулах учиртай. Шигшээ тоглолт нь нэг тоглолтоор ялагчаа тодруулна. == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == *[http://www.uefa-coefficients.com/index.php UEFA RANKINGS AND MORE...] *{{official|http://www.uefa.com/Competitions/UefaCup/index.html}} {{УЕФА Европын лигийн улирлууд}} [[Ангилал:УЕФА Европын лиг| ]] [[Ангилал:Клубүүдийн олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн|Европын лиг]] fvzavym8ujgbh4dz5gjsb68bzxjh7x2 3 20475 854005 156755 2026-04-19T10:25:06Z ~2026-24110-13 104038 /* Hi? */ шинэ хэсэг 854005 wikitext text/x-wiki [[Image:Wikitanface.png|right|150px]] '''Тавтай морилно уу!''' Сайн байна уу, {{PAGENAME}}, Википедиад [[Wikipedia:Википедиад Тавтай морилно уу|тавтай морил]]! Таныг Монгол Википедиад их хувь нэмэр оруулна гэдэгт гүнээ итгэж байна. Шинээр элсэгчдэд хэрэг болж мэдэх холбоосууд: *[[Wikipedia:Тулгын таван чулуу|Википедиагийн тулгын таван чулуу]] *[[Help:Хуудас яаж засварлах вэ?|Хуудас яаж засварлах вэ?]] *[[Help:Агуулга|Тусламж]] *[[Wikipedia:Хурал|Википедиагийн хурал]] <!-- *[[Wikipedia:Алхам алхмаар|Алхам алхмаар]] *[[Wikipedia:Чанартай өгүүллэг хэрхэн бичих вэ|Чанартай өгүүллэг хэрхэн бичих вэ]] *[[Wikipedia:Хэв загварын тухай заавар|Хэв загварын тухай заавар]] --> Таны [[Wikipedia:Викичид|Викичин]] байх алтан шар зам өлзийтэй байх болтугай! Хэлэлцүүлгийн хуудсууд дээр [[Help:Хуудас яаж засварлах вэ?#"Хэлэлцүүлэг" хуудас|нэрээ үлдээхдээ]] дөрвөн долгионыг (~&#126;~~) ашиглахаа мартав; ингэснээр таны нэр ба бичсэн он сар өдөр автоматаар тэнд бичигдэх юм. Хэрэв танд тусламж хэрэгтэй бол [[Wikipedia:Хурал]] хуудсанд юм уу миний хэлэлцүүлгийн хуудас дээр асуултаа асуу. Эсвэл '''<code>{&#123;Туслаач}}</code>''' гэсэн кодыг өөрийнхөө хэлэлцүүлгийн хуудас дээр байрлуулж болно. Хэн нэгэн таны асуултанд төд удалгүй хариулах болно. Тавтай морил! == Hi? == hi? [[Тусгай:Contributions/&#126;2026-24110-13|&#126;2026-24110-13]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&#126;2026-24110-13|talk]]) 10:25, 19 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) babw89e5nap70xtgxymfu5a2ka816l2 0 23723 853902 829118 2026-04-18T17:36:40Z Enkhsaihan2005 64429 853902 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зөвлөлт Холбоот Улсын мэдэлд байсан Төв Азийн хэсэг}} {{Hatnote|Газар зүйн дэд бүс нутгийн тухай [[Төв Ази]] өгүүллээс үзнэ үү.}} {{Инфобокс тив |title = Дундад Ази |image = Central Asia (orthographic projection).svg |area = {{convert|4003451|km2|sqmi|abbr=on}} |demonym = |population = {{Increase}} 49,374,612 [[1989_оны_Зөвлөлтийн_хүн амын тооллого#Зөвлөлтийн бүгд найрамдах улсууд|(1989 оны тооллого)]] |countries = {{USSR}}<br /> {{collapsible list |title = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын бүгд найрамдах улсууд|5 бүгд найрамдах улс]] | {{flagdeco|ЗСБН Казахстан Улс}} [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казахстан Улс|Казахстан]] | {{flagdeco|ЗСБН Киргиз Улс}} [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс|Киргиз]] | {{flagdeco|ЗСБН Тажикистан Улс}} [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс|Тажикистан]] | {{flagdeco|ЗСБН Туркменистан Улс}} [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркменистан Улс|Туркменистан]] | {{flagdeco|ЗСБН Узбекистан Улс}} [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс|Узбекистан]] }} |dependencies = |languages = [[Каракалпак хэл|Каракалпак]], [[Казах хэл|Казах]], [[Киргиз хэл|Киргиз]], [[Орос хэл|Орос]], [[Тажик хэл|Тажик]], [[Туркмен хэл|Туркмен]], [[Узбек хэл|Узбек]], болон [[#Хэлнүүд|Бусад]] |time = {{collapsible list | title = 2 цагийн бүс | bullets = true | '''[[UTC+05:00]]''': {{hlist | Стандарт: [[Казахстан дахь цаг|Казахстан]] (5 муж), [[Тажикистан дахь цаг|Тажикистан]], [[Туркменистан дахь цаг|Туркменистан]], [[Узбекистан дахь цаг|Узбекистан]] }} | '''[[UTC+06:00]]''': {{hlist | Стандарт: Казахстан (4 хот, 9 муж), [[Киргизийн цаг|Киргиз]] }} }} |internet = [[.su]], [[.kg]], [[.kz]], [[.tj]], [[.tm]], [[.uz]] |calling_code = [[Улсын утасны кодуудын жагсаалт|Казахстанаас бусад нь 9-р бүс (7-р бүс)]] |cities = {{collapsible list | title = Жагсаалт{{efn|500,000-аас дээш хүн амтай}} | bullets = true | {{flagicon|ЗСБН Казахстан Улс}} [[Алматы|Алма-Ата]] | {{flagicon|ЗСБН Туркменистан Улс}} [[Ашхабад]] | {{flagicon|ЗСБН Киргиз Улс}} [[Бишкек|Фрунзе]] | {{flagicon|ЗСБН Тажикистан Улс}} [[Душанбе]] | {{flagicon|ЗСБН Казахстан Улс}} [[Харганат]] | {{flagicon|ЗСБН Узбекистан Улс}} [[Наманган]] | {{flagicon|ЗСБН Узбекистан Улс}} [[Самарканд]] | {{flagicon|ЗСБН Казахстан Улс}} [[Шымкент]] | {{flagicon|ЗСБН Узбекистан Улс}} [[Ташкент]] | {{flagicon|ЗСБН Казахстан Улс}} [[Астана|Целиноград]] }} |m49 = <code>143</code> – [[Төв Ази]]<br /><code>142</code> – [[Ази]]<br /><code>001</code> – Дэлхий |footnotes = {{notelist}} }} '''Дунд''' (дундад) '''Ази''' (хуучнаар ''Өрнө Туркестан'', ''Оросын Туркестан'') — [[Төв Ази]]йн баруун хагас гэсэн газар зүйн ойлголт. [[File:Central_Asia_political.png|thumb|left|Дунд Ази {{ref-en}}]] ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан [[Тажикистан]], [[Туркменистан]], [[Узбекистан]], [[Казахстан]], [[Киргиз]] таван улсын нутгийг Дунд Ази хэмээн хамтатгана. [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын үед Казахаас бусад дөрвийг албаны хэлээр «Дунд Азийн эдийн засгийн бүс нутаг» гэдэг байв. Дунд Азид [[Устюртийн нам доор газар|Устюрт]], [[Тураны нам доор газар]], [[Тургайн тэгш өндөрлөг]], [[Казахын цав толгод|Шар нуруу]], [[Копетдаг]], [[Памир]]-[[Алай]], [[Тянь-Шань]] ([[Тэнгэр уул]]), [[Зүүнгарын Алатау]], [[Саур]], [[Тарвагатайн нуруу]], [[Каракум]], [[Кызылкум]] цөл, [[Арал тэнгис]] байдаг. [[Георг Вильхэлм Фридрих Гегель|Георг Гегель]] "''Mittelasien"'' гэдэг нэр томъёог монголчуудын суурьшсан бүс нутгийг нэрлэхдээ ашигласан байдаг. Орос, Монголоос ялгаатай нь [[англи хэл]]энд ийм нэр томьёо байхгүй. [[НҮБ]]-ын шинэ бүсчлэлээр Монгол улс ''Central Asia'' (үгчилвэл [[Төв Ази]])-ийн гадна үлдсэн. Гэвч олон жил Төв Азийн орон гэгдэж явсан, соёл, газар зүйн бодит холбоо нөхцлөөр ''Central Asia'' «Төв Ази» гэж шинжлэх ухаанд болон өдөр тутмын практикт улам бүр илүү нэвтэрч байгаа юм. Төв Ази бол урьдын түүхэнд [[торгоны зам]]ын зангилаа ба нүүдлийн иргэншил хөгжиж асан газар бөгөөд энэ бүс нутгийн улс орнуд бүгд исламын шашинтай учраас [[Исламын ертөнц|Исламын ертөнцөд]] хамаардаг юм. Дундад Азийн орнуудын нийт хүн ам 51 сая орчим хүн байна (2022). Үүний 30 сая нь Узбекистан, 8 сая нь Тажикистан, 5,6 сая нь Киргизстан, 5 сая орчим нь Туркменистанд амьдардаг ажээ. Тус бүс нутгийн хүн амын гол хэсэг нь [[Түрэг хэлний язгуур|түрэг хэлээр]] ярьдаг ард түмний төлөөлөгчид (киргиз, узбек, туркмен, каракалпак, казах) юм. Тажик, Памир ард түмэн бол Ираны ард түмний төлөөлөл юм. Тажик хэл нь [[Перс хэл|перс хэлтэй]] маш ойр байдаг. == Улс орон == {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ececec;" ! Улс орон || Газар нутаг <br />(км²)||Хүн ам<br />(2012) || Нягт<br />хүн/км² || ДНБ<br />нэрлэсэн <br />үнэ, сая $ || Нэг хүнд<br /> ноогдох <br />ДНБ, $ || Нийслэл || Албан хэл |- | style="text-align:left;" | {{TJK}} | style="text-align:right;"| 143,100 | style="text-align:right;"| 8,052,512<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 November 2014|archive-date=12 Зургадугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612213308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:right;"| 55.9 | style="text-align:right;"| 7,592 | style="text-align:right;"| 903 | style="text-align:left;" | [[Душанбе]] | style="text-align:left;" | [[тажик хэл|тажик]], [[орос хэл|орос]] |- | style="text-align:left;" | {{TKM}} | style="text-align:right;"| 488,100 | style="text-align:right;"| 5,171,943<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 November 2014|archive-date=12 Зургадугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:right;"| 10.5 | style="text-align:right;"| 33,679 | style="text-align:right;"| 5,330 | style="text-align:left;" | [[Ашхабад]] | style="text-align:left;" | [[туркмен хэл]] |- | style="text-align:left;" | {{UZB}} | style="text-align:right;"| 447,400 | style="text-align:right;"| 30,185,000<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 November 2014|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:right;"| 67.5 | style="text-align:right;"| 51,168 | style="text-align:right;"| 1,867 | style="text-align:left;" | [[Ташкент]] | style="text-align:left;" | [[узбек хэл]] |- | style="text-align:left;" | {{KAZ}} | style="text-align:right;"| 2,724,900 | style="text-align:right;"| 17,948,816<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 November 2014|archive-date=24 Арван хоёрдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:right;"| 6.3 | style="text-align:right;"| 196,419 | style="text-align:right;"| 12,456 | style="text-align:left;" | [[Астана]] | style="text-align:left;" | [[казах хэл|казах]], [[орос хэл|орос]] |- | style="text-align:left;" | {{KGZ}} | style="text-align:right;"| 199,900 | style="text-align:right;"| 5,604,212<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kg.html|title=The World Factbook|publisher=|accessdate=14 November 2014|archive-date=27 Арван нэгдүгээр сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127011116/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kg.html|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:right;"| 27.8 | style="text-align:right;"| 6,473 | style="text-align:right;"| 1,152 | style="text-align:left;" | [[Бишкек]] | style="text-align:left;" | [[киргиз хэл|киргиз]], [[орос хэл|орос]] |} == Нэмэр == * [[Ази]] * [[Төв Ази]] * [[Өмнөд Ази]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Төв Ази| ]] [[Ангилал:Азийн бүсчлэл]] 7wpnnlu72q79b312bywaxipevzk8mni 0 23921 853903 800537 2026-04-18T17:37:46Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Дорнод Ази]] to [[Зүүн Ази]] 800537 wikitext text/x-wiki {{Тив |Mapa = East Asia (orthographic projection).svg |Superficie = 11,839,074 |Población = 1,555,784,500 |Densidad = 131 |Países = {{MNG}}<br />{{KOR}}<br />{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]]<br />{{TWN}}<ref name="тайвань">Тайвань бол НҮБ-ын гишүүн бус, заримдаг эрхт улс юм.</ref><br />{{CHN}}<br>{{JPN}} |Idiomas = [[Хятад хэл|хятад]], [[Япон хэл|япон]], [[Солонгос хэл|солонгос]], [[Монгол хэл|монгол]] г.м }} [[Файл:Location-Asia-UNsubregions.png|thumb|250px|right|НҮБ-ийн тодорхойлсон бүсчлэл: {{legend|#0000E0|[[Умард Ази]]}} {{legend|#E000E0|[[Дундад Ази]]}} {{legend|#00E000|[[Өрнөд Ази]]}} {{legend|#E00000|[[Өмнөд Ази]]}} {{legend|#FFFF20|[[Дорнод Ази]]}} {{legend|#FFC000|[[Дорно-Өмнөд Ази]]}}]] '''Дорнод Ази''' (мөн '''Зүүн Ази''' гэх) - [[Ази]] тивийн [[дорно]] талын хувь хэсэг ([[бүс нутаг]]). [[НҮБ]]-ийн "Статистикийн хэлтэс"-ээс тоо бүртгэлийн зорилгоор [[Ази]] тивийн [[улс]]уудыг ''дорнод'', [[Дорно-Өмнөд Ази|дорно-өмнөд]], [[Өмнөд Ази|өмнөд]], [[Өрнөд Ази|өрнөд]], [[Дундад Ази|дундад]]<ref>Англиар ''Central Asia'' гэж бичдэг, ''central'' гэх үг монгол хэлэнд ихэвчлэн «[[төв]]» гэж орчуулагддаг. Гэвч монгол хэлэнд [[Төв Ази]], [[Дундад Ази]] хоёр ялгаатай. НҮБ-ийн бүсчилсэн нь ''Central Asia'' нь [[Дундад Ази]]тай тохирдог.</ref> болгон 5 хувь хэсэг болгон бүсчилсэн нь түгээмэл хэрэглэгддэг болсон. Үүгээр бол газар зүйн байршлаар дорно талд төвлөрсөн бүрэн эрхт [[Монгол улс|Монгол]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Умард Солонгос]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]], заримдаг эрхт [[Тайвань|Тайвань]]<ref name="тайвань"/> улсыг хамтатган "Дорнод Ази" гэж нэрийдэнэ. Дээрх бүсчлэлээр тасалбар болгон үзэхэд Ази тивийн 28%-тай тэнцэх Дорнод Азийн 12 сая гаруй тэгш дөрвөлжин километр газар нутагт [[дэлхийн хүн ам]]ын 22%, Азийн хүн амын 38%-тай тэнцэх 1.5 тэрбумаас олон хүн оршин сууж байна. Хүн амын нягтшил дэлхийн дундаж 45 хүн/км²-аас 3 дахин илүү 131 хүн/км² байна. ==Өөр тодорхойлолт == Түүхэн дэх ард түмний соёлын ижилсэлээр нь Монгол, Хятад, Солонгос, Японыг [[Вьетнам]]тай хамт (соёлын) '''Дорнод Ази''' гэж үздэг.<ref>{{Cite web |url=http://afe.easia.columbia.edu/webcourse/key_points/kp_5.htm |title=Columbia University East Asian Cultural Sphere |access-date=2012-06-10 |archive-date=2008-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227154316/http://afe.easia.columbia.edu/webcourse/key_points/kp_5.htm |url-status=dead }}</ref><ref>R. Keith Schopper's ''[http://www.pearsonhighered.com/bookseller/academic/product/0,3110,0132431467,00.html East Asia: Identities and Change in the Modern World]''</ref><ref>Joshua A. Fogel (UC Santa Barbara/University of Indiana) ''[http://www.indiana.edu/~easc/resources/working_paper/noframe_3_all.htm Nationalism, the Rise of the Vernacular, and the Conceptualization of Modernization in East Asian Comparative Perspective]''</ref><ref>United Nations Environment Programme (mentions sinosphere countries) ''Approaches to Solution of Eutrophication'' {{Webarchiv|url=http://www.unep.or.jp/ietc/Publications/techpublications/TechPub-11/2-4.asp |wayback=20070624223801 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 09:45:17 InternetArchiveBot }}</ref> Тэгэхдээ БНХАУ-ын доторх Өвөр Монгол, [[Төвөд]], [[Шинжаан]]ыг [[Төв Ази]]д хамааруулдаг. Зарим шалтгаанаар [[Оросын Алс Дорнод]]ыг Дорнод Азид хамааруулах нь бас бий. == Эш баримт, тайлбар == {{reflist}} == Нэмэр == * [[Ази]] * [[Алс Дорнод]] * [[Дорнод Азийн тоглолт]] {{Азийн бүсчлэлийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Дорнод Ази| ]] [[Ангилал:Азийн бүсчлэл]] 5fgsw3ub4ghuutr59qxxq6nlmb2a1f3 853905 853903 2026-04-18T20:57:14Z Enkhsaihan2005 64429 853905 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ази тивийн дэд бүс нутаг}} {{Инфобокс тив |title = Зүүн Ази |image = East Asia (orthographic projection).svg |area = {{convert|11840000|km2|sqmi|abbr=on}}&nbsp;(3-т) |population = 1.6 тэрбум (2023; 2-т) |density = {{convert|141.9|km2|sqmi|abbr=on}} |GDP_nominal = $30 их наяд (2026)<ref name="IMF"/> |GDP_PPP = $60 их наяд (2026)<ref name="IMF"/> |GDP_per_capita = $18,800 (нэрлэсэн)<ref name="IMF"/> |demonym = [[Зүүн Азичууд]] |countries = {{collapsible list | list_style = text-align:left; | title = [[Азийн тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|6 улс]]<ref name="Kort 2005 7" /><ref name="RAND"/><ref name="NO">{{cite web |title=Countries of Asia |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/asia.htm#East-Asia |website=nationsonline.org |publisher=Nations Online |access-date=2026-04-18 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010701135048/http://www.nationsonline.org:80/oneworld/asia.htm |archive-date=2001-07-01 }}</ref> | 1 = {{flag|Монгол}} | 2 = {{flag|Хойд Солонгос}} | 3 = {{flag|Өмнөд Солонгос}} | 4 = {{flag|Тайвань}} | 5 = {{flag|Хятад}} | 6 = {{flag|Япон}} }} |dependencies = {{collapsible list | list_style = text-align:left; | title = [[Хятадын тусгай захиргааны бүс|Хятадын хоёр тусгай захиргааны бүс]] | 1 = {{MAC}} | 2 = {{HKG}} }} |languages = {{Plainlist| * [[Монгол хэл]] * [[Солонгос хэл|Солонгос]] * [[Төвөд хэл|Төвөд]] * [[Хятад хэл|Хятад]] * [[Япон хэл|Япон]] * [[Зүүн Азийн хэлнүүд|Бусад]] }} |time = [[UTC+7]], [[UTC+8]] & [[UTC+9]] |cities = Хотын нутгийн жагсаалт:<br>{{hlist|[[Бээжин]]|[[Гаошюн]]|[[Гуанжоу]]|[[Ёкохама]]|[[Макао]]|[[Нагоя]]|[[Наньжин]]|[[Осака]]|[[Пусан]]|[[Сөүл]]|[[Тайбэй]]|[[Токио]]|[[Тэгү]]|[[Ханжоу]]|[[Хонконг]]|[[Чэндү]]|[[Шанхай]] |[[Шэньжэнь]] }} |m49 = <code>030</code> – Зүүн Ази<br /><code>142</code> – [[Ази]]<br /><code>001</code> – [[Дэлхий]] }} {{Инфобокс Хятад хэл | t = 東亞/東亞細亞 | s = 东亚/东亚细亚 | order = st | p = Dōngyǎ/Dōngyà ''эсвэл'' Dōng Yǎxìyǎ/Dōng Yàxìyà | w = Tung1-ya3 | j = dung1 aa3 | poj = Tang-a | gan = Tung1 nga3 | wuu = ton^平 ia^去 | h = dung²⁴ a³¹ | tib = ཨེ་ཤ་ཡ་ཤར་མ་ | mon = Зүүн Ази <br />{{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠠᠽᠢ}} | monr = Dzuun Azi | uig = شەرقىي ئاسىي | kana = ひがしアジア/とうあ | shinjitai = 東亜細亜（東アジア）/東亜 | kyujitai = 東亞細亞/東亞 | revhep = Higashi Ajia/Tō-A | kunrei = Higasi Azia/Tou-A | hanja = 東아시아/東亞細亞/東亞 | hangul = 동아시아/동아세아/동아 | rr = Dong Asia/Dong Asea/Dong A | uly = sherqiy asiy }} [[Файл:Location-Asia-UNsubregions.png|thumb|250px|right|НҮБ-ийн тодорхойлсон бүсчлэл: {{legend|#0000E0|[[Умард Ази]]}} {{legend|#E000E0|[[Дундад Ази]]}} {{legend|#00E000|[[Өрнөд Ази]]}} {{legend|#E00000|[[Өмнөд Ази]]}} {{legend|#FFFF20|[[Дорнод Ази]]}} {{legend|#FFC000|[[Дорно-Өмнөд Ази]]}}]] '''Дорнод Ази''' (мөн '''Зүүн Ази''' гэх) - [[Ази]] тивийн [[дорно]] талын хувь хэсэг ([[бүс нутаг]]). [[НҮБ]]-ийн "Статистикийн хэлтэс"-ээс тоо бүртгэлийн зорилгоор [[Ази]] тивийн [[улс]]уудыг ''дорнод'', [[Дорно-Өмнөд Ази|дорно-өмнөд]], [[Өмнөд Ази|өмнөд]], [[Өрнөд Ази|өрнөд]], [[Дундад Ази|дундад]]<ref>Англиар ''Central Asia'' гэж бичдэг, ''central'' гэх үг монгол хэлэнд ихэвчлэн «[[төв]]» гэж орчуулагддаг. Гэвч монгол хэлэнд [[Төв Ази]], [[Дундад Ази]] хоёр ялгаатай. НҮБ-ийн бүсчилсэн нь ''Central Asia'' нь [[Дундад Ази]]тай тохирдог.</ref> болгон 5 хувь хэсэг болгон бүсчилсэн нь түгээмэл хэрэглэгддэг болсон. Үүгээр бол газар зүйн байршлаар дорно талд төвлөрсөн бүрэн эрхт [[Монгол улс|Монгол]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Умард Солонгос]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]], заримдаг эрхт [[Тайвань|Тайвань]]<ref name="тайвань"/> улсыг хамтатган "Дорнод Ази" гэж нэрийдэнэ. Дээрх бүсчлэлээр тасалбар болгон үзэхэд Ази тивийн 28%-тай тэнцэх Дорнод Азийн 12 сая гаруй тэгш дөрвөлжин километр газар нутагт [[дэлхийн хүн ам]]ын 22%, Азийн хүн амын 38%-тай тэнцэх 1.5 тэрбумаас олон хүн оршин сууж байна. Хүн амын нягтшил дэлхийн дундаж 45 хүн/км²-аас 3 дахин илүү 131 хүн/км² байна. ==Өөр тодорхойлолт == Түүхэн дэх ард түмний соёлын ижилсэлээр нь Монгол, Хятад, Солонгос, Японыг [[Вьетнам]]тай хамт (соёлын) '''Дорнод Ази''' гэж үздэг.<ref>{{Cite web |url=http://afe.easia.columbia.edu/webcourse/key_points/kp_5.htm |title=Columbia University East Asian Cultural Sphere |access-date=2012-06-10 |archive-date=2008-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227154316/http://afe.easia.columbia.edu/webcourse/key_points/kp_5.htm |url-status=dead }}</ref><ref>R. Keith Schopper's ''[http://www.pearsonhighered.com/bookseller/academic/product/0,3110,0132431467,00.html East Asia: Identities and Change in the Modern World]''</ref><ref>Joshua A. Fogel (UC Santa Barbara/University of Indiana) ''[http://www.indiana.edu/~easc/resources/working_paper/noframe_3_all.htm Nationalism, the Rise of the Vernacular, and the Conceptualization of Modernization in East Asian Comparative Perspective]''</ref><ref>United Nations Environment Programme (mentions sinosphere countries) ''Approaches to Solution of Eutrophication'' {{Webarchiv|url=http://www.unep.or.jp/ietc/Publications/techpublications/TechPub-11/2-4.asp |wayback=20070624223801 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 09:45:17 InternetArchiveBot }}</ref> Тэгэхдээ БНХАУ-ын доторх Өвөр Монгол, [[Төвөд]], [[Шинжаан]]ыг [[Төв Ази]]д хамааруулдаг. Зарим шалтгаанаар [[Оросын Алс Дорнод]]ыг Дорнод Азид хамааруулах нь бас бий. == Эш баримт, тайлбар == {{reflist}} == Нэмэр == * [[Ази]] * [[Алс Дорнод]] * [[Дорнод Азийн тоглолт]] {{Азийн бүсчлэлийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Дорнод Ази| ]] [[Ангилал:Азийн бүсчлэл]] r1qrskqn0kqs5vp3uw3mgsnfpv4x90m 0 24354 853939 790208 2026-04-19T06:16:44Z ~2026-23460-51 103997 853939 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|396x396px|Чингүнжав 🥔]] Хотгойд бол халхын нэгэн угсаатны бүлэг бөгөөд эртний жалайр отгийн салбараас үүсчээ. Засагт хан Лайхуур 1577 онд Ойрадын хойд аймгийг таслан авчирч улмаар тэд нь Халхтай холилдон [[Хотгойд]] гэдэг ястны нэр үүссэн гэдэг хожмын шинэ тайлбар бий. Үнэндээ бол Жалайрын Хотогойр отгийн нэрээс хувирч Хотогойд болжээ. Хотгойдын шадар ван Чингүнжав 1710 онд одоогийн [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Бүрэнтогтох сум]]ын нутаг Сангийн далайн Биндэртийн өвөр гэдэг газар [[Хотгойд]]ын [[Засаг ноён]] [[бэйл]] [[Банди]]йн ууган хүү болон төрсөн. Энэ үеэр [[Ар Монгол|Ар халх]] [[манж]]ийн эрхшээлд бүрэн орсон байв. Чингүнжавын дээд өвөг [[Чингис хаан]]ы удмын [[Хиад Боржигин|хиад боржигин]] овгийн [[Батмөнх даян хаан]]ы отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр Хунтайж]] ажээ. == Түүх == === Өвөг дээдэс === Ар халх манжид дагаар орохоос өмнө, Гэрсэнз жалайр Хунтайжийн ахмад хөвгүүн [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] 2-р хүү [[Түмэндарь дайчин|Түмэндарь]] дайчны ахмад хүү [[Шолой уваш хунтайж]] /1567-1627/ [[Хотгойд]] аймгийг захирч талыг Хотгойдууд 1587-1800 он хүртэл Ойрад /зүүн гар улс/ ар халхын хоорондын харилцаанд чухал байр эзэлж байв. Хотгойд нь ар халхын хойд захад Увс, Хөвсгөл нуурын хооронд өргөн уудам нутаг эзэмшиж байв. Газар нутгийн байршлийн хувьд [[Монгол хаад|Монголын хаадын]] ордноос алс зайдуу байв. Энэ үед оросын хаант улс хил хязгаараа өргөтгөн тэлсээр Хотгойдын нутгийн захад тулж иржээ. Иймээс Хотгойдууд Монголын бусад аймгуудаас түрүүлж 1616 онд оростой харилцаж эхлэв. Энэ байдлаа ашиглан Шолой Уваш Хунтайж өөрийгөө алтан хан гэж нэрлэн бие даан үйл ажиллагаа явуулдаг байв. [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Уваш Хунтайжийн]] орыг түүний хүү Омбо-Эрдэнэ 1630 онд өвлөн суув. 1655 онд хотгойдын хаан Омбо-Эрдэнэ хунтайж Манжийн хаанд дагаар орж Халхын баруун гарын хошууны нэгэн засаг ноён болжээ. Омбо-Эрдэнэ хунтайжийг түүний хүү Лувсанринчин хунтайж залгамжлав. Тэр засагт хан болон Ойрадуудтай тохиролцдоггүй учир хөх нуурт оргон зайлжээ. 1686 онд Манжийн оролцоотой болсон халхын ноёдын "Заг байдрагийн хүрэн бэлчирийн чуулганаар халхын засагт хан аймгийн харъяанд [[Шолой убаши хунтайж|Шолой убаши хунтайжийн]] хөвгүүн '''Дорждай хунтайжийн''' хөвгүүн Гэндэнг Хотгойдын засаг болгов." Гэндэн 1694 онд манжид дагаар орж "төрийн [[бэйл]]" цол хүртсэн байна. Хотгойдын ноёдоос Гэндэнгийн авга ах [[Лувсанринчин]] 1686 онд манжид дагаар орж 1690 онд [[галдан бошгот]] манжийн хаан нарын "[[Улаанбудангийн тулаан|Улаан будан"-гийн тулалдаанд]] манжийн талд байлдаж байжээ. Ийнхүү Хотгойдын ноёд дээдсээс 3 хүн Манжид дагаар орсон учир бусад нь бүгд манжийн хааны харъяат болов. Гэндэн бэйлийн орыг түүний өргөмөл хүү, [[бэйл]] [[Бүүвээ баатар]], ач Банди бэйл нар залгамжлав. Банди бэйл 1737 онд нас барж түүний хүү [[Чингүнжав]] /1710-1757/ залгамжлав. === Намтар === Чингүнжавыг засаг ноён төрийн бээл болох үед ар халх дахь манжийн ноёрхол хүчээ авч Ойрадыг байлдан эзлэх төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх түшиц газар болгох бодлого явуулж байв. Манж нар Чингүнжавыг өөртөө татахын тулд хэргэм зэргээр шагнаж, Засагт хан аймгийн туслагч жанжнаар томилж байв. 1691-5-02 [[Долоннуурын чуулган|Долоннуурын чуулганаар]] ар халх манжид дагаар оржээ. 1760 оноос [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийг тэтгэсний]] 16-р онд "''Чингүнжав доорд ардыг дураар тавьж, харуул харж, зүүн гарын хотон ард лугаа худалдаа хийлгэж урианхайн газарт нүүж суухад хүргүүлсэн нь маш осол сул үзэшгүй, тэр ч байтугай тусгайлан тушаагаад барьж хүргэхээр ирүүлэх лам Жамцанг хүргэж ирсэн үгүй уйлхайлж шалтагласан нь миний хишгийг ихэд үтээрхжээ''". Хойдын ван [[Амарсанаа|'''Амарсанаа''']]''',''' Хотгойдын шадар ван '''Чингүнжав''', Өмнөд хорчиний '''эфү Сэвдэнбалжир''' нар элч довтолгон урьдаас үгсэн тохирсноор [[Манжийн эсрэг Монголчуудын 1776-1778 оны зэвсэгт бослого|Манжийн эсрэг тэмцэл]] 1755 онд эхлэж Монгол түмний гурван жилийн эх оронч их тэмцэлийг өрнүүлсэн юм. Дараа жил нь Чингүнжавын цэрэг Хиагт, Их хүрээнд бугшсан Манж цэргийг уулгалан дайрч, улмаар тэр жилийнхээ намрын дунд сарын эхээр Их хүрээнд чуулхаар тогтжээ. Шадар ван Чингүнжав, Хан голоос мянган цэрэгтэйгээр алба хаян Халх нутгаа зорин довтолгож, улмаар [[Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг бослого|манжийг эсэргүүцэн бослого]] гаргасан ийн учиртай. Түүний эх оронч тэмцлийг Халх түмэн төдийгүй, II Богд Жавзандамба'''II Жавзундамба хутагт''']]''', түшээт хан Ямпилдорж, засагт хан Балдир, сэцэн хан Манибадир, Сайн ноён Дэчинжав, Дамиран гүн''' зэрэг нөлөө бүхий хүмүүс дэмжиж эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хүнс хоол зэрэг ар хангалтын хэрэгтэй бүхнээр сэлбэн туслаж байв. Ар [[халх]]ад хүчээ авч буй энэ бослогын тухай дуулсан Манжийн хаан бослогын гол удирдагчийн хүчийг салган ганцаардуулах аргыг сүвэгчлэн, Халхын бүх ноёдод Чингүнжавыг даруй барихыг зарлиг болгож, Улиастайн жанжнаар [[Чин ван Цэнгүнжав]]ыг томилж, их цэргийг авч Чингүнжавын цэргийг дарж, түүнийг барихыг даалгажээ. Чингүнжав урвасан тухай Манжийн хааны буулгасан зарлиг. [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсний]] хорин нэгдүгээр он намрын дундад сарын арван зургаанд: ''"Зарлиг буулгасан нь. Олон Халхчуудад зарлиг буулга. Танай олон Халхчууд цөм үе бүр төрийн хишгийн хүлээсэн хүн юунд нэгэн бузар Чингүнжавын дэмий зохиосон нэг үгэн дор хувьсгаж даруй ингэж явсан аж хэмээн гайхдаг билээ, эдүгээ сонсхул да цэргийн хэрэгт зүдэрсэн учир дор санаа тогтвор үгүй хэмээмүй. Миний энэ цэрэг хэрэглэсэн нь хэний тул агсан аж, чухам танай олон Халхуудын тул биш буюу, танай олон Халхуудын үл мэдэх нь үнээрэн юу, урьд гурван цэрэг нар дагаж ирснийг би хүлээж авах үгүй болвоос бусдын гэр өрхийг авч ирсэн бишүү, хүлээн үл авах ёсон буюу, даруй хүлээн үл авах болтугай, тэдгээр бас зөв зүгээр байнуу, эрх үгүй танай олон Халхчуудыг дэмий дээрэмдэх булаахуй дор хүрнэм. Иймийн тул би сая хүлээн авч суулгав, цэрэг нар хүмүүн басхүү номхон даруу зөв зүгээр байсан аж, Амаргсанаагийн залихай муу байдлыг үзвээс түүнийг дагаж ирснийг хүлээн үл авах болвоос тэр тогтож танай Халхчуудыг дээрэмдэж танай нутгийг эзлэх буй за, би шийтгэсэн нь сайн тул сая түүнийг гаргав би улсын цалинг хайрлал үгүй их цэргийг гаргаж Зүүнгарын газрыг төвшитгэн тогтоосон нь цөм танай олон Халхчуудын тул болой, даруй эдүгээ хулгайч Амаргсанааг барихуй дор мөн баруун замаар Өөлд нарын цэргийг гаргаж хасганы зах дор орж Амарсанааг үдэш маргад даруй барьж олном, хойд замын цэргийг харин зүгээр сүр бадруулж илгээсэн асар зовоосон газар үгүй Амарсанаа хэмээгч зүг нэгэн босуул буй за барьж оловч эс оловчиг даруй цэрэглэхийг байж гарган олон Халхчуудыг жаргуулан суулгая хэмээсэн билээ. Санамсар үгүй хулгайч Чингүнжав урьд Амарсанаа дор самбаачилж явсан учир дор өөрийн ганцаар ялаас хэлтрэхийг хичээж олныг цөм ял торготугай хэмээн зальхай муу санаа үүсгэж дэмий үг зохиож олон Халхчуудыг хувьсгуулж явав. Олон Халхчуудын дотор түүний цуурхах үгийг сонсож харуул өртөөнөөс ангижирч нутагт хойш одсон нь буй харгалзан хүлээсэн нь мөн буй хулгайч Чингүнжав ингэж олныг хувьсгуулж урвасан бөгөөтөл үүнийг барих үгүй болвоос цэргийн хэргийн бас байж болмуй эдүгээ тийн цэргийн хэргийг байсан үгүй нь цөм Чингүнжавын нэгэн хүний хараа болой. Да цэргийн хэргийг байя гэвээс тэр маш хялбар гагцхүү бүгдийн хүчээр Чингүнжавыг хурдан барихаар одтугай. Чингүнжавыг барьж олсон хойно цэргийн хэргийг даруй байж болном бишүү. Та хэрбээ хүчин мөхөс Чингүнжавыг барьж чадах үгүй болвоос та албанаа явах нь болвоос өөр өөрийн заасан газарт одож тушаасан албанд явтугай нутагт буй нь болвоос өөр өөрийн нутгийг харъяалж зүв зүгээр байтугай. Би дотоод газрын цэргийг гаргаж Чингүнжавыг бариулмуй. Чингүнжав бузар тэр бас хааш оргож чаднам. Чингүнжавыг барьж ял хийхгүй болвоос тэр үнэхээр цэрэг байх өдөр үгүй бишүү. Танай олон Халхчууд хэрвээ Чингүнжавыг барихгүй бөгөөд бас өөрийн заасан газарт одож алба хааж явахгүй болвоос үүнд харин цэргийг нэмж гаргах буй за. Бас цэргийг байх хууль байнуу. Та хишгийг тэрсэлж урваваас би бас таныг хялбараар тавимуй. Миний цэргийн хүч улсын цалинг та цөм мэдэх бишүү таны зүүн зах болвоос Солон цэрэг буй, өмнөд этгээд болвоос Дотоод засгийн цэрэг буй, дундад зам болвоос Манж цэрэг буй, би их цэргийг гаргаж таныг дайлваас танай нутгийг хамаж чадахгүй хэмээх байтуйгай танай хөвгүүд ачийг цөм хамаж үл чадахуй дор хүрнэм бишүү. Урьд болвоос та харин Зүүн гар дор одох нэгэн зам буй билээ. Эдүгээ Зүүнгарын газар цөм миний газар болсон. Орос болвоос харилцан босуулыг шингүүлэхгүй, та хаана одном. Үнэхээр Чингүнжавын албат болоё гэнүү. Хаана суунам. Та хянаж сана бие үхэхийг эрж явбаас тэр цагт хүрсэн хойно ... тушаасан албанд явж зүв зүгээр байваас танай дордос ард урьд бэрхээр олны цуурхах үгэн дор хөдөлсөн буй за. Би нарийвчлах газар үгүй даруй танай ард болтугай. Мөн бачмаг дорд ард захирч чадсангүй байнам. Би мөн уучлан хэлтрүүлж нарийвчлах газар үгүй"'' Цэнгүнжав халхаас цэрэг татаж, хүчээ зузаатгах гэсэн боловч бүтсэнгүй. 1756 оны арван сарын сүүлээр 1000 цэрэг авч замдаа [[Хөх хот]]ын [[Вү Чан жанжн]]ы 2000 цэрэгтэй нийлж, хотгойд нутгийг зорьсон байна. Манжийн цэргийн сүр хүчээс айсан Чингүнжавийн цэргийн ангийн удирдагч нар цэргээ авч, Чингүнжаваас салж одсон байна. Манжийн цэрэг хотгойд нутагт ирэхэд Чингүнжавын цэрэг 500 болтлоо цөөрсөн учир тосож байлдахыг бодсонгүй цэргээ авч [[Шишгэд]] орж хүчээ зузаатгах гэсэн боловч, дайсны их хүчэнд түрэгдэн аргагүй эрхэнд ухарч Өлийн даваа хүрч, цэргээ тарааж зуугаад хүнийг авч [[оросын хил]] гарахаар явсан байна. Явах зам нь хэцүү өндөр уул даваа, хад асгатай учир цэргүүдийн зарим нь амь алдаж, нэг хэсэг нь оргон зайлснаар 50 орчим хүнтэй Оросын хилийн ойролцоох [[Жиянгас]] гэдэг газар хүрч буудалжээ. Энэ үед [[хар Дархадын зайсан Азар]], [[Намжил]] нар Манжийн цэргийг газарчлан очиж, Чингүнжавын буудалсан жижиг толгойг бүслүүлжээ. 1757 оны нэгдүгээр сарын 17ны үүрээр Чингүнжав бүслэлтийг сэт дайран гарахыг завдаад чадалгүй баригджээ. Энэ тухай Манжийн хаанд Тэнгэрийг тэтгэсний 21 оны 12 сарын 4нд чин ван Цэнгүнжавын айлтгасан айлтгалд "Хулгай Чингүнжав нэгэн морийг унаж", манай хорьсныг дайран гараад оргосугай гэхэд [[түмдийн тэргүүн тайж Ламжав]], [[бэйл Цомцогжав]]ын хошууны [[тогосын отго хадсан залны занги Чой]], [[хиа Намхай]] гурвуул тосож Чингүнжавыг барьсан гэжээ" 1757 оны 3 дугаар сарын 11-нд цогт эх оронч Чингүнжавыг хоёр хүү болон түүний гэр бүлийн нь хамт [[Бээжин]]д цаазлан хөнөөжээ. Түүний үнэнч албад эзнийхээ эрхий хурууг авч, өртөөлөн явсаар төрсөн нутагт нь очиж оршоосон гэдэг. Өдгөө хотгойд түмэн түүний дурсгалыг хүндэтгэж Жанхас Бор толгойг - Ван толгой хэмээн нэрийдэж, [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Арбулаг сум]]ын нутагт Чингүнжавын хөшөөг босгожээ. Улаан голоо тасартал, эцсийн амьсгалаа хураатал Манж, Хятадын өмнө сөхрөө үгүй Чингүнжав Эх орондоо үеийн үед дуурсагдан амьд үлдсэн гэрэлт хөшөө мөн хэмээн түүхэнд дуурсжээ. Монгол улсын түүхийн 4-р ботид "Манжийн ноёрхолын эсрэг цусны эцсийн дуслыг зарах зоригтой тууштай тэмцсэн жинхэнэ эх оронч баатар мөн" хэмээн түүний үйл хэргийг үнэлсэн байдаг. [[Ангилал:Монгол ноён]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Хотгойд]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1710 онд төрсөн]] [[Ангилал:1757 онд өнгөрсөн]] 5t0fdfpcyvrj1fhjdo5cuc6y7e4u04u 853940 853939 2026-04-19T06:19:25Z ~2026-23460-51 103997 853940 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|396x396px|Чингүнжав ]] Хотгойд бол халхын нэгэн угсаатны бүлэг бөгөөд эртний жалайр отгийн салбараас үүсчээ. Засагт хан Лайхуур 1577 онд Ойрадын хойд аймгийг таслан авчирч улмаар тэд нь Халхтай холилдон [[Хотгойд]] гэдэг ястны нэр үүссэн гэдэг хожмын шинэ тайлбар бий. Үнэндээ бол Жалайрын Хотогойр отгийн нэрээс хувирч Хотогойд болжээ. Хотгойдын шадар ван Чингүнжав 1710 онд одоогийн [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Бүрэнтогтох сум]]ын нутаг Сангийн далайн Биндэртийн өвөр гэдэг газар [[Хотгойд]]ын [[Засаг ноён]] [[бэйл]] [[Банди]]йн ууган хүү болон төрсөн. Энэ үеэр [[Ар Монгол|Ар халх]] [[манж]]ийн эрхшээлд бүрэн орсон байв. Чингүнжавын дээд өвөг [[Чингис хаан]]ы удмын [[Хиад Боржигин|хиад боржигин]] овгийн [[Батмөнх даян хаан]]ы отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр Хунтайж]] ажээ. == Түүх == === Өвөг дээдэс === Ар халх манжид дагаар орохоос өмнө, Гэрсэнз жалайр Хунтайжийн ахмад хөвгүүн [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] 2-р хүү [[Түмэндарь дайчин|Түмэндарь]] дайчны ахмад хүү [[Шолой уваш хунтайж]] /1567-1627/ [[Хотгойд]] аймгийг захирч талыг Хотгойдууд 1587-1800 он хүртэл Ойрад /зүүн гар улс/ ар халхын хоорондын харилцаанд чухал байр эзэлж байв. Хотгойд нь ар халхын хойд захад Увс, Хөвсгөл нуурын хооронд өргөн уудам нутаг эзэмшиж байв. Газар нутгийн байршлийн хувьд [[Монгол хаад|Монголын хаадын]] ордноос алс зайдуу байв. Энэ үед оросын хаант улс хил хязгаараа өргөтгөн тэлсээр Хотгойдын нутгийн захад тулж иржээ. Иймээс Хотгойдууд Монголын бусад аймгуудаас түрүүлж 1616 онд оростой харилцаж эхлэв. Энэ байдлаа ашиглан Шолой Уваш Хунтайж өөрийгөө алтан хан гэж нэрлэн бие даан үйл ажиллагаа явуулдаг байв. [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Уваш Хунтайжийн]] орыг түүний хүү Омбо-Эрдэнэ 1630 онд өвлөн суув. 1655 онд хотгойдын хаан Омбо-Эрдэнэ хунтайж Манжийн хаанд дагаар орж Халхын баруун гарын хошууны нэгэн засаг ноён болжээ. Омбо-Эрдэнэ хунтайжийг түүний хүү Лувсанринчин хунтайж залгамжлав. Тэр засагт хан болон Ойрадуудтай тохиролцдоггүй учир хөх нуурт оргон зайлжээ. 1686 онд Манжийн оролцоотой болсон халхын ноёдын "Заг байдрагийн хүрэн бэлчирийн чуулганаар халхын засагт хан аймгийн харъяанд [[Шолой убаши хунтайж|Шолой убаши хунтайжийн]] хөвгүүн '''Дорждай хунтайжийн''' хөвгүүн Гэндэнг Хотгойдын засаг болгов." Гэндэн 1694 онд манжид дагаар орж "төрийн [[бэйл]]" цол хүртсэн байна. Хотгойдын ноёдоос Гэндэнгийн авга ах [[Лувсанринчин]] 1686 онд манжид дагаар орж 1690 онд [[галдан бошгот]] манжийн хаан нарын "[[Улаанбудангийн тулаан|Улаан будан"-гийн тулалдаанд]] манжийн талд байлдаж байжээ. Ийнхүү Хотгойдын ноёд дээдсээс 3 хүн Манжид дагаар орсон учир бусад нь бүгд манжийн хааны харъяат болов. Гэндэн бэйлийн орыг түүний өргөмөл хүү, [[бэйл]] [[Бүүвээ баатар]], ач Банди бэйл нар залгамжлав. Банди бэйл 1737 онд нас барж түүний хүү [[Чингүнжав]] /1710-1757/ залгамжлав. === Намтар === Чингүнжавыг засаг ноён төрийн бээл болох үед ар халх дахь манжийн ноёрхол хүчээ авч Ойрадыг байлдан эзлэх төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх түшиц газар болгох бодлого явуулж байв. Манж нар Чингүнжавыг өөртөө татахын тулд хэргэм зэргээр шагнаж, Засагт хан аймгийн туслагч жанжнаар томилж байв. 1691-5-02 [[Долоннуурын чуулган|Долоннуурын чуулганаар]] ар халх манжид дагаар оржээ. 1760 оноос [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийг тэтгэсний]] 16-р онд "''Чингүнжав доорд ардыг дураар тавьж, харуул харж, зүүн гарын хотон ард лугаа худалдаа хийлгэж урианхайн газарт нүүж суухад хүргүүлсэн нь маш осол сул үзэшгүй, тэр ч байтугай тусгайлан тушаагаад барьж хүргэхээр ирүүлэх лам Жамцанг хүргэж ирсэн үгүй уйлхайлж шалтагласан нь миний хишгийг ихэд үтээрхжээ''". Хойдын ван [[Амарсанаа|'''Амарсанаа''']]''',''' Хотгойдын шадар ван '''Чингүнжав''', Өмнөд хорчиний '''эфү Сэвдэнбалжир''' нар элч довтолгон урьдаас үгсэн тохирсноор [[Манжийн эсрэг Монголчуудын 1776-1778 оны зэвсэгт бослого|Манжийн эсрэг тэмцэл]] 1755 онд эхлэж Монгол түмний гурван жилийн эх оронч их тэмцэлийг өрнүүлсэн юм. Дараа жил нь Чингүнжавын цэрэг Хиагт, Их хүрээнд бугшсан Манж цэргийг уулгалан дайрч, улмаар тэр жилийнхээ намрын дунд сарын эхээр Их хүрээнд чуулхаар тогтжээ. Шадар ван Чингүнжав, Хан голоос мянган цэрэгтэйгээр алба хаян Халх нутгаа зорин довтолгож, улмаар [[Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг бослого|манжийг эсэргүүцэн бослого]] гаргасан ийн учиртай. Түүний эх оронч тэмцлийг Халх түмэн төдийгүй, II Богд Жавзандамба'''II Жавзундамба хутагт''']]''', түшээт хан Ямпилдорж, засагт хан Балдир, сэцэн хан Манибадир, Сайн ноён Дэчинжав, Дамиран гүн''' зэрэг нөлөө бүхий хүмүүс дэмжиж эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хүнс хоол зэрэг ар хангалтын хэрэгтэй бүхнээр сэлбэн туслаж байв. Ар [[халх]]ад хүчээ авч буй энэ бослогын тухай дуулсан Манжийн хаан бослогын гол удирдагчийн хүчийг салган ганцаардуулах аргыг сүвэгчлэн, Халхын бүх ноёдод Чингүнжавыг даруй барихыг зарлиг болгож, Улиастайн жанжнаар [[Чин ван Цэнгүнжав]]ыг томилж, их цэргийг авч Чингүнжавын цэргийг дарж, түүнийг барихыг даалгажээ. Чингүнжав урвасан тухай Манжийн хааны буулгасан зарлиг. [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсний]] хорин нэгдүгээр он намрын дундад сарын арван зургаанд: ''"Зарлиг буулгасан нь. Олон Халхчуудад зарлиг буулга. Танай олон Халхчууд цөм үе бүр төрийн хишгийн хүлээсэн хүн юунд нэгэн бузар Чингүнжавын дэмий зохиосон нэг үгэн дор хувьсгаж даруй ингэж явсан аж хэмээн гайхдаг билээ, эдүгээ сонсхул да цэргийн хэрэгт зүдэрсэн учир дор санаа тогтвор үгүй хэмээмүй. Миний энэ цэрэг хэрэглэсэн нь хэний тул агсан аж, чухам танай олон Халхуудын тул биш буюу, танай олон Халхуудын үл мэдэх нь үнээрэн юу, урьд гурван цэрэг нар дагаж ирснийг би хүлээж авах үгүй болвоос бусдын гэр өрхийг авч ирсэн бишүү, хүлээн үл авах ёсон буюу, даруй хүлээн үл авах болтугай, тэдгээр бас зөв зүгээр байнуу, эрх үгүй танай олон Халхчуудыг дэмий дээрэмдэх булаахуй дор хүрнэм. Иймийн тул би сая хүлээн авч суулгав, цэрэг нар хүмүүн басхүү номхон даруу зөв зүгээр байсан аж, Амаргсанаагийн залихай муу байдлыг үзвээс түүнийг дагаж ирснийг хүлээн үл авах болвоос тэр тогтож танай Халхчуудыг дээрэмдэж танай нутгийг эзлэх буй за, би шийтгэсэн нь сайн тул сая түүнийг гаргав би улсын цалинг хайрлал үгүй их цэргийг гаргаж Зүүнгарын газрыг төвшитгэн тогтоосон нь цөм танай олон Халхчуудын тул болой, даруй эдүгээ хулгайч Амаргсанааг барихуй дор мөн баруун замаар Өөлд нарын цэргийг гаргаж хасганы зах дор орж Амарсанааг үдэш маргад даруй барьж олном, хойд замын цэргийг харин зүгээр сүр бадруулж илгээсэн асар зовоосон газар үгүй Амарсанаа хэмээгч зүг нэгэн босуул буй за барьж оловч эс оловчиг даруй цэрэглэхийг байж гарган олон Халхчуудыг жаргуулан суулгая хэмээсэн билээ. Санамсар үгүй хулгайч Чингүнжав урьд Амарсанаа дор самбаачилж явсан учир дор өөрийн ганцаар ялаас хэлтрэхийг хичээж олныг цөм ял торготугай хэмээн зальхай муу санаа үүсгэж дэмий үг зохиож олон Халхчуудыг хувьсгуулж явав. Олон Халхчуудын дотор түүний цуурхах үгийг сонсож харуул өртөөнөөс ангижирч нутагт хойш одсон нь буй харгалзан хүлээсэн нь мөн буй хулгайч Чингүнжав ингэж олныг хувьсгуулж урвасан бөгөөтөл үүнийг барих үгүй болвоос цэргийн хэргийн бас байж болмуй эдүгээ тийн цэргийн хэргийг байсан үгүй нь цөм Чингүнжавын нэгэн хүний хараа болой. Да цэргийн хэргийг байя гэвээс тэр маш хялбар гагцхүү бүгдийн хүчээр Чингүнжавыг хурдан барихаар одтугай. Чингүнжавыг барьж олсон хойно цэргийн хэргийг даруй байж болном бишүү. Та хэрбээ хүчин мөхөс Чингүнжавыг барьж чадах үгүй болвоос та албанаа явах нь болвоос өөр өөрийн заасан газарт одож тушаасан албанд явтугай нутагт буй нь болвоос өөр өөрийн нутгийг харъяалж зүв зүгээр байтугай. Би дотоод газрын цэргийг гаргаж Чингүнжавыг бариулмуй. Чингүнжав бузар тэр бас хааш оргож чаднам. Чингүнжавыг барьж ял хийхгүй болвоос тэр үнэхээр цэрэг байх өдөр үгүй бишүү. Танай олон Халхчууд хэрвээ Чингүнжавыг барихгүй бөгөөд бас өөрийн заасан газарт одож алба хааж явахгүй болвоос үүнд харин цэргийг нэмж гаргах буй за. Бас цэргийг байх хууль байнуу. Та хишгийг тэрсэлж урваваас би бас таныг хялбараар тавимуй. Миний цэргийн хүч улсын цалинг та цөм мэдэх бишүү таны зүүн зах болвоос Солон цэрэг буй, өмнөд этгээд болвоос Дотоод засгийн цэрэг буй, дундад зам болвоос Манж цэрэг буй, би их цэргийг гаргаж таныг дайлваас танай нутгийг хамаж чадахгүй хэмээх байтуйгай танай хөвгүүд ачийг цөм хамаж үл чадахуй дор хүрнэм бишүү. Урьд болвоос та харин Зүүн гар дор одох нэгэн зам буй билээ. Эдүгээ Зүүнгарын газар цөм миний газар болсон. Орос болвоос харилцан босуулыг шингүүлэхгүй, та хаана одном. Үнэхээр Чингүнжавын албат болоё гэнүү. Хаана суунам. Та хянаж сана бие үхэхийг эрж явбаас тэр цагт хүрсэн хойно ... тушаасан албанд явж зүв зүгээр байваас танай дордос ард урьд бэрхээр олны цуурхах үгэн дор хөдөлсөн буй за. Би нарийвчлах газар үгүй даруй танай ард болтугай. Мөн бачмаг дорд ард захирч чадсангүй байнам. Би мөн уучлан хэлтрүүлж нарийвчлах газар үгүй"'' Цэнгүнжав халхаас цэрэг татаж, хүчээ зузаатгах гэсэн боловч бүтсэнгүй. 1756 оны арван сарын сүүлээр 1000 цэрэг авч замдаа [[Хөх хот]]ын [[Вү Чан жанжн]]ы 2000 цэрэгтэй нийлж, хотгойд нутгийг зорьсон байна. Манжийн цэргийн сүр хүчээс айсан Чингүнжавийн цэргийн ангийн удирдагч нар цэргээ авч, Чингүнжаваас салж одсон байна. Манжийн цэрэг хотгойд нутагт ирэхэд Чингүнжавын цэрэг 500 болтлоо цөөрсөн учир тосож байлдахыг бодсонгүй цэргээ авч [[Шишгэд]] орж хүчээ зузаатгах гэсэн боловч, дайсны их хүчэнд түрэгдэн аргагүй эрхэнд ухарч Өлийн даваа хүрч, цэргээ тарааж зуугаад хүнийг авч [[оросын хил]] гарахаар явсан байна. Явах зам нь хэцүү өндөр уул даваа, хад асгатай учир цэргүүдийн зарим нь амь алдаж, нэг хэсэг нь оргон зайлснаар 50 орчим хүнтэй Оросын хилийн ойролцоох [[Жиянгас]] гэдэг газар хүрч буудалжээ. Энэ үед [[хар Дархадын зайсан Азар]], [[Намжил]] нар Манжийн цэргийг газарчлан очиж, Чингүнжавын буудалсан жижиг толгойг бүслүүлжээ. 1757 оны нэгдүгээр сарын 17ны үүрээр Чингүнжав бүслэлтийг сэт дайран гарахыг завдаад чадалгүй баригджээ. Энэ тухай Манжийн хаанд Тэнгэрийг тэтгэсний 21 оны 12 сарын 4нд чин ван Цэнгүнжавын айлтгасан айлтгалд "Хулгай Чингүнжав нэгэн морийг унаж", манай хорьсныг дайран гараад оргосугай гэхэд [[түмдийн тэргүүн тайж Ламжав]], [[бэйл Цомцогжав]]ын хошууны [[тогосын отго хадсан залны занги Чой]], [[хиа Намхай]] гурвуул тосож Чингүнжавыг барьсан гэжээ" 1757 оны 3 дугаар сарын 11-нд цогт эх оронч Чингүнжавыг хоёр хүү болон түүний гэр бүлийн нь хамт [[Бээжин]]д цаазлан хөнөөжээ. Түүний үнэнч албад эзнийхээ эрхий хурууг авч, өртөөлөн явсаар төрсөн нутагт нь очиж оршоосон гэдэг. Өдгөө хотгойд түмэн түүний дурсгалыг хүндэтгэж Жанхас Бор толгойг - Ван толгой хэмээн нэрийдэж, [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Арбулаг сум]]ын нутагт Чингүнжавын хөшөөг босгожээ. Улаан голоо тасартал, эцсийн амьсгалаа хураатал Манж, Хятадын өмнө сөхрөө үгүй Чингүнжав Эх орондоо үеийн үед дуурсагдан амьд үлдсэн гэрэлт хөшөө мөн хэмээн түүхэнд дуурсжээ. Монгол улсын түүхийн 4-р ботид "Манжийн ноёрхолын эсрэг цусны эцсийн дуслыг зарах зоригтой тууштай тэмцсэн жинхэнэ эх оронч баатар мөн" хэмээн түүний үйл хэргийг үнэлсэн байдаг. [[Ангилал:Монгол ноён]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Хотгойд]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1710 онд төрсөн]] [[Ангилал:1757 онд өнгөрсөн]] jkwepa8ax9z7h1icf0q4cizyif8zx9m 853941 853940 2026-04-19T06:20:42Z ~2026-23460-51 103997 853941 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|396x396px|🥀Чингүнжав🥀 ]] Хотгойд бол халхын нэгэн угсаатны бүлэг бөгөөд эртний жалайр отгийн салбараас үүсчээ. Засагт хан Лайхуур 1577 онд Ойрадын хойд аймгийг таслан авчирч улмаар тэд нь Халхтай холилдон [[Хотгойд]] гэдэг ястны нэр үүссэн гэдэг хожмын шинэ тайлбар бий. Үнэндээ бол Жалайрын Хотогойр отгийн нэрээс хувирч Хотогойд болжээ. Хотгойдын шадар ван Чингүнжав 1710 онд одоогийн [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Бүрэнтогтох сум]]ын нутаг Сангийн далайн Биндэртийн өвөр гэдэг газар [[Хотгойд]]ын [[Засаг ноён]] [[бэйл]] [[Банди]]йн ууган хүү болон төрсөн. Энэ үеэр [[Ар Монгол|Ар халх]] [[манж]]ийн эрхшээлд бүрэн орсон байв. Чингүнжавын дээд өвөг [[Чингис хаан]]ы удмын [[Хиад Боржигин|хиад боржигин]] овгийн [[Батмөнх даян хаан]]ы отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр Хунтайж]] ажээ. == Түүх == === Өвөг дээдэс === Ар халх манжид дагаар орохоос өмнө, Гэрсэнз жалайр Хунтайжийн ахмад хөвгүүн [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] 2-р хүү [[Түмэндарь дайчин|Түмэндарь]] дайчны ахмад хүү [[Шолой уваш хунтайж]] /1567-1627/ [[Хотгойд]] аймгийг захирч талыг Хотгойдууд 1587-1800 он хүртэл Ойрад /зүүн гар улс/ ар халхын хоорондын харилцаанд чухал байр эзэлж байв. Хотгойд нь ар халхын хойд захад Увс, Хөвсгөл нуурын хооронд өргөн уудам нутаг эзэмшиж байв. Газар нутгийн байршлийн хувьд [[Монгол хаад|Монголын хаадын]] ордноос алс зайдуу байв. Энэ үед оросын хаант улс хил хязгаараа өргөтгөн тэлсээр Хотгойдын нутгийн захад тулж иржээ. Иймээс Хотгойдууд Монголын бусад аймгуудаас түрүүлж 1616 онд оростой харилцаж эхлэв. Энэ байдлаа ашиглан Шолой Уваш Хунтайж өөрийгөө алтан хан гэж нэрлэн бие даан үйл ажиллагаа явуулдаг байв. [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Уваш Хунтайжийн]] орыг түүний хүү Омбо-Эрдэнэ 1630 онд өвлөн суув. 1655 онд хотгойдын хаан Омбо-Эрдэнэ хунтайж Манжийн хаанд дагаар орж Халхын баруун гарын хошууны нэгэн засаг ноён болжээ. Омбо-Эрдэнэ хунтайжийг түүний хүү Лувсанринчин хунтайж залгамжлав. Тэр засагт хан болон Ойрадуудтай тохиролцдоггүй учир хөх нуурт оргон зайлжээ. 1686 онд Манжийн оролцоотой болсон халхын ноёдын "Заг байдрагийн хүрэн бэлчирийн чуулганаар халхын засагт хан аймгийн харъяанд [[Шолой убаши хунтайж|Шолой убаши хунтайжийн]] хөвгүүн '''Дорждай хунтайжийн''' хөвгүүн Гэндэнг Хотгойдын засаг болгов." Гэндэн 1694 онд манжид дагаар орж "төрийн [[бэйл]]" цол хүртсэн байна. Хотгойдын ноёдоос Гэндэнгийн авга ах [[Лувсанринчин]] 1686 онд манжид дагаар орж 1690 онд [[галдан бошгот]] манжийн хаан нарын "[[Улаанбудангийн тулаан|Улаан будан"-гийн тулалдаанд]] манжийн талд байлдаж байжээ. Ийнхүү Хотгойдын ноёд дээдсээс 3 хүн Манжид дагаар орсон учир бусад нь бүгд манжийн хааны харъяат болов. Гэндэн бэйлийн орыг түүний өргөмөл хүү, [[бэйл]] [[Бүүвээ баатар]], ач Банди бэйл нар залгамжлав. Банди бэйл 1737 онд нас барж түүний хүү [[Чингүнжав]] /1710-1757/ залгамжлав. === Намтар === Чингүнжавыг засаг ноён төрийн бээл болох үед ар халх дахь манжийн ноёрхол хүчээ авч Ойрадыг байлдан эзлэх төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх түшиц газар болгох бодлого явуулж байв. Манж нар Чингүнжавыг өөртөө татахын тулд хэргэм зэргээр шагнаж, Засагт хан аймгийн туслагч жанжнаар томилж байв. 1691-5-02 [[Долоннуурын чуулган|Долоннуурын чуулганаар]] ар халх манжид дагаар оржээ. 1760 оноос [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийг тэтгэсний]] 16-р онд "''Чингүнжав доорд ардыг дураар тавьж, харуул харж, зүүн гарын хотон ард лугаа худалдаа хийлгэж урианхайн газарт нүүж суухад хүргүүлсэн нь маш осол сул үзэшгүй, тэр ч байтугай тусгайлан тушаагаад барьж хүргэхээр ирүүлэх лам Жамцанг хүргэж ирсэн үгүй уйлхайлж шалтагласан нь миний хишгийг ихэд үтээрхжээ''". Хойдын ван [[Амарсанаа|'''Амарсанаа''']]''',''' Хотгойдын шадар ван '''Чингүнжав''', Өмнөд хорчиний '''эфү Сэвдэнбалжир''' нар элч довтолгон урьдаас үгсэн тохирсноор [[Манжийн эсрэг Монголчуудын 1776-1778 оны зэвсэгт бослого|Манжийн эсрэг тэмцэл]] 1755 онд эхлэж Монгол түмний гурван жилийн эх оронч их тэмцэлийг өрнүүлсэн юм. Дараа жил нь Чингүнжавын цэрэг Хиагт, Их хүрээнд бугшсан Манж цэргийг уулгалан дайрч, улмаар тэр жилийнхээ намрын дунд сарын эхээр Их хүрээнд чуулхаар тогтжээ. Шадар ван Чингүнжав, Хан голоос мянган цэрэгтэйгээр алба хаян Халх нутгаа зорин довтолгож, улмаар [[Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг бослого|манжийг эсэргүүцэн бослого]] гаргасан ийн учиртай. Түүний эх оронч тэмцлийг Халх түмэн төдийгүй, II Богд Жавзандамба'''II Жавзундамба хутагт''']]''', түшээт хан Ямпилдорж, засагт хан Балдир, сэцэн хан Манибадир, Сайн ноён Дэчинжав, Дамиран гүн''' зэрэг нөлөө бүхий хүмүүс дэмжиж эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хүнс хоол зэрэг ар хангалтын хэрэгтэй бүхнээр сэлбэн туслаж байв. Ар [[халх]]ад хүчээ авч буй энэ бослогын тухай дуулсан Манжийн хаан бослогын гол удирдагчийн хүчийг салган ганцаардуулах аргыг сүвэгчлэн, Халхын бүх ноёдод Чингүнжавыг даруй барихыг зарлиг болгож, Улиастайн жанжнаар [[Чин ван Цэнгүнжав]]ыг томилж, их цэргийг авч Чингүнжавын цэргийг дарж, түүнийг барихыг даалгажээ. Чингүнжав урвасан тухай Манжийн хааны буулгасан зарлиг. [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсний]] хорин нэгдүгээр он намрын дундад сарын арван зургаанд: ''"Зарлиг буулгасан нь. Олон Халхчуудад зарлиг буулга. Танай олон Халхчууд цөм үе бүр төрийн хишгийн хүлээсэн хүн юунд нэгэн бузар Чингүнжавын дэмий зохиосон нэг үгэн дор хувьсгаж даруй ингэж явсан аж хэмээн гайхдаг билээ, эдүгээ сонсхул да цэргийн хэрэгт зүдэрсэн учир дор санаа тогтвор үгүй хэмээмүй. Миний энэ цэрэг хэрэглэсэн нь хэний тул агсан аж, чухам танай олон Халхуудын тул биш буюу, танай олон Халхуудын үл мэдэх нь үнээрэн юу, урьд гурван цэрэг нар дагаж ирснийг би хүлээж авах үгүй болвоос бусдын гэр өрхийг авч ирсэн бишүү, хүлээн үл авах ёсон буюу, даруй хүлээн үл авах болтугай, тэдгээр бас зөв зүгээр байнуу, эрх үгүй танай олон Халхчуудыг дэмий дээрэмдэх булаахуй дор хүрнэм. Иймийн тул би сая хүлээн авч суулгав, цэрэг нар хүмүүн басхүү номхон даруу зөв зүгээр байсан аж, Амаргсанаагийн залихай муу байдлыг үзвээс түүнийг дагаж ирснийг хүлээн үл авах болвоос тэр тогтож танай Халхчуудыг дээрэмдэж танай нутгийг эзлэх буй за, би шийтгэсэн нь сайн тул сая түүнийг гаргав би улсын цалинг хайрлал үгүй их цэргийг гаргаж Зүүнгарын газрыг төвшитгэн тогтоосон нь цөм танай олон Халхчуудын тул болой, даруй эдүгээ хулгайч Амаргсанааг барихуй дор мөн баруун замаар Өөлд нарын цэргийг гаргаж хасганы зах дор орж Амарсанааг үдэш маргад даруй барьж олном, хойд замын цэргийг харин зүгээр сүр бадруулж илгээсэн асар зовоосон газар үгүй Амарсанаа хэмээгч зүг нэгэн босуул буй за барьж оловч эс оловчиг даруй цэрэглэхийг байж гарган олон Халхчуудыг жаргуулан суулгая хэмээсэн билээ. Санамсар үгүй хулгайч Чингүнжав урьд Амарсанаа дор самбаачилж явсан учир дор өөрийн ганцаар ялаас хэлтрэхийг хичээж олныг цөм ял торготугай хэмээн зальхай муу санаа үүсгэж дэмий үг зохиож олон Халхчуудыг хувьсгуулж явав. Олон Халхчуудын дотор түүний цуурхах үгийг сонсож харуул өртөөнөөс ангижирч нутагт хойш одсон нь буй харгалзан хүлээсэн нь мөн буй хулгайч Чингүнжав ингэж олныг хувьсгуулж урвасан бөгөөтөл үүнийг барих үгүй болвоос цэргийн хэргийн бас байж болмуй эдүгээ тийн цэргийн хэргийг байсан үгүй нь цөм Чингүнжавын нэгэн хүний хараа болой. Да цэргийн хэргийг байя гэвээс тэр маш хялбар гагцхүү бүгдийн хүчээр Чингүнжавыг хурдан барихаар одтугай. Чингүнжавыг барьж олсон хойно цэргийн хэргийг даруй байж болном бишүү. Та хэрбээ хүчин мөхөс Чингүнжавыг барьж чадах үгүй болвоос та албанаа явах нь болвоос өөр өөрийн заасан газарт одож тушаасан албанд явтугай нутагт буй нь болвоос өөр өөрийн нутгийг харъяалж зүв зүгээр байтугай. Би дотоод газрын цэргийг гаргаж Чингүнжавыг бариулмуй. Чингүнжав бузар тэр бас хааш оргож чаднам. Чингүнжавыг барьж ял хийхгүй болвоос тэр үнэхээр цэрэг байх өдөр үгүй бишүү. Танай олон Халхчууд хэрвээ Чингүнжавыг барихгүй бөгөөд бас өөрийн заасан газарт одож алба хааж явахгүй болвоос үүнд харин цэргийг нэмж гаргах буй за. Бас цэргийг байх хууль байнуу. Та хишгийг тэрсэлж урваваас би бас таныг хялбараар тавимуй. Миний цэргийн хүч улсын цалинг та цөм мэдэх бишүү таны зүүн зах болвоос Солон цэрэг буй, өмнөд этгээд болвоос Дотоод засгийн цэрэг буй, дундад зам болвоос Манж цэрэг буй, би их цэргийг гаргаж таныг дайлваас танай нутгийг хамаж чадахгүй хэмээх байтуйгай танай хөвгүүд ачийг цөм хамаж үл чадахуй дор хүрнэм бишүү. Урьд болвоос та харин Зүүн гар дор одох нэгэн зам буй билээ. Эдүгээ Зүүнгарын газар цөм миний газар болсон. Орос болвоос харилцан босуулыг шингүүлэхгүй, та хаана одном. Үнэхээр Чингүнжавын албат болоё гэнүү. Хаана суунам. Та хянаж сана бие үхэхийг эрж явбаас тэр цагт хүрсэн хойно ... тушаасан албанд явж зүв зүгээр байваас танай дордос ард урьд бэрхээр олны цуурхах үгэн дор хөдөлсөн буй за. Би нарийвчлах газар үгүй даруй танай ард болтугай. Мөн бачмаг дорд ард захирч чадсангүй байнам. Би мөн уучлан хэлтрүүлж нарийвчлах газар үгүй"'' Цэнгүнжав халхаас цэрэг татаж, хүчээ зузаатгах гэсэн боловч бүтсэнгүй. 1756 оны арван сарын сүүлээр 1000 цэрэг авч замдаа [[Хөх хот]]ын [[Вү Чан жанжн]]ы 2000 цэрэгтэй нийлж, хотгойд нутгийг зорьсон байна. Манжийн цэргийн сүр хүчээс айсан Чингүнжавийн цэргийн ангийн удирдагч нар цэргээ авч, Чингүнжаваас салж одсон байна. Манжийн цэрэг хотгойд нутагт ирэхэд Чингүнжавын цэрэг 500 болтлоо цөөрсөн учир тосож байлдахыг бодсонгүй цэргээ авч [[Шишгэд]] орж хүчээ зузаатгах гэсэн боловч, дайсны их хүчэнд түрэгдэн аргагүй эрхэнд ухарч Өлийн даваа хүрч, цэргээ тарааж зуугаад хүнийг авч [[оросын хил]] гарахаар явсан байна. Явах зам нь хэцүү өндөр уул даваа, хад асгатай учир цэргүүдийн зарим нь амь алдаж, нэг хэсэг нь оргон зайлснаар 50 орчим хүнтэй Оросын хилийн ойролцоох [[Жиянгас]] гэдэг газар хүрч буудалжээ. Энэ үед [[хар Дархадын зайсан Азар]], [[Намжил]] нар Манжийн цэргийг газарчлан очиж, Чингүнжавын буудалсан жижиг толгойг бүслүүлжээ. 1757 оны нэгдүгээр сарын 17ны үүрээр Чингүнжав бүслэлтийг сэт дайран гарахыг завдаад чадалгүй баригджээ. Энэ тухай Манжийн хаанд Тэнгэрийг тэтгэсний 21 оны 12 сарын 4нд чин ван Цэнгүнжавын айлтгасан айлтгалд "Хулгай Чингүнжав нэгэн морийг унаж", манай хорьсныг дайран гараад оргосугай гэхэд [[түмдийн тэргүүн тайж Ламжав]], [[бэйл Цомцогжав]]ын хошууны [[тогосын отго хадсан залны занги Чой]], [[хиа Намхай]] гурвуул тосож Чингүнжавыг барьсан гэжээ" 1757 оны 3 дугаар сарын 11-нд цогт эх оронч Чингүнжавыг хоёр хүү болон түүний гэр бүлийн нь хамт [[Бээжин]]д цаазлан хөнөөжээ. Түүний үнэнч албад эзнийхээ эрхий хурууг авч, өртөөлөн явсаар төрсөн нутагт нь очиж оршоосон гэдэг. Өдгөө хотгойд түмэн түүний дурсгалыг хүндэтгэж Жанхас Бор толгойг - Ван толгой хэмээн нэрийдэж, [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Арбулаг сум]]ын нутагт Чингүнжавын хөшөөг босгожээ. Улаан голоо тасартал, эцсийн амьсгалаа хураатал Манж, Хятадын өмнө сөхрөө үгүй Чингүнжав Эх орондоо үеийн үед дуурсагдан амьд үлдсэн гэрэлт хөшөө мөн хэмээн түүхэнд дуурсжээ. Монгол улсын түүхийн 4-р ботид "Манжийн ноёрхолын эсрэг цусны эцсийн дуслыг зарах зоригтой тууштай тэмцсэн жинхэнэ эх оронч баатар мөн" хэмээн түүний үйл хэргийг үнэлсэн байдаг. [[Ангилал:Монгол ноён]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Хотгойд]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1710 онд төрсөн]] [[Ангилал:1757 онд өнгөрсөн]] rpu3zy2dvonfebmtkj7iv4cixtdi1ou 853942 853941 2026-04-19T06:22:26Z Crushcrushcrush1 99720 Revert 853942 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|396x396px|Чингүнжав]] Хотгойд бол халхын нэгэн угсаатны бүлэг бөгөөд эртний жалайр отгийн салбараас үүсчээ. Засагт хан Лайхуур 1577 онд Ойрадын хойд аймгийг таслан авчирч улмаар тэд нь Халхтай холилдон [[Хотгойд]] гэдэг ястны нэр үүссэн гэдэг хожмын шинэ тайлбар бий. Үнэндээ бол Жалайрын Хотогойр отгийн нэрээс хувирч Хотогойд болжээ. Хотгойдын шадар ван Чингүнжав 1710 онд одоогийн [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Бүрэнтогтох сум]]ын нутаг Сангийн далайн Биндэртийн өвөр гэдэг газар [[Хотгойд]]ын [[Засаг ноён]] [[бэйл]] [[Банди]]йн ууган хүү болон төрсөн. Энэ үеэр [[Ар Монгол|Ар халх]] [[манж]]ийн эрхшээлд бүрэн орсон байв. Чингүнжавын дээд өвөг [[Чингис хаан]]ы удмын [[Хиад Боржигин|хиад боржигин]] овгийн [[Батмөнх даян хаан]]ы отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр Хунтайж]] ажээ. == Түүх == === Өвөг дээдэс === Ар халх манжид дагаар орохоос өмнө, Гэрсэнз жалайр Хунтайжийн ахмад хөвгүүн [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] 2-р хүү [[Түмэндарь дайчин|Түмэндарь]] дайчны ахмад хүү [[Шолой уваш хунтайж]] /1567-1627/ [[Хотгойд]] аймгийг захирч талыг Хотгойдууд 1587-1800 он хүртэл Ойрад /зүүн гар улс/ ар халхын хоорондын харилцаанд чухал байр эзэлж байв. Хотгойд нь ар халхын хойд захад Увс, Хөвсгөл нуурын хооронд өргөн уудам нутаг эзэмшиж байв. Газар нутгийн байршлийн хувьд [[Монгол хаад|Монголын хаадын]] ордноос алс зайдуу байв. Энэ үед оросын хаант улс хил хязгаараа өргөтгөн тэлсээр Хотгойдын нутгийн захад тулж иржээ. Иймээс Хотгойдууд Монголын бусад аймгуудаас түрүүлж 1616 онд оростой харилцаж эхлэв. Энэ байдлаа ашиглан Шолой Уваш Хунтайж өөрийгөө алтан хан гэж нэрлэн бие даан үйл ажиллагаа явуулдаг байв. [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Уваш Хунтайжийн]] орыг түүний хүү Омбо-Эрдэнэ 1630 онд өвлөн суув. 1655 онд хотгойдын хаан Омбо-Эрдэнэ хунтайж Манжийн хаанд дагаар орж Халхын баруун гарын хошууны нэгэн засаг ноён болжээ. Омбо-Эрдэнэ хунтайжийг түүний хүү Лувсанринчин хунтайж залгамжлав. Тэр засагт хан болон Ойрадуудтай тохиролцдоггүй учир хөх нуурт оргон зайлжээ. 1686 онд Манжийн оролцоотой болсон халхын ноёдын "Заг байдрагийн хүрэн бэлчирийн чуулганаар халхын засагт хан аймгийн харъяанд [[Шолой убаши хунтайж|Шолой убаши хунтайжийн]] хөвгүүн '''Дорждай хунтайжийн''' хөвгүүн Гэндэнг Хотгойдын засаг болгов." Гэндэн 1694 онд манжид дагаар орж "төрийн [[бэйл]]" цол хүртсэн байна. Хотгойдын ноёдоос Гэндэнгийн авга ах [[Лувсанринчин]] 1686 онд манжид дагаар орж 1690 онд [[галдан бошгот]] манжийн хаан нарын "[[Улаанбудангийн тулаан|Улаан будан"-гийн тулалдаанд]] манжийн талд байлдаж байжээ. Ийнхүү Хотгойдын ноёд дээдсээс 3 хүн Манжид дагаар орсон учир бусад нь бүгд манжийн хааны харъяат болов. Гэндэн бэйлийн орыг түүний өргөмөл хүү, [[бэйл]] [[Бүүвээ баатар]], ач Банди бэйл нар залгамжлав. Банди бэйл 1737 онд нас барж түүний хүү [[Чингүнжав]] /1710-1757/ залгамжлав. === Намтар === Чингүнжавыг засаг ноён төрийн бээл болох үед ар халх дахь манжийн ноёрхол хүчээ авч Ойрадыг байлдан эзлэх төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх түшиц газар болгох бодлого явуулж байв. Манж нар Чингүнжавыг өөртөө татахын тулд хэргэм зэргээр шагнаж, Засагт хан аймгийн туслагч жанжнаар томилж байв. 1691-5-02 [[Долоннуурын чуулган|Долоннуурын чуулганаар]] ар халх манжид дагаар оржээ. 1760 оноос [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийг тэтгэсний]] 16-р онд "''Чингүнжав доорд ардыг дураар тавьж, харуул харж, зүүн гарын хотон ард лугаа худалдаа хийлгэж урианхайн газарт нүүж суухад хүргүүлсэн нь маш осол сул үзэшгүй, тэр ч байтугай тусгайлан тушаагаад барьж хүргэхээр ирүүлэх лам Жамцанг хүргэж ирсэн үгүй уйлхайлж шалтагласан нь миний хишгийг ихэд үтээрхжээ''". Хойдын ван [[Амарсанаа|'''Амарсанаа''']]''',''' Хотгойдын шадар ван '''Чингүнжав''', Өмнөд хорчиний '''эфү Сэвдэнбалжир''' нар элч довтолгон урьдаас үгсэн тохирсноор [[Манжийн эсрэг Монголчуудын 1776-1778 оны зэвсэгт бослого|Манжийн эсрэг тэмцэл]] 1755 онд эхлэж Монгол түмний гурван жилийн эх оронч их тэмцэлийг өрнүүлсэн юм. Дараа жил нь Чингүнжавын цэрэг Хиагт, Их хүрээнд бугшсан Манж цэргийг уулгалан дайрч, улмаар тэр жилийнхээ намрын дунд сарын эхээр Их хүрээнд чуулхаар тогтжээ. Шадар ван Чингүнжав, Хан голоос мянган цэрэгтэйгээр алба хаян Халх нутгаа зорин довтолгож, улмаар [[Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг бослого|манжийг эсэргүүцэн бослого]] гаргасан ийн учиртай. Түүний эх оронч тэмцлийг Халх түмэн төдийгүй, II Богд Жавзандамба'''II Жавзундамба хутагт''']]''', түшээт хан Ямпилдорж, засагт хан Балдир, сэцэн хан Манибадир, Сайн ноён Дэчинжав, Дамиран гүн''' зэрэг нөлөө бүхий хүмүүс дэмжиж эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хүнс хоол зэрэг ар хангалтын хэрэгтэй бүхнээр сэлбэн туслаж байв. Ар [[халх]]ад хүчээ авч буй энэ бослогын тухай дуулсан Манжийн хаан бослогын гол удирдагчийн хүчийг салган ганцаардуулах аргыг сүвэгчлэн, Халхын бүх ноёдод Чингүнжавыг даруй барихыг зарлиг болгож, Улиастайн жанжнаар [[Чин ван Цэнгүнжав]]ыг томилж, их цэргийг авч Чингүнжавын цэргийг дарж, түүнийг барихыг даалгажээ. Чингүнжав урвасан тухай Манжийн хааны буулгасан зарлиг. [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсний]] хорин нэгдүгээр он намрын дундад сарын арван зургаанд: ''"Зарлиг буулгасан нь. Олон Халхчуудад зарлиг буулга. Танай олон Халхчууд цөм үе бүр төрийн хишгийн хүлээсэн хүн юунд нэгэн бузар Чингүнжавын дэмий зохиосон нэг үгэн дор хувьсгаж даруй ингэж явсан аж хэмээн гайхдаг билээ, эдүгээ сонсхул да цэргийн хэрэгт зүдэрсэн учир дор санаа тогтвор үгүй хэмээмүй. Миний энэ цэрэг хэрэглэсэн нь хэний тул агсан аж, чухам танай олон Халхуудын тул биш буюу, танай олон Халхуудын үл мэдэх нь үнээрэн юу, урьд гурван цэрэг нар дагаж ирснийг би хүлээж авах үгүй болвоос бусдын гэр өрхийг авч ирсэн бишүү, хүлээн үл авах ёсон буюу, даруй хүлээн үл авах болтугай, тэдгээр бас зөв зүгээр байнуу, эрх үгүй танай олон Халхчуудыг дэмий дээрэмдэх булаахуй дор хүрнэм. Иймийн тул би сая хүлээн авч суулгав, цэрэг нар хүмүүн басхүү номхон даруу зөв зүгээр байсан аж, Амаргсанаагийн залихай муу байдлыг үзвээс түүнийг дагаж ирснийг хүлээн үл авах болвоос тэр тогтож танай Халхчуудыг дээрэмдэж танай нутгийг эзлэх буй за, би шийтгэсэн нь сайн тул сая түүнийг гаргав би улсын цалинг хайрлал үгүй их цэргийг гаргаж Зүүнгарын газрыг төвшитгэн тогтоосон нь цөм танай олон Халхчуудын тул болой, даруй эдүгээ хулгайч Амаргсанааг барихуй дор мөн баруун замаар Өөлд нарын цэргийг гаргаж хасганы зах дор орж Амарсанааг үдэш маргад даруй барьж олном, хойд замын цэргийг харин зүгээр сүр бадруулж илгээсэн асар зовоосон газар үгүй Амарсанаа хэмээгч зүг нэгэн босуул буй за барьж оловч эс оловчиг даруй цэрэглэхийг байж гарган олон Халхчуудыг жаргуулан суулгая хэмээсэн билээ. Санамсар үгүй хулгайч Чингүнжав урьд Амарсанаа дор самбаачилж явсан учир дор өөрийн ганцаар ялаас хэлтрэхийг хичээж олныг цөм ял торготугай хэмээн зальхай муу санаа үүсгэж дэмий үг зохиож олон Халхчуудыг хувьсгуулж явав. Олон Халхчуудын дотор түүний цуурхах үгийг сонсож харуул өртөөнөөс ангижирч нутагт хойш одсон нь буй харгалзан хүлээсэн нь мөн буй хулгайч Чингүнжав ингэж олныг хувьсгуулж урвасан бөгөөтөл үүнийг барих үгүй болвоос цэргийн хэргийн бас байж болмуй эдүгээ тийн цэргийн хэргийг байсан үгүй нь цөм Чингүнжавын нэгэн хүний хараа болой. Да цэргийн хэргийг байя гэвээс тэр маш хялбар гагцхүү бүгдийн хүчээр Чингүнжавыг хурдан барихаар одтугай. Чингүнжавыг барьж олсон хойно цэргийн хэргийг даруй байж болном бишүү. Та хэрбээ хүчин мөхөс Чингүнжавыг барьж чадах үгүй болвоос та албанаа явах нь болвоос өөр өөрийн заасан газарт одож тушаасан албанд явтугай нутагт буй нь болвоос өөр өөрийн нутгийг харъяалж зүв зүгээр байтугай. Би дотоод газрын цэргийг гаргаж Чингүнжавыг бариулмуй. Чингүнжав бузар тэр бас хааш оргож чаднам. Чингүнжавыг барьж ял хийхгүй болвоос тэр үнэхээр цэрэг байх өдөр үгүй бишүү. Танай олон Халхчууд хэрвээ Чингүнжавыг барихгүй бөгөөд бас өөрийн заасан газарт одож алба хааж явахгүй болвоос үүнд харин цэргийг нэмж гаргах буй за. Бас цэргийг байх хууль байнуу. Та хишгийг тэрсэлж урваваас би бас таныг хялбараар тавимуй. Миний цэргийн хүч улсын цалинг та цөм мэдэх бишүү таны зүүн зах болвоос Солон цэрэг буй, өмнөд этгээд болвоос Дотоод засгийн цэрэг буй, дундад зам болвоос Манж цэрэг буй, би их цэргийг гаргаж таныг дайлваас танай нутгийг хамаж чадахгүй хэмээх байтуйгай танай хөвгүүд ачийг цөм хамаж үл чадахуй дор хүрнэм бишүү. Урьд болвоос та харин Зүүн гар дор одох нэгэн зам буй билээ. Эдүгээ Зүүнгарын газар цөм миний газар болсон. Орос болвоос харилцан босуулыг шингүүлэхгүй, та хаана одном. Үнэхээр Чингүнжавын албат болоё гэнүү. Хаана суунам. Та хянаж сана бие үхэхийг эрж явбаас тэр цагт хүрсэн хойно ... тушаасан албанд явж зүв зүгээр байваас танай дордос ард урьд бэрхээр олны цуурхах үгэн дор хөдөлсөн буй за. Би нарийвчлах газар үгүй даруй танай ард болтугай. Мөн бачмаг дорд ард захирч чадсангүй байнам. Би мөн уучлан хэлтрүүлж нарийвчлах газар үгүй"'' Цэнгүнжав халхаас цэрэг татаж, хүчээ зузаатгах гэсэн боловч бүтсэнгүй. 1756 оны арван сарын сүүлээр 1000 цэрэг авч замдаа [[Хөх хот]]ын [[Вү Чан жанжн]]ы 2000 цэрэгтэй нийлж, хотгойд нутгийг зорьсон байна. Манжийн цэргийн сүр хүчээс айсан Чингүнжавийн цэргийн ангийн удирдагч нар цэргээ авч, Чингүнжаваас салж одсон байна. Манжийн цэрэг хотгойд нутагт ирэхэд Чингүнжавын цэрэг 500 болтлоо цөөрсөн учир тосож байлдахыг бодсонгүй цэргээ авч [[Шишгэд]] орж хүчээ зузаатгах гэсэн боловч, дайсны их хүчэнд түрэгдэн аргагүй эрхэнд ухарч Өлийн даваа хүрч, цэргээ тарааж зуугаад хүнийг авч [[оросын хил]] гарахаар явсан байна. Явах зам нь хэцүү өндөр уул даваа, хад асгатай учир цэргүүдийн зарим нь амь алдаж, нэг хэсэг нь оргон зайлснаар 50 орчим хүнтэй Оросын хилийн ойролцоох [[Жиянгас]] гэдэг газар хүрч буудалжээ. Энэ үед [[хар Дархадын зайсан Азар]], [[Намжил]] нар Манжийн цэргийг газарчлан очиж, Чингүнжавын буудалсан жижиг толгойг бүслүүлжээ. 1757 оны нэгдүгээр сарын 17ны үүрээр Чингүнжав бүслэлтийг сэт дайран гарахыг завдаад чадалгүй баригджээ. Энэ тухай Манжийн хаанд Тэнгэрийг тэтгэсний 21 оны 12 сарын 4нд чин ван Цэнгүнжавын айлтгасан айлтгалд "Хулгай Чингүнжав нэгэн морийг унаж", манай хорьсныг дайран гараад оргосугай гэхэд [[түмдийн тэргүүн тайж Ламжав]], [[бэйл Цомцогжав]]ын хошууны [[тогосын отго хадсан залны занги Чой]], [[хиа Намхай]] гурвуул тосож Чингүнжавыг барьсан гэжээ" 1757 оны 3 дугаар сарын 11-нд цогт эх оронч Чингүнжавыг хоёр хүү болон түүний гэр бүлийн нь хамт [[Бээжин]]д цаазлан хөнөөжээ. Түүний үнэнч албад эзнийхээ эрхий хурууг авч, өртөөлөн явсаар төрсөн нутагт нь очиж оршоосон гэдэг. Өдгөө хотгойд түмэн түүний дурсгалыг хүндэтгэж Жанхас Бор толгойг - Ван толгой хэмээн нэрийдэж, [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Арбулаг сум]]ын нутагт Чингүнжавын хөшөөг босгожээ. Улаан голоо тасартал, эцсийн амьсгалаа хураатал Манж, Хятадын өмнө сөхрөө үгүй Чингүнжав Эх орондоо үеийн үед дуурсагдан амьд үлдсэн гэрэлт хөшөө мөн хэмээн түүхэнд дуурсжээ. Монгол улсын түүхийн 4-р ботид "Манжийн ноёрхолын эсрэг цусны эцсийн дуслыг зарах зоригтой тууштай тэмцсэн жинхэнэ эх оронч баатар мөн" хэмээн түүний үйл хэргийг үнэлсэн байдаг. [[Ангилал:Монгол ноён]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Хотгойд]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1710 онд төрсөн]] [[Ангилал:1757 онд өнгөрсөн]] 4r98iq5q9t0394c3dxfpb8hmsp7nf84 853943 853942 2026-04-19T06:41:50Z ~2026-23460-51 103997 853943 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|396x396px|🥀Чингүнжав🥀]] Хотгойд бол халхын нэгэн угсаатны бүлэг бөгөөд эртний жалайр отгийн салбараас үүсчээ. Засагт хан Лайхуур 1577 онд Ойрадын хойд аймгийг таслан авчирч улмаар тэд нь Халхтай холилдон [[Хотгойд]] гэдэг ястны нэр үүссэн гэдэг хожмын шинэ тайлбар бий. Үнэндээ бол Жалайрын Хотогойр отгийн нэрээс хувирч Хотогойд болжээ. Хотгойдын шадар ван Чингүнжав 1710 онд одоогийн [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Бүрэнтогтох сум]]ын нутаг Сангийн далайн Биндэртийн өвөр гэдэг газар [[Хотгойд]]ын [[Засаг ноён]] [[бэйл]] [[Банди]]йн ууган хүү болон төрсөн. Энэ үеэр [[Ар Монгол|Ар халх]] [[манж]]ийн эрхшээлд бүрэн орсон байв. Чингүнжавын дээд өвөг [[Чингис хаан]]ы удмын [[Хиад Боржигин|хиад боржигин]] овгийн [[Батмөнх даян хаан]]ы отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр Хунтайж]] ажээ. == Түүх == === Өвөг дээдэс === Ар халх манжид дагаар орохоос өмнө, Гэрсэнз жалайр Хунтайжийн ахмад хөвгүүн [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] 2-р хүү [[Түмэндарь дайчин|Түмэндарь]] дайчны ахмад хүү [[Шолой уваш хунтайж]] /1567-1627/ [[Хотгойд]] аймгийг захирч талыг Хотгойдууд 1587-1800 он хүртэл Ойрад /зүүн гар улс/ ар халхын хоорондын харилцаанд чухал байр эзэлж байв. Хотгойд нь ар халхын хойд захад Увс, Хөвсгөл нуурын хооронд өргөн уудам нутаг эзэмшиж байв. Газар нутгийн байршлийн хувьд [[Монгол хаад|Монголын хаадын]] ордноос алс зайдуу байв. Энэ үед оросын хаант улс хил хязгаараа өргөтгөн тэлсээр Хотгойдын нутгийн захад тулж иржээ. Иймээс Хотгойдууд Монголын бусад аймгуудаас түрүүлж 1616 онд оростой харилцаж эхлэв. Энэ байдлаа ашиглан Шолой Уваш Хунтайж өөрийгөө алтан хан гэж нэрлэн бие даан үйл ажиллагаа явуулдаг байв. [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Уваш Хунтайжийн]] орыг түүний хүү Омбо-Эрдэнэ 1630 онд өвлөн суув. 1655 онд хотгойдын хаан Омбо-Эрдэнэ хунтайж Манжийн хаанд дагаар орж Халхын баруун гарын хошууны нэгэн засаг ноён болжээ. Омбо-Эрдэнэ хунтайжийг түүний хүү Лувсанринчин хунтайж залгамжлав. Тэр засагт хан болон Ойрадуудтай тохиролцдоггүй учир хөх нуурт оргон зайлжээ. 1686 онд Манжийн оролцоотой болсон халхын ноёдын "Заг байдрагийн хүрэн бэлчирийн чуулганаар халхын засагт хан аймгийн харъяанд [[Шолой убаши хунтайж|Шолой убаши хунтайжийн]] хөвгүүн '''Дорждай хунтайжийн''' хөвгүүн Гэндэнг Хотгойдын засаг болгов." Гэндэн 1694 онд манжид дагаар орж "төрийн [[бэйл]]" цол хүртсэн байна. Хотгойдын ноёдоос Гэндэнгийн авга ах [[Лувсанринчин]] 1686 онд манжид дагаар орж 1690 онд [[галдан бошгот]] манжийн хаан нарын "[[Улаанбудангийн тулаан|Улаан будан"-гийн тулалдаанд]] манжийн талд байлдаж байжээ. Ийнхүү Хотгойдын ноёд дээдсээс 3 хүн Манжид дагаар орсон учир бусад нь бүгд манжийн хааны харъяат болов. Гэндэн бэйлийн орыг түүний өргөмөл хүү, [[бэйл]] [[Бүүвээ баатар]], ач Банди бэйл нар залгамжлав. Банди бэйл 1737 онд нас барж түүний хүү [[Чингүнжав]] /1710-1757/ залгамжлав. === Намтар === Чингүнжавыг засаг ноён төрийн бээл болох үед ар халх дахь манжийн ноёрхол хүчээ авч Ойрадыг байлдан эзлэх төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх түшиц газар болгох бодлого явуулж байв. Манж нар Чингүнжавыг өөртөө татахын тулд хэргэм зэргээр шагнаж, Засагт хан аймгийн туслагч жанжнаар томилж байв. 1691-5-02 [[Долоннуурын чуулган|Долоннуурын чуулганаар]] ар халх манжид дагаар оржээ. 1760 оноос [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийг тэтгэсний]] 16-р онд "''Чингүнжав доорд ардыг дураар тавьж, харуул харж, зүүн гарын хотон ард лугаа худалдаа хийлгэж урианхайн газарт нүүж суухад хүргүүлсэн нь маш осол сул үзэшгүй, тэр ч байтугай тусгайлан тушаагаад барьж хүргэхээр ирүүлэх лам Жамцанг хүргэж ирсэн үгүй уйлхайлж шалтагласан нь миний хишгийг ихэд үтээрхжээ''". Хойдын ван [[Амарсанаа|'''Амарсанаа''']]''',''' Хотгойдын шадар ван '''Чингүнжав''', Өмнөд хорчиний '''эфү Сэвдэнбалжир''' нар элч довтолгон урьдаас үгсэн тохирсноор [[Манжийн эсрэг Монголчуудын 1776-1778 оны зэвсэгт бослого|Манжийн эсрэг тэмцэл]] 1755 онд эхлэж Монгол түмний гурван жилийн эх оронч их тэмцэлийг өрнүүлсэн юм. Дараа жил нь Чингүнжавын цэрэг Хиагт, Их хүрээнд бугшсан Манж цэргийг уулгалан дайрч, улмаар тэр жилийнхээ намрын дунд сарын эхээр Их хүрээнд чуулхаар тогтжээ. Шадар ван Чингүнжав, Хан голоос мянган цэрэгтэйгээр алба хаян Халх нутгаа зорин довтолгож, улмаар [[Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг бослого|манжийг эсэргүүцэн бослого]] гаргасан ийн учиртай. Түүний эх оронч тэмцлийг Халх түмэн төдийгүй, II Богд Жавзандамба'''II Жавзундамба хутагт''']]''', түшээт хан Ямпилдорж, засагт хан Балдир, сэцэн хан Манибадир, Сайн ноён Дэчинжав, Дамиран гүн''' зэрэг нөлөө бүхий хүмүүс дэмжиж эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хүнс хоол зэрэг ар хангалтын хэрэгтэй бүхнээр сэлбэн туслаж байв. Ар [[халх]]ад хүчээ авч буй энэ бослогын тухай дуулсан Манжийн хаан бослогын гол удирдагчийн хүчийг салган ганцаардуулах аргыг сүвэгчлэн, Халхын бүх ноёдод Чингүнжавыг даруй барихыг зарлиг болгож, Улиастайн жанжнаар [[Чин ван Цэнгүнжав]]ыг томилж, их цэргийг авч Чингүнжавын цэргийг дарж, түүнийг барихыг даалгажээ. Чингүнжав урвасан тухай Манжийн хааны буулгасан зарлиг. [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсний]] хорин нэгдүгээр он намрын дундад сарын арван зургаанд: ''"Зарлиг буулгасан нь. Олон Халхчуудад зарлиг буулга. Танай олон Халхчууд цөм үе бүр төрийн хишгийн хүлээсэн хүн юунд нэгэн бузар Чингүнжавын дэмий зохиосон нэг үгэн дор хувьсгаж даруй ингэж явсан аж хэмээн гайхдаг билээ, эдүгээ сонсхул да цэргийн хэрэгт зүдэрсэн учир дор санаа тогтвор үгүй хэмээмүй. Миний энэ цэрэг хэрэглэсэн нь хэний тул агсан аж, чухам танай олон Халхуудын тул биш буюу, танай олон Халхуудын үл мэдэх нь үнээрэн юу, урьд гурван цэрэг нар дагаж ирснийг би хүлээж авах үгүй болвоос бусдын гэр өрхийг авч ирсэн бишүү, хүлээн үл авах ёсон буюу, даруй хүлээн үл авах болтугай, тэдгээр бас зөв зүгээр байнуу, эрх үгүй танай олон Халхчуудыг дэмий дээрэмдэх булаахуй дор хүрнэм. Иймийн тул би сая хүлээн авч суулгав, цэрэг нар хүмүүн басхүү номхон даруу зөв зүгээр байсан аж, Амаргсанаагийн залихай муу байдлыг үзвээс түүнийг дагаж ирснийг хүлээн үл авах болвоос тэр тогтож танай Халхчуудыг дээрэмдэж танай нутгийг эзлэх буй за, би шийтгэсэн нь сайн тул сая түүнийг гаргав би улсын цалинг хайрлал үгүй их цэргийг гаргаж Зүүнгарын газрыг төвшитгэн тогтоосон нь цөм танай олон Халхчуудын тул болой, даруй эдүгээ хулгайч Амаргсанааг барихуй дор мөн баруун замаар Өөлд нарын цэргийг гаргаж хасганы зах дор орж Амарсанааг үдэш маргад даруй барьж олном, хойд замын цэргийг харин зүгээр сүр бадруулж илгээсэн асар зовоосон газар үгүй Амарсанаа хэмээгч зүг нэгэн босуул буй за барьж оловч эс оловчиг даруй цэрэглэхийг байж гарган олон Халхчуудыг жаргуулан суулгая хэмээсэн билээ. Санамсар үгүй хулгайч Чингүнжав урьд Амарсанаа дор самбаачилж явсан учир дор өөрийн ганцаар ялаас хэлтрэхийг хичээж олныг цөм ял торготугай хэмээн зальхай муу санаа үүсгэж дэмий үг зохиож олон Халхчуудыг хувьсгуулж явав. Олон Халхчуудын дотор түүний цуурхах үгийг сонсож харуул өртөөнөөс ангижирч нутагт хойш одсон нь буй харгалзан хүлээсэн нь мөн буй хулгайч Чингүнжав ингэж олныг хувьсгуулж урвасан бөгөөтөл үүнийг барих үгүй болвоос цэргийн хэргийн бас байж болмуй эдүгээ тийн цэргийн хэргийг байсан үгүй нь цөм Чингүнжавын нэгэн хүний хараа болой. Да цэргийн хэргийг байя гэвээс тэр маш хялбар гагцхүү бүгдийн хүчээр Чингүнжавыг хурдан барихаар одтугай. Чингүнжавыг барьж олсон хойно цэргийн хэргийг даруй байж болном бишүү. Та хэрбээ хүчин мөхөс Чингүнжавыг барьж чадах үгүй болвоос та албанаа явах нь болвоос өөр өөрийн заасан газарт одож тушаасан албанд явтугай нутагт буй нь болвоос өөр өөрийн нутгийг харъяалж зүв зүгээр байтугай. Би дотоод газрын цэргийг гаргаж Чингүнжавыг бариулмуй. Чингүнжав бузар тэр бас хааш оргож чаднам. Чингүнжавыг барьж ял хийхгүй болвоос тэр үнэхээр цэрэг байх өдөр үгүй бишүү. Танай олон Халхчууд хэрвээ Чингүнжавыг барихгүй бөгөөд бас өөрийн заасан газарт одож алба хааж явахгүй болвоос үүнд харин цэргийг нэмж гаргах буй за. Бас цэргийг байх хууль байнуу. Та хишгийг тэрсэлж урваваас би бас таныг хялбараар тавимуй. Миний цэргийн хүч улсын цалинг та цөм мэдэх бишүү таны зүүн зах болвоос Солон цэрэг буй, өмнөд этгээд болвоос Дотоод засгийн цэрэг буй, дундад зам болвоос Манж цэрэг буй, би их цэргийг гаргаж таныг дайлваас танай нутгийг хамаж чадахгүй хэмээх байтуйгай танай хөвгүүд ачийг цөм хамаж үл чадахуй дор хүрнэм бишүү. Урьд болвоос та харин Зүүн гар дор одох нэгэн зам буй билээ. Эдүгээ Зүүнгарын газар цөм миний газар болсон. Орос болвоос харилцан босуулыг шингүүлэхгүй, та хаана одном. Үнэхээр Чингүнжавын албат болоё гэнүү. Хаана суунам. Та хянаж сана бие үхэхийг эрж явбаас тэр цагт хүрсэн хойно ... тушаасан албанд явж зүв зүгээр байваас танай дордос ард урьд бэрхээр олны цуурхах үгэн дор хөдөлсөн буй за. Би нарийвчлах газар үгүй даруй танай ард болтугай. Мөн бачмаг дорд ард захирч чадсангүй байнам. Би мөн уучлан хэлтрүүлж нарийвчлах газар үгүй"'' Цэнгүнжав халхаас цэрэг татаж, хүчээ зузаатгах гэсэн боловч бүтсэнгүй. 1756 оны арван сарын сүүлээр 1000 цэрэг авч замдаа [[Хөх хот]]ын [[Вү Чан жанжн]]ы 2000 цэрэгтэй нийлж, хотгойд нутгийг зорьсон байна. Манжийн цэргийн сүр хүчээс айсан Чингүнжавийн цэргийн ангийн удирдагч нар цэргээ авч, Чингүнжаваас салж одсон байна. Манжийн цэрэг хотгойд нутагт ирэхэд Чингүнжавын цэрэг 500 болтлоо цөөрсөн учир тосож байлдахыг бодсонгүй цэргээ авч [[Шишгэд]] орж хүчээ зузаатгах гэсэн боловч, дайсны их хүчэнд түрэгдэн аргагүй эрхэнд ухарч Өлийн даваа хүрч, цэргээ тарааж зуугаад хүнийг авч [[оросын хил]] гарахаар явсан байна. Явах зам нь хэцүү өндөр уул даваа, хад асгатай учир цэргүүдийн зарим нь амь алдаж, нэг хэсэг нь оргон зайлснаар 50 орчим хүнтэй Оросын хилийн ойролцоох [[Жиянгас]] гэдэг газар хүрч буудалжээ. Энэ үед [[хар Дархадын зайсан Азар]], [[Намжил]] нар Манжийн цэргийг газарчлан очиж, Чингүнжавын буудалсан жижиг толгойг бүслүүлжээ. 1757 оны нэгдүгээр сарын 17ны үүрээр Чингүнжав бүслэлтийг сэт дайран гарахыг завдаад чадалгүй баригджээ. Энэ тухай Манжийн хаанд Тэнгэрийг тэтгэсний 21 оны 12 сарын 4нд чин ван Цэнгүнжавын айлтгасан айлтгалд "Хулгай Чингүнжав нэгэн морийг унаж", манай хорьсныг дайран гараад оргосугай гэхэд [[түмдийн тэргүүн тайж Ламжав]], [[бэйл Цомцогжав]]ын хошууны [[тогосын отго хадсан залны занги Чой]], [[хиа Намхай]] гурвуул тосож Чингүнжавыг барьсан гэжээ" 1757 оны 3 дугаар сарын 11-нд цогт эх оронч Чингүнжавыг хоёр хүү болон түүний гэр бүлийн нь хамт [[Бээжин]]д цаазлан хөнөөжээ. Түүний үнэнч албад эзнийхээ эрхий хурууг авч, өртөөлөн явсаар төрсөн нутагт нь очиж оршоосон гэдэг. Өдгөө хотгойд түмэн түүний дурсгалыг хүндэтгэж Жанхас Бор толгойг - Ван толгой хэмээн нэрийдэж, [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Арбулаг сум]]ын нутагт Чингүнжавын хөшөөг босгожээ. Улаан голоо тасартал, эцсийн амьсгалаа хураатал Манж, Хятадын өмнө сөхрөө үгүй Чингүнжав Эх орондоо үеийн үед дуурсагдан амьд үлдсэн гэрэлт хөшөө мөн хэмээн түүхэнд дуурсжээ. Монгол улсын түүхийн 4-р ботид "Манжийн ноёрхолын эсрэг цусны эцсийн дуслыг зарах зоригтой тууштай тэмцсэн жинхэнэ эх оронч баатар мөн" хэмээн түүний үйл хэргийг үнэлсэн байдаг. [[Ангилал:Монгол ноён]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Хотгойд]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1710 онд төрсөн]] [[Ангилал:1757 онд өнгөрсөн]] 6d2trpjc2tqist3v0n0j8zrdw68d6gk 853944 853943 2026-04-19T06:42:06Z Crushcrushcrush1 99720 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-23460-51|~2026-23460-51]] ([[User talk:~2026-23460-51|talk]]) to last version by Crushcrushcrush1 853944 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|396x396px|Чингүнжав]] Хотгойд бол халхын нэгэн угсаатны бүлэг бөгөөд эртний жалайр отгийн салбараас үүсчээ. Засагт хан Лайхуур 1577 онд Ойрадын хойд аймгийг таслан авчирч улмаар тэд нь Халхтай холилдон [[Хотгойд]] гэдэг ястны нэр үүссэн гэдэг хожмын шинэ тайлбар бий. Үнэндээ бол Жалайрын Хотогойр отгийн нэрээс хувирч Хотогойд болжээ. Хотгойдын шадар ван Чингүнжав 1710 онд одоогийн [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Бүрэнтогтох сум]]ын нутаг Сангийн далайн Биндэртийн өвөр гэдэг газар [[Хотгойд]]ын [[Засаг ноён]] [[бэйл]] [[Банди]]йн ууган хүү болон төрсөн. Энэ үеэр [[Ар Монгол|Ар халх]] [[манж]]ийн эрхшээлд бүрэн орсон байв. Чингүнжавын дээд өвөг [[Чингис хаан]]ы удмын [[Хиад Боржигин|хиад боржигин]] овгийн [[Батмөнх даян хаан]]ы отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр Хунтайж]] ажээ. == Түүх == === Өвөг дээдэс === Ар халх манжид дагаар орохоос өмнө, Гэрсэнз жалайр Хунтайжийн ахмад хөвгүүн [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] 2-р хүү [[Түмэндарь дайчин|Түмэндарь]] дайчны ахмад хүү [[Шолой уваш хунтайж]] /1567-1627/ [[Хотгойд]] аймгийг захирч талыг Хотгойдууд 1587-1800 он хүртэл Ойрад /зүүн гар улс/ ар халхын хоорондын харилцаанд чухал байр эзэлж байв. Хотгойд нь ар халхын хойд захад Увс, Хөвсгөл нуурын хооронд өргөн уудам нутаг эзэмшиж байв. Газар нутгийн байршлийн хувьд [[Монгол хаад|Монголын хаадын]] ордноос алс зайдуу байв. Энэ үед оросын хаант улс хил хязгаараа өргөтгөн тэлсээр Хотгойдын нутгийн захад тулж иржээ. Иймээс Хотгойдууд Монголын бусад аймгуудаас түрүүлж 1616 онд оростой харилцаж эхлэв. Энэ байдлаа ашиглан Шолой Уваш Хунтайж өөрийгөө алтан хан гэж нэрлэн бие даан үйл ажиллагаа явуулдаг байв. [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Уваш Хунтайжийн]] орыг түүний хүү Омбо-Эрдэнэ 1630 онд өвлөн суув. 1655 онд хотгойдын хаан Омбо-Эрдэнэ хунтайж Манжийн хаанд дагаар орж Халхын баруун гарын хошууны нэгэн засаг ноён болжээ. Омбо-Эрдэнэ хунтайжийг түүний хүү Лувсанринчин хунтайж залгамжлав. Тэр засагт хан болон Ойрадуудтай тохиролцдоггүй учир хөх нуурт оргон зайлжээ. 1686 онд Манжийн оролцоотой болсон халхын ноёдын "Заг байдрагийн хүрэн бэлчирийн чуулганаар халхын засагт хан аймгийн харъяанд [[Шолой убаши хунтайж|Шолой убаши хунтайжийн]] хөвгүүн '''Дорждай хунтайжийн''' хөвгүүн Гэндэнг Хотгойдын засаг болгов." Гэндэн 1694 онд манжид дагаар орж "төрийн [[бэйл]]" цол хүртсэн байна. Хотгойдын ноёдоос Гэндэнгийн авга ах [[Лувсанринчин]] 1686 онд манжид дагаар орж 1690 онд [[галдан бошгот]] манжийн хаан нарын "[[Улаанбудангийн тулаан|Улаан будан"-гийн тулалдаанд]] манжийн талд байлдаж байжээ. Ийнхүү Хотгойдын ноёд дээдсээс 3 хүн Манжид дагаар орсон учир бусад нь бүгд манжийн хааны харъяат болов. Гэндэн бэйлийн орыг түүний өргөмөл хүү, [[бэйл]] [[Бүүвээ баатар]], ач Банди бэйл нар залгамжлав. Банди бэйл 1737 онд нас барж түүний хүү [[Чингүнжав]] /1710-1757/ залгамжлав. === Намтар === Чингүнжавыг засаг ноён төрийн бээл болох үед ар халх дахь манжийн ноёрхол хүчээ авч Ойрадыг байлдан эзлэх төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх түшиц газар болгох бодлого явуулж байв. Манж нар Чингүнжавыг өөртөө татахын тулд хэргэм зэргээр шагнаж, Засагт хан аймгийн туслагч жанжнаар томилж байв. 1691-5-02 [[Долоннуурын чуулган|Долоннуурын чуулганаар]] ар халх манжид дагаар оржээ. 1760 оноос [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийг тэтгэсний]] 16-р онд "''Чингүнжав доорд ардыг дураар тавьж, харуул харж, зүүн гарын хотон ард лугаа худалдаа хийлгэж урианхайн газарт нүүж суухад хүргүүлсэн нь маш осол сул үзэшгүй, тэр ч байтугай тусгайлан тушаагаад барьж хүргэхээр ирүүлэх лам Жамцанг хүргэж ирсэн үгүй уйлхайлж шалтагласан нь миний хишгийг ихэд үтээрхжээ''". Хойдын ван [[Амарсанаа|'''Амарсанаа''']]''',''' Хотгойдын шадар ван '''Чингүнжав''', Өмнөд хорчиний '''эфү Сэвдэнбалжир''' нар элч довтолгон урьдаас үгсэн тохирсноор [[Манжийн эсрэг Монголчуудын 1776-1778 оны зэвсэгт бослого|Манжийн эсрэг тэмцэл]] 1755 онд эхлэж Монгол түмний гурван жилийн эх оронч их тэмцэлийг өрнүүлсэн юм. Дараа жил нь Чингүнжавын цэрэг Хиагт, Их хүрээнд бугшсан Манж цэргийг уулгалан дайрч, улмаар тэр жилийнхээ намрын дунд сарын эхээр Их хүрээнд чуулхаар тогтжээ. Шадар ван Чингүнжав, Хан голоос мянган цэрэгтэйгээр алба хаян Халх нутгаа зорин довтолгож, улмаар [[Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг бослого|манжийг эсэргүүцэн бослого]] гаргасан ийн учиртай. Түүний эх оронч тэмцлийг Халх түмэн төдийгүй, II Богд Жавзандамба'''II Жавзундамба хутагт''']]''', түшээт хан Ямпилдорж, засагт хан Балдир, сэцэн хан Манибадир, Сайн ноён Дэчинжав, Дамиран гүн''' зэрэг нөлөө бүхий хүмүүс дэмжиж эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хүнс хоол зэрэг ар хангалтын хэрэгтэй бүхнээр сэлбэн туслаж байв. Ар [[халх]]ад хүчээ авч буй энэ бослогын тухай дуулсан Манжийн хаан бослогын гол удирдагчийн хүчийг салган ганцаардуулах аргыг сүвэгчлэн, Халхын бүх ноёдод Чингүнжавыг даруй барихыг зарлиг болгож, Улиастайн жанжнаар [[Чин ван Цэнгүнжав]]ыг томилж, их цэргийг авч Чингүнжавын цэргийг дарж, түүнийг барихыг даалгажээ. Чингүнжав урвасан тухай Манжийн хааны буулгасан зарлиг. [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсний]] хорин нэгдүгээр он намрын дундад сарын арван зургаанд: ''"Зарлиг буулгасан нь. Олон Халхчуудад зарлиг буулга. Танай олон Халхчууд цөм үе бүр төрийн хишгийн хүлээсэн хүн юунд нэгэн бузар Чингүнжавын дэмий зохиосон нэг үгэн дор хувьсгаж даруй ингэж явсан аж хэмээн гайхдаг билээ, эдүгээ сонсхул да цэргийн хэрэгт зүдэрсэн учир дор санаа тогтвор үгүй хэмээмүй. Миний энэ цэрэг хэрэглэсэн нь хэний тул агсан аж, чухам танай олон Халхуудын тул биш буюу, танай олон Халхуудын үл мэдэх нь үнээрэн юу, урьд гурван цэрэг нар дагаж ирснийг би хүлээж авах үгүй болвоос бусдын гэр өрхийг авч ирсэн бишүү, хүлээн үл авах ёсон буюу, даруй хүлээн үл авах болтугай, тэдгээр бас зөв зүгээр байнуу, эрх үгүй танай олон Халхчуудыг дэмий дээрэмдэх булаахуй дор хүрнэм. Иймийн тул би сая хүлээн авч суулгав, цэрэг нар хүмүүн басхүү номхон даруу зөв зүгээр байсан аж, Амаргсанаагийн залихай муу байдлыг үзвээс түүнийг дагаж ирснийг хүлээн үл авах болвоос тэр тогтож танай Халхчуудыг дээрэмдэж танай нутгийг эзлэх буй за, би шийтгэсэн нь сайн тул сая түүнийг гаргав би улсын цалинг хайрлал үгүй их цэргийг гаргаж Зүүнгарын газрыг төвшитгэн тогтоосон нь цөм танай олон Халхчуудын тул болой, даруй эдүгээ хулгайч Амаргсанааг барихуй дор мөн баруун замаар Өөлд нарын цэргийг гаргаж хасганы зах дор орж Амарсанааг үдэш маргад даруй барьж олном, хойд замын цэргийг харин зүгээр сүр бадруулж илгээсэн асар зовоосон газар үгүй Амарсанаа хэмээгч зүг нэгэн босуул буй за барьж оловч эс оловчиг даруй цэрэглэхийг байж гарган олон Халхчуудыг жаргуулан суулгая хэмээсэн билээ. Санамсар үгүй хулгайч Чингүнжав урьд Амарсанаа дор самбаачилж явсан учир дор өөрийн ганцаар ялаас хэлтрэхийг хичээж олныг цөм ял торготугай хэмээн зальхай муу санаа үүсгэж дэмий үг зохиож олон Халхчуудыг хувьсгуулж явав. Олон Халхчуудын дотор түүний цуурхах үгийг сонсож харуул өртөөнөөс ангижирч нутагт хойш одсон нь буй харгалзан хүлээсэн нь мөн буй хулгайч Чингүнжав ингэж олныг хувьсгуулж урвасан бөгөөтөл үүнийг барих үгүй болвоос цэргийн хэргийн бас байж болмуй эдүгээ тийн цэргийн хэргийг байсан үгүй нь цөм Чингүнжавын нэгэн хүний хараа болой. Да цэргийн хэргийг байя гэвээс тэр маш хялбар гагцхүү бүгдийн хүчээр Чингүнжавыг хурдан барихаар одтугай. Чингүнжавыг барьж олсон хойно цэргийн хэргийг даруй байж болном бишүү. Та хэрбээ хүчин мөхөс Чингүнжавыг барьж чадах үгүй болвоос та албанаа явах нь болвоос өөр өөрийн заасан газарт одож тушаасан албанд явтугай нутагт буй нь болвоос өөр өөрийн нутгийг харъяалж зүв зүгээр байтугай. Би дотоод газрын цэргийг гаргаж Чингүнжавыг бариулмуй. Чингүнжав бузар тэр бас хааш оргож чаднам. Чингүнжавыг барьж ял хийхгүй болвоос тэр үнэхээр цэрэг байх өдөр үгүй бишүү. Танай олон Халхчууд хэрвээ Чингүнжавыг барихгүй бөгөөд бас өөрийн заасан газарт одож алба хааж явахгүй болвоос үүнд харин цэргийг нэмж гаргах буй за. Бас цэргийг байх хууль байнуу. Та хишгийг тэрсэлж урваваас би бас таныг хялбараар тавимуй. Миний цэргийн хүч улсын цалинг та цөм мэдэх бишүү таны зүүн зах болвоос Солон цэрэг буй, өмнөд этгээд болвоос Дотоод засгийн цэрэг буй, дундад зам болвоос Манж цэрэг буй, би их цэргийг гаргаж таныг дайлваас танай нутгийг хамаж чадахгүй хэмээх байтуйгай танай хөвгүүд ачийг цөм хамаж үл чадахуй дор хүрнэм бишүү. Урьд болвоос та харин Зүүн гар дор одох нэгэн зам буй билээ. Эдүгээ Зүүнгарын газар цөм миний газар болсон. Орос болвоос харилцан босуулыг шингүүлэхгүй, та хаана одном. Үнэхээр Чингүнжавын албат болоё гэнүү. Хаана суунам. Та хянаж сана бие үхэхийг эрж явбаас тэр цагт хүрсэн хойно ... тушаасан албанд явж зүв зүгээр байваас танай дордос ард урьд бэрхээр олны цуурхах үгэн дор хөдөлсөн буй за. Би нарийвчлах газар үгүй даруй танай ард болтугай. Мөн бачмаг дорд ард захирч чадсангүй байнам. Би мөн уучлан хэлтрүүлж нарийвчлах газар үгүй"'' Цэнгүнжав халхаас цэрэг татаж, хүчээ зузаатгах гэсэн боловч бүтсэнгүй. 1756 оны арван сарын сүүлээр 1000 цэрэг авч замдаа [[Хөх хот]]ын [[Вү Чан жанжн]]ы 2000 цэрэгтэй нийлж, хотгойд нутгийг зорьсон байна. Манжийн цэргийн сүр хүчээс айсан Чингүнжавийн цэргийн ангийн удирдагч нар цэргээ авч, Чингүнжаваас салж одсон байна. Манжийн цэрэг хотгойд нутагт ирэхэд Чингүнжавын цэрэг 500 болтлоо цөөрсөн учир тосож байлдахыг бодсонгүй цэргээ авч [[Шишгэд]] орж хүчээ зузаатгах гэсэн боловч, дайсны их хүчэнд түрэгдэн аргагүй эрхэнд ухарч Өлийн даваа хүрч, цэргээ тарааж зуугаад хүнийг авч [[оросын хил]] гарахаар явсан байна. Явах зам нь хэцүү өндөр уул даваа, хад асгатай учир цэргүүдийн зарим нь амь алдаж, нэг хэсэг нь оргон зайлснаар 50 орчим хүнтэй Оросын хилийн ойролцоох [[Жиянгас]] гэдэг газар хүрч буудалжээ. Энэ үед [[хар Дархадын зайсан Азар]], [[Намжил]] нар Манжийн цэргийг газарчлан очиж, Чингүнжавын буудалсан жижиг толгойг бүслүүлжээ. 1757 оны нэгдүгээр сарын 17ны үүрээр Чингүнжав бүслэлтийг сэт дайран гарахыг завдаад чадалгүй баригджээ. Энэ тухай Манжийн хаанд Тэнгэрийг тэтгэсний 21 оны 12 сарын 4нд чин ван Цэнгүнжавын айлтгасан айлтгалд "Хулгай Чингүнжав нэгэн морийг унаж", манай хорьсныг дайран гараад оргосугай гэхэд [[түмдийн тэргүүн тайж Ламжав]], [[бэйл Цомцогжав]]ын хошууны [[тогосын отго хадсан залны занги Чой]], [[хиа Намхай]] гурвуул тосож Чингүнжавыг барьсан гэжээ" 1757 оны 3 дугаар сарын 11-нд цогт эх оронч Чингүнжавыг хоёр хүү болон түүний гэр бүлийн нь хамт [[Бээжин]]д цаазлан хөнөөжээ. Түүний үнэнч албад эзнийхээ эрхий хурууг авч, өртөөлөн явсаар төрсөн нутагт нь очиж оршоосон гэдэг. Өдгөө хотгойд түмэн түүний дурсгалыг хүндэтгэж Жанхас Бор толгойг - Ван толгой хэмээн нэрийдэж, [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Арбулаг сум]]ын нутагт Чингүнжавын хөшөөг босгожээ. Улаан голоо тасартал, эцсийн амьсгалаа хураатал Манж, Хятадын өмнө сөхрөө үгүй Чингүнжав Эх орондоо үеийн үед дуурсагдан амьд үлдсэн гэрэлт хөшөө мөн хэмээн түүхэнд дуурсжээ. Монгол улсын түүхийн 4-р ботид "Манжийн ноёрхолын эсрэг цусны эцсийн дуслыг зарах зоригтой тууштай тэмцсэн жинхэнэ эх оронч баатар мөн" хэмээн түүний үйл хэргийг үнэлсэн байдаг. [[Ангилал:Монгол ноён]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Хотгойд]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1710 онд төрсөн]] [[Ангилал:1757 онд өнгөрсөн]] 4r98iq5q9t0394c3dxfpb8hmsp7nf84 853945 853944 2026-04-19T06:49:00Z ~2026-23460-51 103997 Typo 853945 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|396x396px|Чингүнжав]] Хотгойд бол халхын нэгэн угсаатны бүлэг бөгөөд эртний жалайр отгийн салбараас үүсчээ. Засагт хан Лайхуур 1577 онд Ойрадын хойд аймгийг таслан авчирч улмаар тэд нь Халхтай холилдон [[Хотгойд]] гэдэг ястны нэр үүссэн гэдэг хожмын шинэ тайлбар бий. Үнэндээ бол Жалайрын Хотогойр отгийн нэрээс хувирч Хотогойд болжээ. Хотгойдын шадар ван Чингүнжав 1710 онд одоогийн [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Бүрэнтогтох сум]]ын нутаг Сангийн далайн Биндэртийн өвөр гэдэг газар [[Хотгойд]]ын [[Засаг ноён]] [[бэйл]] [[Банди]]йн ууган хүү болон төрсөн. Энэ үеэр [[Ар Монгол|Ар халх]] [[манж]]ийн эрхшээлд бүрэн орсон байв. Чингүнжавын дээд өвөг [[Чингис хаан]]ы удмын [[Хиад Боржигин|хиад боржигин]] овгийн [[Батмөнх даян хаан]]ы отгон хүү [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр Хунтайж]] ажээ. == Түүх == === Өвөг дээдэс === Ар халх манжид дагаар орохоос өмнө, Гэрсэнз жалайр Хунтайжийн ахмад хөвгүүн [[Ашихай дархан хунтайж|Ашихай дархан хунтайжийн]] 2-р хүү [[Түмэндарь дайчин|Түмэндарь]] дайчны ахмад хүү [[Шолой уваш хунтайж]] /1567-1627/ [[Хотгойд]] аймгийг захирч талыг Хотгойдууд 1587-1800 он хүртэл Ойрад /зүүн гар улс/ ар халхын хоорондын харилцаанд чухал байр эзэлж байв. Хотгойд нь ар халхын хойд захад Увс, Хөвсгөл нуурын хооронд өргөн уудам нутаг эзэмшиж байв. Газар нутгийн байршлийн хувьд [[Монгол хаад|Монголын хаадын]] ордноос алс зайдуу байв. Энэ үед оросын хаант улс хил хязгаараа өргөтгөн тэлсээр Хотгойдын нутгийн захад тулж иржээ. Иймээс Хотгойдууд Монголын бусад аймгуудаас түрүүлж 1616 онд оростой харилцаж эхлэв. Энэ байдлаа ашиглан Шолой Уваш Хунтайж өөрийгөө алтан хан гэж нэрлэн бие даан үйл ажиллагаа явуулдаг байв. [[Шолой убаши хунтайж|Шолой Уваш Хунтайжийн]] орыг түүний хүү Омбо-Эрдэнэ 1630 онд өвлөн суув. 1655 онд хотгойдын хаан Омбо-Эрдэнэ хунтайж Манжийн хаанд дагаар орж Халхын баруун гарын хошууны нэгэн засаг ноён болжээ. Омбо-Эрдэнэ хунтайжийг түүний хүү Лувсанринчин хунтайж залгамжлав. Тэр засагт хан болон Ойрадуудтай тохиролцдоггүй учир хөх нуурт оргон зайлжээ. 1686 онд Манжийн оролцоотой болсон халхын ноёдын "Заг байдрагийн хүрэн бэлчирийн чуулганаар халхын засагт хан аймгийн харъяанд [[Шолой убаши хунтайж|Шолой убаши хунтайжийн]] хөвгүүн '''Дорждай хунтайжийн''' хөвгүүн Гэндэнг Хотгойдын засаг болгов." Гэндэн 1694 онд манжид дагаар орж "төрийн [[бэйл]]" цол хүртсэн байна. Хотгойдын ноёдоос Гэндэнгийн авга ах [[Лувсанринчин]] 1686 онд манжид дагаар орж 1690 онд [[галдан бошгот]] манжийн хаан нарын "[[Улаанбудангийн тулаан|Улаан будан"-гийн тулалдаанд]] манжийн талд байлдаж байжээ. Ийнхүү Хотгойдын ноёд дээдсээс 3 хүн Манжид дагаар орсон учир бусад нь бүгд манжийн хааны харъяат болов. Гэндэн бэйлийн орыг түүний өргөмөл хүү, [[бэйл]] [[Бүүвээ баатар]], ач Банди бэйл нар залгамжлав. Банди бэйл 1737 онд нас барж түүний хүү [[Чингүнжав]] /1710-1757/ залгамжлав. === Намтар === Чингүнжавыг засаг ноён төрийн бээл болох үед ар халх дахь манжийн ноёрхол хүчээ авч Ойрадыг байлдан эзлэх төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх түшиц газар болгох бодлого явуулж байв. Манж нар Чингүнжавыг өөртөө татахын тулд хэргэм зэргээр шагнаж, Засагт хан аймгийн туслагч жанжнаар томилж байв. 1691-5-02 [[Долоннуурын чуулган|Долоннуурын чуулганаар]] ар халх манжид дагаар оржээ. 1760 оноос [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийг тэтгэсний]] 16-р онд "''Чингүнжав доорд ардыг дураар тавьж, харуул харж, зүүн гарын хотон ард лугаа худалдаа хийлгэж урианхайн газарт нүүж суухад хүргүүлсэн нь маш осол сул үзэшгүй, тэр ч байтугай тусгайлан тушаагаад барьж хүргэхээр ирүүлэх лам Жамцанг хүргэж ирсэн үгүй уйлхайлж шалтагласан нь миний хишгийг ихэд үтээрхжээ''". Хойдын ван [[Амарсанаа|'''Амарсанаа''']]''',''' Хотгойдын шадар ван '''Чингүнжав''', Өмнөд хорчиний '''эфү Сэвдэнбалжир''' нар элч довтолгон урьдаас үгсэн тохирсноор [[Манжийн эсрэг Монголчуудын 1776-1778 оны зэвсэгт бослого|Манжийн эсрэг тэмцэл]] 1755 онд эхлэж Монгол түмний гурван жилийн эх оронч их тэмцэлийг өрнүүлсэн юм. Дараа жил нь Чингүнжавын цэрэг Хиагт, Их хүрээнд бугшсан Манж цэргийг уулгалан дайрч, улмаар тэр жилийнхээ намрын дунд сарын эхээр Их хүрээнд чуулхаар тогтжээ. Шадар ван Чингүнжав, Хан голоос мянган цэрэгтэйгээр алба хаян Халх нутгаа зорин довтолгож, улмаар [[Шадар ван Чингүнжавын удирдсан Манжийн эсрэг бослого|манжийг эсэргүүцэн бослого]] гаргасан ийн учиртай. Түүний эх оронч тэмцлийг Халх түмэн төдийгүй, II Богд Жавзандамба'''II Жавзундамба хутагт''']]''', түшээт хан Ямпилдорж, засагт хан Балдир, сэцэн хан Манибадир, Сайн ноён Дэчинжав, Дамиран гүн''' зэрэг нөлөө бүхий хүмүүс дэмжиж эр цэрэг, унаа хөсөг, зэр зэвсэг, хүнс хоол зэрэг ар хангалтын хэрэгтэй бүхнээр сэлбэн туслаж байв. Ар [[халх]]ад хүчээ авч буй энэ бослогын тухай дуулсан Манжийн хаан бослогын гол удирдагчийн хүчийг салган ганцаардуулах аргыг сүвэгчлэн, Халхын бүх ноёдод Чингүнжавыг даруй барихыг зарлиг болгож, Улиастайн жанжнаар [[Чин ван Цэнгүнжав]]ыг томилж, их цэргийг авч Чингүнжавын цэргийг дарж, түүнийг барихыг даалгажээ. Чингүнжав урвасан тухай Манжийн хааны буулгасан зарлиг. [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэрийн тэтгэсний]] хорин нэгдүгээр он намрын дундад сарын арван зургаанд: ''"Зарлиг буулгасан нь. Олон Халхчуудад зарлиг буулга. Танай олон Халхчууд цөм үе бүр төрийн хишгийн хүлээсэн хүн юунд нэгэн бузар Чингүнжавын дэмий зохиосон нэг үгэн дор хувьсгаж даруй ингэж явсан аж хэмээн гайхдаг билээ, эдүгээ сонсхул да цэргийн хэрэгт зүдэрсэн учир дор санаа тогтвор үгүй хэмээмүй. Миний энэ цэрэг хэрэглэсэн нь хэний тул агсан аж, чухам танай олон Халхуудын тул биш буюу, танай олон Халхуудын үл мэдэх нь үнээрэн юу, урьд гурван цэрэг нар дагаж ирснийг би хүлээж авах үгүй болвоос бусдын гэр өрхийг авч ирсэн бишүү, хүлээн үл авах ёсон буюу, даруй хүлээн үл авах болтугай, тэдгээр бас зөв зүгээр байнуу, эрх үгүй танай олон Халхчуудыг дэмий дээрэмдэх булаахуй дор хүрнэм. Иймийн тул би сая хүлээн авч суулгав, цэрэг нар хүмүүн басхүү номхон даруу зөв зүгээр байсан аж, Амаргсанаагийн залихай муу байдлыг үзвээс түүнийг дагаж ирснийг хүлээн үл авах болвоос тэр тогтож танай Халхчуудыг дээрэмдэж танай нутгийг эзлэх буй за, би шийтгэсэн нь сайн тул сая түүнийг гаргав би улсын цалинг хайрлал үгүй их цэргийг гаргаж Зүүнгарын газрыг төвшитгэн тогтоосон нь цөм танай олон Халхчуудын тул болой, даруй эдүгээ хулгайч Амаргсанааг барихуй дор мөн баруун замаар Өөлд нарын цэргийг гаргаж хасганы зах дор орж Амарсанааг үдэш маргад даруй барьж олном, хойд замын цэргийг харин зүгээр сүр бадруулж илгээсэн асар зовоосон газар үгүй Амарсанаа хэмээгч зүг нэгэн босуул буй за барьж оловч эс оловчиг даруй цэрэглэхийг байж гарган олон Халхчуудыг жаргуулан суулгая хэмээсэн билээ. Санамсар үгүй хулгайч Чингүнжав урьд Амарсанаа дор самбаачилж явсан учир дор өөрийн ганцаар ялаас хэлтрэхийг хичээж олныг цөм ял торготугай хэмээн зальхай муу санаа үүсгэж дэмий үг зохиож олон Халхчуудыг хувьсгуулж явав. Олон Халхчуудын дотор түүний цуурхах үгийг сонсож харуул өртөөнөөс ангижирч нутагт хойш одсон нь буй харгалзан хүлээсэн нь мөн буй хулгайч Чингүнжав ингэж олныг хувьсгуулж урвасан бөгөөтөл үүнийг барих үгүй болвоос цэргийн хэргийн бас байж болмуй эдүгээ тийн цэргийн хэргийг байсан үгүй нь цөм Чингүнжавын нэгэн хүний хараа болой. Да цэргийн хэргийг байя гэвээс тэр маш хялбар гагцхүү бүгдийн хүчээр Чингүнжавыг хурдан барихаар одтугай. Чингүнжавыг барьж олсон хойно цэргийн хэргийг даруй байж болном бишүү. Та хэрбээ хүчин мөхөс Чингүнжавыг барьж чадах үгүй болвоос та албанаа явах нь болвоос өөр өөрийн заасан газарт одож тушаасан албанд явтугай нутагт буй нь болвоос өөр өөрийн нутгийг харъяалж зүв зүгээр байтугай. Би дотоод газрын цэргийг гаргаж Чингүнжавыг бариулмуй. Чингүнжав бузар тэр бас хааш оргож чаднам. Чингүнжавыг барьж ял хийхгүй болвоос тэр үнэхээр цэрэг байх өдөр үгүй бишүү. Танай олон Халхчууд хэрвээ Чингүнжавыг барихгүй бөгөөд бас өөрийн заасан газарт одож алба хааж явахгүй болвоос үүнд харин цэргийг нэмж гаргах буй за. Бас цэргийг байх хууль байнуу. Та хишгийг тэрсэлж урваваас би бас таныг хялбараар тавимуй. Миний цэргийн хүч улсын цалинг та цөм мэдэх бишүү таны зүүн зах болвоос Солон цэрэг буй, өмнөд этгээд болвоос Дотоод засгийн цэрэг буй, дундад зам болвоос Манж цэрэг буй, би их цэргийг гаргаж таныг дайлваас танай нутгийг хамаж чадахгүй хэмээх байтуйгай танай хөвгүүд ачийг цөм хамаж үл чадахуй дор хүрнэм бишүү. Урьд болвоос та харин Зүүн гар дор одох нэгэн зам буй билээ. Эдүгээ Зүүнгарын газар цөм миний газар болсон. Орос болвоос харилцан босуулыг шингүүлэхгүй, та хаана одном. Үнэхээр Чингүнжавын албат болоё гэнүү. Хаана суунам. Та хянаж сана бие үхэхийг эрж явбаас тэр цагт хүрсэн хойно ... тушаасан албанд явж зүв зүгээр байваас танай дордос ард урьд бэрхээр олны цуурхах үгэн дор хөдөлсөн буй за. Би нарийвчлах газар үгүй даруй танай ард болтугай. Мөн бачмаг дорд ард захирч чадсангүй байнам. Би мөн уучлан хэлтрүүлж нарийвчлах газар үгүй"'' Чингүнжав халхаас цэрэг татаж, хүчээ зузаатгах гэсэн боловч бүтсэнгүй. 1756 оны арван сарын сүүлээр 1000 цэрэг авч замдаа [[Хөх хот]]ын [[Вү Чан жанжн]]ы 2000 цэрэгтэй нийлж, хотгойд нутгийг зорьсон байна. Манжийн цэргийн сүр хүчээс айсан Чингүнжавийн цэргийн ангийн удирдагч нар цэргээ авч, Чингүнжаваас салж одсон байна. Манжийн цэрэг хотгойд нутагт ирэхэд Чингүнжавын цэрэг 500 болтлоо цөөрсөн учир тосож байлдахыг бодсонгүй цэргээ авч [[Шишгэд]] орж хүчээ зузаатгах гэсэн боловч, дайсны их хүчэнд түрэгдэн аргагүй эрхэнд ухарч Өлийн даваа хүрч, цэргээ тарааж зуугаад хүнийг авч [[оросын хил]] гарахаар явсан байна. Явах зам нь хэцүү өндөр уул даваа, хад асгатай учир цэргүүдийн зарим нь амь алдаж, нэг хэсэг нь оргон зайлснаар 50 орчим хүнтэй Оросын хилийн ойролцоох [[Жиянгас]] гэдэг газар хүрч буудалжээ. Энэ үед [[хар Дархадын зайсан Азар]], [[Намжил]] нар Манжийн цэргийг газарчлан очиж, Чингүнжавын буудалсан жижиг толгойг бүслүүлжээ. 1757 оны нэгдүгээр сарын 17ны үүрээр Чингүнжав бүслэлтийг сэт дайран гарахыг завдаад чадалгүй баригджээ. Энэ тухай Манжийн хаанд Тэнгэрийг тэтгэсний 21 оны 12 сарын 4нд чин ван Цэнгүнжавын айлтгасан айлтгалд "Хулгай Чингүнжав нэгэн морийг унаж", манай хорьсныг дайран гараад оргосугай гэхэд [[түмдийн тэргүүн тайж Ламжав]], [[бэйл Цомцогжав]]ын хошууны [[тогосын отго хадсан залны занги Чой]], [[хиа Намхай]] гурвуул тосож Чингүнжавыг барьсан гэжээ" 1757 оны 3 дугаар сарын 11-нд цогт эх оронч Чингүнжавыг хоёр хүү болон түүний гэр бүлийн нь хамт [[Бээжин]]д цаазлан хөнөөжээ. Түүний үнэнч албад эзнийхээ эрхий хурууг авч, өртөөлөн явсаар төрсөн нутагт нь очиж оршоосон гэдэг. Өдгөө хотгойд түмэн түүний дурсгалыг хүндэтгэж Жанхас Бор толгойг - Ван толгой хэмээн нэрийдэж, [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Арбулаг сум]]ын нутагт Чингүнжавын хөшөөг босгожээ. Улаан голоо тасартал, эцсийн амьсгалаа хураатал Манж, Хятадын өмнө сөхрөө үгүй Чингүнжав Эх орондоо үеийн үед дуурсагдан амьд үлдсэн гэрэлт хөшөө мөн хэмээн түүхэнд дуурсжээ. Монгол улсын түүхийн 4-р ботид "Манжийн ноёрхолын эсрэг цусны эцсийн дуслыг зарах зоригтой тууштай тэмцсэн жинхэнэ эх оронч баатар мөн" хэмээн түүний үйл хэргийг үнэлсэн байдаг. [[Ангилал:Монгол ноён]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Хотгойд]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1710 онд төрсөн]] [[Ангилал:1757 онд өнгөрсөн]] oqfee5bqnbknohwjqvs16vm6cnzvsb8 0 26442 853959 800234 2026-04-19T08:57:43Z 唐吉訶德的侍從 5036 853959 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Эзнээ хошуу | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|额济纳旗}} • {{MongolUnicode|ᠡᠵᠡᠨ᠎ᠡ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}}} | nickname = | settlement_type = [[Өвөр Монголын хошуу|Хошуу]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = 内蒙古 阿拉善盟 居延海湿地公园 - panoramio.jpg | imagesize = | image_caption = | image_map = ChinaAlxaEjin.png | mapsize = | map_caption = Алшаа дахь байршил | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | coordinates = {{coord|41.7456|N|100.318|E|type:adm3rd_region:CN-15source:kolossus-dewiki|display=inline,title}} | pushpin_map = Хятад Өвөр Монгол#Хятад | pushpin_label = Эзнээ | pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь захиргааны төв <!-- Location ------------------>| subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] | subdivision_type2 = [[Хятадын аймаг|Аймаг]] | subdivision_name2 = [[Алшаа аймаг|Алшаа]] |seat_type = Хошууны төв |seat = [[Далайхөв]] | parts_type = | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = <!-- parts text, or header for parts list --> | p1 = | p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics ----------------->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = | founder = | named_for = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 114606<!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_dunam = <!--Used in Middle East articles only--> | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Elevation --------------------------> | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2020 | population_footnotes = <ref>[http://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/ Inner Mongolia: Prefectures, Cities, Districts and Counties]</ref> | population_note = | population_total = 35,756 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +8 | coor_type = <!-- can be used to specify what the coordinates refer to --> <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = | area_code = 0483 | website = {{URL|http://www.ejnq.gov.cn/}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |mong={{MongolUnicode|ᠡᠵᠡᠨ᠎ᠡ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}} |mon=Эзнээ хошуу |monr=Ejen-e qosiɣu |order=st |s=额济纳旗 |t=額濟納旗 |p=Éjǐnà Qí}} '''Эзнээ хошуу''' (монголоор [[Зураг:Eǰen-e qosiɣu-12.white.PNG]]''eǰen-e qosiɣu''; хятадаар 额济纳旗 ''Éjìnà Qí'') — [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Алшаа аймаг]]т харьяалагддаг [[хошуу]]. Эзнээ хошуу Өвөр Монголдоо хамгийн том 114.6 км² талбай бүхий, дунджаар д.т.дээш 1000 метрт өргөгдсөн говь цөлийн нутагтай. 2000 онд Эзнээ хошууны хүн амын тоо 22,326 гэж тоологдсоны олонх нь [[Хятад үндэстэн]], цөөнхөөс 4,891 нь [[Монгол үндэстэн]] байжээ.<ref>''Baidu'' нэвтэрхий толь сүлжээ - [http://baike.baidu.com/view/418334.htm Эзнээ хошуу] (хятад хэлээр)</ref> Эндхийн монголчуудын цөм нь [[Торгууд]] ястан. Эзнээ хошууны төв [[Далайхөв]] балгас [[Хөх хот]]оос 1398 км, аймгийн төв [[Баянхот]] балгасаас 640 км зайд төвлөсөн байна. Хошуунд [[Гашуун нуур]], [[Сов нуур]] гэх аймагтаа томд тооцогдох хоёр нуур байдаг ба тэдгээрт [[Морин гол]]<ref>"Мөрөн гол" гэдэг байж магадгүй. Нягтлан тодруулах хэрэгтэй.</ref>, [[Их гол]] гэх ширгэдэг голууд цутгана. Баруун урд талаас нутгийн төвөөр [[Эзнээ гол]] урсдаг. Эзнээ хошуу БНХАУ-г төлөөлж [[Монгол улс]]тай (Өмнөговийн баруун урд тал, Баянхонгорын урд тал, Говь-Алтайн зүүн урд тал) 507 км газар хил залгадаг. Монгол улстай нэвтрэлцэх Цэх боомт<ref>"Цэх боомт" бус "Цэгээ боомт" байж магадгүй. Монгол үсгээр ''цэх - цэгээ'' адилхан бичигдэнэ. Өвөр Монголд хэрхэн хэлдгийг тодруулах хэрэгтэй.</ref> (эсрэг талд Шивээхүрэн боомт) гэж бий. ==Түүх== Эзнээ хошуу нь 1704 онд байгуулагдсан. Чин гүрний үед энэ хошууг "Эзнээгийн торгууд хошуу" буюу "Эзнээ голын торгууд хошуу" гэж нэрлэдэг байжээ. Тухайн үед энэ нь аль ч чуулганд харьяалагддаггүй байсан бөгөөд [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам]]ын шууд харьяанд байв. Гэсэн хэдий ч засаг ноён нь Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайдын (陝甘總督) тушаалыг дагаж мөрдөх шаардлагатай байв. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>[[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=94-96 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Аравжир || Засаг, хошууны бэйс || 1704-1716 || |- | Данзан || Засаг, хошууны бэйс || 1716-1740 || 1716 оноос хошууны бэйс, 1729 оноос төрийн бэйл. |- | Лувсандаржаа || Засаг, төрийн бэйл || 1740-1753 || |- | Ванжилцэрэн || Засаг, төрийн бэйл || 1753-1810 || |- | Дондовцэрэн || Засаг, төрийн бэйл || 1810-1812 || |- | Баярманлай || Засаг, төрийн бэйл || 1812-1841 || |- | Дашцэрэн || Засаг, төрийн бэйл || 1841-1870 || |- | Уртнасан || Туслагч тайж || 1870-1873 || |- | Данзан || Засаг, төрийн бэйл || 1873-1892 || |- | Өлзийбадрах || Засаг, төрийн бэйл || 1892-1899 || |- | Дашцэрэн || Засаг, төрийн бэйл || 1899-1930 || |- | Түвшинбаяр || Засаг, төрийн бэйл || 1930-1938 || |- | Лхаваанжав || Засаг, төрийн бэйл || 1938-1949 || |- |} ==Зүүлт, тайлбар== {{reflist}} ==Гадаад холбоос== * ''Солонго'' сүлжээ - Эзнээ хошууны хот суурин, газар усны нэрийг тодорхой бичсэн [http://www.solonggo.net/mdls/ah/ahw.aspx?pid=0&alias=menkcms&iid=30407&mid=4748&wv=P Алшаа аймгийн газрын зураг]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (монгол хэл, монгол үсгээр) * ''Google maps'' - [http://maps.google.mn/maps?hl=mn&bav=on.2,or.r_gc.r_pw.,cf.osb&biw=1024&bih=677&q=%E9%A2%9D%E6%B5%8E%E7%BA%B3%E6%97%97&um=1&ie=UTF-8&hq=&hnear=0x37cd1072b2624d07:0x1a9c27e3825c7e16,Ejin,+Alxa+Zuoqi,+Inner+Mongolia,+China&gl=mn&ei=qNi9T_vUKuWtiALCv-yYDg&sa=X&oi=geocode_result&ct=title&resnum=4&ved=0CBsQ8gEwAw Эзнээ хошууны газрын зураг] (хятад хэл, англи үсгээр) * ''Даяар Монгол'' сүлжээ - ''На.Сүхбаатар:'' [http://www.dayarmongol.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6777:2012-02-02-05-56-05&catid=74&Itemid=61 ''Өмнөд хилийн цаадах Монголчуудын тухай'']. [[Өдрийн сонин]] №297(3374). 2009.12.11 (монгол хэл, кирил үсгээр) {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Алшаа]] 188i0zdreeizkrgg6kdf64njub9euic 0 26555 853930 830483 2026-04-19T03:57:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 853930 wikitext text/x-wiki {{short description|Өмнөд Слав угсаатны бүлэг}} {{distinguish|Сорбчууд}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Сербичүүд<br />{{lang|sr|{{lang|sr-Cyrl|Срби}}<br />{{lang|sr-Latn|Srbi}}}} | image = | image_caption = | population = {{circa}} '''10 сая'''{{smallsup|*}} [[File:Map of the Serbian Diaspora in the World.svg|center|frameless|260x260px]] | popplace = {{flag|Серби}} 5,360,239 (2022 census)<br/ >{{flag|Монтенегро}} 205,370 (2023)<ref>{{cite book|title=Popis 2023|date=2024|publisher=Monstat|url=https://monstat.org/uploads/files/popis%202021/saopstenja/SAOPSTENJE_Popis%20stanovnistva%202023%20II_cg.pdf}}</ref> <br/ >{{flag|Босни-Херцеговин}} 1,086,733 (2013)<ref>{{cite book|title=Popis 2013|date=2016|publisher=BHAS|url=http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf|access-date=2025-06-02|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630143615/http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf|archive-date=2016-06-30}}</ref> | region1 = {{flag|Хорват}} | tablehdr = Бусад бүс нутаг {{collapsed infobox section begin|td=yes|Өмнөд Европ}} | pop1 = 123,892 (2021) | ref1 = <ref>{{Croatian Census 2021 | access-date=2025-06-02 }}</ref> | region3 = {{flag|Косово}} | pop3 = 95,962 (2016 оны {{тооцоолол}}) | ref3 = <ref name="Cocozelli">{{cite book |last1=Кокозелли |first1=Фред |editor1-last=Рамет |editor1-first=Сабрина |title=Ethnic Minorities and Politics in Post-Socialist Southeastern Europe |date=2016 |publisher=Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл |isbn=978-1316982778 |url=https://books.google.com/books?id=FpEwDQAAQBAJ&pg=PA267 |page=267 |access-date=2025-06-02 |archive-date=2023-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927202108/https://books.google.com/books?id=FpEwDQAAQBAJ&pg=PA267#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> | region4 = {{flag|Итали}} | pop4 = 46,958 | ref4 = <ref>{{cite web|title=Словенийн тооллого|year=2011|url=http://www.stat.si/eng/novica_prikazi.aspx?id=4430|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117045228/http://www.stat.si/eng/novica_prikazi.aspx?id=4430|archive-date=2014-11-17}}</ref> | region5 = {{flag|Словени}} | pop5 = 38,964 (2002) <!-- Ethnic Serbs according to census --> | ref5 = <ref>{{cite web|author=Државен завод за статистика|url=http://www.stat.gov.mk/pdf/kniga_13.pdf|title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002: Дефинитивни податоци|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100922172341/http://www.stat.gov.mk/pdf/kniga_13.pdf|archive-date=2010-09-22}}</ref> | region6 = {{flag|Умард Македон}} | pop6 = 23,847 (2021) <!-- Ethnic Serbs according to census --> | ref6 = <ref>{{cite web|title=North Macedonian census|year=2021|url=https://www.stat.gov.mk/publikacii/2022/POPIS_DZS_web_MK.pdf}}</ref> | region7 = {{flag|Мальта}} | pop7 = 5,000<ref>{{cite web |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/179140/serbia-malta-interested-in-strengthening-overall-relations.php |title=Serbia, Malta interested in strengthening overall relations |website=srbija.gov.rs |date=2021-10-04 |access-date=2025-06-03 |archive-date=2024-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815115207/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/179140/serbia-malta-interested-in-strengthening-overall-relations.php |url-status=dead }}</ref> {{collapsed infobox section end}} {{collapsed infobox section begin|Умард Европ}} | region8 = {{flag|Швед}} | pop8 = {{circa}} 110–120,000 ({{estimation}}) | ref8 = | region9 = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} | pop9 = {{circa}} 70,000 (2001 {{estimation}}) | ref9 = | region10 = {{flag|Норвеги}} | pop10 = {{circa}} 15,000 ({{estimation}}) | ref10 = <ref name=SerbiaNorway>{{cite web|url=http://www.ssb.no/a/publikasjoner/pdf/sa83/kap2.pdf|title=Innvandring og innvandrere 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924121235/http://www.ssb.no/a/publikasjoner/pdf/sa83/kap2.pdf|archive-date=2015-09-24}}</ref> {{collapsed infobox section end}} {{collapsed infobox section begin|Зүүн Европ}} | region11 = {{flag|Румын}} | pop11 = 18,076 (2011) <!-- Ethnic Serb minority --> | ref11 = <ref>{{cite journal|title=Tab11. Populaţia stabilă după etnie şi limba maternă, pe categorii de localităţi|journal=Rezultate Definitive_RPL_2011|year=2011|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_11.xls|publisher=Institutul Naţional de Statistică|access-date=2025-06-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109172510/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_11.xls|archive-date=2013-11-09}}</ref> | region12 = {{flag|Унгар}} | pop12 = 11,127 (2016) | ref12 = <ref name=SerbiaHungary>{{cite book|last=Vukovich|first=Gabriella|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|title=Mikrocenzus 2016 – 12. Nemzetiségi adatok|trans-title=2016 microcensus – 12. Ethnic data|language=hu|publisher=Унгарын төв статистикийн алба|location=Будапешт|year=2018|access-date=2025-06-03|isbn=978-963-235-542-9|archive-date=2019-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808024307/http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flag|Словак}} | pop13 = 1,876 (2021) | ref13 = <ref>{{Cite web |title=SODB2021 - Obyvatelia - Základné výsledky |url=https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-narodnosti/SR/SK0/SR |access-date=2025-06-03 |website=www.scitanie.sk |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531025903/https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-narodnosti/SR/SK0/SR |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=SODB2021 – Obyvatelia – Základné výsledky |url=https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-dalsej-narodnosti/SR/SK0/SR |access-date=2025-06-03 |website=www.scitanie.sk |archive-date=2022-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715111536/https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-dalsej-narodnosti/SR/SK0/SR |url-status=live }}</ref> {{collapsed infobox section end}} {{collapsed infobox section begin|Баруун Европ}} | region14 = {{flag|Герман}} | pop14 = {{circa}} 313,198 (бүрэн эсвэл хагас удамтай хүмүүс) | ref14 = <ref>{{cite web|url=http://www.zentralrat-der-serben.de/index.php?SrbiuNj|title=Srbi u Nemačkoj – Srbi u Njemačkoj – Zentralrat der Serben in Deutschland|website=zentralrat-der-serben.de|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208050420/http://www.zentralrat-der-serben.de/index.php?SrbiuNj|archive-date=2015-12-08|access-date=2025-06-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund.html|title=Migration und Integration|language=Герман|access-date=2025-06-03|archive-date=2018-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528205055/https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/Bevoelkerung/MigrationIntegration/Migrationshintergrund.html|url-status=live}}</ref> | region15 = {{flag|Австри}} | pop15 = {{circa}} 300,000 (бүрэн эсвэл хагас удамтай хүмүүс) | ref15 = <ref>{{cite news|title=Srbi u Austriji traže status nacionalne manjine|date=2010-10-02|newspaper=Blic|url=http://www.blic.rs/Vesti/Politika/209899/Srbi-u-Austriji-traze-status-nacionalne-manjine|quote=<!--"Srba u Austriji ima oko 300.000, po brojnosti su drugi odmah iza Austrijanaca i više ih je od Slovenaca, Mađara i Gradištanskih Hrvata zajedno, koji po državnom ugovoru iz 1955. godine imaju status nacionalne manjine u Austriji", navodi se u saopštenju.-->|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109205055/http://www.blic.rs/Vesti/Politika/209899/Srbi-u-Austriji-traze-status-nacionalne-manjine|archive-date=2015-01-09}}</ref> | region16 = {{flag|Франц}} | pop16 = {{circa}} 200,000 (2022 {{estimation}}) | ref16 = <ref>{{cite web|title=Процењује се да у Француској живи око 200.000 припадника српске дијаспоре, која је настањена у различитим крајевима.|url=https://mfa.gov.rs/mediji/vesti/selakovic-objediniti-jos-vise-srpsku-dijasporu-u-francuskoj|date=2022-05-20|access-date=2025-06-03|archive-date=2023-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230207034753/https://mfa.gov.rs/mediji/vesti/selakovic-objediniti-jos-vise-srpsku-dijasporu-u-francuskoj|url-status=live}}.</ref><ref>{{cite web|author=Mediaspora|title=Rezultat istrazivanja o broju Srpskih novinara i medija u svetu|year=2002|publisher=Srpska dijaspora|url=http://www.srpskadijaspora.info/vest.asp?id=2056|quote=<!--FRANCUSKA - 120 hiljada Srba-->|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127135312/http://www.srpskadijaspora.info/vest.asp?id=2056|archive-date=2016-01-27}}</ref> | region17 = {{flag|Швейцар}} | pop17 = {{circa}} 150,000 (2000 {{estimation}}) | ref17 = <ref>{{cite web|title=saez.ch|url=http://www.saez.ch/pdf/2000/2000-47/2000-47-669.PDF |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322225231/http://www.saez.ch/pdf/2000/2000-47/2000-47-669.PDF |archive-date=2012-03-22 }}</ref> {{collapsed infobox section end}} {{collapsed infobox section begin|Америк}} | region18 = {{flag|АНУ}} | pop18 = 181,469 (2023) | ref18 = <ref name="ACS23">{{Cite web |url=https://data.census.gov/table?q=B04006:%20PEOPLE%20REPORTING%20ANCESTRY |title=B04006 People Reporting Ancestry |author=<!--Not stated--> |date= |website=Census Bureau Data |publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо |access-date=2025-06-03 |quote=}}</ref> | region19 = {{flag|Канад}} | pop19 = 96,530 (2016) | ref19 = <ref>{{cite web |title=2016 Census of Population |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Ethnic%20origin&TABID=1&type=0 |publisher=Канадын статистикийн алба |access-date=2025-06-03 |date=2017-02-08 |archive-date=2021-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115182923/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Ethnic%20origin&TABID=1&type=0 |url-status=live }}</ref> | region20 = {{flag|Аргентин}} | pop20 = 30,000 (угсаа) | ref20 = <ref>{{cite journal|title='Our' diaspora in Argentina: Historical overview and preliminary research|journal=Glasnik Etnografskog Instituta|volume=61|pages=119–131|url=http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/0350-0861/2013/0350-08611301119S.pdf|doi=10.2298/GEI1301119S|quote=На територији Републике Аргентине данас живи око 30 000² људи српског и црногорског порекла, већим делом са простора данашње Црне Горе и Хрватске, а мањим делом из Србије и Босне и Херцеговине.|year=2013|last1=Стефанович-Банович|first1=Милеса|last2=Пантович|first2=Бранислав|doi-access=free|access-date=2025-06-03|archive-date=2016-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160129012708/http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/0350-0861/2013/0350-08611301119S.pdf|url-status=live}}</ref> | region21 = {{flag|Бразил}} | pop21 = 21,000 | ref21 = <ref name="Serbs - Joshua Project">{{Cite web|title=Serbs|url=https://www.joshuaproject.net/people_groups/14864|access-date=2025-06-03|website=www.joshuaproject.net|archive-date=2020-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818125700/https://www.joshuaproject.net/people_groups/14864|url-status=live}}</ref> {{collapsed infobox section end}} {{collapsed infobox section begin|Далайн орнууд}} | region22 = {{flag|Австрали}} | pop22 = 94,997 (2021) <!-- "Serbian ancestry" --> | ref22 = <ref>{{cite web | url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/3215_AUS | title=2021 People in Australia who were born in Serbia, Census Country of birth QuickStats &#124; Австралийн статистикийн товчоо }}</ref> {{collapsed infobox section end}} {{collapsed infobox section begin|Ази болон Африк}} | region23 = {{flag|АНЭУ}} | pop23 = {{circa}} 15,000 ({{estimation}}) | ref23 = <ref>{{cite web|url=http://www.telegraf.rs/vesti/171949-srbi-u-dubaiju-pokrenuli-inicijativu-za-otvaranje-konzulata|title=Srbi u Dubaiju pokrenuli inicijativu za otvaranje konzulata|website=telegraf.rs|date=2012-04-20 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827043907/http://www.telegraf.rs/vesti/171949-srbi-u-dubaiju-pokrenuli-inicijativu-za-otvaranje-konzulata|archive-date=2017-08-27}}</ref> | region24 = {{flag|Өмнөд Африк}} | pop24 = {{circa}} 20,000 ({{estimation}}) | ref24 = <ref>{{cite web|url=http://www.rts.rs/page/rts/sr/Dijaspora/story/1526/Srbija+na+vezi/1212432/Afrika+i+Srbija+na+vezi.html|title=Afrika i Srbija na vezi|publisher=RTS, Radio televizija Srbije, Radio Television of Serbia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402153155/http://www.rts.rs/page/rts/sr/Dijaspora/story/1526/Srbija+na+vezi/1212432/Afrika+i+Srbija+na+vezi.html|archive-date=2015-04-02}}</ref> {{collapsed infobox section end}} | languages = [[Серби хэл]] | religions = Голдуу [[Үнэн алдартны шашин]] <br />{{small|([[Сербийн үнэн алдартны сүм]])}}<ref name="Martin 1997">{{cite book|last=Марти|first=Мартин Э.|title=Religion, Ethnicity, and Self-Identity: Nations in Turmoil|year=1997|publisher=Шинэ Английн их сургуулийн хэвлэл|quote=[...] хуучин Югославт болсон цуст эмгэнэлт явдлын гол дүрд тоглосон угсаатны шашны гурван бүлэг: Христийн Ортодокс Сербүүд, Ромын Католик Хорватууд, Боснийн Лалын Славууд.|isbn=0-87451-815-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/religionethnicit00mart}}</ref> | related = Бусад [[Өмнөд Славууд]], ялангуяа [[Монтенегрочууд‎]] | footnotes = {{smallsup|*}} Нийт тоо нь зөвхөн тооцоолол; иш татсан бүх хүн амын нийлбэр. <br/>{{smallsup|**}}265,895 хүн (эсвэл Монтенегрогийн нийт хүн амын 42,88%) Серби хэлийг эх хэлээрээ тунхаглав.<ref>{{cite web|title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Crnoj Gori 2011. godine|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309010814/http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|archive-date=2014-03-09}}</ref> }} [[Балканы хойг]]т '''Сербичүүд''' ([[Серби хэл|серб.]] ''Срби / Srbi'' [sr̩̂bi]) ) гэж нэрлэгдэх [[Өмнөд Слав]]ын нэгэн [[угсаатны нийтлэг]] байдаг. '''Серб угсаатан''' одоо цагт [[Серби улс|нэг улсын]] үндсэн хүн ам болж тодордгийн хувьд [[угсаатан төвт үзэл|угсаатан төвт үзлээр]] '''Серб үндэстэн''' гэж хэлэгдэх боломжтой. Сербүүд бол [[Серби]], [[Монтенегро]], [[Босни ба Херцеговин|Босни ба]] [[Босни ба Херцеговин|Херцеговин]], [[Хорват]], [[Герман]], [[Австри]] болон бусад оронд амьдардаг Өмнөд Слав үндэстэн юм. Тэдний нийт хүн ам ойролцоогоор 8 сая. Үндсэн шашин бол [[Үнэн алдартны шашин|Үнэн алдартны Христийн шашин]] (серб. ''Православље / Pravoslavlje''); Католик болон Мусульманчууд цөөнх байдаг юм. Хэл нь [[Серби хэл|Серб хэл]]. Бичгийн хэл нь кирилл цагаан толгой (Vukovica) дээр суурилсан боловч Латин цагаан толгой (Gaevica) өнөөдөр түгээмэл хэрэглэгддэг. == Алдартай сербууд == {| class="wikitable" !Стоян Новакович <small>(1842—1915)</small> !Никола Тесла <small>(1856—1943)</small> !Михаил Пупин <small>(1858—1935)</small> !Иован Цвийич <small>(1865—1927)</small> !Михайло Петрович <small>(1868—1943)</small> !Милутин Миланкович <small>(1879—1958)</small> !Жюро Курепа <small>(1907—1993)</small> |} ==Зүүлт, тайлбар== {{reflist}} {{Слав угсаатан}} [[Ангилал:Европ дахь угсаатан]] [[Ангилал:Слав төрлийн хэлт угсаатан]] [[Ангилал:Косово дахь угсаатны цөөнх]] [[Ангилал:Сербийн нийгэм]] [[Ангилал:Босни ба Херцеговин дахь угсаатан]] [[Ангилал:Хорват дахь угсаатан]] [[Ангилал:Унгар дахь угсаатан]] [[Ангилал:Монтенегро дахь угсаатан]] [[Ангилал:Румын дахь угсаатан]] [[Ангилал:Серби дэх угсаатан]] [[Ангилал:Словени дахь угсаатан]] [[Ангилал:Умард Македон дахь угсаатан]] 0bp6e29fdetggbz5u47whtyebqcqzqm 0 26837 853977 818609 2026-04-19T09:53:32Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] to [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] 818609 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Олон Улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = 2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн | other_titles = {{nowrap|Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2012}}<br />''{{pl icon}}''<br />Чемпіонат Європи з футболу 2012<br />''{{uk icon}}'' | image = | size = | caption = | country = Польш | country2 = Украин | dates = 6 сарын 8 – 7 сарын 1 | num_teams = 16 | venues = 8 | cities = 8 | cities = 8 | champion = ESP | count = 3 | second = ITA | matches = 31 | goals = 76 | top_scorer = {{flagicon|CRO}} [[Марио Манжукич]]<br />{{flagicon|GER}} [[Марио Гомес]]<br />{{flagicon|ITA}} [[Марио Балотелли]]<br />{{flagicon|POR}} [[Кристиано Рональдо]]<br />{{flagicon|RUS}} [[Алан Загоев]]<br />{{flagicon|ESP}} [[Фернандо Торрес]]<br />(тус бүр 3 гоол) | player = {{flagicon|ESP}} [[Андрес Иньеста]] | attendance = {{#expr: 56070 + 40803 + 35923 + 32990 + 38869 + 39550 + 47400 + 64290 + 41105 + 55920 + 31840 + 37750 + 37096 + 39150 + 48000 + 64640 + 41480 + 55614 + 37445 + 32990 + 39076 + 38794 + 48700 + 63010 + 55590 + 38751 + 47000 + 64340 + 48000 + 55540 + 63170}} | prevseason = [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] | nextseason = [[2016 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2016]] }} ==Зохион байгуулагчийн сонгон шалгаруулалт== {{main|ЕХБХ Eвро 2012 зохион байгуулагчийн сонгон шалгаруулалт}} ==Сонгон шалгаруулалт== {{Main|ЕХБХ Eвро 2012 сонгон шалгаруулах тоглолтууд}} ===Шалгарсан багууд=== ===Хэсэгт хуваарилах сугалаа=== {| |- valign=top | {| class="wikitable" |- ! colspan=3| Багц 1^[[#1|1]] |- ! width=180| Багууд !! {{Tooltip|Итгэлцүүр|Country Coefficient}} !! {{Tooltip|Чансаа|Ranking on UEFA Country Coefficient}} |- | {{fb|ESP}}^[[#2|2]] || align=right| 43,116 || align=center| 1 |- | {{fb|NED}} || align=right| 40,860 || align=center| 2 |} | {| class="wikitable" |- ! colspan=3| Багц 2 |- ! width=180| Багууд !! {{Tooltip|Итгэлцүүр|Country Coefficient}} !! {{Tooltip|Чансаа|Ranking on UEFA Country Coefficient}} |- | {{fb|GER}} || align=right| 40,446 || align=center| 3 |- | {{fb|ITA}} || align=right| 34,357 || align=center| 4 |- | {{fb|ENG}} || align=right| 33,563 || align=center| 5 |- | {{fb|RUS}} || align=right| 33,212 || align=center| 6 |} |-valign=top | {| class="wikitable" |- ! colspan=3| Багц 3 |- ! width=180| Багууд !! {{Tooltip|Итгэлцүүр|Country Coefficient}} !! {{Tooltip|Чансаа|Ranking on UEFA Country Coefficient}} |- | {{fb|CRO}} || align=right| 33,003 || align=center| 7 |- | {{fb|GRE}} || align=right| 32,455 || align=center| 8 |- | {{fb|POR}} || align=right| 31,717 || align=center| 9 |- | {{fb|SWE}} || align=right| 31,675 || align=center| 10 |} | {| class="wikitable" |- ! colspan=3| Багц 4 |- ! width=180| Багууд !! {{Tooltip|Итгэлцүүр|Country Coefficient}} !! {{Tooltip|Чансаа|Ranking on UEFA Country Coefficient}} |- | {{fb|DEN}} || align=right| 31,205 || align=center| 11 |- | {{fb|FRA}} || align=right| 30,508 || align=center| 12 |- | {{fb|CZE}} || align=right| 29,602 || align=center| 13 |- | {{fb|IRL}} || align=right| 28,576 || align=center| 14 |} |} ==Тэмцээнийг зохион байгуулах газрууд== ===Цэнгэлдэхүүд=== Евро 2012-ын туршид нийт 31 тоглолт болсон бөгөөд үүнээс 16 нь Украин, 15 нь Польш улсад зохион байгуулагдсан. {{clear}} <center> {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#FDEFGH;" |- ! colspan=4|Польш |- | [[Варшав]] | [[Гданск]] | [[Вроцлав]] | [[Познан]] |- | '''[[Үндэсний цэнгэлдэх, Варшав|Үндэсний цэнгэлдэх]]'''<br />Шинээр байгуулсан<br />Суудлын тоо: '''56,070'''<ref>{{cite web |title=National Stadium Warsaw |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/poland/city=3149/stadium/index.html |publisher=UEFA |accessdate=16 June 2012 }}</ref> | '''[[ПЖЕ Арена Гданск|ПЖЕ Арена]]'''<br />Шинээр байгуулсан<br />Суудлын тоо: '''39,150'''<ref>{{cite web |title=Arena Gdansk |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/poland/city=1677/stadium/index.html |publisher=UEFA |accessdate=16 June 2012 }}</ref> | '''[[Вроцлав хотын цэнгэлдэх|Хотын цэнгэлдэх]]'''<br />Шинээр байгуулсан<br />Суудлын тоо: '''40,000'''<ref>{{cite web |title=Municipal Stadium Wroclaw |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/poland/city=3187/stadium/index.html |publisher=UEFA |accessdate=16 June 2012 }}</ref> | '''[[Познан хотын цэнгэлдэх|Хотын цэнгэлдэх]]'''<br />Дахин засварласан<br />Суудлын тоо: '''39,550'''<ref>{{cite web |title=Municipal Stadium Poznan |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/poland/city=2556/stadium/index.html |publisher=UEFA |accessdate=16 June 2012 }}</ref> |- | [[ЕХБХ Eвро 2012 А хэсэг|А хэсгийн]] 3 тоглолт<br />(нээлтийн тоглолтыг оролцуулан),<br />1 шөвгийн наймын ба<br /> 1 хагас шигшээ | [[ЕХБХ Eвро 2012 C хэсэг|C хэсгийн]] 3 тоглолт ба<br />1 шөвгийн найм | [[ЕХБХ Eвро 2012 А хэсэг|А хэсгийн]] 3 тоглолт | [[ЕХБХ Eвро 2012 GC хэсэг|C хэсгийн]] 3 тоглолт |- | [[File:Stadion Narodowy w Warszawie 20120422.jpg|190px]] | [[File:PGE Arena.jpeg|198px]] | [[File:Stadion we Wrocławiu 2013.jpg|170px]] | [[File:Stadion Miejski Poznan, 2011-08-23.jpg|185px]] |- !colspan="4"|<center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" width="745" |- !colspan="4" align="center"| <center><div style="position: relative;width:500px;"> [[File:UEFA Euro 2012 pol.svg|500px|center]] {{Image label|x=0.04 |y=0.02 |scale=700|text={{flagicon|DEN|size=21px}}}} {{Image label|x=0.088 |y=0.026 |scale=700|text={{flagicon|IRL|size=21px}}}} {{Image label|x=0.116 |y=0 |scale=700|text={{flagicon|ESP|size=21px}}}} {{Image label|x=0.144 |y=0.026|scale=700|text={{flagicon|GER|size=21px}}}} {{Image label|x=0.037 |y=0.102 |scale=700|text={{flagicon|POR|size=21px}}}} {{Image label|x=0.056 |y=0.187 |scale=700|text={{flagicon|CZE|size=21px}}}} {{Image label|x=0.125 |y=0.20|scale=700|text={{flagicon|ENG|size=21px}}}} {{Image label|x=0.125 |y=0.22|scale=700|text={{flagicon|NED|size=21px}}}} {{Image label|x=0.125 |y=0.244|scale=700|text={{flagicon|ITA|size=21px}}}} {{Image label|x=0.196 |y=0.125|scale=700|text={{flagicon|CRO|size=21px}}}} {{Image label|x=0.196 |y=0.144|scale=700|text={{flagicon|POL|size=21px}}}} {{Image label|x=0.135 |y=0.123|scale=700|text={{flagicon|GRE|size=21px}}}} {{Image label|x=0.135 |y=0.145|scale=700|text={{flagicon|RUS|size=21px}}}} {{Image label|x=0.435 |y=0.223|scale=700|text={{flagicon|UKR|size=21px}}}} {{Image label|x=0.435 |y=0.248|scale=700|text={{flagicon|SWE|size=21px}}}} {{Image label|x=0.665 |y=0.28|scale=700|text={{flagicon|FRA|size=21px}}}} {{Image label|x=-0.15 |y=0.44|scale=700|text={{flagicon|FRA|size=21px}}}} {{Image label|x=-0.11 |y=0.438|scale=700|text=: Багуудын байрласан хот}} {{Image label|x=-0.145 |y=0.408 |scale=700|text=[[File:Soccer_ball.svg|16px]]}} {{Image label|x=-0.11 |y=0.405 |scale=700|text=: Тэмцээн болох хот}} {{Image label|x=0.063 |y=0.162 |scale=700|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Вроцлав хотын цэнгэлдэх|16px]]}} {{Image label|x=0.036 |y=0.138 |scale=700|text='''[[Вроцлав|<span style="color:black">Вроцлав</span>]]'''}} {{Image label|x=0.44 |y=0.197 |scale=700|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Olimpiyskiy National Sports Complex|16px]]}} {{Image label|x=0.395 |y=0.194 |scale=700|text='''[[Киев|<span style="color:black">Киев</span>]]'''}} {{Image label|x=0.258 |y=0.23 |scale=700|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Arena Lviv|16px]]}} {{Image label|x=0.282 |y=0.227 |scale=700|text='''[[Лвив|<span style="color:black">Лвив</span>]]'''}} {{Image label|x=0.64 |y=0.279 |scale=700|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Donbass Arena|16px]]}} {{Image label|x=0.555 |y=0.289 |scale=700|text='''[[Донецк|<span style="color:black">Донецк</span>]]'''}} {{Image label|x=0.17 |y=0.117 |scale=700|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=National Stadium, Warsaw|16px]]}} {{Image label|x=0.145 |y=0.095 |scale=700|text='''[[Варшав|<span style="color:black">Варшав</span>]]'''}} {{Image label|x=0.122 |y=0.025 |scale=700|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=PGE Arena Gdańsk|16px]]}} {{Image label|x=0.098 |y=0.043 |scale=700|text='''[[Гданск|<span style="color:black">Гданск</span>]]'''}} {{Image label|x=0.595 |y=0.205 |scale=700|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Metalist Oblast Sports Complex|16px]]}} {{Image label|x=0.515 |y=0.202 |scale=700|text='''[[Харьков|<span style="color:black">Харьков</span>]]'''}} {{Image label|x=0.073 |y=0.105 |scale=700|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Stadion Miejski (Poznań)|16px]]}} {{Image label|x=0.043 |y=0.08 |scale=700|text='''[[Познан|<span style="color:black">Познан</span>]]'''}} <!-- Please notice that venues are marked by a dot. Names of cities do not tell anything else than the name--> {{Image label|x=0.005 |y=0.039 |scale=700|text='''[[Колобрцег|<span style="color:black;font-size:10px;background-color:#FFFFFF;">Колобрцег</span>]]'''}} {{Image label|x=0.160 |y=0.217 |scale=700|text='''[[Краков|<span style="color:black;font-size:10px;">Краков</span>]]'''}} </div></center> |}</center> |- ! colspan=4|Украин |- | [[Киев]] | [[Донецк]] | [[Харьков]] | [[Лвив]] |- | '''[[Олимпын Спортын Үндэсний Цогцолбор|Олимпын цэнгэлдэх]]'''<br />Дахин засварласан<br />Суудлын тоо: '''64,640'''<ref>{{cite web |title=Olympic Stadium, Kyiv |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/ukraine/city=1947/stadium/index.html |publisher=UEFA |accessdate=16 June 2012 }}</ref> | '''[[Донбасс Арена]]'''<br/>Шинээр байгуулсан<br />Суудлын тоо: '''49,400'''<ref>{{cite web |title=Donbass Arena |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/ukraine/city=1525/stadium/index.html |publisher=UEFA |accessdate=16 June 2012 }}</ref> | '''[[Metalist Oblast Sports Complex|Metalist Stadium]]'''<br/>Дахин засварласан<br />Суудлын тоо: '''37,750'''<ref>{{cite web |title=Metalist Stadium |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/ukraine/city=1943/stadium/index.html |publisher=UEFA |accessdate=16 June 2012 }}</ref> | '''[[Арена Лвив]]'''<br/>Шинээр байгуулсан<br />Суудлын тоо: '''32,990'''<ref>{{cite web |title=Arena Lviv |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/ukraine/city=2152/stadium/index.html |publisher=UEFA |accessdate=16 June 2012 }}</ref> |- | [[ЕХБХ Eвро 2012 D хэсэг|D хэсгийн]] 3 тоглолт,<br />1 шөвгийн найм ба<br />[[ЕХБХ Eвро 2012 шигшээ тоглолт|шигшээ тоглолт]] | [[ЕХБХ Eвро 2012 D хэсэг|D хэсгийн]] 3 тоглолт,<br />1 шөвгийн найм ба<br />1 хагас шигшээ | [[ЕХБХ Eвро 2012 B хэсэг|B хэсгийн]] 3 тоглолт | [[ЕХБХ Eвро 2012 B хэсэг|B хэсгийн]] 3 тоглолт |- | [[File:Фінал Євро-2012. НСК «Олімпійський». 3 хвилини після фінального свистка.JPG|197px]] | [[File:Donezk Donbass Arena 09.JPG|197px]] | [[File:MetalistCharkow.png|197px]] | |}</center> ===Тасалбар=== ===Шууд нэвтрүүлэх=== {{Main|ЕХБХ Eвро 2012 Шууд нэвтрүүлэх эрх}} ==Багууд== {{See also|UEFA Euro 2012 squads}} ==Тоглолтын бөмбөг== {{Main|Адидас Танго 12}} Адидас Танго 12 нь ЕХБХ Евро 2012 тэмцээний албан ёсны бөмбөг юм.<ref name=uefaintro>{{cite news |first1=Kevin |last1=Ashby |first2=Sam |last2=Adams |title=adidas Tango 12 unveiled as official ball |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=1726610.html |publisher=UEFA |date=2 December 2011 |accessdate=6 December 2011 }}</ref> Энэхүү бөмбөг нь [[Адидас Танго]] цувралын дор нэрлэгдсэн боловч загвар болон хийцийн хувьд бүрэн шинэчлэгдэж чадсан байна. Энэ бөмбөгний өөр төрлүүд нь [[2012 Африкийн Үндэстнүүдийн Цом|Африкийн Үндэстнүүдийн Цом]] ба [[2012 Зуны Олимп|Олимпын тоглолт]]од хэрэглэгдэнэ. Энэ бөмбөг нь [[2010 ДХБХ Дэлхийн Цом]]ын [[Aдидас Ябулани]] бөмбөгтэй харьцуулахад бөмбөг залах болон тоглоход илүү хялбар болсон.<ref>{{cite news |title=Adidas's new Tango 12 ball moves on from the World Cup Jabulani |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/european-championships-2012/8923391/Euro-2012-Adidass-new-Tango-12-ball-moves-on-from-the-World-Cup-Jabulani.html |work=The Daily Telegraph |date=2 December 2011 |accessdate=3 April 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120421052701/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/european-championships-2012/8923391/Euro-2012-Adidass-new-Tango-12-ball-moves-on-from-the-World-Cup-Jabulani.html |archivedate=21 Дөрөвдүгээр сар 2012 |deadurl=no |location=London |first=Jonathan |last=Liew |url-status=dead }}</ref> ==Үр дүн== ===Хэсгийн шат=== ====A хэсэг==== {| class=wikitable style="text-align:center" |- !width="165"|Баг !width="20"|{{Tooltip| Тг | Тоглосон тоо}} !width="20"|{{Tooltip| Хожсон | Хожсон тоо}} !width="20"|{{Tooltip| Тэнцсэн | Тэнцсэн тоо}} !width="20"|{{Tooltip| Хожигдсон | Хожигдсон тоо}} !width="20"|{{Tooltip| Об | Оруулсан бөмбөг}} !width="20"|{{Tooltip| Аб | Алдсан бөмбөг}} !width="20"|{{Tooltip| Бз | Бөмбөгний зөрүү}} !width="20"|{{Tooltip| Оноо | Оноо}} |- style="background:#cfc;" |align=left|{{fb|CZE}} |3||2||0||1||4||5||−1||'''6''' |- style="background:#cfc;" |align=left|{{fb|GRE}} |3||1||1||1||3||3||0||'''4''' |- |align=left|{{fb|RUS}} |3||1||1||1||5||3||+2||'''4''' |- |align=left|{{fb|POL}} |3||0||2||1||2||3||−1||'''2''' |}</onlyinclude> {{Football box |date = 2012.6.8 |time = 18:00 |team1 = {{fb-rt|POL}} |score = 1–1 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003319/postmatch/report/index.html мэдээ] |team2 = {{fb|GRE}} |goals1 = [[Роберт Левандовский|Левандовский]] {{goal|17}} |goals2 = [[Димитрис Салпингидис|Салпингидис]] {{goal|51}} |stadium = [[Варшав]] хотын үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэн |attendance = 56,070<ref name="pol-gre report">{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003319_fr.pdf |title=Full-time report Poland-Greece |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=8 June 2012}}</ref> |referee = Испанийн шүүгч }} {{Football box |date = 2012.06.08 |time = 20:45 |team1 = {{fb-rt|RUS}} |score = 4–1 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003320/postmatch/report/index.html мэдээ] |team2 = {{fb|CZE}} |goals1 = [[Алан Загоев|Загоев]] {{goal|15||79}}<br />[[Роман Широков|Широков]] {{goal|24}}<br />[[Роман Павлюченко|Павлюченко]] {{goal|82}} |goals2 = [[Вацлав Пиларж|Пиларж]] {{goal|52}} |stadium = [[Вроцлав]] хотын цэнгэлдэх хүрээлэн |attendance = 40,803<ref name="rus-cze report">{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003320_fr.pdf |title=Full-time report Russia-Czech Republic |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=8 June 2012}}</ref> |referee = Английн шүүгч }} ---- {{Football box |date = 2012.06.12 |time = 18:00 |team1 = {{fb-rt|GRE}} |score = 1–2 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003328/postmatch/report/index.html мэдээ] |team2 = {{fb|CZE}} |goals1 = [[Теофанис Гекас|Гекас]] {{goal|53}} |goals2 = [[Петр Йирачек|Йирачек]] {{goal|3}}<br />[[Вацлав Пиларж|Пиларж]] {{goal|6}} |stadium = [[Вроцлав]] хотын цэнгэлдэх хүрээлэн |attendance = 41,105<ref name="gre-cze report">{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003328_fr.pdf |title=Full-time report Greece-Czech Republic |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=12 June 2012}}</ref> |referee = Францын шүүгч }} {{Football box |date = 2012.06.12 |time = 20:45 |team1 = {{fb-rt|POL}} |score = 1–1 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003327/postmatch/report/index.html мэдээ] |team2 = {{fb|RUS}} |goals1 = [[Якуб Блащиковский|Блащиковский]] {{goal|57}} |goals2 = [[Алан Загоев|Загоев]] {{goal|37}} |stadium = [[Варшав]] хотын үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэн |attendance = 55,920<ref name="pol-rus report">{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003327_fr.pdf |title=Full-time report Poland-Russia |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=12 June 2012}}</ref> |referee = Германы шүүгч }} ---- {{Football box |date = 2012.06.16 |time = 20:45 |team1 = {{fb-rt|CZE}} |score = 1–0 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003336/postmatch/report/index.html мэдээ] |team2 = {{fb|POL}} |goals1 = [[Петр Йирачек|Йирачек]] {{goal|72}} |goals2 = |stadium = [[Вроцлав]] хотын цэнгэлдэх хүрээлэн |attendance = 41,480<ref name="cze-pol report">{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003336_fr.pdf |title=Full-time report Czech Republic-Poland |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=16 June 2012}}</ref> |referee = Шотландын шүүгч }} {{Football box |date = 2012.06.16 |time = 20:45 |team1 = {{fb-rt|GRE}} |score = 1–0 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003335/postmatch/report/index.html мэдээ] |team2 = {{fb|RUS}} |goals1 = [[Йоргос Карагунис|Карагунис]] {{goal|45+2}} |goals2 = |stadium = [[Варшав]] хотын үндэсний цэнгэлдэх хүрээлэн |attendance = 55,614<ref name="gre-rus report">{{cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003335_fr.pdf |title=Full-time report Greece-Russia |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=16 June 2012}}</ref> |referee = Шведийн шүүгч }} ====B хэсэг==== {| class=wikitable style="text-align:center" |- ! style="width:165px;"|Баг !width="20"|{{Tooltip| Тг | Хэдэн удаа тоглосон бэ?}} !width="20"|{{Tooltip| Хо | Хэдэн удаа хожсон бэ?}} !width="20"|{{Tooltip| Тэ | Хэдэн удаа тэнцсэн бэ?}} !width="20"|{{Tooltip| Хд | Хэдэн удаа хожигдсон бэ?}} !rowspan="5" | !width="20"|{{Tooltip| Об | Хэдэн бөмбөг оруулсан бэ?}} !width="20"|{{Tooltip| Аб | Хэдэн удаа алдсан бэ?}} !width="20"|{{Tooltip| Бз | Оруулсан алдсан бөмбөгийн зөрүү}} !rowspan="5" | !width="20"|{{Tooltip| Оноо | Хураасан оноо}} |- style="background:#cfc;" |align=left|{{fb|GER}} |3||3||0||0||5||2||+3||'''9''' |- style="background:#cfc;" |align=left|{{fb|POR}} |3||2||0||1||5||4||+1||'''6''' |- |align=left|{{fb|DEN}} |3||1||0||2||4||5||−1||'''3''' |- |align=left|{{fb|NED}} |3||0||0||3||2||5||−3||'''0''' |} {| style="width:100%;" cellspacing="1" |- !width=25%| !width=10%| ! |- |2012 оны 6 сарын 9 |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|NED}}'''||align=center|'''[[ЕХБХ Евро 2012 B хэсэг#Netherlands vs Denmark|0–1]]'''||'''{{fb|DEN}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|GER}}'''||align=center|'''[[ЕХБХ Евро 2012 B хэсэг#Germany vs Portugal|1–0]]'''||'''{{fb|POR}}''' |- |2012 оны 6 сарын 13 |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|DEN}}'''||align=center|'''[[ЕХБХ Евро 2012 B хэсэг#Denmark vs Portugal|2–3]]'''||'''{{fb|POR}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|NED}}'''||align=center|'''[[ЕХБХ Евро 2012 B хэсэг#Netherlands vs Germany|1–2]]'''||'''{{fb|GER}}''' |- |2012 оны 6 сарын 17 |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|POR}}'''||align=center|'''[[ЕХБХ Евро 2012 B хэсэг#Portugal vs Netherlands|2–1]]'''||'''{{fb|NED}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|DEN}}'''||align=center|'''[[ЕХБХ Евро 2012 B хэсэг#Denmark vs Germany|1–2]]'''||'''{{fb|GER}}''' |} ====C хэсэг==== {{Main|ЕХБХ Eвро 2012 С хэсэг}} {| style="width:100%;" cellspacing="1" |- !width=25%| !width=10%| ! |- |2012 оны 6 сарын 10 |- style="font-size:90%" |align=right|'''{{fb-rt|ESP}}'''|| style="text-align:center" |'''[[UEFA Euro 2012 Group C#Spain vs Italy|1–1]]'''||'''{{fb|ITA}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|IRL}}'''||style="text-align:center" |'''[[UEFA Euro 2012 Group C#Republic of Ireland vs Croatia|1–3]]'''||'''{{fb|CRO}}''' |- |2012 оны 6 сарын 14 |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|ITA}}'''||style="text-align:center" |'''[[UEFA Euro 2012 Group C#Italy vs Croatia|1–1]]'''||'''{{fb|CRO}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|ESP}}'''||style="text-align:center" |'''[[UEFA Euro 2012 Group C#Spain vs Republic of Ireland|4–0]]'''||'''{{fb|IRL}}''' |- |2012 оны 6 сарын 18 |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|CRO}}'''||style="text-align:center" |'''[[UEFA Euro 2012 Group C#Croatia vs Spain|0–1]]'''||'''{{fb|ESP}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|ITA}}'''||style="text-align:center" |'''[[UEFA Euro 2012 Group C#Italy vs Republic of Ireland|2–0]]'''||'''{{fb|IRL}}''' |} ====D хэсэг==== {{Main|ЕХБХ Eвро 2012 D хэсэг}} {| style="width:100%;" cellspacing="1" |- !width=25%| !width=10%| ! |- |2012 оны 6 сарын 11 |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|FRA}}'''||align=center|'''[[ЕХБХ Eвро 2012 D хэсэг#France vs England|1–1]]'''||'''{{fb|ENG}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|UKR}}'''||align=center|'''[[ЕХБХ Eвро 2012 D хэсэг#Ukraine vs Sweden|2–1]]'''||'''{{fb|SWE}}''' |- |2012 оны 6 сарын 15 |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|UKR}}'''||align=center|'''[[ЕХБХ Eвро 2012 D хэсэг#Ukraine vs France|0–2]]'''||'''{{fb|FRA}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|SWE}}'''||align=center|'''[[ЕХБХ Eвро 2012 D хэсэг#Sweden vs England|2–3]]'''||'''{{fb|ENG}}''' |- |2012 оны 6 сарын 19 |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|ENG}}'''||align=center|'''[[ЕХБХ Eвро 2012 D хэсэг#England vs Ukraine|1–0]]'''||'''{{fb|UKR}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|SWE}}'''||align=center|'''[[ЕХБХ Eвро 2012 D хэсэг#Sweden vs France|2–0]]'''||'''{{fb|FRA}}''' |} ''Украины баг нь Шведтэй хийсэн тоглолтын дүнгээсээ хамааран хэсэгтээ Шведийн дээр бичигдсэн. ([[ЕХБХ Eвро 2012 D хэсэг#Ukraine vs Sweden|2–1]]).'' ==Тоон үзүүлэлтүүд== {{main|ЕХБХ Евро 2012 тоон үзүүлэлтүүд}} ===Гоол оруулсан тоглогчид=== ;3 гоол {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|CRO}} [[Марио Манжукич]] *{{flagicon|GER}} [[Марио Гомес]] {{col-3}} *{{flagicon|ITA}} [[Марио Балотелли]] *{{flagicon|POR}} [[Кристиано Рональдо]] {{col-3}} *{{flagicon|RUS}} [[Алан Загоев]] *{{flagicon|ESP}} [[Фернандо Торрес]] {{col-end}} ;2 гоол {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|CZE}} [[Петр Жирачек]] *{{flagicon|CZE}} [[Вацлав Пилар]] *{{flagicon|DEN}} [[Никлас Бендтнер]] *{{flagicon|DEN}} [[Майкл Крон-Дели]] {{col-3}} *{{flagicon|GRE}} [[Димитрис Салпингидис]] *{{flagicon|ESP}} [[Хави Алонсо]] *{{flagicon|ESP}} [[Сеск Фабрегас]] {{col-3}} *{{flagicon|ESP}} [[Давид Силва]] *{{flagicon|SWE}} [[Златан Ибрагимович]] *{{flagicon|UKR}} [[Андрей Шевченко]] {{col-end}} ;1 гоол {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|CRO}} [[Никича Иелавич]] *{{flagicon|ENG}} [[Энди Кэрролл]] *{{flagicon|ENG}} [[Елеон Лэскотт]] *{{flagicon|ENG}} [[Уэйн Рүүни]] *{{flagicon|ENG}} [[Тео Уолкотт]] *{{flagicon|ENG}} [[Данни Велбек]] *{{flagicon|FRA}} [[Иохан Кабае]] *{{flagicon|FRA}} [[Жереми Менез]] *{{flagicon|FRA}} [[Самир Насри]] *{{flagicon|GER}} [[Ларс Бендер]] *{{flagicon|GER}} [[Сами Хедира]] *{{flagicon|GER}} [[Мирослав Клозе]] *{{flagicon|GER}} [[Филипп Лам]] {{col-3}} *{{flagicon|GER}} [[Месут Өзил]] *{{flagicon|GER}} [[Лукас Подолски]] *{{flagicon|GER}} [[Марко Ройс]] *{{flagicon|GRE}} [[Теофанис Гекас]] *{{flagicon|GRE}} [[Гиоргос Карагунис]] *{{flagicon|GRE}} [[Георгис Самарас]] *{{flagicon|IRL}} [[Шон Ст Леджер]] *{{flagicon|ITA}} [[Антонио Кассано]] *{{flagicon|ITA}} [[Aнтонио Ди Натале]] *{{flagicon|ITA}} [[Андреа Пирло]] *{{flagicon|NED}} [[Рафаел ван дер Ваарт]] *{{flagicon|NED}} [[Робин ван Перси]] {{col-3}} *{{flagicon|POL}} [[Якуб Бласцчиковси]] *{{flagicon|POL}} [[Роберт Левандовски]] *{{flagicon|POR}} [[Пепе (Хөлбөмбөгчин, 1983 онд төрсөн)|Пепе]] *{{flagicon|POR}} [[Елдер Поштига]] *{{flagicon|POR}} [[Силвестре Варела]] *{{flagicon|RUS}} [[Роман Павлюченко]] *{{flagicon|RUS}} [[Роман Широков]] *{{flagicon|ESP}} [[Хорди Алба]] *{{flagicon|ESP}} [[Хуан Мата]] *{{flagicon|ESP}} [[Есүс Навас]] *{{flagicon|SWE}} [[Себастьян Ларссон]] *{{flagicon|SWE}} [[Олоф Меллберг]] {{col-end}} ;1 авто гоол {{col-start|width=75%}} *{{flagicon|ENG}} [[Глен Жонсон (Английн хөлбөмбөгчин)|Глен Жонсон]] (Шведийн эсрэг тоглолтод) {{col-end}} ==Ивээн тэтгэгчид== ЕХБХ нь дэлхий дахины арван ивээн тэтгэчид болон Польш ба Украинд үндэсний гурван ивээн тэтгэгчдийг зарласан:<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/EuroExperience/competitions/Publications/01/72/21/35/1722135_DOWNLOAD.pdf |title=Sponsor contacts: UEFA Euro 2012 Public Screening Licensing Programme |year=2010 |publisher=UEFA |format=PDF |accessdate=1 July 2012}}</ref> ===Дэлхий дахины ивээн тэтгэгчид=== *[[Адидас]] *[[Канон (компани)|Канон]]<ref> {{cite news |title=Canon becomes UEFA EURO 2012 global sponsor |url=http://www.uefa.com/uefa/events/marketing/news/newsid=1651076.html |publisher=[[UEFA]] |date=15 July 2011 |accessdate=2011-07-27}}</ref> *[[Кастрол]] *[[Кока-Кола компани|Кока-Кола]]<ref>{{cite news |title=Coca-Cola signs for EURO 2012, 2016 |url=http://www.uefa.com/uefa/events/marketing/news/newsid=1452657.html |publisher=[[UEFA]] |date=22 February 2010 |accessdate=2011-07-27}}</ref> *[[Континентал АГ|Континентал]]<ref>{{cite news |title=Continental to sponsor EURO 2012 and 2016 | url=http://www.uefa.com/uefa/events/marketing/news/newsid=1700729.html |publisher=[[UEFA]] |date=20 October 2011 |accessdate=2011-10-23}}</ref> *[[Оранж (харилцаа холбоо)|Оранж]] ба [[Телекоммуникэйшн Польш]]<ref> {{cite news |title=Orange signs up as official EURO sponsor |url=http://en.uefa.com/uefa/events/marketing/news/newsid=1586897.html |publisher=[[UEFA]] |date=19 January 2011 }}</ref> *[[Хьюндай Мотор компани|Хьюндай]]-[[Киа Моторс|Киа]] *[[Карлсберг групп|Карлсберг]]<ref>{{cite news |title=Carlsberg on board for EURO 2012 |url=http://www.uefa.com/uefa/events/marketing/news/newsid=1490328.html |publisher=[[UEFA]] |date=21 May 2010 |accessdate=2011-07-27}}</ref> *[[МакДоналдс]]<ref>{{cite news |title=McDonald's sign up as official EURO sponsor |url=http://www.uefa.com/uefa/events/marketing/news/newsid=1492650.html |publisher=[[UEFA]] |date=26 May 2010 |accessdate=2010-05-26}}</ref> *[[Шарп корпораци|ШАРП]]<ref>{{cite news |title=Sharp signs EUROTOP agreement with UEFA |url=http://www.uefa.com/uefa/events/marketing/news/newsid=1522091.html |publisher=[[UEFA]] |date=2 September 2010 |accessdate=2011-07-27}}</ref> ===Үндэсний ивээн тэтгэгчид=== ====Украин==== *[[Укртелеком]] *[[Эпицентре_K|Эпицентер]] *[[Юникредит|Укрсоцбанк ПиЖиЭсСи]]<ref>{{cite news |title=Ukrsotsbank PJSC becomes national sponsor |url=http://www.uefa.com/uefa/events/marketing/news/newsid=1651730.html |publisher=[[UEFA]] |date=20 July 2011 |accessdate=2011-07-27}}</ref> ====Польш==== *[[Э. Вэдэл]]<ref>{{cite news |title=Sweet moment for Poland's first EURO sponsor |url=http://www.uefa.com/uefa/events/marketing/news/newsid=1612869.html |publisher=[[UEFA]] |date=29 March 2011 |accessdate=2011-07-27}}</ref> *[[Банк Пэкао]] *[[МастерКарт]] ==Эшлэл== {{лавлах холбоос|2}} ==Гадны холбоосууд== {{commonscat|UEFA Euro 2012|2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн}} * {{Official website|http://en.uefa.com/uefaeuro2012/index.html}} [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|#2012]] [[Ангилал:Польшийн спортын арга хэмжээ]] [[Ангилал:Украины спортын арга хэмжээ]] 7r6k0nxbmt46yd5qrcps54dwm5s6o77 0 27346 853979 799471 2026-04-19T09:54:01Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] to [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] 799471 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Олон Улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = 1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн | other_titles = | image = | size = | caption = | country = Англи | country2 = | dates = | num_teams = | venues = | cities = | cities = | champion = GER | count = | second = CZE | matches = 31 | goals = 64 | top_scorer = * {{flagicon|Герман}} [[Юрген Клинсманн]] * {{flagicon|Хорват}} [[Давор Шукер]] * {{flagicon|Дани}} [[Брайан Лаудруп]] * {{flagicon|Болгар}} [[Христо Стоичков]] (тус бүр 3 гоол) | player = {{flagicon|Англи}} [[Алан Ширер]] | attendance = | prevseason = [[1992 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1992]] | nextseason = [[2000 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2000]] }} '''[[1996]] оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн''' нь [[Англи]] улсад зохиогджээ. == Оролцсон багууд == {| * {{BUL}} * {{CRO}} * {{CZE}} * {{DEN}} * {{FRA}} * {{GER}} * {{ITA}} * {{NED}} |width=50%| * {{POR}} * {{ROU}} * {{RUS}} * {{SCO}} * {{ESP}} * {{SUI}} * {{TUR}} * {{ENG}} |} == Хот ба тэмцээнийг зохион байгуулсан газрууд == ===Цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд=== Евро 1996 тэмцээн Английн 8 цэнгэлдэх хүрээлэнд үохиогдсон. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- |colspan=2 rowspan=6| <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" width="340" |- |align="center"|<div style="position: relative;border:0px solid black;width:260px;"> [[File:Flag map of England.svg|260px]] <!-- Лондон--> {{Image label|x=0.73 |y=1.02 |scale=260|text='''<span style="color:#0;">Лондон</span>'''}} {{Image label|x=0.75 |y=0.99 |scale=260|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Лондон|12px]]}} <!-- Манчестер--> {{Image label|x=0.51 |y=0.49 |scale=260|text='''<span style="color:#0;">Манчестер</span>'''}} {{Image label|x=0.48 |y=0.55 |scale=260|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Манчестер|12px]]}} <!-- Ливерпүүл--> {{Image label|x=0.15 |y=0.53|scale=260|text='''<span style="color:#000;">Ливерпүүл</span>'''}} {{Image label|x=0.38 |y=0.55|scale=260|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Ливерпүүл|12px]]}} <!-- Бирмингем--> {{Image label|x=0.61 |y=0.74|scale=260|text='''<span style="color:black">Бирмингем</span>'''}} {{Image label|x=0.55 |y=0.75 |scale=260|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Бирмингем|12px]]}} <!-- Лидс--> {{Image label|x=0.635 |y=0.44 |scale=260|text='''<span style="color:#0">Лидс</span>'''}} {{Image label|x=0.57 |y=0.46|scale=260|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Лидс|12px]]}} <!-- Шеффилд--> {{Image label|x=0.635 |y=0.555|scale=260|text='''<span style="color:#000">Шеффилд</span>'''}} {{Image label|x=0.58 |y=0.56 |scale=260|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Шеффилд|12px]]}} <!-- Ньюкасл --> {{Image label|x=0.61 |y=0.19 |scale=260|text='''<span style="color:black">Ньюкасл</span>'''}} {{Image label|x=0.55 |y=0.2|scale=260|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Ньюкасл|12px]]}} <!-- Ноттингем--> {{Image label|x=0.69 |y=0.65|scale=260|text='''<span style="color:#000;">Ноттингем</span>'''}} {{Image label|x=0.63|y=0.665 |scale=260|text=[[File:Soccer_ball.svg|link=Ноттингем|12px]]}} </div> |}</center> ! [[Лондон]] ! [[Манчестер]] |- | [[Уэмбли]]<br />Суудлын тоо: '''76,567''' | [[Олд Траффорд]]<br />Суудлын тоо: '''55,000''' |- | [[Image:The Charity Shield of 1974 at Wembley - geograph.org.uk - 620498.jpg|185px]] | [[Image:Old Trafford inside 20060726 1.jpg|190px]] |- ! [[Ливерпүүл]] ! [[Бирмингем]] |- | [[Энфилд]]<br />Суудлын тоо: '''42,730''' | [[Вилла Парк]]<br />Суудлын тоо:'''40,310''' |- | [[File:View of inside Anfield Stadium from Anfield Road Stand.jpg|185px]] | [[Image:Villa Park.jpg|190px]] |- ! [[Лидс]] ! [[Шеффилд]] ! [[Ноттингем]] ! [[Ньюкасл]] |- | [[Элланд Роуд]]<br />Суудлын тоо: '''40,204''' | [[Хиллсборо]]<br />Суудлын тоо:'''39,859''' | [[Сити Граунд]]<br />Суудлын тоо: '''30,539''' | [[Спортс-Директ Арена]]<br />Суудлын тоо: '''36,649''' |- | [[Image:Ellandrd.jpg|185px]] | [[Image:Sheffield Wednesday FC.jpg|184px]] | [[Image:City Ground, Nottingham - geograph.org.uk - 83567.jpg|185px]] | [[Image:Bulgaria Romania Euro 96 A.jpg|190px]] |} ==Зохион байгуулагчийн сонгон шалгаруулалт== {{main|ЕХБХ Eвро 1996 зохион байгуулагчийн сонгон шалгаруулалт}} ==Сонгон шалгаруулалт== {{Main|ЕХБХ Eвро 1996 сонгон шалгаруулах тоглолтууд}} == Үр дүн == === A хэсэг === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150|Баг !width=50|Оноо !width=30|ТТ !width=30|Х !width=30|Т !width=30|Хд !width=30|ОГ !width=30|АГ |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{ENG}} |'''7'''||3||2||1||0||7||2 |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{NED}} |'''4'''||3||1||1||1||3||4 |- |align=left|{{SCO}} |'''4'''||3||1||1||1||1||2 |- |align=left|{{SUI}} |'''1'''||3||0||1||2||1||4 |} <br /> === B хэсэг === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150|Баг !width=50|Оноо !width=30|ТТ !width=30|Х !width=30|Т !width=30|Хд !width=30|ОГ !width=30|АГ |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{FRA}} |'''7'''||3||2||1||0||5||2 |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{ESP}} |'''5'''||3||1||2||0||4||3 |- |align=left|{{BUL}} |'''4'''||3||1||1||1||3||4 |- |align=left|{{ROU}} |'''0'''||3||0||0||3||1||4 |} <br /> === C хэсэг === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150|Баг !width=50|Оноо !width=30|ТТ !width=30|Х !width=30|Т !width=30|Хд !width=30|ОГ !width=30|АГ |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{GER}} |'''7'''||3||2||1||0||5||0 |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{CZE}} |'''4'''||3||1||1||1||5||6 |- |align=left|{{ITA}} |'''4'''||3||1||1||1||3||3 |- |align=left|{{RUS}} |'''1'''||3||0||1||2||4||8 |} <br /> === D хэсэг === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width=150|Баг !width=50|Оноо !width=30|ТТ !width=30|Х !width=30|Т !width=30|Хд !width=30|ОГ !width=30|АГ |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{POR}} |'''7'''||3||2||1||0||5||1 |- bgcolor=ccffcc |align=left|{{CRO}} |'''6'''||3||2||0||1||4||3 |- |align=left|{{DEN}} |'''4'''||3||1||1||1||4||4 |- |align=left|{{TUR}} |'''0'''||3||0||0||3||0||5 |} <br /> == Аварга == {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Европын аварга<br />1996 |- |'''<big>[[Файл:Flag of Germany.svg|144px]]<br />{{GER|n}}</big>'''<br />'''<small>Аварга</small>''' |} ==Тоон үзүүлэлтүүд== {{main|ЕХБХ Евро 1996 тоон үзүүлэлтүүд}} ===Гоол оруулсан тоглогчид=== '''5 гоол''' * {{flagicon|Англи}} [[Алан Ширер]] '''3 гоол''' * {{flagicon|Герман}} [[Юрген Клинсманн]] * {{flagicon|Хорват}} [[Давор Шукер]] * {{flagicon|Дани}} [[Брайан Лаудруп]] * {{flagicon|Болгар}} [[Христо Стоичков]] == Бэлгэдлийн шигшээ баг == * {{GER}}, [[Андреас Кёпке]] * {{CZE}}, [[Радослав Латал]] * {{GER}}, [[Маттиас Заммер]] * {{FRA}}, [[Марсель Десайи]] * {{FRA}}, [[Лоран Блан]] * {{GER}}, [[Дитер Айльтс]] * {{FRA}}, [[Дидье Дешам]] * {{CZE}}, [[Карел Поборски]] * {{ENG}}, [[Пол Гаскойн]] * {{ENG}}, [[Алан Ширер]] * {{GER}}, [[Юрген Клинсманн]] == Гадны холбоосууд == {{commons|UEFA Euro 1996|1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн}} * [http://www.rsssf.com/tables/96e.html RSSSF дэх тэмцээний үзүүлэлтүүд] * [https://web.archive.org/web/20120211042226/http://goal.net.ua/encyclopedia/1837.html ЕАШТ-ий түүх. 1996. Англи] * [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1996/index.html UEFA Euro 1996], UEFA.com {{DEFAULTSORT:Евро 1996}} [[Ангилал: Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээнүүд]] 5qx5qh5zm6kzz0pct0aw224qo4qgwen 10 27822 853914 604420 2026-04-18T21:38:27Z Enkhsaihan2005 64429 853914 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Sports reference|link|{{{1|{{{id|}}}}}}|{{{2|{{{name|}}}}}}|{{{archive|}}}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!-- Please add categories to the /doc subpage & add interwikis to Wikidata. --> </noinclude> qiysvbmirp3v6w6tpt6kvrfy4i1ta1g 0 33727 853982 818361 2026-04-19T09:59:39Z Enkhsaihan2005 64429 853982 wikitext text/x-wiki {{short description|Хөлбөмбөгийн тэмцээн}} {{Инфобокс хөлбөмбөгийн тэмцээн | name = Хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн | image = Coupe Henri Delaunay 2017.jpg | imagesize = | caption = Европын аварга шалгаруулах тэмцээний ялагчдад олгодог цом | organiser = [[УЕФА]] | founded = {{Start date and age|df=yes|1958}} | number of teams = 24 (шигшээ)<br />54 (шалгаруулалт) | region = Европ | current champions = {{nowrap|{{fb|ESP}} (4 удаа)}} | most successful team = {{fbaicon|ESP}} Spain (4 удаа) | website = {{URL|https://www.uefa.com/uefaeuro/|uefa.com/uefaeuro}} | qualifier for = [[Finalissima]] | current = }} {{Season sidebar | image = [[File:Euro 2016 stade de France France-Roumanie (27307532960).jpg|200px]] | caption = | title = Тэмцээн | list = * [[1960 оны Европын Үндэстнүүдийн Цом|1960]] * [[1964 оны Европын Үндэстнүүдийн Цом|1964]] * [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|1968]] * [[1972 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|1972]] * [[1976 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|1976]] * [[1980 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|1980]] * [[1984 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|1984]] * [[1988 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|1988]] * [[1992 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|1992]] * [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|1996]] * [[2000 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|2000]] * [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|2004]] * [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|2008]] * [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|2012]] * [[2016 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|2016]] * [[2020 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|2020]] * [[2024 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|2024]] * ''[[2028 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|2028]]'' * ''[[2032 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|2032]]'' }} '''УЕФА Европын Хөлбөмбөгийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн''', албан бусаар ''Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн'', нь Европын Хөлбөмбөгийн Холбоо ([[УЕФА]])-аас зохион байгуулдаг [[хөлбөмбөг]]ийн анхдагч холбооны тэмцээн юм. ==Үр дүн== {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; width: 100%;" |- !rowspan="2" width="10%"|Он оны тэмцээн !rowspan="2" width="10%"|Тэмцээний<br>газар, орон !width="1%" rowspan=18 bgcolor=ffffff| !colspan="3"|Шигшээ тоглолт !width="1%" rowspan=18 bgcolor=ffffff| !colspan="3"|Хүрлийн төлөө тоглолт !width="1%" rowspan=18 bgcolor=ffffff| !rowspan="2" width="4%"|Оролцсон<br>багийн тоо |- !width="14%"|Түрүү !width="10%"|Оноо !width="14%"|Үзүүр !width="14%"|3-р байр !width="10%"|Оноо !width="14%"|4-р байр |- |1960 он |{{FRA}} |'''{{fb-big|Зөвлөлт Холбоот Улс|1955}}''' |'''2–1'''<br />(ц.с) |{{fb-big|Югослав}} |{{fb-big|Чехословак}} |'''2–0''' |{{fb-big|Франц}} |4 |-style="background: #D0E6FF;" |1964 он |{{flag|Испани|1945}} |'''[[Зураг:Flag of Spain (1945 - 1977).svg|30x27px]]<br>[[Испани]]''' |'''2–1''' |{{fb-big|Зөвлөлт Холбоот Улс|1955}} |{{fb-big|Унгар}} |'''3–1'''<br />(ц.с) |{{fb-big|Дани}} |4 |- |1968 он |{{flag|Итали}} |'''{{fb-big|Итали}}''' |'''1–1''' (ц.с.)<br />'''2–0''' (дах.) |{{fb-big|Югослав}} |{{fb-big|Англи}} |'''2–0''' |{{fb-big|Зөвлөлт Холбоот Улс|1955}} |4 |-style="background: #D0E6FF;" |1972 он |{{flag|Бельги}} |'''{{fb-big|Баруун Герман}}''' |'''3–0''' |{{fb-big|Зөвлөлт Холбоот Улс|1955}} |{{fb-big|Бельги}} |'''2–1''' |{{fb-big|Унгар}} |4 |- |1976 он |{{flag|Югослав}} |'''{{fb-big|Чехословак}}''' |'''2–2''' (ц.с.)<br />'''(5–3)''' (т.ц.) |{{fb-big|Баруун Герман}} |{{fb-big|Нидерланд}} |'''3–2'''<br />(ц.с.) |{{fb-big|Югослав}} |4 |-style="background: #D0E6FF;" |1980 он |{{flag|Итали}} |'''{{fb-big|Баруун Герман}}''' |'''2–1''' |{{fb-big|Бельги}} |{{fb-big|Чехословак}} |'''1–1'''{{#tag:ref|Цаг сунгалгүйгээр шууд торгуулийн цохилт өшиглөлцсөн|group="Т"}}<br />'''(9–8)''' (т.ц.) |{{fb-big|Итали}} |8 |- !rowspan="2" width="5%"|Он оны тэмцээн !rowspan="2" width="10%"|Тэмцээний<br>газар, орон !colspan="3"|Шигшээ тоглолт !colspan="3" rowspan="2"|Хагас шигшээд үлдсэн{{#tag:ref|1984 оноос эхлээд гуравдугаар байрын тоглолт явагддаггүй болсон|group="Т"}} !rowspan="2" width="4%"|Оролцсон<br>багийн тоо |- !width="14%"|Түрүү !width="10%"|Оноо !width="14%"|Үзүүр |- |1984 он |{{flag|Франц}} |'''{{fb-big|Франц}}''' |'''2–0''' |{{fb-big|Испани}} |colspan="2"|{{fb|Португал}} |colspan="2"|{{fb|Дани}} |8 |-style="background: #D0E6FF;" |1988 он |{{flag|Баруун Герман}} |'''{{fb-big|Нидерланд}}''' |'''2–0''' |{{fb-big|Зөвлөлт Холбоот Улс}} |colspan="2"|{{fb|Баруун Герман}} |colspan="2"|{{fb|Итали}} |8 |- |1992 он |{{flag|Швед}} |'''{{fb-big|Дани}}''' |'''2–0''' |{{fb-big|Герман}} |colspan="2"|{{fb|Нидерланд}} |colspan="2"|{{fb|Швед}} |8 |-style="background: #D0E6FF;" |'''[[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996 он]]''' |{{flag|Англи}} |'''{{fb-big|Герман}}''' |'''2–1'''<br />(а.б.) |{{fb-big|Чех}} |colspan="2"|{{fb|Англи}} |colspan="2"|{{fb|Франц}} |16 |- |2000 он |{{flag|Бельги}} +<br />{{nowrap|{{flag|Нидерланд}}}} |'''{{fb-big|Франц}}''' |'''2–1'''<br />(ц.с.) |{{fb-big|Итали}} |colspan="2"|{{fb|Португал}} |colspan="2"|{{fb|Нидерланд}} |16 |-style="background: #D0E6FF;" |2004 он |{{flag|Португал}} |'''{{fb-big|Грек}}''' |'''1–0''' |{{fb-big|Португал}} |colspan="2"|{{fb|Чех}} |colspan="2"|{{fb|Нидерланд}} |16 |- |2008 он |{{flag|Австри}} +<br />{{nowrap|{{flag|Швейцар}}}} |'''{{fb-big|Испани}}''' |'''1–0''' |{{fb-big|Герман}} |colspan="2"|{{fb|Орос}} |colspan="2"|{{fb|Турк}} |16 |-style="background: #D0E6FF;" |'''[[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2012 оны<br>ЕАШТ]]''' |{{flag|Польш}} +<br />{{nowrap|{{flag|Украин}}}} |'''{{fb-big|Испани}}''' |'''4–0''' |{{fb-big|Итали}} |colspan="2"|{{fb|Португал}} |colspan="2"|{{fb|Герман}} |16 |- |} *ц.с. - ''цаг сунгасан'' *а.б. - ''алтан бөмбөг'' *т.ц. - ''торгуулийн цохилт'' ;Тайлбар <references group="Т" /> [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] lkwbpuaugn7ut5pmyh6fpdkcmwg1k78 0 34077 853839 853759 2026-04-18T15:21:53Z 唐吉訶德的侍從 5036 853839 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name = Урадын хойд хошуу |native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|乌拉特后旗}} · {{lang|mn|{{MongolUnicode|ᠤᠷᠠᠳ ᠤᠨ ᠬᠣᠶᠢᠲᠤ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}}} }} |postal_code = |postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] |settlement_type = [[Өвөр Монголын хошуу|Хошуу]] |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = ChinaBayannurUratHouqi.png |map_caption = Баяннуур дахь Урадын хойд хошуу |image_map1 = Location of Bayannur Prefecture within Inner Mongolia (China).svg |map_caption1 = Өвөр Монгол дахь Баяннуур хот | pushpin_map = Хятад Өвөр Монгол#Хятад | pushpin_label_position = | pushpin_label = Урадын хойд | pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь байршил |coordinates = {{coord|41.0815|N|107.0715|E|format=dms|type:adm3rd_region:CN-15_source:Gaode|display=it}} |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Хятад}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] |subdivision_type2 = [[Аймгийн энтэй хот]] |subdivision_name2 = [[Баяннуур хот|Баяннуур]] |seat_type = Хошууны төв |seat = [[Баянбулаг балгас]] |area_code = |area_land_km2 = |area_total_km2 = 24,530 |area_water_km2 = |population = |population_as_of = 2020 | population_footnotes = <ref>[http://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/ Inner Mongolia: Prefectures, Cities, Districts and Counties]</ref> |population_density_km2 = auto |population_total = 53,946 |leader_name = |leader_title = |elevation_m = |elevation_max_m = |elevation_min_m = |timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 |website = {{URL|http://www.wlthq.gov.cn/}} }} {{Инфобокс Хятад хэл | mong= {{MongolUnicode|ᠤᠷᠠᠳ ᠤᠨ ᠬᠣᠶᠢᠲᠤ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}} | mon= Урадын хойд хошуу | monr= Urad-un Qoyitu Qosiɣu |order=st|s=乌拉特后旗 |t=烏拉特後旗 |p=Wūlātè Hòu Qí }} '''Урадын хойд хошуу''' — [[Хятад]] улсын [[Өвөр Монгол]] орны [[Баяннуур хот]]ын харьяа '''[[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хошуу]]'''. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Зүүн гүнгийн хошуу''' байв, [[Улаанцавын чуулган]]д харьяалуулжээ.<ref name="jasagh"/> == Газар зүй == Хошуу Хятад-[[Монгол улс|Монголын]] хил дагуу байна. Улсын хил 195 км зурайна. Хилийн цаана [[Өмнөговь]] байна. Урадын хойд хошуу 24,925 км² газар нутагтай. Говь, цөл газар. Богд уул гэж бий. Хошууны төв Баянбулаг балгас Линьхө дүүргээс 50 км зайтай. == Хүн ам зүй == Урадын дундад хошуу 2004 онд 65,000 хүнтэй байв. [[Монгол үндэстэн|Монгол]], [[хятад үндэстэн|хятад]] үндэстэн байдаг. == Нутгийн хуваарь == [[Зураг:Bayannur-urad-rear-banner-map.jpg|thumb|250px|Урадын хойд хошууны газрын зураг]] Урадын хойд хошуу дотроо 3 [[балгас]], 2 [[сум]] болж хуваагддаг. {|class="wikitable" cellspacing="0" ! Нэгж || Нутгийн нэр |--- | балгас || | Баянбулаг | Цог-Өндөр | Хөх-Өндөр | |--- | сум || | Баянчандмань | Буянт | Өлзий | Өгөнгол | Хөгц | Наранбулаг | Баянговь | Баян-Өндөр |} == Түүх == [[Урад]] монголчуудыг [[Чин улс]] 1648 онд [[Улаанцавын чуулган]]ы харьяанд гурван хошуу болгон хуваарилжээ. [[Дундад Иргэн Улс]]ын үед 1914 оноос [[Суйюань]] тусгай захиргаат нутаг, 1928 оноос Суйюань мужийн харьяанд хамаарав. БНХАУ-ын үед Улаанцав аймгийн харьяанд [[Урадын дундад хошуу]]ны хамтаар нэгэн хошуу болсон ба 1958 онд [[Баяннуур]] аймгийн харьяанд очсон. 1982 онд одоогийнхоо нэрээр хоёр хошуу салсан. 2003 онд Баяннуур аймаг нь аймгийн түвшний Баяннуур хот болон өөрчлөгджээ. {| class="wikitable" |+ Урадын хойд гарын хошууы засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref name="jasagh">{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=73-74 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Туба || Засаг, улсын түшээ гүн || 1648-1656 || |- | Qayise || Засаг, улсын түшээ гүн || 1656-1669 || |- | Цамц || Засаг, улсын түшээ гүн || 1669-1686 || |- | Дүүрэн || Засаг, улсын түшээ гүн || 1686-1713 || |- | Норовринчин || Засаг, улсын түшээ гүн || 1713-1717 || |- | Шарав || Засаг, улсын түшээ гүн || 1717-1742 || |- | Сономжамсан || Засаг, улсын түшээ гүн || 1742-1755 || |- | Сономравдан || Засаг, улсын түшээ гүн || 1755-1775 || |- | Цэвдэндонров || Засаг, улсын түшээ гүн || 1775-1802 || |- | Раднаабал || Засаг, улсын түшээ гүн || 1802-1834 || |- | Хубит || Засаг, тэргүүн зэргийн тайж || 1834-1852 || |- | Ванчигсэрэн || Засаг, улсын түшээ гүн || 1852-1867 || |- | Сэрэннамжил || Засаг, улсын түшээ гүн || 1867-1897 || |- | Мулжидорж || Засаг, улсын түшээ гүн || 1897-1912 || |- | Эрхсэцэнжамбал <!--额尔克色庆占巴勒--> || Засаг, хошууны бэйс || 1912-1936 || |- | Чимэдринчиндорж<!-- 齐木德仁钦多尔济 --> || Засаг, хошууны бэйс || 1936-1945 || Эрхсэцэнжамбалын дүү. Гүнгэсэрэн хэтэрхий залуу байсан тул Чимэдринчиндорж түүний өмнөөс хошууг захирчээ. 1936 онд туслагч тайж. 1938 онд түүнийг [[Дэмчигдонров]]ыг дэмжсэнийх нь төлөө [[Мэнжян]] засгийн газар албан ёсоор Засаг хошууны бэйс томилсон. |- | Дэлгэр || || 1940-1949 || Хятад нэр: Ба Юн Ин (巴雲英). Гүнгэсэрэнийн ээж. Гүнгэсэрэн хэтэрхий залуу байсан тул Дэлгэр түүний өмнөөс хошууг захирчээ. [[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]]ы үеэр тэрээр Хятадын засгийн газрыг дэмжиж байв. 1949 оны дараа тэрээр [[Хятадын Коммунист Нам]]д элссэн. |- | Гүнгэсэрэн<!--贡嘎色楞--> || Засаг, хошууны бэйс || 1940-1949 || Эрхсэцэнжамбалын хүү. 1940 онд түүнийг Хятадын засгийн газар засаг хошууны бэйс томилсон. Тэр залуу хэвээр байсан тул ээж Дэлгэр (Ба Юн Ин) нь түүний өмнөөс түүний хэргийг хариуцдаг байв. |- |} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] gln088gv1f9glxkjw7czthn21zjx1ts 0 34079 853841 853764 2026-04-18T15:25:36Z 唐吉訶德的侍從 5036 853841 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name =Урадын дундад хошуу |official_name = |other_name = |native_name ={{nobold|{{lang|zh-hans|乌拉特中旗}} • {{MongolUnicode|ᠤᠷᠠᠳ ᠤᠨ ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠤ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}}} |nickname = |settlement_type = [[Өвөр Монголын хошуу|Хошуу]] |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = ChinaBayannurUratZhongqi.png |mapsize = |map_caption = Баяннуур дахь Урадын дундад хошуу |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Өвөр Монгол#Хятад |pushpin_label = Урадын дундад |pushpin_label_position = top |pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь байршил |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Хятад}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] |subdivision_type2 = [[Аймгийн энтэй хот]] |subdivision_name2 = [[Баяннуур хот|Баяннуур]] |seat_type = Хошууны төв |seat = [[Халиут балгас]] |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date1 = |founder = |named_for = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 22,820 |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_max_m = |elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2020 |population_footnotes = <ref>[http://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/ Inner Mongolia: Prefectures, Cities, Districts and Counties]</ref> |population_note = |population_total = 112,159 |population_density_km2 = auto |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|41|34|N|108|32|E|type:adm3rd_region:CN-15_source:kolossus-dewiki|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = Шуудангийн код <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = {{URL|http://www.wltzq.gov.cn/}} |footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | mong= {{MongolUnicode|ᠤᠷᠠᠳ ᠤᠨ ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠤ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}} | mon= Урадын дундад хошуу | monr= Urad-un Dumdadu Qosiɣu |order=st|s=乌拉特中旗 |t=烏拉特中旗 |p=Wūlātè Zhōng Qí }} '''Урадын дундад хошуу''' — [[Хятад]] улсын [[Өвөр Монгол]] орны [[Баяннуур хот]]ын харьяа '''[[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хошуу]]'''. == Газар зүй == Хошуу Хятад-Монголын хил дагуу байна. Улсын хил 184 км зурайна. Хилийн цаана [[Өмнөговь]], [[Дорноговь]] байна. Баруунаас зүүнш 204 км, хойноос урагш 149 км сунасан дөрвөлжиндүү 23,096 км² газар нутагтай. Хошууны төв Халиут балгас нь Линьхө дүүргээс 161 км, [[Хөх хот]]оос 391 км, Ганцмод боомтоос 130 км зайтай. == Хүн ам зүй == Урадын дундад хошуу 2004 онд 139,867 оршин суугчтай байсан. Хотжилт — 7.3% 26,105 [[монгол үндэстэн]] нийт оршин суугчийн 18.7 хувийг эзлэн байна. 112,775 [[хятад үндэстэн]] нийт хүн амын 80.6 хувийг эзэлж байна. == Нутгийн хуваарь == Урадын дундад хошуу дотроо 4 [[балгас]], 4 [[сум]] болж хуваагддаг. {|class="wikitable" cellspacing="0" ! Нэгж || Нутгийн нэр |--- | балгас || | Халиут | Үжяхө | Дэлиншань | Шинахө | Вэнгэ |--- | сум || | Баян | Сангийндалай | Баян-Улаан | Чуанжин | Баянхангай | Хангайговь | Хулстай | Баянхатай | Шинэхүрээ |--- | шян || | Шиланжи | Улаансутай | Чулуут | Шуаншөмэй |} == Түүх == Урадын дундад хошууг 1648 онд байгуулж, [[Улаанцавын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Дундад гүнгийн хошуу''' байв.<ref name="jasagh"/> {| class="wikitable" |+ Урадын дундад хошууы засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref name="jasagh">{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=75-76 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Багбахай || Засаг, улсад туслагч гүн || 1648 || |- | Čüčüngkei || Засаг, улсад туслагч гүн || 1648-1683 || |- | Дарма || Засаг, улсад туслагч гүн || 1683-1686 || |- | Ülban || Засаг, улсад туслагч гүн || 1686-1703 || |- | Чойжамц || Засаг, улсад туслагч гүн || 1703-1733 || |- | Амарлингуй || Засаг, улсад туслагч гүн || 1733-1746 || |- | Гүнгээравдан || Засаг, улсад туслагч гүн || 1746-1786 || |- | Доржпалам || Засаг, улсад туслагч гүн || 1788-1828 || |- | Цэрэнванчиг || Засаг, улсад туслагч гүн || 1828-1830 || |- | Лаваанрэгзэн || Засаг, улсад туслагч гүн || 1831-1843 || |- | Гүнсэндоров || Засаг, улсад туслагч гүн || 1843-1878 || |- | Содномванжуурдорж || Засаг, улсад туслагч гүн || 1879-1901 || |- | Бавуудорж || Засаг, улсад туслагч гүн || 1902-1933 || |- | Ринчинсэнгэ || Засаг, улсад туслагч гүн || 1933-1949 || |- |} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] 2shcd3dqnlu0z3z0j0mi04imyfd2701 0 34081 853840 853762 2026-04-18T15:24:20Z 唐吉訶德的侍從 5036 853840 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name = Урадын өмнөд хошуу |native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|乌拉特前旗}} · {{MongolUnicode|ᠤᠷᠠᠳ ᠤᠨ ᠡᠮᠦᠨᠡᠳᠦ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}}} |postal_code = |postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] |settlement_type = [[Өвөр Монголын хошуу|Хошуу]] |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = ChinaBayannurUratQianqi.png |map_caption = Баяннуур дахь Урадын өмнөд хошуу |image_map1 = Location of Bayannur Prefecture within Inner Mongolia (China).svg |map_caption1 = Өвөр Монгол дахь Баяннуур | pushpin_map = Хятад Өвөр Монгол#Хятад | pushpin_label_position = | pushpin_label = Урадын өмнөд | pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь байршил |coordinates = {{coord|40.737|N|108.652|E|format=dms|type:adm3rd_region:CN-15_source:Gaode|display=it}} |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Хятад}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] |subdivision_type2 = [[Аймгийн энтэй хот]] |subdivision_name2 = [[Баяннуур хот|Баяннуур]] |seat_type = Хошууны төв |seat = [[Муна уул балгас]] |area_code = |area_land_km2 = |area_total_km2 =7,460 |area_water_km2 = |population = |population_as_of = 2020 | population_footnotes = <ref>[http://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/ Inner Mongolia: Prefectures, Cities, Districts and Counties]</ref> |population_density_km2 = auto |population_total =257,826 |leader_name = |leader_title = |elevation_ft = |elevation_m = |elevation_max_m = |elevation_min_m = |timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 |website = {{URL|http://www.wltqq.gov.cn/}} }} {{Инфобокс Хятад хэл | mong= {{MongolUnicode|ᠤᠷᠠᠳ ᠤᠨ ᠡᠮᠦᠨᠡᠳᠦ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}} | mon= Урадын Өмнөд Хошуу | monr= Urad-un Emünedü Qosiɣu |order=st|s=乌拉特前旗 |t=烏拉特前旗 |p=Wūlātè Qián Qí }} '''Урадын өмнөд хошуу''' — [[Хятад]] улсын [[Өвөр Монгол]] орны [[Баяннуур хот]]ын харьяа '''[[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хошуу]]'''. == Газар зүй == Урадын өмнөд хошуу Баяннуур хотын дорно өмнөд хэсэгт 7,476 км² газар эзлэн оршдог. Баруунаас зүүнш 142 км, хойноос урагш 85 км сунан тогтсон. Хошууны нутагт цэнгэг уст Улиастай нуур бий. Хошууны төв - Монь-Уул балгас. == Хүн ам зүй == Урадын өмнөд хошуу 2011 онд 343,000 оршин суугчтай байв. Хятад, монгол хүмүүс байдаг. == Нутгийн хуваарь == Урадын өмнөд хошуу дотроо 9 [[балгас]] болж хуваагддаг. {|class="wikitable" cellspacing="0" ! Нэгж || Нутгийн нэр |--- | балгас || | Монь-Уул | Их Шигтэй | Бага Шигтэй | Мянган | Шяньфэн | Баянхуа | СиШоужоу(Баруун бага зуу) | Шинь-Ань |--- | сум || | Саадаг | Эрдэнэбулаг |--- | шян || | Балгасанд багтах болов |- |} == Түүх == Урадын өмнөд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Улаанцавын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Баруун гүнгийн хошуу''' байв.<ref name="jasagh"/> {| class="wikitable" |+ Урадын өмнөд гарын хошууы засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref name="jasagh">{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=74-75 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Убан || Засаг, улсын түшээ гүн || 1648-1658 || |- | Boldur-a || Засаг, улсын түшээ гүн || 1658-1661 || |- | Булт || Засаг, улсын түшээ гүн || 1661-1668 || |- | Аюуш || Засаг, улсын түшээ гүн || 1668-1672 || |- | Номон || Засаг, улсын түшээ гүн || 1672-1683 || |- | Дармад || Засаг, улсын түшээ гүн || 1684-1689 || |- | Дармашир || Засаг, улсын түшээ гүн || 1689-1725 || |- | Darmagiridi || Засаг, улсын түшээ гүн || 1725-1751 || |- | Darmaridi || Засаг, улсын түшээ гүн || 1751-1764 || |- | Галсанцэрэн || Засаг, улсын түшээ гүн || 1764-1779 || |- | Galsangloroi || Засаг, улсын түшээ гүн || 1779-1780 || |- | Жигмэддорж || Засаг, улсын түшээ гүн || 1781-1791 || |- | Бат-Очир || Засаг, улсын түшээ гүн || 1791-1834 || |- | Галданванчигдорж || Засаг, улсын түшээ гүн || 1834-1852 || |- | Гонсронжав || Засаг, улсын түшээ гүн || 1852-1882 || |- | Хэшигдэлгэр || Засаг, улсын түшээ гүн || 1882-1926 || |- | Шаравдорж || Засаг, улсын түшээ гүн || 1928-1939 || |- | Ци Жунфэн (奇俊峯) || || 1939-1947 || Шаравдоржоржийн эхнэр. Алтан-Очир хэтэрхий залуу байсан тул Ци Жунфэн түүний өмнөөс хошууг захирчээ. 1947 онд тэр болон түүний хүү алагдсан.<ref name="qijunfeng">{{cite news |url = https://collections.library.utoronto.ca/view/rclc-hkl:xhrb_article0058 |title = 烏盟西公旗 女王奇俊峯之死 |language=zh}}</ref> |- | Алтан-Очир || Засаг, улсын түшээ гүн || 1939-1947 || Хятад нэр: Ци Фа-У (奇法武). Шаравдоржоржийн хүү. 1939 онд түүнийг Хятадын засгийн газар засаг улсын түшээ гүн томилсон. Тэр залуу хэвээр байсан тул ээж Ци Жунфэн нь түүний өмнөөс түүний хэргийг хариуцдаг байв. 1947 онд тэр болон түүний ээж алагдсан.<ref name="qijunfeng"/> |- |} == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] mxoyy9xig2c50rm8mz2ynxa79jlg6ei 0 34082 853853 800140 2026-04-18T16:12:52Z 唐吉訶德的侍從 5036 853853 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name =Хангин хошуу |other_name = |native_name ={{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|zh-hans|杭锦旗}} • {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}}}}} |nickname = |settlement_type =[[Өвөр Монголын хошуу|Хошуу]] |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Хятад Өвөр Монгол#Хятад |pushpin_label = Хангин |pushpin_label_position = left |pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь төвийн байршил |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Хятад}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] |subdivision_type2 = [[Аймгийн энтэй хот]] |subdivision_name2 = [[Ордос хот|Ордос]] |seat_type = Хошууны төв |seat = [[Шанаа балгас]] |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date1 = |founder = |named_for = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 19,000 |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_dunam = <!--Used in Middle East articles only--> |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1391 |elevation_max_m = |elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2020 |population_footnotes = <ref>[http://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/ Inner Mongolia: Prefectures, Cities, Districts and Counties]</ref> |population_note = |population_total = 110,824 |population_density_km2 = auto |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|39|50|N|108|44|E|type:adm3rd_region:CN-15|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] |postal_code = |area_code = |website = {{URL|http://www.hjq.gov.cn/}} |footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |t={{linktext|杭錦|旗}} |s={{linktext|杭锦|旗}} |p=Hángjǐn Qí |w=Hang-chin Ch‘i |psp=Hangkin |l= |mon=Хангин хошуу |mong={{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}} |monr=Qaŋɣin Qosiɣu }} '''Хангин хошуу''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]]: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠢᠨ ᠬᠤᠱᠢᠭᠤ}}, ханггин хошигу; [[хятадаар]] 杭锦旗, [[пиньинь галиг]]: Háng jǐnqí) — [[Хятад]] улсын [[Өвөр Монгол]] орны [[аймгийн энтэй Ордос хот]]ын харъяат [[хошуу]]. Хошууны төв нь [[Шинэ балгас]] бөгөөд хошуу нь баруун болон баруун хойд, хойд талаар [[Баяннуур хот|Баяннуур хоттой]], зүүн талаар [[Далад хошуу|Далад]], [[Эзэн Хороо хошуу]], [[Дуншэн дүүрэг|Дуншэн дүүрэгтэй]], өмнө талаар [[Отог хошуу|Отог]], [[Үүшин хошуу|Үүшин хошуудтай]] тус тус хиллэдэг. 1949 оноос Хангин хошуу нэртэй болохоос урьд [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Их Зуугийн чуулган|Их Зуугийн чуулганы]] '''Ордосын баруун гарын хойд хошуу''' нэртэй байсан. Тухайн үед Хангин хошуу нь энэ хошууны нийтлэг нэр байсан бөгөөд хожим нь албан ёсны нэр болжээ. == Нутгийн хуваарь == Хангин хошуу дотроо 5 [[балгас]], 1 [[сум]] болж хуваагдана. {| class="wikitable" !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз !Пиньинь галиг !Бүс нутгийн код |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Шинэ балгас |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠨᠡ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |锡尼镇 |''Xīní Zhèn'' |150625100 |- |Балган балгас |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠯᠭᠤᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |巴拉贡镇 |''Bālāgòng Zhèn'' |150625101 |- |Жаргалант балгас |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠷᠭᠠᠯᠠᠩᠲᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |吉日嘎朗图镇 |''Jírìgālǎngtú Zhèn'' |150625102 |- |Дугуй тал балгас |{{MongolUnicode|ᠳᠤᠭᠤᠢᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |独贵塔拉镇 |''Dúguìtǎlā Zhèn'' |150625103 |- |Хөх мод балгас |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠬᠡᠮᠣᠳᠣ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |呼和木独镇 |''Hūhémùdú Zhèn'' |150625104 |- ! colspan="5" |Сум |- |Их Ус сум |{{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡᠤ᠋ᠰᠤ ᠰᠤᠮᠤ}} |伊和乌素苏木 |''Yīhéwūsù Sūmù'' |150625200 |} == Түүх == Урьд нь '''Ордосын баруун гарын хойд хошуу'''. Энэ хошууг 1649 онд байгуулж, [[Их Зуугийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь "Отог хошуу" байв. 1949 онд албан ёсоор Отог хошуу нэртэй болсон. Мөн онд [[Отгийн өмнөд хошуу]]г энэ мужаас тусгаарласан. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=88-90 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Бага Жамц || Засаг, улсын түшээ гүн || 1649-1670 || |- | Соном || Засаг, улсын түшээ гүн || 1670-1672 || |- | Дүүрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1672-1707 || 1672 оноос засаг улсын түшээ гүн, 1698 оноос засаг хошууны бэйс |- | Сэрэндаш || Засаг, хошууны бэйс || 1707-1712 || |- | Лүмбү || Засаг, хошууны бэйс || 1712-1717 || |- | Сэрэннамжил || Засаг, хошууны бэйс || 1717 || |- | Цэвээнбайнжур || Засаг, төрийн бэйл || 1717-1772 || 1717 оноос засаг хошууны бэйс, 1754 оноос засаг төрийн бэйл |- | Рашдарж || Засаг, хошууны бэйс || 1772-1806 || |- | Рашжамц || Засаг, хошууны бэйс || 1806-1812 || |- | Рашпил || Засаг, хошууны бэйс || 1812-1813 || |- | Дондовсэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1813-1841 || |- | Жигмэддовжал || Засаг, хошууны бэйс || 1841-1857 || |- | Батманлай || Засаг, хошууны бэйс || 1857-1880 || |- | Арвинбаяр || Засаг, хошой чин ван || 1880-1924 || 1880 оноос засаг хошууны бэйс. Тэрээр Монгол малчдын эрх ашгийг хамгаалж, Хан хятадуудыг Ордост газар тариалан эрхлэхийг эсэргүүцэж байв. 1912 онд тэрээр [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ад үнэнч байхаа тангараглав. 1913 онд түүнийг Жан Шаозэн хулгайлж, [[Хөх хот|Сүйюань]] руу аваачиж, тэнд Хятадад үнэнч байхаа тангараглахаас өөр аргагүй болгож, хошой чин вангийн цол хүртжээ. |- | Алтан-Очир || Засаг, хошой чин ван || 1924-1949 || |- |} == Мөн үзэх == * [[Хангин хойд хошуу]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] 6w2un0lphbrakuasbgm04p3bkugyxpt 853854 853853 2026-04-18T16:13:47Z 唐吉訶德的侍從 5036 853854 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name =Хангин хошуу |other_name = |native_name ={{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|zh-hans|杭锦旗}} • {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}}}}} |nickname = |settlement_type =[[Өвөр Монголын хошуу|Хошуу]] |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Хятад Өвөр Монгол#Хятад |pushpin_label = Хангин |pushpin_label_position = left |pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь төвийн байршил |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Хятад}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] |subdivision_type2 = [[Аймгийн энтэй хот]] |subdivision_name2 = [[Ордос хот|Ордос]] |seat_type = Хошууны төв |seat = [[Шанаа балгас]] |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date1 = |founder = |named_for = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 19,000 |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_dunam = <!--Used in Middle East articles only--> |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1391 |elevation_max_m = |elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2020 |population_footnotes = <ref>[http://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/ Inner Mongolia: Prefectures, Cities, Districts and Counties]</ref> |population_note = |population_total = 110,824 |population_density_km2 = auto |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|39|50|N|108|44|E|type:adm3rd_region:CN-15|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] |postal_code = |area_code = |website = {{URL|http://www.hjq.gov.cn/}} |footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |t={{linktext|杭錦|旗}} |s={{linktext|杭锦|旗}} |p=Hángjǐn Qí |w=Hang-chin Ch‘i |psp=Hangkin |l= |mon=Хангин хошуу |mong={{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}} |monr=Qaŋɣin Qosiɣu }} '''Хангин хошуу''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]]: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠢᠨ ᠬᠤᠱᠢᠭᠤ}}, ханггин хошигу; [[хятадаар]] 杭锦旗, [[пиньинь галиг]]: Háng jǐnqí) — [[Хятад]] улсын [[Өвөр Монгол]] орны [[аймгийн энтэй Ордос хот]]ын харъяат [[хошуу]]. Хошууны төв нь [[Шинэ балгас]] бөгөөд хошуу нь баруун болон баруун хойд, хойд талаар [[Баяннуур хот|Баяннуур хоттой]], зүүн талаар [[Далад хошуу|Далад]], [[Эзэн Хороо хошуу]], [[Дуншэн дүүрэг|Дуншэн дүүрэгтэй]], өмнө талаар [[Отог хошуу|Отог]], [[Үүшин хошуу|Үүшин хошуудтай]] тус тус хиллэдэг. 1949 оноос Хангин хошуу нэртэй болохоос урьд [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Их Зуугийн чуулган|Их Зуугийн чуулганы]] '''Ордосын баруун гарын хойд хошуу''' нэртэй байсан. Тухайн үед Хангин хошуу нь энэ хошууны нийтлэг нэр байсан бөгөөд хожим нь албан ёсны нэр болжээ. == Нутгийн хуваарь == Хангин хошуу дотроо 5 [[балгас]], 1 [[сум]] болж хуваагдана. {| class="wikitable" !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз !Пиньинь галиг !Бүс нутгийн код |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Шинэ балгас |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠨᠡ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |锡尼镇 |''Xīní Zhèn'' |150625100 |- |Балган балгас |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠯᠭᠤᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |巴拉贡镇 |''Bālāgòng Zhèn'' |150625101 |- |Жаргалант балгас |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠷᠭᠠᠯᠠᠩᠲᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |吉日嘎朗图镇 |''Jírìgālǎngtú Zhèn'' |150625102 |- |Дугуй тал балгас |{{MongolUnicode|ᠳᠤᠭᠤᠢᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |独贵塔拉镇 |''Dúguìtǎlā Zhèn'' |150625103 |- |Хөх мод балгас |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠬᠡᠮᠣᠳᠣ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |呼和木独镇 |''Hūhémùdú Zhèn'' |150625104 |- ! colspan="5" |Сум |- |Их Ус сум |{{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡᠤ᠋ᠰᠤ ᠰᠤᠮᠤ}} |伊和乌素苏木 |''Yīhéwūsù Sūmù'' |150625200 |} == Түүх == Урьд нь '''Ордосын баруун гарын хойд хошуу'''. Энэ хошууг 1649 онд байгуулж, [[Их Зуугийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь "Хангин хошуу" байв. 1949 онд албан ёсоор Хангин хошуу нэртэй болсон. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=88-90 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Бага Жамц || Засаг, улсын түшээ гүн || 1649-1670 || |- | Соном || Засаг, улсын түшээ гүн || 1670-1672 || |- | Дүүрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1672-1707 || 1672 оноос засаг улсын түшээ гүн, 1698 оноос засаг хошууны бэйс |- | Сэрэндаш || Засаг, хошууны бэйс || 1707-1712 || |- | Лүмбү || Засаг, хошууны бэйс || 1712-1717 || |- | Сэрэннамжил || Засаг, хошууны бэйс || 1717 || |- | Цэвээнбайнжур || Засаг, төрийн бэйл || 1717-1772 || 1717 оноос засаг хошууны бэйс, 1754 оноос засаг төрийн бэйл |- | Рашдарж || Засаг, хошууны бэйс || 1772-1806 || |- | Рашжамц || Засаг, хошууны бэйс || 1806-1812 || |- | Рашпил || Засаг, хошууны бэйс || 1812-1813 || |- | Дондовсэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1813-1841 || |- | Жигмэддовжал || Засаг, хошууны бэйс || 1841-1857 || |- | Батманлай || Засаг, хошууны бэйс || 1857-1880 || |- | Арвинбаяр || Засаг, хошой чин ван || 1880-1924 || 1880 оноос засаг хошууны бэйс. Тэрээр Монгол малчдын эрх ашгийг хамгаалж, Хан хятадуудыг Ордост газар тариалан эрхлэхийг эсэргүүцэж байв. 1912 онд тэрээр [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ад үнэнч байхаа тангараглав. 1913 онд түүнийг Жан Шаозэн хулгайлж, [[Хөх хот|Сүйюань]] руу аваачиж, тэнд Хятадад үнэнч байхаа тангараглахаас өөр аргагүй болгож, хошой чин вангийн цол хүртжээ. |- | Алтан-Очир || Засаг, хошой чин ван || 1924-1949 || |- |} == Мөн үзэх == * [[Хангин хойд хошуу]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] 4ezf36wfefbblt8f9yyv4fao31rgjka 853855 853854 2026-04-18T16:15:24Z 唐吉訶德的侍從 5036 853855 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name =Хангин хошуу |other_name = |native_name ={{lower|0.1em|{{nobold|{{lang|zh-hans|杭锦旗}} • {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}}}}} |nickname = |settlement_type =[[Өвөр Монголын хошуу|Хошуу]] |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Хятад Өвөр Монгол#Хятад |pushpin_label = Хангин |pushpin_label_position = left |pushpin_map_caption = Өвөр Монгол дахь төвийн байршил |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Хятад}} |subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] |subdivision_type2 = [[Аймгийн энтэй хот]] |subdivision_name2 = [[Ордос хот|Ордос]] |seat_type = Хошууны төв |seat = [[Шанаа балгас]] |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date1 = |founder = |named_for = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 19,000 |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_dunam = <!--Used in Middle East articles only--> |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 1391 |elevation_max_m = |elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2020 |population_footnotes = <ref>[http://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/ Inner Mongolia: Prefectures, Cities, Districts and Counties]</ref> |population_note = |population_total = 110,824 |population_density_km2 = auto |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|39|50|N|108|44|E|type:adm3rd_region:CN-15|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] |postal_code = |area_code = |website = {{URL|http://www.hjq.gov.cn/}} |footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |t={{linktext|杭錦|旗}} |s={{linktext|杭锦|旗}} |p=Hángjǐn Qí |w=Hang-chin Ch‘i |psp=Hangkin |l= |mon=Хангин хошуу |mong={{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠢᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}} |monr=Qaŋɣin Qosiɣu }} '''Хангин хошуу''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]]: {{MongolUnicode|ᠬᠠᠩᠭᠢᠨ ᠬᠤᠱᠢᠭᠤ}}, ханггин хошигу; [[хятадаар]] 杭锦旗, [[пиньинь галиг]]: Háng jǐnqí) — [[Хятад]] улсын [[Өвөр Монгол]] орны [[аймгийн энтэй Ордос хот]]ын харъяат [[хошуу]]. Хошууны төв нь [[Шинэ балгас]] бөгөөд хошуу нь баруун болон баруун хойд, хойд талаар [[Баяннуур хот|Баяннуур хоттой]], зүүн талаар [[Далад хошуу|Далад]], [[Эзэн Хороо хошуу]], [[Дуншэн дүүрэг|Дуншэн дүүрэгтэй]], өмнө талаар [[Отог хошуу|Отог]], [[Үүшин хошуу|Үүшин хошуудтай]] тус тус хиллэдэг. 1949 оноос Хангин хошуу нэртэй болохоос урьд [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Их Зуугийн чуулган|Их Зуугийн чуулганы]] '''Ордосын баруун гарын хойд хошуу''' нэртэй байсан. Тухайн үед Хангин хошуу нь энэ хошууны нийтлэг нэр байсан бөгөөд хожим нь албан ёсны нэр болжээ. == Нутгийн хуваарь == Хангин хошуу дотроо 5 [[балгас]], 1 [[сум]] болж хуваагдана. {| class="wikitable" !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз !Пиньинь галиг !Бүс нутгийн код |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Шинэ балгас |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠨᠡ ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |锡尼镇 |''Xīní Zhèn'' |150625100 |- |Балган балгас |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠯᠭᠤᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |巴拉贡镇 |''Bālāgòng Zhèn'' |150625101 |- |Жаргалант балгас |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠷᠭᠠᠯᠠᠩᠲᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |吉日嘎朗图镇 |''Jírìgālǎngtú Zhèn'' |150625102 |- |Дугуй тал балгас |{{MongolUnicode|ᠳᠤᠭᠤᠢᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |独贵塔拉镇 |''Dúguìtǎlā Zhèn'' |150625103 |- |Хөх мод балгас |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠬᠡᠮᠣᠳᠣ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |呼和木独镇 |''Hūhémùdú Zhèn'' |150625104 |- ! colspan="5" |Сум |- |Их Ус сум |{{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡᠤ᠋ᠰᠤ ᠰᠤᠮᠤ}} |伊和乌素苏木 |''Yīhéwūsù Sūmù'' |150625200 |} == Түүх == Урьд нь '''Ордосын баруун гарын хойд хошуу'''. Энэ хошууг 1649 онд байгуулж, [[Их Зуугийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь "Хангин хошуу" байв. 1949 онд албан ёсоор Хангин хошуу нэртэй болсон. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=88-90 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Бага Жамц || Засаг, улсын түшээ гүн || 1649-1670 || |- | Соном || Засаг, улсын түшээ гүн || 1670-1672 || |- | Дүүрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1672-1707 || 1672 оноос засаг улсын түшээ гүн, 1698 оноос засаг хошууны бэйс |- | Сэрэндаш || Засаг, хошууны бэйс || 1707-1712 || |- | Лүмбү || Засаг, хошууны бэйс || 1712-1717 || |- | Сэрэннамжил || Засаг, хошууны бэйс || 1717 || |- | Цэвээнбайнжур || Засаг, төрийн бэйл || 1717-1772 || 1717 оноос засаг хошууны бэйс, 1754 оноос засаг төрийн бэйл |- | Рашдарж || Засаг, хошууны бэйс || 1772-1806 || |- | Рашжамц || Засаг, хошууны бэйс || 1806-1812 || |- | Рашпил || Засаг, хошууны бэйс || 1812-1813 || |- | Дондовсэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1813-1841 || |- | Жигмэддовжал || Засаг, хошууны бэйс || 1841-1857 || |- | Батманлай || Засаг, хошууны бэйс || 1857-1880 || |- | Арвинбаяр || Засаг, хошой чин ван || 1880-1924 || 1880 оноос засаг хошууны бэйс. Тэрээр Монгол малчдын эрх ашгийг хамгаалж, Хан хятадуудыг Ордост газар тариалан эрхлэхийг эсэргүүцэж байв. 1912 онд тэрээр [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ад үнэнч байхаа тангараглав. 1913 онд түүнийг Жан Шаозэн (張紹曾) хулгайлж, [[Хөх хот|Сүйюань]] (綏遠) руу аваачиж, тэнд Хятадад үнэнч байхаа тангараглахаас өөр аргагүй болгож, хошой чин вангийн цол хүртжээ. |- | Алтан-Очир || Засаг, хошой чин ван || 1924-1949 || |- |} == Мөн үзэх == * [[Хангин хойд хошуу]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] ant8wmg9434b9cadc3gcfihd0z1tduf 0 34516 853823 811911 2026-04-18T13:30:06Z Enkhsaihan2005 64429 853823 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд болон Өмнөд Америкийг хамарсан газар нутаг}} {{Инфобокс тив | title = Америк | image = {{Switcher|[[File:Americas (orthographic projection).svg|frameless]]|Үндэсний хилтэй|[[File:Americas (orthographic projection) blank.svg|frameless]]|Үндэсний хилгүй|default=1}} | area = 42,549,000 км²<br />(16,428,000 миль²) | population = {{IncreaseNeutral}} 1.02 тэрбум<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/global-issues/population |title=Population |publisher=НҮБ |access-date=2026-04-18}}</ref> | density = 22.67/км² (58.74/миль²) | [[HDI]] = Хойд Америк 0.733, Өмнөд Америк 0.738<ref name=imf2>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/313372895|title=Continental Comparison of Human Development Index (HDI)|year=2020}}</ref> | demonym = [[Америкчууд (үг)|Америкчууд]]<ref name="OEDAMERICAN" /> | countries = [[Америк дэх тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|35]] | list_countries = | dependencies = [[Америк дэх тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|23]] | languages = | time = [[UTC−10:00|UTC−10]] - [[UTC+00:00|UTC+0]] | cities = {{collapsible list | list_style = text-align:left; <!--1-->|1. [[Сан-Паулу]]<!--11,967,825--> <!--2-->|2. [[Лима]]<!--8,894,412--> <!--3-->|3. [[Мехико]]<!--8,854,600--> <!--4-->|4. [[Нью-Йорк хот]]<!--8,550,405--> <!--5-->|5. [[Богота]]<!--7,862,277--> <!--6-->|6. [[Рио-де-Жанейро]]<!--6,476,631--> <!--7-->|7. [[Сантьяго]]<!--5,507,282--> <!--8-->|8. [[Лос-Анжелес]]<!--3,971,883--> <!--9-->|9. [[Каракас]]<!--3,289,886--> <!--10-->|10. [[Буэнос-Айрес]]<!--3,054,267--> }} | m49 = <code>019</code> – Америк<br /><code>001</code> – Дэлхий }} [[Дэлхий]]н бөмбөрцөгийн баруун хагаст [[Атлантын далай]], [[Номхон далай]]н хооронд ил гарсан сунагар [[эх газар|эх газрыг]] эрэг орчмынх нь арлын хамтаар '''Америк''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{MongolUnicode|‎ᠠᠮᠡᠷᠢᠻᠠ}}, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|улсаас]] ялгаж бүтнээр нь '''Америк тив''' гэж бичдэг) [[тив]] гэнэ Европоос тэнд очсон анхны европ хүн Америго Веспучи 1507 онд Америк тивд очсон учраас түүний нэрээр нэрийджээ. Америк тив [[Умард туйл|умард]] [[Өмнөд туйл|өмнөд]] хоёр туйл руу маш урт тэлж тогтсон, дундаа бараг тасрах шахсан байдгаас тус тивийг умард, өмнөд хоёр тив болгон хуваадаг: * Умар Америк (Умард Америк, [[Хойд Америк]]) * Өмнө Америк ([[Өмнөд Америк]], Урд Америк) Энэ хоёроос гадна [[Төв Америк]], [[Латин Америк]] гэж ялгарах нь бий. Америк тив бүхэлдээ дэлхийн гадаргуугийн 8.3%, хуурай газрын 28.4%-ийг эзлэдэг. Хүн төрөлхтний 14% буюу 900 сая орчим хүн энд амьдарч байна. ===Газрын тогтоц=== [[Зураг:Aconcagua.8.22.03w.jpg|thumb|200px|left|Хамгийн өндөр Аконкагуа уул]] [[Зураг:Americas satellite map.jpg|thumb|200px|left|Америк тивийн сансрын зураг]] Америк тивийн баруун хэсэг [[гуравдагч галав]]ын үед хүчтэй атрианд автагдсанаар одоогийн Хойд Америкийн [[Кордильер]], Өмнөд Америкийн [[Андын нуруу|Анд]] гэдэг бүгд 20 орчим мянган километр урт нуруу тогтжээ. Энэ хоёр нуруу дунджаар д.т.д. 3500–4000 м өндөр. Ноён оргилууд нь [[Аконкагуа]] (6960), [[Мак-Кинли]] (6194 м) юм. Баруунаас зүүн тийш чиглэхэд өндөрлөг, нам доор гаар голлосон талын шинжтэй, техтоник хөдөлгөөнд тэсвэртэй бэхжсэн суурьтай болдог. Хойд Америкийн зүүн эргээр [[Аппалачийн нуруу]], Өмнөд Америкийн зүүн эргээр [[Бразилийн нуруу]] байна. Миссисипийн, Амазон, Ориноко, Ла-Платын нам доор газрууд байдаг. ===Гадаргын ус=== Америк тив ус элбэгтэй. Үүнд Америкийн гадаргын усны жилийн дундаж урсац 6000 км³, үүнийг нутаг даяар жигд тараавал 400 мм болно. Тус тивд [[Миссисипи мөрөн|Миссисипи]], [[Миссур мөрөн|Миссур]], [[Амазон мөрөн|Амазон]] мөрөн, Хойд Америкийн [[их нуурууд]] ([[Дээд нуур|Дээд]], [[Мичиган нуур|Мичиган]], [[Гурон нуур|Гурон]], [[Онтарио нуур|Онтарио]]) байхаас гадна 1.8 сая км² Гренландын эх газрын мөс байна. Амазон дэлхийн бүх голын усны 15%, их нуурууд нь дэлхийн усны 13%-ийг тус тус эзлэдэг. == Зураг == <gallery> Зураг:CartedAmerique.jpeg Зураг:N&SAmerica-pol.jpg Зураг:LocationNSAmUNGeoscheme.png </gallery> == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Americas|Америк}} == Эх сурвалж == <div class="references-small"> <!--See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for an explanation of how to generate footnotes using the <ref(erences/)> tags--> <references/> </div> {{зай авах}} {{Хөтлөгч хуудас-Тив}} [[Ангилал:Америк| ]] [[Ангилал:Тив]] caxm22sjniiq4d7c6kmgzgfpyuuv1ad 854000 853823 2026-04-19T10:10:31Z Enkhsaihan2005 64429 854000 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд болон Өмнөд Америкийг хамарсан газар нутаг}} {{Инфобокс тив | title = Америк | image = {{Switcher|[[File:Americas (orthographic projection).svg|frameless]]|Үндэсний хилтэй|[[File:Americas (orthographic projection) blank.svg|frameless]]|Үндэсний хилгүй|default=1}} | area = 42,549,000 км²<br />(16,428,000 миль²) | population = {{IncreaseNeutral}} 1.02 тэрбум<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/global-issues/population |title=Population |publisher=НҮБ |access-date=2026-04-18}}</ref> | density = 22.67/км² (58.74/миль²) | [[HDI]] = Хойд Америк 0.733, Өмнөд Америк 0.738<ref name=imf2>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/313372895|title=Continental Comparison of Human Development Index (HDI)|year=2020}}</ref> | demonym = [[Америкчууд (үг)|Америкчууд]]<ref name="OEDAMERICAN" /> | countries = [[Америк дэх тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|35]] | list_countries = | dependencies = [[Америк дэх тусгаар тогтносон улс болон хараат нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|23]] | languages = | time = [[UTC−10:00|UTC−10]] - [[UTC+00:00|UTC+0]] | cities = {{collapsible list | list_style = text-align:left; <!--1-->|1. [[Сан-Паулу]]<!--11,967,825--> <!--2-->|2. [[Лима]]<!--8,894,412--> <!--3-->|3. [[Мехико]]<!--8,854,600--> <!--4-->|4. [[Нью-Йорк хот]]<!--8,550,405--> <!--5-->|5. [[Богота]]<!--7,862,277--> <!--6-->|6. [[Рио-де-Жанейро]]<!--6,476,631--> <!--7-->|7. [[Сантьяго]]<!--5,507,282--> <!--8-->|8. [[Лос-Анжелес]]<!--3,971,883--> <!--9-->|9. [[Каракас]]<!--3,289,886--> <!--10-->|10. [[Буэнос-Айрес]]<!--3,054,267--> }} | m49 = <code>019</code> – Америк<br /><code>001</code> – Дэлхий }} [[Дэлхий]]н бөмбөрцөгийн баруун хагаст [[Атлантын далай]], [[Номхон далай]]н хооронд ил гарсан сунагар [[эх газар|эх газрыг]] эрэг орчмынх нь арлын хамтаар '''Америк''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{MongolUnicode|‎ᠠᠮᠡᠷᠢᠻᠠ}}, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|улсаас]] ялгаж бүтнээр нь '''Америк тив''' гэж бичдэг) [[тив]] гэнэ Европоос тэнд очсон анхны европ хүн Америго Веспучи 1507 онд Америк тивд очсон учраас түүний нэрээр нэрийджээ. Америк тив [[Умард туйл|умард]] [[Өмнөд туйл|өмнөд]] хоёр туйл руу маш урт тэлж тогтсон, дундаа бараг тасрах шахсан байдгаас тус тивийг умард, өмнөд хоёр тив болгон хуваадаг: * Умар Америк (Умард Америк, [[Хойд Америк]]) * Өмнө Америк ([[Өмнөд Америк]], Урд Америк) Энэ хоёроос гадна [[Төв Америк]], [[Латин Америк]] гэж ялгарах нь бий. Америк тив бүхэлдээ дэлхийн гадаргуугийн 8.3%, хуурай газрын 28.4%-ийг эзлэдэг. Хүн төрөлхтний 14% буюу 900 сая орчим хүн энд амьдарч байна. ===Газрын тогтоц=== [[Зураг:Aconcagua.8.22.03w.jpg|thumb|200px|left|Хамгийн өндөр Аконкагуа уул]] [[Зураг:Americas satellite map.jpg|thumb|200px|left|Америк тивийн сансрын зураг]] Америк тивийн баруун хэсэг [[гуравдагч галав]]ын үед хүчтэй атрианд автагдсанаар одоогийн Хойд Америкийн [[Кордильер]], Өмнөд Америкийн [[Андын нуруу|Анд]] гэдэг бүгд 20 орчим мянган километр урт нуруу тогтжээ. Энэ хоёр нуруу дунджаар д.т.д. 3500–4000 м өндөр. Ноён оргилууд нь [[Аконкагуа]] (6960), [[Мак-Кинли]] (6194 м) юм. Баруунаас зүүн тийш чиглэхэд өндөрлөг, нам доор гаар голлосон талын шинжтэй, техтоник хөдөлгөөнд тэсвэртэй бэхжсэн суурьтай болдог. Хойд Америкийн зүүн эргээр [[Аппалачийн нуруу]], Өмнөд Америкийн зүүн эргээр [[Бразилийн нуруу]] байна. Миссисипийн, Амазон, Ориноко, Ла-Платын нам доор газрууд байдаг. ===Гадаргын ус=== Америк тив ус элбэгтэй. Үүнд Америкийн гадаргын усны жилийн дундаж урсац 6000 км³, үүнийг нутаг даяар жигд тараавал 400 мм болно. Тус тивд [[Миссисипи мөрөн|Миссисипи]], [[Миссур мөрөн|Миссур]], [[Амазон мөрөн|Амазон]] мөрөн, Хойд Америкийн [[их нуурууд]] ([[Дээд нуур|Дээд]], [[Мичиган нуур|Мичиган]], [[Гурон нуур|Гурон]], [[Онтарио нуур|Онтарио]]) байхаас гадна 1.8 сая км² Гренландын эх газрын мөс байна. Амазон дэлхийн бүх голын усны 15%, их нуурууд нь дэлхийн усны 13%-ийг тус тус эзлэдэг. == Зураг == <gallery> Зураг:CartedAmerique.jpeg Зураг:N&SAmerica-pol.jpg Зураг:LocationNSAmUNGeoscheme.png </gallery> == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Americas|Америк}} == Эх сурвалж == <div class="references-small"> <!--See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for an explanation of how to generate footnotes using the <ref(erences/)> tags--> <references/> </div> {{зай авах}} {{Дэлхийн тивүүд}} [[Ангилал:Америк| ]] [[Ангилал:Тив]] atnxva37bcac2nso6yjkpny7rlb6oh2 0 36121 853807 727893 2026-04-18T12:42:02Z ~2026-23817-69 104028 853807 wikitext text/x-wiki «'''Овжин охид'''» — [[2001 он|2001]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. энэ кино нь цэргийн сургуулийн гурван охин хөдөө амарч Сампил нэртэй залуугаар тоглоом хийж байгаар кино өрнөнө [[Ангилал:2001 оны кино]] [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] ta78196qt1evcsr8pq8zyhc1022d3kp 0 36205 853814 834834 2026-04-18T12:59:31Z ~2026-23858-93 104029 Бат Хаалга бол одоогийн Бугт хотын Дархан Мумянган хошууны төв болно. Хуучнаар бол Улаанцав чуулганы Дархан Бэйлийн хошуу. Бас Халх Баруун хошуу гэгддэг. 853814 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Таван замын тулаан |partof= [[Монгол-Хятадын дайнууд]] |campaign=Таван замын байлдаан |image=[[Зураг:Mongolian_soldiers.jpg|300px]] |caption=Өвөр монголыг чөлөөлөх дайны үеийн монгол цэргүүд |date=1912-1915 он |place=[[БНХАУ]], [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах орон]], [[Шинжаан|Шинжааны өөртөө засах тойрог]] |casus= |territory=[[Өвөр Монгол]] болон бусад монголчууд амьдардаг нутгийг алдсан ба хожим [[Хятад]]ын нутаг болсон |result= Гурван улсын [[Хиагтын хэлэлцээр]] |combatant1=[[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Богд Хаант Монгол Улс]] |combatant2= [[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]] [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] |commander1=[[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]]<br />[[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]],<br /> бэйсийн зэрэг туслагч гүн [[Чимидцэрэн]],<br />дэс түшмэл чин зүтгэлт [[гүн]] [[Хайсан]], <br />дэд сайд [[Бавуужав]],<br />дэд сайд бишрэлт [[бэйс]] [[Насан-Аривжих]],<br />сайд гүн [[Сономдорж]],<br />дэд түшмэл Зүтгэлт гүн [[Лаварын Сумъяа]] |commander2=[[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]]<br />маршал [[:zh:王怀庆|Ван Хуайчин]] |strength1=[[Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн тагнуул|Богд Хаант Монгол Улсын арми]], <br />[[Өвөр Монголын сайн дурын цэрэг]]ийн ангиуд нийтдээ 10000 орчим цэрэг |strength2=70000 [[цэрэг]],<br />янз бүрийн калибрийн 146 [[их буу]]<br />, 80-90 пулемёт |casualties1=алуулсан 400 орчим, <br />олзлуулсан 60<br />шархадсан 48 |casualties2=алуулсан 3795,<br />олзлуулсан 76<br />зөвхөн 3 тулалдаанд 4-8 их буу,410-аад их бууны сум,<br />7 пулемёт түүний 5000 сум,<br />1080 буу, 85600 ширхэг сум, <br />421 сэлэм олзлуулсан. }} [[Файл:Манлайбаатар Дамдинсүрэн.jpg|thumb|right|200px|Манлайбаатар Дамдинсүрэн]] '''Таван замын байлдаан'''- Монгол-хятадын хооронд 1912-1915 онуудад болсон дайныг хэлдэг бөгөөд [[Монгол]]ын тал [[Өвөр Монгол]]ын нутгийг [[хятад]]ын цэргээс чөлөөлөн өөртөө нэгтгэх зорилготой байсан бол [[Хятад]]ын тал Өвөр монголыг алдахгүй байх төдийгүй [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд Хаант Монгол Улсыг]] устган түүний нутгийг булаан эзлэх зорилготой байжээ. Энэ дайныг хятадад "[[Үхэр жилийн үймээн]]" гэж нэрлэдэг бөгөөд дайны үед хятадын үлэмж давуу цэргийн байлдааны ажиллагаанууд нь бүтэлгүй болж ихэвчлэн ялагдаж байсан тул гүнзгийрүүлэн судалдаггүй бөгөөд эх сурвалжуудад ялагдлуудаа [[ялалт]] болгон хуурамчаар тэмдэглэсэн байдаг онцлогтой. Таван замын байлдааны үед [[Ховдын хязгаар]]ыг хамгаалах [[Баруун Монгол]] буюу [[Шинжаан]]ыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|хятадаас чөлөөлөх зорилго]]ор [[Богд хааны Засгийн газар]] Гурван замаар цэрэг хуваан оруулсан байна. Энэ тухай судалгаа бараг байдаггүй бөгөөд эх сурвалжуудад цөөн тооны мэдээлэл байдаг. Энэхүү таван замын байлдаанаас тусдаа явагдсан [[Монгол-хятадын дайн]]ыг [[Гурван замын байлдаан]] гэж нэрлэн оруулав. [[Богд Хаант Монгол Улс]] байгуулагдаж зарлан тунхагласан явдалд [[Өвөр Монгол]]ын [[Зуу Үд]], [[Зост]], [[Жирэм]], [[Шилийн гол]], [[Улаанцав]], [[Их зуу]] зэрэг 6 чуулган [[Хөх хот]]ын Түмэдийн зүүн баруун гарын засаг Хар мөрний их мянган, [[Өөлд]]ийн засаг, [[Алшаа]], [[Ар хорчин]], [[Или мөрөн|Илийн мөрний]] [[Цахар]] зүүн гар болон [[Тарвагатай]]н аймгийн хошууд талархан дагаж баясахаа илэрхийлж, [[Нийслэл хүрээ]]нээс [[цэрэг]] илгээж, Өвөр Монголыг бүхэлд нь Хятадын дарлалаас чөлөөлөхийг хүсэн гуйжээ. Хөлөнбуйрын Барга, Өвөр зургаан чуулганы 49 хошууны 36 нь Монгол улсад нэгдсэнээс гадна Хөх нуурын 24 хошуу, Цахар 8 хошуу, Или мөрөн болон Тарвагатайн 16 хошуу дагаар орж албан ёсоор нэгдэхээ илэрхийлсэн юм. [[Богд хаан]]ы [[зарлиг]]аар [[1913]] оны [[долоодугаар сар|7-р сар]]д зүүн хязгаарын хэргийг захиран шийтгэх тусгай газар байгуулагдаж, [[Сайд]]аар нь [[цэцэн хан аймаг]]ийн харьяат [[Егүзэр хутагт|Егүзэр ачит зан бадарсан эрдэнэ мэргэн хамба]] [[Галсандаш]]ийг томилсон. ==Урьдчилсан нөхцөл== [[Файл:Бавуужав.png|thumb|left|200px|Шударга баатар Бавуужав]] [[Богд Хаант Монгол Улс]] байгуулагдсаны дараа [[Монгол үндэстэн]]г нэгтгэн Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахыг [[Монгол]]ын тухайн үеийн эрх баригчид эрмэлзэж байв. Богд Хаант Монгол Улсад Өвөр Монгол болон бусад монголчууд нэгдэх эрмэлзлээ илэрхийлж, хуучин [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин улсын]] харъяаны Монголчуудын хэмжээнд [[бослого]], хөдөлгөөнүүд газар сайгүй өрнөж байлаа. Үүнийг эсэргүүцэн [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин улсын]] дарлалыг авч хаян [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн улс]]ыг байгуулсан [[Хятад|Хятадууд]] өөрсдийгөө манж нарын өв залгамжлагч гэж үзэн хуучин Манж Чин улсын нутагт гарсан үндэстэнүүдийн тусгаар тогтнох эрмэлзэл бүхий эсэргүүцэл, тэмцлийг цэрэг, зэвсгийн хүчээр нухчин дарж хэлсэн. Түүхийн ийм эгзэгтэй үед Богд хаан Монгол улс, Өвөр монголчуудыг Хятадын дарлалаас чөлөөлөх, өөрт сайн дураар нэгдсэн монголчуудыг нэгтгэж, хязгаар нутгаа батлан хамгаалах зорилгоор [[Чуулалт хаалга]], Бат хаалга ([[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу|Дархан Мумянган хошуу]]), [[Долнуур]], [[Хөх хот]], [[Бугат]] хотын чиглэлд таван замаар их цэрэг хөдөлгөв. ==Монголын тал== ===Монгол дах нөхцөл байдал=== Богд Хаант Монгол Улс байгуулагдсанаас эхлэн түүний Засгийн газраас Ар ба Өвөр Монгол төдийгүй нийт Монголчуудыг нэгтгэн Их Монгол улсыг байгуулахыг өөрийн үндсэн бодлого болгон хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Энэхүү бодлогын дагуу Өвөр Монголын олон түмэнд хандан “Манай засгийн газраас их цэргийг томилж дотоод Монголд сэргийлэн суулгасан хятад цэргүүд лүгээ байлдаж Хятад түшмэл цэргийг бүрмөсөн гаргасугай хэмээмой. Их цэрэг хүрэхийг үзэж хүчин хавсран газар орноо эзлэн авсугай. Бид язгуураас нэгэн үндэстэн тул зовлон жаргаланг хамтатгаваас зохимой” хэмээн ухуулан таниулах зарыг түгээн дэлгэрүүлж байв<ref>Ж.Урангуа: “ХХ зууны эхэн үеийн Монгол улс 1911-1919”, Улаанбаатар, 2006 он. Тал 47</ref> Монголын засгийн газар нь Манж чин гүрэн задран унасан учир Манж нарын нэгтгэсэн Монгол, Хятад, Түвд болон бусад үндэстэнгүүд өөрийн тусгаар улсыг байгуулах эрхтэй гэсэн түүхэн үндэс бүхий зарчмын дагуу Манж нарын эрхийг шууд залгамжлан авах гэсэн Хятадын үндэслэлгүй их гүрний дээрэнгүй бодлогыг эрс эсэргүүцэн дээрх бодлогыг сөргүүлэн дэвшүүлжээ. Мөн тэд өөрийн дээрх бодлогыг хэрэгжүүлэхэд Оросын тусламжид түшиглэхээр тооцоолж байжээ. Гэхдээ Богд хаан болон түүний Засгийн газрын эрх бүхий ноёд барууны дипломат ёс гэж нэрлэдэг гадаад өнгөндөө найрсаг мэт боловч хүчтэй нь хүчгүйгээ дарладаг зарчим бүхий өөрийн их гүрний эрх ашгийг бүхний тэргүүнд тавьдаг тэрхүү ёс зүйг мэдэхгүйн улмаас Оросын эрх ашиг юу болохыг танин мэдэж чадалгүй хэт найдлага тавин хүлээж байсан байна. Монголын талын энэхүү найдварыг ашиглан өөрсдийнхөө Монгол дахь эрх ашиг ба худалдааны хэргийг завдан тогтоох гэсэн Оросын засгийн газрын ажиллагаа нь эрчимтэй болж, гадаад явдлын тэргүүн сайд Сазанов 1912 оны есдүгээр сарын 3-нд хаандаа бичиг өргөж, “Монголд онц элч томилон, Орос-Монголын найрамдлын гэрээг тогтоох учир бол Оросод туйлын чухал ашигтай явдал болно” гээд онц элчийн тушаалд Хаант засгийн Алс Дорнодын гадаад харилцааны томоохон зүтгэлтэн Кростовецыг томилох хэргийг хаандаа зөвлөжээ. Ийнхүү Гадаад яамны тэргүүн сайдын саналаар хаант Оросын бүрэн эрхт онц элчийн хувиар Кростовец Монголтой хэлэлцээр хийхээр болж Нийслэл хүрээнээ ирсэн байна. Гэрээ байгуулах хэлэлцээнд Монголын талын төлөөлөгч Сайн ноѐн хан Намнансүрэн, Да лам Цэрэнчимэд нараас “Монголын засгийн газраас бүх монгол үндэстнийг нэгтгэсэн тусгай бүрэн эрхт эзэнт улс төр байгуулах явдалд их Орос улсаас зүйл бүрийн тусламж үзүүлэх ба, хятад улсаар зөвшөөрүүлэхийг хүсмой” хэмээсэнд Оросын талын төлөөлөгч Кростовецоос “Монгол овогтон бүхнийг нэгтгэх явдал болвоос тус улсын засгийн бодлоготой харшилдах бөгөөд Ар Монголын өөртөө эзэрхэх эрхээ олох нь маш чухал тул одоо үүнийг даруй хэлэлцвээс зохимой” гэж хэлэлцээрийн агуулгыг зөвхөн Ар Монголын тухай ярихаас биш Өвөр Монголд холбогдуулж болохгүй гэж анхааруулсан байна. Үүнд Да лам Цэрэнчимэдээс “1911 онд миний бие Ханддоржийн хамт Оросын засгийн газар лугаа Монгол овогтныг нэгтгэсэн улс төр байгуулахыг илэрхийлж тусламж гуйхад Орос улсаас зөвшөөрөн хүлээсэн байгаад одоо яагаад ийнхүү санал гаргасан бэ. Үүнийг бид зөвшөөрч чадахгүй. Хэрвээ Гадаад Монгол тусгаарлаж Дотоод Монгол Хятад улсад хэвээр эзлэгдэх аваас үнэхээр ашиггүй явдал болмой. Энэ учраас Монголын цэрэг нь хятад лугаа байлдахад гагцхүү Орос улсын тусламжийг түших юм. Ингэж сая бидний хүсэл биелэгдэж Монгол овогтон бүгдээрээ нэгдэж нэгэн улс болж чадмой. Учир иймээс Ар, Өвөр Монголыг салгаж болохгүй” гэжээ. Орос улсын төлөөлөгч Кростовецоос мөн Ар, Өвөр Монгол нэгдсэн улс байгуулах явдалд Орос улсын талаас туслаж болохгүйн учир шалтгааныг тайлбарлан хэлээд гэрээ бичгийн эхийг тус тус бэлтгэснээ дахин ярилцахаар тогтоод анхны хурал дуусжээ. Дараагийн хуралд Монголын талын дэвшүүлсэн бичигт “Монголчууд Манж, Хятадын эрх мэдлийг устгаж бүх Монголыг нэгтгэсэн бүрэн эрхт их улсыг байгуулсан явдлыг Орос улсаас эн тэргүүнд зөвшөөрч цаашдаа эрхбиш хамгаалах үүргийг хүлээн гүйцээх хэрэгтэй. Түүний дараа, бид бас бусад гадаад улсуудаар тусгаар тогтносон эрхээ зөвшөөрүүлнэ” гэж дурджээ. Эдгээр шаардлага нь Оросын засгийн газрын бодлоготой нийцэхгүй болохоор Оросын төлөөлөгчид зөвшөөрөхгүй гэдгээ илэрхийлжээ. Хоѐр этгээдийн ширүүн маргалдааны дунд Да лам Цэрэнчимэд “Манж, Хятадын захиргаанаас гараад дахиад бас Оросын боол болохыг бид хүсэхгүй. Тус хэлэлцээрийг зогсоож, Бээжингийн засгийн газраас өөрийн Монгол төлөөлөгч Наянт ванг ирүүлж хэлэлцээр хийх нь зөв байна” гэж хэлсэнд Оросын төлөөлөгч Кростовиец ихэд уурлаж, Монголын бэлтгэсэн бичгийг шалан дээр хаяж, “Гэрээний хурлыг харшилсан хариуцлагыг Монголын тал үүрэх хэрэгтэй. Тус төлөөлөгч би Да ламын гүжир үгүүдийг хүлээж чадахгүй учрыг өөрийн улсын хаан эзэн ба засгийн газартаа мэдүүлнэ”гэж хурлыг хаян гарсан байна. Ийнхүү хэлэлцээрт хямрал гарч ямарч бүтэмжгүй байгаад хэдэн өдрийн дараа, Оросын төлөөлөгч Кростовец урам зориггүй тархаж явсан Монголын тэргүүн сайдуудыг дуудан аваачиж “Сая хүлээн авсан мэдээнээс үзэхэд Хятад улсын Монголыг байлдах их цэргүүд Монголын баруун хязгаарын Ховд, Алтайн замаар нэгэнтээ ойртож ирсэн болохыг манай хязгаар захын албан газруудаас цахилгаан мэдээгээр надад хэд удаа мэдүүлж ирсэн бөгөөд тэдгээр хятад цэргийн тоо маш их бөгөөд зэвсэг хэрэглэл хурц чадамгай хэмээх тул түүн лүгээ эсэргүүцэн тулах арга бодлогыг бэлтгэвээс зохимой” гэсэнд Монголын сайд ноѐд нар ихэд айн сүрдэж зэр зэвсгийн тусламж гуйсанд Оросын төлөөлөгч Кростовецоос “Хоѐр улсын найрамлын гэрээ бичгийг гарын үсэг зурахын өмнө ямар ч тусламжыг үзүүлж үл болмой. Хэрвээ бичгийг одоо даруй миний төлөвлөгөөгөөр зөвшөөрөн тогтоох юм бол цэрэг зэвсгийн тусламж хамгааллыг үтэр түргэн үзүүлж,тэдгээр хятад цэргийг Монголын хязгаарт оруулахгүй болгохыг миний бие батлан хүлээж авмой” гэжээ. Энэ үед Монголын талын хүмүүс өөр аргагүй байдалд орж, Кростовецын зохиосон гэрээ бичиг дээр гарын үсгүүдээ зурж батлан тогтоожээ.<ref>L.DINDUB, A Brief History of Mongolia in the Autonomous period, Mongolian Text, with an Introduction and index in English by Gombojab Hangin, Indiana University, Indiana, 1977, P63.</ref> [[Файл:Карта к статье «Монголия». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|450px|thumb|Монгол улсын газрын зураг (1913)]] Ийнхүү -Орос-Монголын найрамдлын гэрээ нь 1912 оны арваннэгдүгээр сарын 3-нд Нийслэл Хүрээнд байгуулагджээ. Найрамдлын гэрээ дөрвөн хэсэг, хавсралт арван долоон зүйлсээс бүрдэнэ Тус гэрээний хэлэлцээр хийхэд Өвөр Монголын асуудлаар хоѐр талын төлөөлөгчдийн хооронд зарчимын чанартай санал зөрөлдөөн байсан нь тодорхой мэдэгдэж байна. Богд хааны засгийн газар нь Өвөр Монголыг багтаасан нэгдмэл улсыг байгуулахыг зорьж байхад, хаант Оросын засгийн газар зөвхөн Ар Монголын өөртөө эзэрхэх эрхийг батлах саналыг баримталжээ. Гарын үсэг зурж батлагдсан гэрээгээр Орос улс, Монголыг үндэстний цэрэг анги байгуулж болох, хятад улсын цэргийг Монголын хилд оруулахгүй, нүүдлийн иргэдийг өөрийн нутагт суурьшуулахгүй байх эрх бүхий автономит орон гэж хүлээн зөвшөөрчээ. Мөн Оросын хөрөнгөтнүүдийн капиталыг Монголд татваргүй чөлөөтэй нэвтрэх бололцоог олсон байна. ===Монголын талын төлөвлөгөө=== Богд хааны засгийн газар нь Ар, Өвөр Монголыг нэгтгэх бодлогоо шаргуу явуулж өөрийн төлөөлөгчидөө Петирбургт удаа дараа явуулж дэмжлэг тусламж олох гэж оролдсон боловч Орос улс хүлээн авахгүй татгалзаж ганц Армонголыг хятад улсын түрэмгийлллээс хамгаалахад зориулан зэвсгийн тусламж үзүүлсэн байна<ref>Ц. Пунцагноров: “Богд Хаант Монгол Улсын гадаад бодлогын тухай 1911-1919”, Олон улсын монголч эрдэмтдийн зургаадугаар их хуралд тавьсан илтгэл. Улаанбаатар, 1992 оны найман сар.</ref> Богд хааны засгийн газар,1912 оны [[Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ|Орос-Монголын гэрээ]] байгуулагдсаны дараа уг гэрээний зарим зүйлд түшиглэн Өвөр Монголыг хятадаас чөлөөлөн авч Монгол улстай нэгтгэх зорилгоор цэрэг мордуулах, Гадаад явдлын яамны тэргүүн сайд Ханддорж тэргүүтэй төлөөлөгчдийг Хаант Орос ба Европын зарим улсад явуулах, Төвдтэй найрамдлын харилцан туслалцах гэрээ байгуулах, Дотоод явдлын яамны тэргүүн сайд Цэрэнчимэд тэргүүтэй төлөөлөгчдийг Японд томилох зэрэг арга хэмжээг яаравчлан авчээ. Монголын Засгийн газар, ялангуяа Цэргийн яам нь Өвөр Монголоос дүрвэж ирсэн монголчуудаас тухайн орон нутгийн байдал% хүн амын санаа сэтгэл, хятад цэргийн тоо байрлал зэргийг тодруулахаас гадна туршуул илгээн тагнуулын мэдээлэл цуглуулж байв. эдгээр мэдээлэлд үндэслэн цэргийн яамнаас Өвөр Монголыг чөлөөлөх байлдааны ажиллагааны төлөвлөгөөг боловсруулсан байна. Төлөвлөгөөнд оросоос авсан зэр зэвсгийн хэмжээнд түшиглэн бэлтгэх боломжтой цэргүүдийг 5 чиглэлд анги болгон зохион байгуулах, тэдгээрийг унаа уналга, хоол хүнсээр орон нутгйин бололцоог ашиглан хангахаар тооцоолсон байна. Мөн таван замын цэргийг еранхийлөн удирдах командлагчийг сонгон томилсон ба бусад ангиудын захирагч болон туслах жанжин нарыг томилжээ. ==Хятадын тал== ===Хятад дах нөхцөл байдал=== 1912 оны сүүлч болоход Өвөр Монголын улс төрийн байдал Бээжингийн засгийн газарт хүнд чухал асуудал болж тулгамдаж байжээ. Засгийн газарт Монголын асуудлаар Зэвсэгт хүчнийг хэрэглэхээр санаачилсан бүлэг болон үүний эсрэг аядуу бүлэг гэсэн 2 бүлэг байсан байна. Гэхдээ эдгээр бүлгүүд нь Монголыг бүхэлд нь өвөр, ар гэлгүй бүгдийг нь хятадын захиргаанд нэгтгэх зорилготой байсан ба зөвхөн түүнийг хэрэгжүүлэх арга замын хувьд зөрчилтэй байсан байжээ. Зэвсэгт хүчнийг хэрэглэхээр санаачилсан бүлэг нь Монголыг дайлах цэргээ томилон Монголыг дайран цохих чиглэлээ бататгажээ. Ийнхүү Монголыг дайлах цэргийг томилохын дагуу Бээжингийн засгийн газрын дотоодод тун ширүүн яриа хэлэлцээр болжээ. Энэхүү санал зөвлөгөөн нь юуны урьд Төрийн явдлын хорооны хянан тогтоолыгхүлээх хэрэгтэй байжээ. Есдүгээр сарын 16-ны өдрийн зөвлөгөөний хорооны цэргийн явдлын нууц хуралдаан дээр хатуу бүлэг болох хуурай замын цэргийн ерөнхий дарга Дуан Чирүи болон энх бүлэг болох төрийн явдлын сайд Жао Бинжүн санал зөрөн маргалдаж, эцсийн дүнд гадаад харилцааны хэлэлцээр хийх шийдвэрлэх санал нь засгийн газрын зөвлөгөөнөөр батлагджээ. Үүний зэрэгцээ [[Юань Шикай]] ерөнхийлөгчөөс Өвөр Монголын Гүнсэнноров ван болон Ар монголын Наянт вантай уулзан ярилцжээ. Тэгээд есдүгээр сарын 25-ны өдрийн төрийн явдлын хуралдаанд Юань Шикай 16-ны өдрийн зөвлөгөөний хорооны нууц хуралдаан дээр батлагдсан засгийн газрын тогтоол болон Монголын ван гүн нарт зөвшөөрөгдсөн саналыг үндэслэж, Монголын асуудлыг шийдвэрлэх аядуу арга бодлогыг илэрхийлжээ. Гэвч хуралд оролцогсодын олонх нь эсэргүүцсэн. Тухайн үед Бээжингийн засгийн газрын дотоодод Юань Шикай, Жао Бинжүн нарын саналаар төлөөлүүлсэн зэвсэгт хүчнийг хэрэгжүүлэхийг эсэргүүцэх санал зөвлөгөө байхад Дуан Чирүи, Шүи Шүжан (Хуурай замын цэргийн газрын товчоон дарга), Иан Шишань (Шаньши дүдү) мэтийн цэрэг дайнаар дайлан дагуулахыг санаачилсан цэрэг засгийн ноѐд түшмэд нэлээд байсан мөртлөө энэхүү цэрэг дайны хүчинд түшиглэн Монголын тусгаар тогтнолыг устгахыг санаачилсан хүчин нь олонхи байж хүчтэй байжээ. Гацхүү цэрэг засгийн хэмжээнд биш, улсын дотоод дахь энгийн хүн амын хувьд чгэсэн Монголын тусгаар тогтнолыг эсэргүүцэх санал илэрхий давуу байжээ. Тэд Монгол бол манай нутаг дэвсгэр, Төвдийн нэг хэсэг бол үнэндээ хятад хүний манасан газар учраас Монгол болон Төвд нь яриангүй Дундад иргэн улсад харъяалагдах ѐстой. Эдгээр орны тусгаар тогтнол гэгч ёсонд үл нийцэх ялт ажиллагаа" гэж эсэргүүцсэн санал давамгайлж байсан байна. <ref>“Иргэн улсын Жинши зохиол найруулал”, тал 666, 677</ref> Юань Шикайн аядуу бүлгийг дэмжиж байсан нь Тэр үед Бээжингийн засгийн газар Оросын Хаант Улстай гадаад харилцааны хэлэлцээр хийхээр бэлтгэж байсан тул цэргийн хүч хэрэглэн Монголын асуудлыг шийдвэрлэхээс түр татгалзан хойшлуулах үндсэн шалтгаан болсон байна. 1912 оны арван хоѐрдугаар сарын 3-ны өдрийн “Мүгдэний цагийн сонин”-ы “Иргэн улсын чухал мэдээ”-д доорх мэт өгүүлж, Монгол тусгаарласанд чанга эсэргүүцэл тавьж байх нийгмийн сэтгэлгээг тусгажээ. Сонин мэдээнд эл газрын байдал тусгагдаж “...Шаньдун-д... Бүх улсын ах дүү нар хүчин хамтран дайтахаар зорьж буй. Гэхдээ дайн хийхэд сүйтгэл их. Ах дүү нар бүх хүчнээр зоос мөнгө цуглуулж тус болох нь зохистой. Сонсохоор мужийн төвийн нэгэн Чин овогт авхай эх улсаа хайрлах баатар хөвгүүдийн зориг санаагаар хүчир бэрхшээлийг хайхралгүй боомтын гадна үхэж сэхэхээ үзэлцье хэмээн, эмэгтэйчүүд буу зэвсэг үүрч дайн байлдаанд эрчүүдтэй адил явж дийлэхгүй тул онцгойлон цэргийн ам хүнс цуглуулах бүлгэм байгуулахаар уриалж, далайд дусал нэмэх хувь нэмэр үзүүлэх гэсэн...” “...Шандунь мужийн Жинан хотод эмэгтэйчүүдийн цэрэг зохион байгуулж Монголыг дайлах дайнд оролцохоор бэлтгэж буй...” гэж мэдээлж байжээ. ===Хятадын талын төлөвлөгөө=== 1911 оны байдлаар Оросуудын хийсэн судалгаанд Манж Чин улс нь нийт 160 мянган явган цэрэгтэй, 285 батальоноос бүрдэх 11 дивиз, үүнд тусгай 25 бригадтай байсан. Манж чин улсын хаант төр мөхсөнөөр түүнийг шахан зайлуулж гарсан Дундад иргэн улс 1913 он гэхэд хятадын хуурай замын цэрэг дотооддоо олон үймээн самуунд оролцчихсон туршлагатай, чадварлаг арми болсон байлаа гэж тэмдэглэснийг иш татав. 1912 оны 10-р сараас Өвөр Монголд болсон зэвсэгт мөргөлдөөн улмаар хурцдаж байжээ. Дундад Иргэн улсын сэргийлэлтийн цэрэг анги нь Богд Хаант Монгол Улсын цэргийг дайрахын зэрэгцээгээр Өвөр Монголын дотоод дахь бослогыг дарангуйлан дарахаар бэлтгэж байжээ. Иргэн улсын талаас жилийн эцэс болтол цэргийн хүчнээ байрлуулж дуусаад, дайтах төлөвлөгөөг дараагын шатанд оржээ. Тухайлбал, цэгцлэн тохируулсан Монголыг дайлах цэрэг нь тохиолыг хүлээж давшилт хийхэд бэлэн болжээ. 1913 оны эхээр Дундад Иргэн улсын цэргийн дайтах цэрэг ангийн цэгцлэн тохируулсан байдлыг Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэлээс нарийн ойлгож болно. Түүнийг үндэслэн ДИУ-ын цэргийн Өвөр Монгол хилийн ойр хавийн газар оронд тохируулсан цэргийн хүчний байдлыг ажиглан мэдэж болно. Ар, Өвөр Монголын хамаа бүхий газар оронд эл улсын цэрэг байрлуулсан байдал. (1913 оны нэгдүгээр сарын цэргийн захиргааны данс эвхмэл)д доорх мэт тэмдэглэж байна. *Хөх хотын чиглэл (Өвөр Монголын баруун хэсгээр): Явган цэрэг: 5 860 хүн Морьт цэрэг: 1 400 хүн Хөх хотын буут цэрэг: 230 хүн, 15 их буу, 6 пулѐмот *Чуулалт хаалганы чиглэл (Өвөр Монголынбаруун хэсгээр): Явган цэрэг: 4 120 хүн Морьт цэрэг: 2 470 хүн Буут цэрэг: 400 хүн, 24 их буу Барилгын цэрэг: 220 хүн Пулѐмёт: 22 <ref>Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл “Монголын мэдээ”, гуравдугаар боть, Дайшѐо-гын 2-р оны хоѐрдугаар сараас додоодугаар сар, данс эвхмэлийн дугаар 1-6-1-5-7</ref> Хүнд, хөнгөн (?) цэрэг: 100 хүн *Чэндэ (Халуун гол)-ийн чиглэл(Өвөр Монголын дунд хэсэг) Явган цэрэг: 7 720 хүн Морьт цэрэг: 1 650 хүн Буут цэрэг: 230 хүн, 14 их буу Инжнерийн цэрэг: 100 хүн Пулѐмёт: 12 *Кайлү-гийн чиглэл: (Өвөр Монголын дунд зүүн өмнө хэсгээр) Явган цэрэг: 4 340 хүн Морьт цэрэг: 1 590 хүн Буут цэрэг: 250 хүн, 27 их буу Пулѐмот: 24 *Таонон (Шаазгай хот<ref>[http://eagle.mn/r/67647 Тогтох тайжийн тухай хоёр дуу] Одоогийн Таононфу гэж буй хотыг монголчууд Шаазгай хот гэдэг байжээ.</ref>)-ын чилэл: (Өвөр Монголын зүүн хэсгээр) Явган цэрэг: 1 600 хүн Морьт цэрэг: 900 хүн Буут цэрэг: 100 хүн, 6 их бууд *Манжуур-Хайлаар-Цичигарын чиглэл: (Өвөр Монголын зүүн хойд хэсгээр) Төмөр замыг сахих ангийн, явган цэргийн 6 холбоот анги, морьт цэргийн 6 холбоот анги, буут цэргийн 4 дунд анги, барилгын цэрэг 1 дунд анги, төмөр замын 64 дунд анги, Энд Манжуур-Хайлаар-Цичигарын чиглэлд байгаа бодит тоог тэмдэглээгүй. Эл чиглэлийн бүх цэргийн хүчин (нийт тоо нь)-ний тухай Өвөр Монголд суугаан хятад цэргийн ерөнхий тооны их төлөв бүртгэл: цэрэг 33 460 хүн, 85 их буу, 54 пулѐмот гэж тэмдэглэж байна. Энэ нь "Монгол газрын ойллого"д тэмдэглэж байгаа *Нийт цэргийн хүчин 39 900 гаруй хүн, их буу 54, пулѐмот 4<ref>Монгол газрын ойллого‖-ын 1554-р нүүр</ref> байна. Японы гадаад явдлын архивын материалын дагалт зурагт, дайтах цэрэг анги зургаан бүлэг хувааж байх бөгөөд тус тусын цэрэглэн харалт нь тодорхой бий. Үүнийг монголын талын түүхэн материалтай харьцуулж үзвэл, ДИУ-ын цэргийг зургаан бүлэг хуваасан учир бол Монголын цэрэг таван бүлэг болж ёиглэл гарган байсны эсрэг авсан төлөвлөлт ажээ. Ингэж Дундад улсын засгийн газар нууцаар цэрэг томилон Өвөр Монголд хувиарлан суулгаж бага багаар нэмэгдүүлж байжээ. Чуулалт хаалганы зүүн хэсэгт суугаа цэрэг гурав, дөрвөн мянгаас нэмэгдээд хоѐр түм гаруй болж, Монголыг дайлах хошууч цэрэг анги нэгэнтээ бэлтгэлээ дуусгаж төвийн шилжүүлэн томилохыг хүлээж байсан байна. Энэ үед ДИУ-ын цэрэг нь Өвөр Монголд дайтахаар бэлтгэсэн ѐсоор Өвөр Монголын эл газар цаашлан Ар монголд дайран орохоор төлөвлөж байсан байна. Бээжингийн засгийн газарт ―Ерөнхийлөгчийн ордон өдөр дараалан хуралдаж, бүр л цэрэг татан шилжүүлэх ба цэргийн сүйтгэл цуглуулах хоѐр учирт зүтгэлцэн, цэрэг ба санхүүгийн хоѐр яамыг тусгайлан хариуцуулахаар зарлигджээ. Дуан (Дуан Чириү) ерөнхий дарга ойрд зөвлөгчийн газартай ярилцан зөвлөж одоогийн эл мужийн дүдү нар тус тус цахилгаан мэдээ ирүүлж "Монголыг дайлах зориг санаа чанга байх нь эрхэм. Эл муж урьдаар өөрийн сэргийлэлтээ чангатгаж, үнэхээр дайны явдал үүсвэл даруй түр умард орны эл мужийн цэргийг шилжүүлнэ. Бусад өмнөд орны эл мужид хөдлөхгүй. Гэвч эл муж шилдэг хүчтэнийг шилэн сонгож чанга боловсруулж төвийн зарлигийг сонсохоор үүрэг болгох хэрэгтэй" гэж тохируулжээ. Бээжингийн засгийн газар нь хуурай замын цэргийн ерөнхий дарга Дуан Чириү-гийн шаардлага доор эцэстээ Монголд зэвсэгт хүчин хэрэглэх горьдлогоо дахин дурдаж, нэгэнтээ тогтсон төсвийн хувиар ерөнхийлөгчийн ордонд батлагджээ. ДИУ хүчирхэг цэрэг ангиа төвлөрүүлж зүүн хэсэг орноос дайралт хийх гэж байжээ. Үүний тухай "Мүгдэний цагийн сонин"-д доорх мэт тэмдэглэж байна:-"Гадаад Монголыг эрхшээхэд урьдаар Өвөр Монголын зүүн монгол, зүүн хойдын гурван мужаас гар орох хэрэгтэй, сэргийлэлтээ чангатгах хэрэгтэй, сэргийлж дийлсэний дараа сая дайтаж дийлнэ. Одоо нэгэнтээ бэлтгэж дуусчээ" Тухайлбал, Ар монголыг дайлах үед урьдаар Өвөр Монголын зүүн хэсгээс эхлэх гэсэн байлдах бодлогийн чиглэлийг арван хоѐр сарын эхний үеэр нэгэнт тогтжээ. ==Эхлэл, тулалдагч талуудын хүчний харьцаа== Өвөр Монголыг чөлөөлөх таван замын цэргийг ерөнхийлөн захирагч жанжнаар [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]]г зарлигаар томилсон. Таван замын цэргийг дараах байдлаар хуваан мордуулсан байна. Үүнд: *Нэгдүгээр зам: [[Егүзэрийн хийд]]ийн чиглэлд бэйсийн зэрэг туслагч гүн [[Чимидцэрэн]]гийн удирдсан [[цэрэг]] *Хоёрдугаар зам: [[Дарьганга|Дарьганг]]ын чиглэлд дэс түшмэл чин зүтгэлт [[гүн]] [[Хайсан]], [[дэд сайд]] [[Бавуужав]] нарын цэрэг *Гуравдугаар зам: [[Сөнөд]]ийн хоёр [[хошуу]], [[Дөрвөд|дөрвед]] вангийн чиглэлд дэд сайд, бишрэлт [[бэйс]] [[Насан-Аривжих]]ын цэрэг *Дөрөвдүгээр зам: [[Хөх хот]]ын чиглэлд, [[сайд]] [[гүн]] [[Сономдорж]]ийн цэрэг *Тавдугаар зам: [[Урад]]ын гурван гүн, [[Хатан гол]]ын чиглэлд, дэд зэрэг түшмэл Зүтгэлтийн цэрэг тус тус хөдлөх болсон ажээ. Эдгээр чиглэлүүдэд нийтдээ 10000 цэрэг байсан гэж үздэг. [[Файл:With the Russians in Mongolia 192.png|thumb|250px|Өвөр монголыг чөлөөлөх дайны үеийн монгол цэргүүд]] 1913 оны дунд үеийн Монгол цэргийн тоог 4300 гаруй, түүн дээр 3500 орчим орон нутгийн [[Өвөр Монголын сайн дурын цэрэг|сайн дурын цэрэг]] байсан гэж үздэг. [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]]ын [[ерөнхийлөгч]] [[Юан Ши Кай]] Монголын эсрэг 70 000 цэрэг татаж, их буу, явган цэргээс бүрдсэн орчин үеийн зэвсэглэл бүхий [[арми]]йг эмхлэн байгуулж, [[маршал]] Ван Хуайчинаар удирдуулан хөдөлгөлөө. Тэр маршалд өгсөн бас нэг нууц даалгавар нь [[Дэмчигдонров ван]]гийн өргөөнд хадгалагдаж буй [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] тамгыг ямар ч хамаагүй аргаар авчрах явдал байв. [[Дундад Иргэн Улс|Хятадын]] цэргийн байдлыг авч үзвэл: 1912 оны намар Дарьгангын чиглэлд 500-аад, [[Цагаан Түн]]гийн чиглэлд 1-2 мянга орчим, [[Цицикар]]т, [[Хөлөнбуйр]]ын чиглэлд 4 мянга гаруй хүнтэй холимог бригад, [[Жиримийн чуулган]]ы нутаг, Таононфу гэж буй (Шаазгай) хотноо 10 мянга орчим цэрэг байрлуулжээ. Өөрөөр хэлбэл, Дундад иргэн улс 1912 оны адаг, 1913 оны эх гэхэд Жиримийн чуулган, Цицикар, Шаазгай хот орчим 14 мянгаад цэрэг (зүүн чиглэл), Өмнөд Монгол буюу Хөх хот, Хаалган боомт, Долоннуур, Бяруу зэрэг хотод 39 мянган цэрэг (төвийн чиглэл), харин Цагаан Түн, [[Алтайн Шар сүм]], [[Чингэл]] зэрэг газраар 6 мянгаад цэргийг байрлуулсан мэдээ бий. Эдгээр бүлэглэл нийт янз бүрийн калибрийн 146 [[их буу]], 80-90 [[пулемёт]]той байв. Харин 1913 оны 9, 10 дугаар сарын үед [[Шаньси]] мужийн умард хилийн нутгаар 23 янз бүрийн анги нэгтэл, 28 их буу, 4 пулёмёттой 9500 явган, 1500 морьт цэрэг байрлаж байсан бол Хаалган, Долоннуур зэрэг хотын чиглэлийн цэргийн бүлэглэлд 30 их буу, 16 пулёмёт бүхий 35 батальон (20 мянган хүнтэй) [[явган цэрэг]], 9 [[дивизион]] (2500 хүнтэй) [[морин цэрэг]]тэй анги, салбарууд байрлаж байжээ. [[Файл:Mongolian_soldiers1.jpg|thumb|250px|Өвөр монголыг чөлөөлөх дайны үеийн монгол цэргүүд]] ==Байлдаан эхлэх үеийн цагийн байдал == 1912 оны сүүлийн хагас жил хятадын цэрэг Өвөр Монголын олон газарт улмаар давшин орж бэхлэн суужээ. Нөгөөтэйгүүр, мөн оны есдүгээр сард "Монгол-Оросын гэрээ" байгуулахаар зөвшилдөж байсан үед Богд хааны засгийн газар дотооддоо Өвөр Монголд цэрэг оруулах төлөвлөгөө зохиож эхлэв. Ингээд ДИУ болон Монголын хоорондох зөрчил ихээр хурцдаж асуудлыг хэлцлийн шуагмаар шийдэх боломжгүй болж цэрэг дайны ажиллагаагаар шийдэхэд хүргэх болов. 1912 оны сүүлчээс эхлэн жил гаруйн хугацаанд Хятад улсын Бээжингийн засгийн газар ба Монголын Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголын тойронд байлдаан болжээ. Монголын цэрэг Өвөр Монголд байгаа Хятадын цэрэгтэй тулалдаж эхлэн Эзний гол, Ноён уул, [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаагийн яамд хот]]ын орчим, Шандын гол, Үхэрчин уул, Тэнгэр элс, Сургага Хөөрөг, Дархан уул, [[Шулуун хөх хошуу]], [[Долнуур]], [[Бяруу]] хот, [[Хөх хот]]ын орчим, [[Хөвөөт шар хошуу]] зэрэг олон газар ялалт байгууллаа. Энэ явдлыг Лондон «Times», [[Япон]]ы «Manshū Nichi-Nichi Shimbun» зэрэг олон [[сонин]] [[дэлхий]] нийтэд зарлаж байсан ба [[Оросын Хаант Улс]] «Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!» гэж зөвлөж, цэргээ татахыг Хятадын засгийн газрын түлхээсээр шаардаж байсан. ===Байлдааны ажиллагааны эхлэл=== ДИУ болон Монголын цэргийн анхны байлдаан Өвөр Монголд хэзээ болсон цаг нь тодорхойгүй боловч Японы гадаад яамны Дайшѐо- гын тэргүүн он (大正元年-1912)-ы есдүгээр сарын 9-ний өдрийн тэмдэглэлд "Жэн Жиатүнд бэлгийн улиралын долоон сарын 8-наа хятад монгол хоѐр цэргийн хооронд нэгэн их дайн болов" <ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (日本外务省记录，明治45年1月-大正元年9月) 《蒙古情报，第一卷》(Монголын мэдээ нэгдүгээр боть), 1-6-1-57 号 机密公第257号，大正元年9月10日 外务省政务局接受件。</ref>гэсэн мэдээ бий. Энэ нь Өвөр Монголд болсон ДИУ-ын цэрэг болон Монгол цэргийн хамгийн анхны зэвсэгт мөргөлдөөн. 1912 оны арван сарын 11-ний өдөр Оросын элчингийн Бээжийнгээс явуулсан цахилгаанд: "Дундад улсын сонин мэдээнийхний ба нам бүлгийнхэн Оросын эсрэг ухуулгаа үргэлжлүүлэн чангатгаж байна. Хүрээг дайлах аян цэрэг (远征军)-ийг зэвсэглэхээр илээр хандивын мөнгө цуглуулж <ref>Ш. Бира: “БНМАУ-ын түүх”, Монгол улсын соѐл гэгээрлийн яамны сурах бичиг сэтгүүл хэвлэх товчоо, 1987, тал 146</ref><ref>Ш. Нацагдорж: “Дамдинсүрэнгийн намтар”, Улаанбаатар, 1946 он, тал 34-35</ref><ref>《盛京时报》(Мүгдэний цагийн сонин) 1912年12月3日，第三面，《国务院对库政策志略》。</ref> байна. Зөвлөгөөний хурлын даргаар тэргүүлүүлсэн улс төрчид цөм энэхүү учирт оролцов. Засгийн газар яг улсын доторх цэргийн зээллэгийн төсвийг ярилцаж аян цэргийн төлөвлөгөө хийж эл газарт үүний төлөө идэвхтэй бэлтгэл арга авч байна."<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 136</ref> гэжээ. Бээжингийн засгийн газрын зөвлөгчийн яам ба хуурай цэргийн яамны удирдлага дор, юуны өмнө Дарьгангад дайран Монголын цэргийг устгах дайны зорилгийг тогтоов. Залгаад Халуун гол (Рехэ), Цахар, Шианши, Сиүюаньд суугаа цэргийн дайралт бараг адилхан цагт эхэлсэн байв<ref>Дундад улсын орчин үеийн дайны түүх”, гуравдугаар дэвтэр, цэргийн явдлын шинжлэх ухааны хэвлэлийн хороо, Бээжин, 1985, тал 306</ref>. Дарьгангын дайралтад Иргэн улсын цэрэг ихэд ялагдаж, Дарьгангын өмнө талд байгаа Шилийн голын газар Монголын цэрэгт эзлэгдэв. Энэ үед Иргэн улсын цэрэг бараг цөм Шилийн голоос ухарсан байв. Тэгээд ―Хятадын засгийн газар Улаанхад ба Кайлү-д цэргийн байрлуулт хийж Дарьгангыг эзэлсэн Гадаад Монголын цэргийг хөөн гаргахаар Жинжоү-гээс И Жүн (毅军) цэргийн явган цэрэг 2 000, морьт цэрэг нэг дунд анги, буут анги нэг дунд ангийг, Халуун голоос И Жүн цэрэг 2 000, Хуай Жүн (淮军) цэрэг 1 000, шадар цэрэг хоѐр хороог, Жан Чигү-гээс 500-г, Гүй Хуачэн хотоос шадар цэрэг хоѐр хороог, жич Шианши-гийн хуурай замын цэргийн нийлмэг багаас нэг бригадыг татан төвлөрүүлж Дарьгангийг дайрах хүчнээ чангатгав. <ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (日本外务省记录，明治45年1月-大正元年9月) 《蒙古情报，第一卷》(Монголын мэдээтнэгдүгээр боть), 1-6-1-57 号 ”Квантуны армийн захиргааны яамнытмэдүүлэлт”</ref> Хэдийн тэгсэн боловч 1919 оны арван нэдүгээр сард Армонголын өөртөө засахыг үгүйсгэх болтол, Иргэн улсын цэрэг Дарьгангад орж чадаагүй. Анхан шатны баруун талын дайн нь бараг цөм Шилийн голын хэмжээнд явагдав. 1912 оны сүүлчээр Иргэн улс ба Монголын хоорондох хоѐр цэргийн мөргөлдөөн үүссэнээс нааш, Шилийн голын чуулган ба зүүн талын Зуу-Удын чуулган тун бачим байдалд ороод байв. Энэ хоѐр чуулган нь Хөлөнбуйрынх шиг Богд хаант засгийг дагахаар эрс тэс хөдлөөгүй бөгөөд Цахарын зарим хэсэг мэтээр эсрэг зогсолт бас аваагүй юм. Мөн бас Их зуу,Улаанцавын чуулган мэт өнгөн дээрээ Иргэн улсыг дагаад үнэндээ Богд хаант засаг лугаа үргэлжлэн харилцаж байсан ч биш, өдөр тутам бачуурч байгаа байдалд энэ хоѐр чуулган ямар овроор хандвал зохихоо өөрсдөө тогтоож чадалгүй хар шар нийгмээрээ самгардаж байв. Гэхдээ 1913 оны зэвсэгт мөргөлдөөнд хамгийн их хохирол амссан нь ч энэ хоѐр чуулган юм. Шилийн голын чуулганы нутаг нь дунд ба баруун Өвөр Монголын хойд хэсгийг бүрхэж Армонгол лугаа шууд залгалдаж байдаг. Тухайн чуулган нь Иргэн улс ба Монголын хоорондох халхавч орон болж байсан учраас түүний өмнөх Цахар орон цохилтонд учирсан боловч хохирол нь бага байв. Монголын талаас Шилийн голын дайнд оролцсон нь Дамдинсүрэнгийн удирдсан баруун замын цэрэг болон Бавуужав, Хайсан хоѐрын удирдсан дунд замын цэрэг байв. Дамдинсүрэнгий доор байсан 1 000 цэрэг бүгд Өвөр Монголын хүн бөгөөд Дамдинсүрэн 1912 онд тэднийг Хөлөнбуйр, Шилийн гол, Цахараас элсүүлэн авсан<ref>Hyer, Paul: The role of inner Mongolia in the Independence Movement,1911-1914, Studies on Mongolia: proceedings of the First North American Conference on Mongolian Studies. Bellinghan: Western Washington Univ,Press, 1979.p.92.</ref> 1913 оны нэгдүгээр сарын дунджаар Дамдинсүрэнгийн удирдсан цэрэг нь Иргэн улсын цэргийн Долон нуурын хуарныг авахаар довтлоход Иргэн улсын талаас умардын шинэ цэргийн нэгдүгээр дивиз (дарга нь Хэ Зүнлиан 何宗莲)-г хөдөлгөж Долон нуурын баруун хойнох элсэрхэг газарт ширүүн дайн хийв. Монгол цэргийн дайралт эхэлмэгц хөдөлгөөн шаламгай Монголын морьт цэргийн салбар анги Долон нуур орчим шувтлан орж Иргэн улсын цэргийн буцах замыг тасалсан тул Иргэн улсын цэрэг бүслэгдсэн байдалд орж ширүүн дайнд хагас тооны цэрэг нь алагдаж, үхэж шархдагсад зууны наяд хүрч тун ихээр хохирсон байна<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (日本外务省记录，明治45年1月-大正元年9月) 《蒙古情报，第三卷》(Монголын мэдээ гуравдугаар боть), Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны хоѐрдугаар сараас долдугаар сар 1-6-1-57号, мөн дээрх Heyr, Paul –ын ном, р 92</ref> Иргэн улсын талынхан энэхүү учрыг чухал болгон тухайн газрын цэрэгт гол хүчний шинэ цэрэг хүрэхээс өмнө дайсны дайралтыг Шангуан гол (闪光河, Долон нуурын хойгуур урсах гол)д хориглох хэрэгтэй гэж тушааж байв. Тэгээд умардын хуурай замын цэрэг (北洋陆军)-ын гуравдугаар дивизын гурав дугаар бригад (дарга нь 卢永祥 Лү Еншиан), наймдугаар дивизын 16-р нийлмэл бригад (дарга нь 王汝贤 Ван Рүшиан), Хуайжиүн цэргийн морьт цэргийн нэгдүгээр бригад (дарга нь 陈文运 Цен Венюунь)-ыг Долон нуур орчим томилоод, бас Халуун голын И Жиүн цэргийг байлдааны байдлыг очиж туслуулахаар дайны бэлтгэл хийлгэв.Энэ үед 1913 оны эхэнд Цахарын зүүн хэсэг ба Халуун голын хойд хэсэгт Иргэн улсын цэргийн хүч 21 400 хүн болсон. Долон нуурын батлан сахих сайд Ван Хуайчин (王怀庆) Монгол цэргийг эвдэхээр шуудаж, буут цэргийн галлалтын хамгаалалт доор давуулга олон цэргийн хүчнээр гэдрэг дайралт хийв. Гэвч илэрхий ялалт олсон байдал мэдэгдэхгүй<ref>“Дундад улсын орчин үеийн дайны түүх”, гуравдугаар дэвтэр, цэргийн явдлын шинжлэх ухааны хэвлэлийн хороо, Бээжин, 1985, тал 306</ref>. Тус газарт суугаа Иргэн улсын цэрэг явган, морьт, буут ангийг хамтруулсан 4 000 хүн олноор дайнд гарсан гэдэг боловч магад тоо нь мэдэгдэхгүй бөгөөд ерөнхийдөө цэргийн сүр алдагдсан байна<ref>190 “Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (日本外务省记录，明治45年1月-大正元年9月) 《蒙古情报，第三卷》(Монголын мэдээ гуравдугаар боть)</ref> 1913 оны эхэнд Бавуужав, Хайсан, Наваангомбо нарын удирдсан Дарьгангийн чиглэлийн цэрэг, Өвөр Монголыг дахин давтан дайрч байв. Эдгээр цэрэг юуны өмнө нэгдүгээр сард Дарьгангийг дайраад ялалт олж, Бэйсийн сүм (贝子庙，Одоогын Шилийн голын төв Шилийн хот жич түүний орчим)-ээр гарч зүүн өмнөш урагшлав. Бавуужав Лиан Күйсү (梁魁苏) нар хэдэн мянган цэргийн хүчээр Бэйсийн сүмийг довтолсон нь Иргэн улсын цэрэг болон Монгол цэргийн эсэргүүлэн байлдсан хамгийн анхны дайн болсон бөгөөд түүнээс хойш Монгол цэрэг Шилийн голын Үзэмчин хийгээд Зуу-Удын Их вангийн сүм (大王庙), Мисан сүм (米僧庙), Шавартай, Шар даваа зэрэг газрыг эзлэж байв. Бэйсийн сүмийн байлдаанаас хойш Иргэн улсын сахих цэрэг удаа дараалан ялагдан ухарч байв. 1912 оны 4 дүгээр сар болохоос өмнө, Шилийн голын зүүн хэсэг Зуу-Уд аймгийн Хишигтэн хошуу Монгол цэрэгт эзлэгдэв.аравдугаар сарын үеэс Монголын цэрэг Шилийн гол дэх Иргэн улсын цэргийн хуарныг голчлон сөнөөгөөд, хэдэн салбар салж Цахар оронд түрж, Зуу-Удын хойд хэсэгт гүн орж, Шилийн голын бүх нутгийг эзэлсэн байв. Иргэн улсын цэрэг дайн эхэлснээс нааш үндсэндээ ялагдав. шаламгайлан урагшлах Богд хааны засгийн газрын цэргийн ажиллагааны тухай өгүүлэхдээ: "Монгол цэрэг монголын бүх нутгийг дэвжээрүүлэв"гэж гайхсан Оуэн Латтимор (Owen Lattimore) бас Богд хааны засгийн газрын цэргийн тухай ―Хүрээнээс томилсон аян цэрэг бүмэтжгүй биш‖ гэж байсан бөгөөд ―Тэд нар хүрсэн газар бүрдээ хятадын цэргийг эвдсэн бөгөөд түр зуураа Жанчхүүгээс умарших дайнд их ялалт олж" байсан гэж тэмдэглэжээ. Түүний хэлэхээр Иргэн улсын цэрэг шинээр сургуулалт хүртэж шинэ маягын зэвсгээр зэвсэглэсэн тухай үеийн шилдэг цэрэг анги байсан боловч байлдах бүрд ялагдаад байсан тул аргагүй эвсэхийг хүсэх болов гэдэг. Ийнхүү явцад Иргэн улсын төлөөлөгч болон Монгол цэргийн хошууч ангийн дарга Дамдинсүрэнгийн хооронд хэлэлцээр хийх болов. Тэр үед Иргэн улсын төлөөлөгч "Дамдинсүрэн хэрвээ Иргэн улсыг дагавал Их Жунтан өөрийн биеэрээ вангийн зэрэг хүртээж ѐсныг гүйцэтгэн угтах болно" гэж Бээжингийн саналыг уламжлав Дамдинсүрэн Бээжингийн саналыг хүлээн авсангүй тул хэлэлцээр нь бүтэлгүй төгсөв<ref>Ш. Нацагдорж. “Дамдинсүрэнгийн намтар”, Улаанбаатар, 1946, тал 40</ref> Иргэн улсын эвсэх "Зөөлөн бодлого" нь Дамдинсүрэнд үйлдэл гаргасангүй боловч, бусад талаар харин бүтэмжтэй байв. Жишээлбэл, тэр үед Сөнөдийн талын цэргийн ерөнхий жолоодогч байсан Насанравжих 208 Иргэн улсын талын хүсэлтийг хүлээж Бээжингийн засагт орж өгөв. Насанравжих "Үндэсний чөлөөлөлтийн хөдөлгөөн"-өөс урвав гэсэн мэдээ нь Богд хааны засгийн газрыг ихэд цочоов. Энэ нь Богд хааны засгийн цэргийг тун ашиггүй байдалд оруулав. Түүний дараа баруун хэсгийн дайны Монгол цэрэг эмх дэглэмгүй байдалд орсноос ялагдаж эхэлсэн нь Богд хааны цэргийн явдлын төлөвлөгөөнд оролцож байсан Насанравжихын урвасантай холбоотой. Нөгөө талаар Бээжингийн засгийн газар, Иргэн улсын цэрэг Өвөр Монголын дайнд удаа дараалан ялагдсаныг чухал том хэрэг болгон үзэж, цэргийн хүчээ зузаатгахаар чармайж сэргийлэлтээ чангатгав. Түүнчлэн 1913 оны наймаас есөн сарын завсрын үеэс зүүн хэсгийн дайны байдалд эргэлт гарав. Тухайлбал, Иргэн улсын цэрэг хамгаалалтаас дайралтад шилжиж байв. Онцгойлон баруун хэсэгт мөн тэр намраас Богд хааны цэргийн хүнс хангалт бэрхдэж эхлэв. Байлдааны газраас Богд хааны засгийн газарт хандан, буу сум хурдан хүргэж ирүүлтүгэй гэсэн бачим шаардлагуудыг дахин давтан гаргаж байсан боловч засгийн газраасаа хариу олсонгүй. Энэ үед Богд хааны засгийн газар Оросын шаардлагаар Иргэн улс лугаа Өвөр Монголын дайныг зогсоохоор хэлэлцэж байсан. Нөгөөтэйгүүр мөн 1913 оны сүүлчийн хагасаас Орос, Хятад, Япон зэрэг улсуудад яаж хандах тухай Богд хааны засгийн газрын ноѐдын санал нэгдэлгүй болж улс төр улам будлиантай байдалд орж байв. ===Байлдааны ажиллагааны өрнөл буюу дунд үе=== 1913 оны 6 сард Богд Хаант Монгол Улсын засгийн газар Жанчхүүгээс ирсэн туршуулын мэдээнээс Иргэн улс буюу хятадын цэрэг өвөр монголыг эзэлсэний дараа давшилт хийн Монгол газар орж Хүрээг эзлэхээр төлөвлөж байгааг мэдсэний үндсэн дээр цэргийн нууц хурал хуралдуулж хятад цэргийн давшилтыг хориглоход бараг гурван түм таван мянган цэргийг дайчлах шаардлагатайг тул холбогдох арга хэмжээг авсан байна .<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 191</ref> ДИУ “Зөөлөн илбэлэх”-ийн эвсэх бодлогын дагуу, дайны бодлогоо шинээр төлөвлөжээ. Төлөвлөгөө нь: '''Нэг'''. Жанчхүүгээс Долон нуур, Бяруу балгас зэрэг Монголын чухал боомт газар хүрэх замд уулын морин улааг хаяж хурдхан цахилгаан утас тавин цэргийн хөдөлбөрийг хурдатгах хэрэгтэй. '''Хоёр'''. Үүнээс хойш Жанчхүүд суусан нэгдүгээр дивизыг цөм Монгол газар суулгаж, Жанчхүү орчимд гуравдугаар дивизын тавдугаар нийллэг бригадыг байршуулна. '''Гурав'''. Монголын байдал улам бачим болж Монголын эл газар суух цэрэг нэмэгдэн байгаа тул урьдын цэргийн өртөөний дүрэм бэрх болов. Жанчхүүд хурдхан цэргийн өртөө гаргаж зөөвөрлөх байгууламжийг бүрдүүлэн, эл газрын цэргийг хангах хэрэгтэй. '''Дөрөв'''. Уулын Монголыг дайлах цэрэг нь Цахар, Халуун гол, Сиүюань хэмээх гурван газрын цэрэгт хуваагдаж байх тул тус тусдаа хөдөлж хоорондоо ямарч холбоогүй байсан шалтгаанаар удаа дараалан ялагдав. Иймээс хойшдоо гурван замын цэргийн хуаран нягт холбоо авч хөдөлгөөнөө хамтруулж байдлаа хоорондоо мэдэгдэх хэрэгтэй<ref name=Япон></ref>. Монголын Засгийн газар Ар монгол болон Өвөр Монгол нийлэх зорилтыг хурдхан биелүүлэхээр түшмэд, сайд, ван, гүн нарыг цуглуулан төрийн хурал хийв. Хурлаас цэргийн бэлтгэл хийж, элч нарыг хошуудад мордуулан, өмнө зүг дайлахад хэрэглэх морь, тэмээ, хөсөг, хүнсийг цуглуулахын хамт, Өвөр Монголын нутагт хоѐр хүн томилон очуулж тэндэх ван гүн нартай уулзуулан Хүрээнд нийлэхийг уриалж, болох эсэхийг арван өдрийн дотор тогтоох болов<ref name=Япон> “Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41号, 大正2年8月-10月，秘受4886号), “Өвөр Монголд айх Хятад Монгол хоѐр цэргийн ажиллагааг харуулсан хүснэгт”,“зургаан сарын дундаж Хутагтын “Ар, Өвөр Монголыг нийлүүлэхи төсөл”</ref>. Энэ үед Монгол цэргийн давшилт амжилттай байлаа. Зургаадугаар сарын 4-ний өдрийн Монгол цэргийн дайралт Цахарын чиглэлд амжилттай байсан байна. Японы Гадаад яамны тэмдэглэлээс үзвэл, хятад улс “Зургаадугаар сарын хуучдаар Цахарын цэргийн төлөвлөгөө”-г батлав. Үүнд: “Цахар аймагт тэргүүн фронтын байдал өдөр тутам бачим болсон бөгөөд олон мэдээнээс үзвэл Хүрээний цэрэг өмнөшлөх буюу эсвэл төсөөлөшгүй учир гарч мэдэх тул гуравдугаар дивизын тавдугаар бригадын дарга Лү Шаожиан (卢少将)-ийг Цахарыг сахих командлагчаар дэвшүүлж, цэргийн гол хүчнээ Шавартай орчимд төвлөрүүлж, Долон нуур ба Хүрээ-Жанчхүүгийн зам зүгийн алинд ч боловч тохиол алдахгүй хөдөлж болохоор төлөвлөсөн” гэж бий. Монголын тал тавдугаар сарын хуучдаар Тогтох, Хайсаны удирдсан зургаан мянган хүнтэй цэргийг Дарьгангад байршуулсан байна Тогтох, Хайсан нарын цэрэг Дарьгангад ар талын хүчнийг чангатгаж байхад Бавуужав Дарьгангын тэргүүн фронтын цэргийг удирдаж хошуучлан байлдсан байна. Тухайлбал, Бавуужавын цэрэг Зуу-Уд чуулган зүг дахин дайрсан байна. <ref>《林西县志》(Линшишианы ойллого) Өвөр Монголын номын сангийн хадгаламж (бичмэл) тал 11</ref> Зуу-Уд зүг дайрсан Монгол цэргийн тэргүүн фронтын салбар анги нь Хурх сүм, Тата сүм (塔塔庙), Шавартай зэрэг газрын хэдэн удаагын байлдаанд олон хүнээ алджээ. Хятад тал тулалдаанд өөрийн шавхагдашгүй хүний нөөцөөс Монголын талаас олон дахин давуу том цэргийн хүчнийг төвлөрүүлэн оруулав.<ref>“Дундад улсын орчин үеийн дайны түүх”, гуравдугаар дэвтэр, цэргийн явдлын шинжлэх ухааны хэвлэлийн хороо, Бээжин, 1985,тал 313</ref> Монгол цэргийн анги нь Богд хааны зарлигаар дайны талбараас Шилийн голын баруун сөнөд дэх Монголын цэргийн суурин зүг буцаж ирэв. Үүнд хятад эх сурвалжид: “Зургаан сарын 23-нд, явган цэргийн гуравдугаар хорооны гол нь болох Гүн (宫)-ийн салбар анги болон морьт цэргийн хорооны Мэн (孟) даргын удирдсан цэрэг баруун Сөнөдийг эзэлсэн бараг 400 монгол дээрмийг дайлж хэдэн цаг байлдсаны эцэст тэднийг цохин ухруулав. Монгол цэргийн үхэж шархдагсад зуу гаруй, хятад цэргийн үхэж шархдагсад дөч гаруй болов” бий.<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情 报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号), “Өвөр Монголд байх Хятад Монгол хоѐр цэргийн ажиллагааг харуулсан хүснэгт”, “Зургаан сарын хуучдаар Тогтох өмнөш халдахаар бэлтгэв”</ref> Мөн энэ үед Хайсаны цэрэг Дарьгангаас Хөх хотын баруун биеэр орж лагерь байгуулжээ. Долдугаар сарын 18-ны өдөр, Булан (布兰, Бугатаас баруунш бараг наян газрын зайд бий) гэдэг газарт умард Шиан Ши-гийн командлагч Лиү Тинсэн (晋北司令官刘廷森)-ий удирдсан явган цэрэг нэг хороо, морьт цэрэг гурван суман, буут цэрэг нэг салаа болон хоѐр пулѐмёт Хүрээний дээрэмд (Хайсаны харъяанд байгаа цэргүүд) их төлөв 1 200 хүнтэй мөргөлдөөн болж зургаан цаг илүү явагдсан ширүүн байлдааны эцэст Хятад цэргүүд ихэд ялагдаж 400 хүн шархадсан бөгөөд их буу 1, винтов 180-тай Тулуй худаг (托雷井, Бугатаас дөчин газар зайтай)-д ухарч одов. <ref> “Долоон сарын 18-ны Булангын байлдаан” </ref> Энэ мэтээр Жанчхүү-Хүрээний зам дагуу Хөх хот, Зуу-Удын Их вангийн сүм орчмын байлдаан ширүүн болов. Энэ үед хятадын морьт цэрэг, их буугаар дэмжүүлэн умард хил дагуу төвлөрч эхлэв. Долдугаар сарын 18-нд морьт цэргийн гуравдугаар бригад (Морьт цэргийн зургаадугаар хороо)-ны явган цэргийн нэг суман туршихын зорилгоор Цахараас Ар Монгол руу давшилтанд оров. Урагшлах замдаа тэд “Мөн хошуу (Цахарын хөвөөт шар)-наас умарш хорин газрын үзүүрт 500 орчим Монгол дээрэмтэй тааралдаж тэднийг ухруулав. Монгол дээрэм 30 гаруй үхдэлээ орхиж алс умарш ухрав” гэж бий<ref>“Долоон шарын 18, Хөвөөт шарын байлдаан”__</ref>. Энэ мэтээр зунд дулаан улирлыг ашиглан хятадын хэсэг цэрэг хилийн бүсэд оров. Долдугаар сарын үед Монгол цэрэг Өвөр Монголын олон газрыг эзлээд байсан тул Богд хааны засаг Дарьгангад байсан Монгол цэргийн “Өмнөш дайлах захиргааны газар”-ыг хилээс урагшлуулах хэрэгцээтэй болов. Долдугаар сарын эхээр Агваандорж захирсан 800 гаруй монгол цэрэг Зайр Ус орчим ирж довтлоод тухайн газрыг эзлэж, хөмрөг барьж, өмнө хилийг хамгаалах хязгаарын хэргийн товчоо байгуулах зэргээр бэлтгэл хийв. Үүнд Сүи Юань хотын жанжин Жан Шаоцэн (张绍曾) нэгэн салбар ангийг томилж (Долдугаар сарын) хорин гурванд тэднийг довтлон ширүүн байлдаан хийжээ. Хүчний хувьд хэт давуу хятад цэрэг тухайн газрыг дахин эзэлжээ. Хятад сурвалжид монгол цэрэг 30, 40 хүнээ алдаад умард зүг ухарсан гэжээ. Долоон сарын дундуур Монгол цэрэг их вангийн сүмийг дахин довтолж, 22-ны өдөр түүнийг эзлэв. Наймдугаар сард хоѐр талын цэргийн Жанчхүүгийн төлөө тулалдаан ширүүсэв. Гэвч хүн хүчээр дутуу, сум хэрэгсэл дууссан тул 10-ны өдөр Монгол цэрэг ухрав Наймдугаар сарын сүүлийн хагасын байлдаанд хятадууд удаа дараа нэмэлт цэргийг татан хүчээ эрс нэмэгдүүлэн цэргийн хүчин давуу болж ирэв. Олноо өргөгдсөний гуравдугаар оны долоон сарын 9-д Богд хаан Өвөр Монголд байлдаж байгаа Монгол цэрэгт зарлиг буулгав. Зарлигт: “Улсын мандаж мөхөх нь тэнгэрийн цагийг дагана... хэрвээ энэхэн чөлөөг алдвал гэмшвээс юуны тус...Монгол газартаа хүрвээс барваа, бусдын газар нутагт халдаж эс болмой” гэжээ<ref>Монгол Улсын Түүхийн төв архив, 5-29-80 номерт, “БНМАУ-ын түүх”, хоѐрдугаар боть (доод)</ref>. Дайны дунд шатанд хятад улсын цэрэг дайсны эсэргүүцлийг бут цохих шинэ бодлогыг тогтоож цэргийн ажиллагаагаа явуулсанаар фронтын шугамыг ухруулж эрс бэхжүүлсэнээс болж цэрэг дайны байдал монголын талд ашиггүй болж байгааг мэдсэн монголын тал ч байдалд тохирхоо больсон дайны төлөвлөгөөгөө дахин хянаж нэмэлт өөрчлөлт хийсэн байв. ===Байлдааны ажиллагааны сүүлийн шат=== Хятадын тал Монгол цэргийг ухруулсан байдлаа ашиглан 1913 оны есдүгээр сард Монголыг дайлах цэргийн захиргаагаа Улаанхадад шилжүүлжээ. Наймдугаар сарын 14-нд зүүн Сөнөдийн зүүн өмнө байгаа Шулуун хөх орчимд Хуай Жиүн цэргийн үндсэн анги болон Монгол цэргийн гол хүчин (Мянга шахам хүн) тулалдав. Энэхүү ширүүн тулалдаанд хятад цэрэг Монгол цэргийг ухруулсан байна.<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号), “Өвөр Монголд байх Хятад Монгол хоѐр цэргийн ажиллагааг харуулсан хүснэгт”, </ref> “Найман сарын 14, Шулуун хөхийн байлдаан” Мөн Шулуун шарын чиглэлд болсон тулалдаанд Монгол цэрэг ухарсан байна<ref>Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号),. “Найман сарын 20, Шулуун шарын байлдаан</ref>. Монгол цэрэг энэ үед сум хэрэгслээр гачигдан хүнд байдалтай байсан боловч хятад цэргийн эсрэг сөрөг довтолгоонуудыг амжилттай хийсэн байна. Есөн сарын 11-нд Монгол цэрэг Бяруу хот, Долон нуур зүг довтолсонд тухайн газрын батлан сахих сайд Ван Хуайчин (宣化镇守使王怀庆) өөрийн хятад цэргийг шаардсан боловч Хятад цэрэг ялагдсан буюу хүнд байдалд орсрн байжээ<ref>(Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号),. “Есөн сарын 16, Долон нуурын байлдаан”</ref>. Энэ үеийн дайны тухай хэдэн зүйлийн сурвалж материал байх боловч Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл болон хятадын эх сжрвалжид тэмдэглэгдсэн агуулга хоорондоо тун их зөрөөтэй<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号), “Өвөр Монголд байх Хятад Монгол хоѐр цэргийн ажиллагааг харуулсан хүснэгт</ref>. Хятад эх сурвалжид Хятад цэрэг есөн сараас эхлэн бүх талын дайралт хийж Монгол цэргийг мөхтөл цохьсон байна. Гэвч тухайн үеийн дайныг бараг л өдөр бүр тодорхой мэдээлж байсан Японы гадаад яамны тэмдэглэлд Хятад цэрэг Цахараас хойшх газарт нэг л хэсэг цэрэг оруулсан төдий байв. Богд хааны засгийн газрын цэрэг дайралтаа үргэлжлүүлж арван нэгдүгээр сарын эхнээс хориглолтын байдалд орсон боловч эзэлсэн газраасаа бараг ухраагүй сэргийлэн сахьсаар байжээ. Мөн гадаад яамны тэмдэглэлээс үзвэл аравдугаар сард Богд хааны цэрэг Зуу-Удын чуулганы баруун захаас дайрч тус чуулганы Баарин хошууны газарт Хятадын цэрэгтэй дахин тулалдаж байжээ. Үүний тухай 1913 оны аравдугаар сарын 22-ны өдөр илгээсэн ―Квантуны захирагчын мэдээлэлд “(关东都督报告)-д Линшигийн зүгийн Монгол хулгайн дайралтын байдал” гэдэг гарчигаар доорх мэт тэмдэглэж байна: “Есдүгээр сарын 30-ны шөнө Лиү Жиаинз (刘家营子)-ийг сахисан И Жиүн цэргийн салбар ангиас томилсон бага суман дарга Лиү Жиүнши (少佐刘君实)-гийн удирдсан хоѐр зуун цэрэг мөн тэр газарт найман зуу гаруй монгол цэрэгт дайрагдаж Лиу ангийн дарга байлдаанд үхсэн бөгөөд үхэж шархадсан цэрэг ная шахаж эдүгээ мөн Лиу Жиаинз-ыг бат сахисаар байна” гэжээ. Түүний дараа өдөр нь “Аравдугаар сарын 1-ний өдөр Монгол цэрэг Лиү Жиаинз-ийг дайран байлдаан бүхэл өдөр үргэлжлэн бага суман дарга ч байлдаанд үхэж үхдэл шархдал үлэмж гарсан” байв.<ref>Мөн тэнд: “Квантуны захиргааны ордонд мэдүүлсэн мэдүүлэлт” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны арван сарын 22-ны өдөр илгээв)</ref> Юань Шикайн бичээч Цай Тинганд өгсөн Моррисоны 1913 оны арван нэгдүгээр сарын 28-ны захидал болон дурдатгалд, тухайн үеийн Хятадын цэргийн “Дайны ялалтын мэдээлэл”-ийг ярихдаа: “Тэр бол зэвсэггүй Өвөр Монголын ардыг дарангуйлсан төдий юм. Монгол цэргийн дайралтыг тэд мөн л эсэргүүцэж чадахгүй байсаар” гэж хатуу шүүмжилж байв<ref>Edited by Lo Hui-min, 1978, 《The Correspondence of G.E.Morrison II, 1912-1920》, Camdridje University press, p.269</ref>. Тэрээр “Монголын байдал гэвэл миний хэлснээс нэн муу байна... Хаалган (Жанчхүү)-аас Урга (одоогын Улаанбаатар), Долон нуур, Гүй Хуачэн хүртэлх зам үнэхээр муу” гэж, чухал чухал газраас Монгол цэргийг ухруулж чадсангүй гэдгийг ярьсан нь тухайн үеийн зөв мэдээлэл юм. Моррисон дайны байдлыг задлан шинжилж үзээд хүнд хэцүү байгалийн орчин бол хятад улсын цэргийн ялагдсан нэгэн шалтгаан мөн гэжээ. Мөн тэрээр “Монгол цэрэг тухайн газрын уур амьсгалд тэсвэртэй боловч ―хятад цэрэг уур амьсгал ус шороонд дасаагүй нь хятад цэрэгт тун ашиггүй” байгааг дурдав. Моррисон тэдгээр шалтгааныг үндэслэн “Хятадын цэргийн байлдах арга ба цэргийн сэтгэл санааг эртхэн өөрчлөхгүй бол Өвөр Монгол бас тусгаар тогтнох аюултай” гэж Хятадын засгийн газарт чанга сануулга өгч байв.) Хүйтэн улирал болоход хоѐр талын цэрэг хатуу байдалд оров. Хятадын цэрэг дахин давтан дайрсан боловч амжилтгүй болж бүх дайралт давшилтыг нь монгол цэрэг амжилттай няцаан цохисон байна. Гэвч хятадын хохирол нь Богд хааны бага байв. Богд хааны цэрэг давшилтаас хориглолт хамгаалалтанд орж дайны явц байршлын буюу сунжирсан дайны байдалтай болов. Хүйтэн өвлөөс өмнө дайныг дуусгах гэсэн Хятадын цэргийн Ү Жиүншэн (吴俊升) гийн дайралт нь амжилтгүй болжээ. Энэ бол таван замын байлдааны зүүн хэсгийн цэрэг дайны байдал а. Хоёр тал хориглолтонд орсноор фронтын шугам тогтворжсон байна. Байлдааны ажиллагааны баруун хэсэгт, тэр намрын тэргүүн сард Цахарын чиглэлд Монгол цэрэгт сум дарь зэрэг зэвсэглэл ихэд дутагдаж, зэр зэвсэг нэмж нийлүүлэхийг хүссэн хүсэлтийг удаа дараа Хөх хотын тэндээс Богд хааны засгийн газарт хүрч ирж байв.<ref>Монголын академын түүх судлах газар: “БНМАУ-ын түүх” II боть (доод), монгол бичгийн хэвлэл, 1986, тал 1704</ref> Гэвч энэ үед Богд хааны засгийн газар, Өвөр Монголын дайны хэрэгцээг хангах үлэмж хэмжээний тусламжийн төсвөө батлаж чадаагүй тул Монгол цэргийн байлдааны ажиллагааг үргэлжлүүлж чадахгүй байдалд оров. Үүний шалтгаан нь Орос улсаас авахаар төлөвлөсөн байсан зээлийн асуудал байсан боловч Хаант оросын засгийн газар урьд нь өгөхөөр амалсан зээлээ өгөхгүй болсон явдал байлаа. Мөн Хаант Орос улс Өвөр монголыг чөлөөлөх дайнаа зогсоохыг шаардан Богд хааны засгийн газарт эдийн засаг, улс төрийн болон бусал бүх талын шахалт дарамтыг үзүүлсэн байдаг. Аравдугаар сараас хойш Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголын дайныг амжилттай дуусгах тусламж хүсэхээр Японтой дахин харилцахаар шийдэж Богд хаанаас Японы хаанд өгсөн гарын бичиг (1913 оны арван нэгдүгээр сарын 16)-ийг Токиод хүргэв.<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 247-249</ref> Тэр бичигт хятад цэргийг Өвөр Монголоос татаж гаргахад Японы засгийн газрыг туслахыг хүссэн байв. Гэвч Японы засгийн газар тэрхүү хутагтын гарын бичгийг нээж ч үзсэнгүй, битүүмжилсэн хэвээр нь Оросын элчин сайд Малевский Малевичаар дамжуулж 1914 оны нэгдүгээр сарын 19-ны өдөр Богд хаанд буцаав. Жилийн эцэс болтол байдал онцгой сайжрахгүй байсанд Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголын дайныг түр шийдвэрлэхийн төлөө дайны хугацааг уртасгах төлөвлөгөөгөө орхив. Тэгээд Оросын дарамт шаардлагын дагуу Өвөр Монголын дайныг зогсоох хэлэлцээр хийх хэмжээнд хүрчээ. <ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, “Токиод суух элчин сайдын нууц цахилгаан” 1914 оны нэгдүгээр сарын 15, 16</ref> Учир нь өмнө нь Хаант Орос улс болон Японы Эзэн хаант улсуудын засгийн газрууд нууц гэрээ хийсэн явдал байв. Энэ нууц гэрээнд хоёр тал Монгол улсыг хүлээн зөвшөөрөхгүй байх ба Ар монгол нь оросын нөлөөний бүс болох ба Өвөр монгол нь японы нөлөөний бүс болохыг талууд хүлээн зөвшөөрчээ. Оросын засгийн газар Монголд суугаа Оросын гадаад явдлын төлөөлөгч, генерал консул Миллер Александр Яковлевичид Арван нэгдүгээр сарын 10-ны өдөр нууц цахилгаан илгээжээ. Түүнд: “Монголын засгийг шийдвэртэй ятгаж Өвөр Монголын цэргийн ажиллагааг нь зогсоотугай” гэж шаардаад “... хятад цэргийн дайралт энэ мэт үргэлжилвэл Монгол цэрэг мөхөн сүйрэх аюултай гэсэн байдлаар баталгаа гарган сануулж шаардах арга хэрэглэхийг ...” дурдсан байна.<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, “Гадаад явдлын орлогч сайдаас Монголд суугаа гадаад явдлын төлөөлөгчид илгээсэн нууц цахилгаан” 1913 оны арваннэгдүгээр сарын 10</ref> Оросын тал Богд хааны засгийн газрын гуйсан зэвсгийн тусламжийг Өвөр Монголын дайнаас монголын цэргийг татуулах дарамт болгон олгосонгүй. Хүсэж байсан Оросын зэвсгийн тусламж биелэгдсэнгүй тул Өвөр Монгол дах монгол цэргийн зэвсэг хамгамжийн байдал улам хүндэрч, Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголоос цэргээ татахгүй байхын аргагүй болгов. Богд хааны засгийн газар Японтой харилцаж үзэхийн зэрэгцээгээр Оросын засгийн газарт Өвөр Монголын байдлыг мэдүүлэн, Хятадын цэргүүд өвөр монголын энгийн ардуудыг олноор хомроглон хядаж байгааг дурдсан байна. Монгол цэрэг ухарсан Өвөр Монголын Зуу-Удын чуулганы Баарин аймаг болон бусад чуулганы нутагт Хятад цэрэг давшин орсоны дараа монголчуудыг үй олноор хомроглон хядсан байна. <ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, “Гадаад явдлын орлогч сайдаас Монголд суугаа гадаад явдлын төлөөлөгчид илгээсэн нууц цахилгаан” тал 193</ref>. Оросын засгийн газар Монголыг ятгаж цэрэг татуулахын зэрэгцээгээр Бээжингийн засгийн газарт ч Өвөр Монголоос цэргээ татахыг ятгав. Оросын тал Бээжинд хандан: “...хятад улсын цэрэг Монгол ардыг ихээр хядсан явдлыг Дундад улсын засгийн газар чухалчлан үзэх хэрэгтэй. Ийм байдлыг зөвшөөрч болохгүй...” гэжээ. Мөн шахалт үзүүлэх зорилгоор “...Хэрэв Бээжингийнхэн үгийг сонсохгүй үргэлжлэн хөдөлвөл Оросын засгийн газрын хувьд бид монгол цэргийн дахин дайрахыг хориглож чадахгүй...” гэх зэргээр ятгаж байжээ <ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 196, “Гадаад явдлын орлогч сайдаас Бээжинд суугаа консулд илгээсэн нууц цахилгаан” 1913 оны арваннэгдүгээр сарын 13</ref> Гэвч Өвөр Монголоос цэрэг татуулах гэсэн Оросын талын саналыг Хятадын тал хүлээн авахгүй байсан тул нууц гэрээний дагуу өвөр монгол нь Японы талын нөлөөний бүс тул Японы элчин сайдаар дамжуулан нөлөөлөх бодлогийг ч анхаарч байжээ. Гэтэл Бээжинд суугаа элчин сайд Крупенский арван нэгдүгээр сарын 15-ны өдөр Оросын засгийн газарт өгсөн нууц цахилгаандаа “...Японтой хамжилцаж болохгүй...” гэж байв. Оросын гадаад яамны сайд Сазанова арван нэгдүгээр сарын 18-нд Крупенскийд илгээсэн нууц цахилгаанд “... Хятад цэргийг Өвөр Монголоос ухруулах хэлэлцээрт Японыг оролцуулахгүй...” гэсэн албаны саналыг уламжлав<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, “Гадаад явдлын тэргүүн сайдаас Бээжинд суугаа консулд илгээсэн нууц цахилгаан” 1913 оны арван нэгэн сарын 18</ref>. Оросын тал эцэст нь энэ асуудалд японы талыг оролцуулахгүй бодлогыг баримтлах болсон нь хятад болон японы тал хамтрах улмаар хятад дах японы нөлөөлөл ихсэхээс болгоомжилсон байна. Бээжин Оросоор дамжуулж Богд хааны засгийн газарт даралт учруулах ажиллагаагаа илт идэвхижүүлсэн байна<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 225-226 “Бээжинд суугаа консулын нууц цахилгаан” 1913 оны арван хоѐр сарын 28</ref>. Тал талын дарамт шахалт болон байлдааны ажиллагаагаа үргэлжлүүлэн явуулах зэр зэвсгийн хангамжийн асуудлыг шийдэх боломжгүй болсон зэрэг нь Богд хааны засгийн газар Оросын шаардлагийг хүлээн авахаас өөр аргагүй болгосон байна. Ингээд Монголын засгийн газрын ерөнхий сайд Намнансүрэн Оросын засгийн газарт Арван хоѐрдугаар сарын 16-ны өдөр Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголоос цэрэг татахаа илэрхийлсэн албан бичиг илгээв. Энэхүү албан бичигт “...(Орос, Хятад, Монгол) гурван талын хуралдаанаар Монголын асуудлыг шийдвэрлэхийг зорьсон Орос, Хятадын хүсэлтийг хүлээж, Хятад, Монголд бүр ашиггүй энэ их дайныг бүх хүчнээрээ эцэслүүлж, дайн зогсоох зарлиг нийтлэж цэргээ дайны талбараас татан авчирна...” гэжээ. Үүний хамт “...Дундад улс ч байран дороо манай нэг угсааны Өвөр Монголын нутгаас цэргээ татах хэрэгтэй...” гэж шаардав<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 222 “Монголын онц элчингээс гадаад яамны сайд Сазановад өгсөн захидал, орчуулга” 1913 оны арван хоѐр сарын 19</ref> Энэхүү шаардлагыг Оросоор дамжуулж Бээжинд мэдэгдэв. Амлалтын дагуу Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголд байсан Монгол цэргийг татаж, Өвөр Монголоос элссэн цэргийг нутагт нь буцаахаар тушааж, цэргийн удирдагчдыг Хүрээнд дуудан аваачив<ref>Ш. Нацагдорж. “Дамдинсүрэнгийн намтар”, Улаанбаатар, 1946, тал</ref>. Богд хааны зарлигийн дагуу Арван хоѐрдугаар сарын сүүлчээр Монгол цэргүүд байлдааны талбараас буцаж эхлэв. Богдын цэрэгт ороод байсан Өвөр Монголын цэргийн зарим нь их цэргээ дагаж Ар монголд очсон бол зарим нь цэргээс халагдаж нутагтаа буцав. Монголын тал дайныг зогсоохоор цэрэг татаж байхад хятадын тал харин том хэрэг үйлдэж байв. Тухайн үед хятадын цэрэг монгол цэргийн буцсаныг далимдуулан урагш давшин өвөр монголын нутгийг эзлэн хот сууринг галдан шатааж дээрэм тонуул аллага хийж эхэлжээ. тухайлбал: “Баарин вангийн ордныг галдаж, дөчин байшинг шатааж үнсэн товрог болгохын энгийн монгол ардыг жаран хэдийг хядаж, үхэр мал гурван түмийг булаасан” гэх мэтийн харшилт хэргүүд Өвөр Монголын хошуу чуулганд олон удаа гарч байв<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第5 卷，第81 报, 大正3 年1 月-9 日，)</ref> Хятад цэргүүдийн энэхүү байдлыг Намнансүрэнгээс Оросын гадаад яамны тэргүүн сайд Сазановад өгсөн бичигтээ: “Монгол цэрэг ухарч гарсаны хойно, Хятадын цэрэг довтлон дайрч Авга да вангийн хошууны Дархан уул сүм жич Батхаалга сүмд гэнэт хүрч ирээд сүмийг галдан, ламыг булааж аливааг сүйтгэв. Баарин, Сөнөд, Үзэмчин зэрэг хошууд гайд дайрагдав...” гэж бичиж байв. Монголын тал ганцаараа цэргээ татсан ажээ. Гэвч Богд хааны цэрэг Өвөр Монголоос ухарч гарах явц дайны дараах байдалд ч тийм шулуун биш байжээ. Богд хааны цэрэг Халх нутаг руу ухарч гарахдаа эцсийн нэг өдөр болтлоо Хятадын цэрэг ангийг байлдаж байжээ. Арван нэгдүгээр сарын эцсээр Богдын цэрэг Улаанцавын чуулга, Чуулалт хаалгаас умарших оронд Хятад цэрэг рүү дахин ширүүн довтолгоон явуулж хэдэн зуун хүнийг нь олзолжээ. 1913 оны арван хоѐрдугаар сараас 1914 оны нэгдүгээр сарын хооронд Богдын цэрэг Өвөр Монголын нутаг дэвсгэрийг орхижээ<ref>Оросын Э.А.Белов “1912-1913 онд Халхын цэрэг Өвөр Монголд цэрэглэсэн нь” (“Монгол түүх судлал” наймдугаар товхимол, Өвөр Монголын Их Сургуулийн хэвлэлийн хороо, 2005) дансны дугаар 882, хуудасны дугаар 5</ref>. Энэ үед Богд хааны цэргийн хамт Өвөр Монголын цэрэг ард 2 000 орчим хүн Халх руу явсан байна. Тэд нутагтаа үлдвэл Хятадын засгийн газрын дарангуйлалд учрахаас болгоомжилжээ. Гэвт тэд Халхад очоод бас амьдрал ахуйн хүнд байдалд орсон байна. Богд хааны засгийн газрын эрх баригчид тэдэнд хөлс мөнгө, мал унаа ба тариалах нутаг (учир нь тэдгээр Түмэдчүүд болон хэсэг Цахарууд тариалан амьдарч байжээ) өгсөнгүй. Үүнээс болж тэд нарын дундаас хэсэг хүмүүс өөрийн уг нутагтаа харихыг хүсэж, Хятадын эрх баригчидтай хэлэлцээ хийхээр есөн хүнийг төлөөлөгчөөр томилжээ. Гэвч хятад улсын тал тэднийг баривчлан алсан төдийгүй бас тэдний зүрхийг нь сугалж харгисалсан байна. 273 1914 оны есөн сараас Орос, Дундад, Монгол гурван этгээдийн хэлэлцээр Хиагтад эхэлжээ. Богд хааны зарлигаар 1914 онд Халх дахь Өвөр Монголчуудад мал унаа болон тариан газар өгсөн бөгөөд 1915 оны Хиагтын гэрээ ёсоор Хятадын засгийн газар тэднээс ял асуухгүй хэмээн амлажээ. ==Байлдааны ажиллагаанууд== ===1913 оны 8 сарын 13. Шандын тал. ”Бух чичүүр” ажиллагаа=== Манлай ван Дамдинсүрэнгийн цэрэг Долнуураас гарсан их цэргийг угтаж, [[сар]] битүүрэхийг хүлээж байгаад харанхуй [[шөнө]] болох үед хурдан шалмаг [[морь]] сайтай, газрын баримжаа мэдэх нутгийн 50 цэрэг, [[Халх]] 50 цэрэгтэй хамт их цэргийн тэг голоор зүсэн гарч, хоёр тийшээгээ буудсаар, нэвт гарлаа. Энэ үед сандарч тэвдсэн Хятад цэргүүд эмх замбараагаа алдаж, буун дуу гарсан зүг рүү хариу буудсаар үүр цайх үед өөрөө өөрсөдтэйгөө тулалджээ. Цаг уурын байдал, шөнийн нөхцөлд тоогоор цөөн цэргээр их хүчийг гэнэт довтлон сандаргасан энэ тактикийг Зоригт баатар [[Лаварын Сумъяа]] дурсамждаа ”Бид [[бух чичүүр]], [[галзуу барын дайралт]] хэмээх аргыг хэрэглэсэн” гэсэн байна. ===1913 оны 8 сарын 30. Хүйсийн тал. ”Галзуу барын дайралт” ажиллагаа=== Энэ нь нилээд шийдвэрлэх тулалдаан төдийгүй хамгийн анхаарал татсан тулалдаан. Энэ тал уг нь [[Ганган тал]] нэртэй байжээ. Элсэрхэг [[хөрс]]тэй, битүү [[ой]] байсан энэ [[хөндий]]н [[салхи]]ны дээр нь [[өндөрлөг]] газар [[Монголчууд]] байрласан бол яг эсрэг нам дор, зүүн өмнө зүгээс [[Хятад]]ын [[цэрэг]] давшин гарч ирж. [[Эмгэнт Манхан]] хэмээх толгой дээр [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]] байрлан, яг байлдаанд цэргээ удирдаж байгаа мэт тугаар дохио зангаа хийнэ. Үүнийг нь харсан [[Ван Хуайчин]] жанжин их бууны шуурган галаар моддын оройгоор үзэгдэх [[туг]]нууд руу, Монголын цэргүүд өөд өдөржин галлаж давших явцаа удаашруулсан байна. Монгол цэргүүдээс цөөн хэдэн цэрэг далд байрлалд зөвхөн тугаараа давших ухрах хөдөлгөөнийг хийж хуурч байсныг мэдээгүй хятад цэргүүд өдрийн хагас буудалцаад эцэст нь хооллож байсан бйана. Яг энэ үед өлийн салхи гарч, Монгол газрын хүчит салхи баруун хойноосоо лэрхийн бослоо. Үүнтэй зэрэгцэн өтгөн сахлаг хуурай модонд тавьсан түймэр, давхиж яваа морьтноос ч хурданаар Хятад цэргүүдийг нөмрөн авсан байна. Түймрийн галаас зулбан гарах цэргүүдийг Монгол цэргүүд цавчихыг нь цавчиж, буудахыг нь буудсаар улмаар тэдний дунд зүсэн орж, эргэн тойрон цавчиж, яг л галзуу бар шиг аашиллаа. Ийнхүү 2 өдөр шөнө зууралдан байлдаж, [[түймэр]]тэй хамтран тэднийг ухраан цохисоор Үхэрчин овоо, Шанд нийслэлийн туурь, Зуу найман сүм өнгөрч, Долоннуур хотод тулж очжээ. Энэ тактикийг [[”Галзуу барын дайралт”]] гэж нэрлэсэн байна. Харин гүн [[Лаварын Сумъяа]]гийн анги давшисаар [[Зуу-Удын чуулган]]ы [[Бяруу]] хотыг эзэлж, улмаар [[Жанчхүү]]гийн зүг хөдөлж, замын дагуу байсан Хятад цэрэгтэй байлдахдаа тэр үед нэрлэгдсэнээр [[галзуу барын дайралт|«галзуу барын дайралт»]], [[хорт могойн ороолт|«хорт могойн ороолт»]] гэх зэрэг тактикийг хэрэглэжээ ===Бат хаалганы чиглэлийн байлдааны ажиллагаа=== Баруун өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг захирах сайд гүн Сономдоржоос 1913 оны Наймдугаар сарын 6-нд Богд хаанд ийнхүү өргөн мэдүүлжээ :“Зарлигийг дагаж өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах 4 дүгээр хорооны 100 цэрэг, нэмэн захируулсан 3 дугаар хорооны 65 цэрэг, орос багш Ихбаярын хамт ирсэн 8 цэрэг, их буу хамгаалж ирсэн 14 цэрэг, Улаанцав чуулганы Дөрвөд вангийн хошуу, Муу мянганы хошуу, Дархан чин вангий хошуудаас гаргасан тус бүр 20цэрэг, Богд эзний соёлд дагаар орж зүтгэе гэж тосон ирсэн 123 цэрэгтэй хамтарч нийт 370 цэргийн хүчээр [[Дархан чин вангийн хошуу]]ны “Бат хаалга” сүм хүртэл гамингуудтай байлдаж “Цагаан чулуут”, “Цэцэн” хэмээх газар очиж 5-р сарын 17-ны өдрий могой цагт гэнэт өмнө зүгээс 2000 орчим гамин цэрэг халдаж ирсэнд манай цэргүүд гамин цэргүүдтэй нар шингэтэл байлдаж ихэнхийг алж маргааш нь дахин байлдаж үд болоход гамин цэрэг буруулан зугтаж одов. Ингэж уг үүргээ гүйцэтгээд “Амгалант довон” гэдэг газар буудаллаж цэргээн тоолж үзэхэд Монголын 370 цэргээс 3 цэрэг амь эрсдэж нэг шархадсан байхад гамингийн 2000 орчим цэргээс 800 гаруй нь тулалдааны талбарт алагджээ” хэмээн бичжээ. ==Төгсгөл, үр дүн== Энэхүү [[таван замын байлдаан]] гэж нэрлэсэн [[чөлөөлөх дайн]] 1914-1915 онд [[Хиагт]]ад болсон [[Оросын Хаант Улс|хаант Орос]], [[Хятад]] хоёр улсын ил далд хуйвалдсан [[Хиагтын гэрээ|гурван улсын хэлэлцээр]]ийн дараа зогссон байна. 1913 онд [[хил хязгаар]]аа батлан хамгаалахаар таван замаар давшсан Монгол цэргүүд их бага нийлсэн 100 орчим [[тулалдаан]] хийсэн гэж үздэг боловч судлаачдын үздэгээр 1913 оноос хойш дуусах хүртэлх хугацаанд 58 орчим [[зэвсэгт мөргөлдөөн]] хийсэн байдаг. Эдгээрийн 33-т нь монголчууд амжилт олсон бол 11-д нь хятадууд ялсан бөгөөд 14 мөргөлдөөн яаж төгссөн нь тодорхойгүй байна. Түүнчлэн хятадын талаас 2000-аас дээш 5-7 мянган цэрэг, Монголын талаас 220-иос 1712 хүртэлх цэрэг оролцсон томоохон тулалдаан 11 удаа болсон бол 600-1000 Хятад цэрэг, Монголын 200-аас дээш хүн оролцсон бага хэмжээний 5 тулалдаан болжээ.. Таван замын байлдааны ажиллагаа нь хамрах нутаг дэвсгэрийн хүрээгээрээ зүүнээс баруунаа 1000 шахам [[км]], хойноос урагшаа 144-480 км-ийг хамарсан бүс нутагт болж өнгөрсөн. Энэ [[дайн]] байлдааны үед Монголчууд хятад цэргийг [[марш]] үйлдэх үед нь хоёр ч удаа довтолсон ба [[шөнийн байлдаан]] мөн хоёр удаа болсон талаар тэр үеийн баримтуудад тэмдэглэсэн байдаг. Монголын талаас дайн байлдаанд алагдан олзлогдсон тухай баримт тун ховор ч түүвэрлэвэл 400 орчим цэрэг алагдсан гэх нэг удаагийн тохиолдлын тоог эс тооцвол 3 тулалдаанд 16 хүн алагдсан. Харин нэг тулалдаанд 60 гаруй хүн олзлуулсан мэдээ байдаг бол 3 тулалдаанд 48 орчим хүн шархтсан тухай сурвалжууд өгүүлдэг. Гэтэл хятадын талаас 12 тулалдаанд нийт дүнгээр 3795 цэрэг алагдсан бол 4 тулалдаанд 76 хүнээ монголчуудад олзлуулсан аж. Монголын цэргийн олзолсон зэвсгийн тухайд гэвэл 5 зэвсэгт мөргөлдөөнөөс 1080 [[буу]], 2 [[казах тэрэг]], мөн 85600 [[ширхэг]] [[сум]], 3 тулалдаанд 7 [[пулемёт]] түүний 5000 сум, 4-8 [[их буу]], 410-аад сум, 421 эсвэл 343 ширхэг сэлмийг хятад цэргээс олзолжээ. [[Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн тагнуул|Монголын цэрэг]] 1913 оны байлдаанд [[партизаны дайн]]ы маягаар байлдааны ажиллагааг өрнүүлсэн. ==Урвалт== [[Монгол цэрэг|Монгол цэргүүд]] 1913 оны намар [[Шилийн голын чуулган]], [[Цахар]] нутгаас хятадын цэргийг хөөн гаргаж Шилийн голын чуулганы нутагт удтал байрлаж байх үед нь цэргийн бүх хэрэглэлийг нутгийн ардуудаас гаргуулж чирэгдэл учруулж, цэргүүд [[хоол хүнс]]ээр дутагдсанаас санаа сэтгэл нь алдагдах явдал гарч байжээ. Мөн [[сум хэрэгсэл]] зэрэг [[цэргийн хангамж]] муудсан байна. Үүнээс гадна хятадын тал “[[Зөөлөн бодлого]]”-ын нэг зүйл болох [[монгол цэргийн жанжин]] нарыг өөрийн талд урвуулан авахаар [[хэргэм зэрэг]], [[мөнгө]] шан амалж байсан нь зарим талаар хэрэгжиж байжээ. Энэ мэт байдлаас болон Хятадуудыг дийлэхгүй гэж [[Өвөр Монгол]]ын нэг бүлэг [[ван]] [[гүн]] нар сэтгэн хятад улсад [[Бууж өгөх (дайн)|бууж өгөх]], [[урвах]] тохиолдол гарсан байна. 1913 оны есдүгээр сард Архуа бэйс [[Насан-Аривжих]] хятадын цэрэгт бууж өгсөн байна. Түүнтэй хамт дээд тушаалтай [[цэргийн ноѐн]] болон [[энгийн цэрэг]] 100 хүн мөн бууж өгчээ.<ref>Оросын цэргийн түүхийн архив, Э.А.Беловын зохиол. №2000 бүрэн боть, хуудасны дугаар 145</ref> Тэрээр урвасаны дараа өөрийн мэдэж байсан цэргийн төлөвлөгөөний нууцыг хятадын талд задалсан байна. Үүний хорт уршигаар Таван замын цэргийн Өвөр Монголын фронтын баруун жигүүрийн буюу Насан-Аривжихын хариуцан командалж байсан чиглэлийн эсрэг хятадын цэргийн давуу хүчийг яаралтай хуримтлуулан монгол цэргийн сул хэсгүүдийн эсрэг хүчтэй [[давшилт]] хийсэн байна. Хятадын цэргийн давшилт зарим талаар амжилттай болж хэд хэдэн тулалдаанд командлагчгүй монгол цэрэг цохигдон ухарсан байна. Командлагчгүй болсон Насан-Аривжихын цэрэг хятадын цэргийн давшилтын эсрэг сул эсэргүүцсэн ба захиргаагүй болж тархаж явсан тул [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|жанжин Дамдинсүрэн]] тэдгээрийг цуглуулж авахаар нэлээд хүч цаг зарцуулжээ. Үүний дараа Хятадын хувьд Монгол улсын цэргийн эрх баригчдыг урьж зусар үгээр илбэн дагуулахыг ихээр оролдох болсон байв. Юань Шикайн улс төрийн зөвлөгч [[Жорж Эрнэст Моррисон|Моррисон]] хятад улсын талд чухал зөвлөгөө өгч Монгол цэргийн ноѐдыг хятадын талд татаж оруулахаар бүтэмжтэй ажиллаж байжээ гэдгийг түүхэн баримтууд гэрчилж байна. Хятад улсын ноѐн, [[Хөвөөт шар хошуу]]ны Үхэр хонин сүргийн хоѐр [[түшмэл]]ийг зарж Дамдинсүрэнд хэлүүлсэн нь “Үүний урьд бидэнд дагаж орсон бэйл Насан-Аривжихад ерөнхийлөгчөөс жүн ван цол өргөмжилсөн. Хэрвээ Дамдинсүрэн манай [[Дундад Иргэн Улс]]ад дагаж орвоос [[ван]]гийн хэргэмээр шагнамой” гэжээ. Үүний хариуд Дамдинсүрэн “Манай улс хэрхэвч [[Дундад Иргэн Улс]]тай нийлэхгүй. Нэгэн аймаг шарын шашныг олон Монгол аймгийг бүрнээ хураамжилж тусгаар улс болон зогсочихуй. Намайг [[чоно]] шиг[[хулгай]] Насанравжихтай бүү адилтгахтун. Танай [[Юань Шикай|жунтун]]гын өргөмжлөх вангийн хэргэмийг жанжин би [[ванбаа]] хэмээх [[мэлхий]]д ч хүрэхгүй гэж санамой” гэж хариулаад “Та нар Монголын ард байтлаа харин Хятадын баширлах үгэнд итгэж нэг биеийн ашиг зэргийг хичээн Монгол аймгийг хятад улсад дагуулж, Монгол газар орныг хятад хүнд эзлүүлж хойд өдөр Монголын хүүхэд дүү нарыг өөр аймгийн дотор үүрд дарлуулъя хэмээмүй” гэж ихэд буруушааж, ирсэн хоѐр түшмэлийг хөөж явуулсан байна. <ref>Ш. Нацагдорж: “Манлай баатар Дамдинсүрэнгийн товч намтар”, Улаанбаатар, 1946, тал 40</ref> Сүүлд нь [[Бавуужав]]ын цэргийн [[Мурунгаа]] гэдэг [[Цахар цэргийн ноѐн]] хятадад урважээ. Тэгэхэд мөн Цахар цэргийн жанжин [[Лувсан-Очиржамц]] Хүрээний нууц зарлигаар тусгай цэргийн ангийг бүрдүүлэн Мурунгаагийн урвасан цэргийг нэхэн хөөж бут цохин түүнийг олзлон авч цаазалсан байна.<ref>Хаант Оросын гадаад бодлогын архив, Дундад улсын бүрэн эмхэтгэл, Э.А.Белов “1912- 1913 оны хооронд Халхын цэрэг Өвөр Монголд цэрэглэсэн нь” дансны дугаар 882, хуудасны дугаар 11</ref> Жанжин Лувсан-Очиржамцын Мурунгаагийн урвасан цэргийг нэхэн хөөж бут цохисон тусгай цэргийн ангид [[Дамирангийн Нанзад|Нанзад баатар]] оролцож байсан байна. ==Үнэлгээ== Таван замын байлдаан буюу Монгол-хятадын 1912-1915 оны дайныг дүгнэн үзвэл: * Дайны эхний шатанд Монголын цэрэг давших байлдааны ажиллагааг өөрийн дайны үндсэн стратеги болгон хэрэгжүүлсэн нь амжилттай болсон төдийгүй Өвөр Монголын нутгийг бараг бүрэн чөлөөлж чадсан байна. энэ үед хүн хүчний харьцаа төдийгүй зэвсэг техник, цэргийн сургалт, хангамжийн хувьд хятадын цэрэг эгнэшгүй давуу байсан боловч тулалдаан бүхэнд тоогоор цөөн монголын цэрэг ялалт байгуулсан онцлогтой. * Дайны дунд үед зарим нэг монголын цэргийн жанжид урваж, монголын байлдааны төлөвлөгөөний нууцыг хятадын талд задалсан байна. Үүний улмаас монгол цэргийн байлдааны зарим ажиллагаа бүтэлгүй болж, ялагдал хүлээсэн тохиолдол гарчээ. Үүнд хятадын тал цэргийн тоо, зэвсэг техникээ хэд дахин нэмэгдүүлж, монголчуудаас үлэмж давуу хүчийг байлдааны ажиллагааны талбарт хуримтлуулсан явдал төлийгүй монголын цэрэг сум хэрэгслээр тогтмол байнга хангагдаж чадахгүй байсан явдал нөлөөлсөн байна. Монголчуудын байлдааны ажиллагааны нууцыг мэдсэн хятадууд өөрийн байлдааны ажиллагааг шинээр төлөвлөн түүний зарим хэсгийг хэрэгжүүлж чаджээ. Монголын тал ч байдалтай хурдан зохицсон арга хэмжээг авч байлдааны төлөвлөгөөг шинээр хийсэн байна. Үүний үр дүнд хятадын цэргийн давшилтыг зогсоон амжилттай сөрөг довтолгооныг хийсэн байна. Ингээд байлдааны фронтын шугмыг тогтворжуулж чадсан байна. Ингэснээр дайны ажиллагааг сунжирсан байршлын шинжтэй болсон байна. * Төгсгөлийн шатанд дайн ажиллагаа урьдын хэвээр байрлалын шинжтэй байж, фронтын шугам тогтвортой байсан байна. Хятадын цэргийн давшилтууд ээлж дараалан амжилтгүй болж байсан бөгөөд монголын цэрэг тэдний давшилтыг амжилттай няцаан цохиж байсан төдийгүй сөрөг довтолгоонуудыг мөн амжилттай хийж байсан байна. Гэхдээ Оросын үйл ажиллагаанаас шалтгаалан монгол цэргийн сум хэрэгсэл, зэр зэвсэгийн хангамж улам муудсаар бараг зогссон байна. Түүнээс гадна улс төр, эдийн засгийн байнгын дарамт шахалт өсөн нэмэгдсээр байжээ. [[Цэргийн түүхч]] [[Ж.Базарсүрэн]]гийн судалгаагаар таван замын цэргийн хэрэглэж байсан байлдааны ов мэх, арга нь “уламжлалт морьт цэргийн урлаг зонхилсон хэвээр байсан”, голомтын чанартай төвүүдэд болсноор онцлог. ==Баатрууд== [[Богд хаан]] 1911 оноос эхлээд таван замын байлдааны ажиллагааг дуусан дуустал улс үндэстнийхээ төлөө гарамгай гавъяа байгуулсан 101 хүнд [[баатар]] цол олгожээ.<ref>{{Cite web |url=http://mongolianshaman.com/index.php/2018-04-09-02-09-34/%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%82%D0%BB%D1%8D%D0%BB%2C-%D1%8F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0/2306-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%86%D0%BE%D0%BB |title=МОНГОЛ УЛСЫН БААТАР ЦОЛ |access-date=2022-08-28 |archive-date=2022-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220828095017/http://mongolianshaman.com/index.php/2018-04-09-02-09-34/%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%82%D0%BB%D1%8D%D0%BB,-%D1%8F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0/2306-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%86%D0%BE%D0%BB |url-status=dead }}</ref> Үүнд: {{col-begin}} {{col-3}} 1. [[Авирмэд]]-Сэцэн хан аймгийн Эрдэнэ ваны хошуу. 2. [[Бавуужав]]-Шударга Баатар-Өвөр Монголын Жирэмийн Чуулганы өмнөд Горлос хошуу. 3. [[Бадрах]]-Түшээт хан аймгийн Бадрах гүны хошуу. 4. [[Сономцэрэний Базарваань|Базарваань, Сономцэрэний]]-Засагт хан аймаг. 5. [[Зэвэгийн Балдан|Балдан, Зэвэгийн]]-Түшээт хан аймаг, Эрдэнэ ваны хошуу. 6. [[Баяр Түрэмгий баатар|Баяр, Борхонуудын]]-Түрэмгий баатар-Өвөр Монгол. 7. [[Бирваарагчаа]]-Сайн ноён хан аймаг. 8. [[Божи]]-Өвөр Монголын Зүүн үзэмчин, жүн ван Гомбосүрэний хошуу. 9. [[Бумжаргал]]-Шударга Баатар-Сэцэн хан аймгийн Жанжин бишрэлт бэйлийн хошуу. 10. [[Ванчиндорж]]-Зүтгэлт Баатар-Сайн ноён хан аймгийн Бишрэлт бэйлийн хошуу. 11. [[Волинган]]-Өвөр Монголын Харчин гүны хошуу. 12. [[Галсанцампантүгжням]]-Ялгуулсан Баатар-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Хорчин хошуу. 13. [[Гомбо-Идшин, Лхамсүрэний]]-Хичээнгүй Баатар-Сэцэн хан аймгийн Ачит ваны хошуу. 14. [[Гомбожав]]-Сэцэн хан аймгийн Үйзэн бэйсийн хошуу. 15. [[Гочоо]]-Шулуун Баатар-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 16. [[Гэлэнгүж]]-Хавтай Баатар-Өвөр Монголын Хөлөнбуйр. 17. [[Гэлүүсүхэн]]. 18. [[Гэндэн]]-Сайн ноён хан аймаг, мэргэн гүн Мөнх-Очирын хошуу. 19. [[Даваа, Төмөрын]] буюу [[Дамбийжанцан]]-Догшин ноён Хутагт-Түшээт хан аймгийн Бадрах гүны хошуу. 20. [[Дагва]]-Зүтгэлт Баатар-Засагт хан аймгийн дархан гүн Маньбазарын хошуу. 21. [[Дагдан]]-Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын Урианхайн киргиз сум. 22. [[Далай, Жамъяны]]-Шаламгай Баатар-Сайн ноён хан аймгийн Итгэмжит бэйсийн хошуу. 23. [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн, Жамсраны]]-Манлай Баатар-Өвөр Монгол, Хөлөнбуйр. 24. [[Даш]]-Шударга Баатар- 25. [[Дашдэндэв]]-Чамбай Баатар-Сэцэн хан аймгийн хурц бэйс Түвдэны хошуу. 26. [[Долгор]]-Шаламгай Баатар-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы чин ваны хошуу. 27. [[Дорждэрэм, Мөнхийн]]-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 28. [[Доржпалам]]-Зоригт Баатар-Өвөр Монголын Хөлөнбуйр. 29. [[Дугаржав]]-Хянамгай Баатар-Өвөр Монголын цахар. 30. [[Дугаржав, Нараны]]-Хичээнгүй Баатар-Сэцэн хан аймгийн Илдэн ваны хошуу. 31. [[Дуваа, Донойн]]-Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ ваны хошуу. 32. ?-Өвөр Монголын зүүн Үзэмчиний жүн ван Гомбосүрэний хошуу. 33. [[Дэндэв]]-Сайн ноён хан аймгийн Бишрэлт бэйлийн хошуу. 34. [[Дэчинган]]- {{col-3}} 35. [[Дэчинлхаажид]]-Хурц Баатар-Сэцэн хан аймгийн Үнэн сүжигт Илдэн ваны хошуу. 36. [[Жагшимбуу]]-Хурц Баатар-Өвөр Монголын цэргийн хорооны дарга. 37. [[Жамц]]-Зоригт Баатар-Цэргийн Яамны дэс түшмэл, Зүүн өмнө хязгаарыг Захирах Цэргииг захирах түшмэл. 38. [[Жамц]]-Түшээт хан аймгийн Чин ван Ханддоржийн хошуу. 39. [[Жамсран]]-Шулуун Баатар-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 40. [[Жамъян]]-Сэцэн хан аймгийн Бэйлын зэрэг засаг, Улсад туслагч гүн. 41. [[Заяат]]-Хичээнгүй Баатар-Өвөр Монголын Цахар- 42. [[Илүү]]-Шударга Баатар-Өвөр Монголын Хөх хотын Түмэдийн хороо. 43. [[Лайсан]]-Хурц Баатар-Сэцэн хан аймгийн Доржпаламын хошуу, жагсаалын дарга. 44. [[Лувсан]]-Зоригт Баатар-Урианхай 45. [[Лхам]]-Сэцэн хан аймгийн засаг тэргүүн зэргийн тайж. 46. [[Мааньжав, Балданы]]-Өвөр Монголын харчин. 47. [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав, Сандагдоржийн]]-Хатан Баатар-Сайн ноён хан аймгийн Итгэмжит бэйсийн хошуу. 48. [[Манажав]]-Өвөр Монголын Шилийн голын чуулганы баруун үзэмчин чин ван Содномравданы хошуу. 49. [[Мандах залан]]-Өлзийт Баатар- 50. [[Мурунгаа]]-Шалгарсан Баатар-Өвөр Монголын Зостын чуулганы Монголжин хошуу. 51. [[Мутунбунга]]а-Шалгарсан Баатар-хорооны дарга. 52. [[Мөнхравдан]]-Саруул Баатар- 53. [[Мянбуу]]-Мэргэн Баатар-Өвөр Монгол-Хар мөрөн муж. 54. [[Наваан]]-Шулуун Баатар- 55. [[Наваан-Юндэн]]-Түшээт хан аймгийн Наваан-Юндэний хошуу, жүн ван. 56. [[Шаравын Найданжав|Найданжав, Шаравын]]-Хичээнгүй Баатар-Өвөр Монгол. 57. [[Нанзад/Барман хэмээгч/]]-Түргэн Баатар-Түшээт хан аймгийн Чин ван Ханддоржийн хошуу. 58. [[Дамирангийн Нанзад|Нанзад, Дамираны]]-Түргэн Баатар-Түшээт хан аймгийн Чин ван Ханддоржийн хошуу. 59. [[Насан тогтох]]-Хорооны дарга. 60. [[Норов]]-Өвөр Монгол-Зуудын чуулганы Ар хорчин да ваны хошуу. 61. [[Нолгар]]-Шаламгай Баатар- 62. [[Өлзийбадрах]]-Дэс Баатар-Өвөр Монгол- 63. [[Өлзийдүүрэн]]-Хянамгай Баатар-Сайн ноён ханы хошуу. 64. [[Өлзий-Орших]]-Шулуун Баатар-Өвөр Монголын Зарууд хошуу. 65. [[Пунцаг, Базарын]]-Хичээнгүй Баатар-Сэцэн хан аймгийн Лха жононы хошуу. 66. [[Пунцаг-Шаламгай Баата]]р-Түшээт хан аймгийн Далай гүн Алтанхуягийн хошуу. 67. [[Пунцаг]]-Шаламгай Баатар-Өвөр Монгол, барга, хорооны жагсаалын занги. 68. [[Пүрэв]]-Захчин гүн Цэрэндоржийн хошуу, тайж. {{col-3}} 69. Саван-Өвөр Монголын баруун Баарин ваны хошуу. 70. Сандагдорж-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Горлос хошуу, хороон дарга. 71. Содномдаржаа-Түшээт хан аймаг, Улсад туслагч гүн. 72. Соном-Зоригт Баатар-Сайн ноён хан аймгийн зоригт гүн. 73. [[Лаварын Сумъяа|Сумъяа, Лаварын]]-Ялгуун Баатар-Шинжаан мужийн Ил тарвагатайн хошууны харъяат. 74. Сундуйжав-Өвөр монгол- 75. Сэргэлэн-Эвтэй Баатар-Өвөр Монголын Шинэ баргын Хошуу цагааны харъяат, хороон дарга. 76. [[Тогтох гүн|Тогтох, Энхбилэгтийн]]-Зоригт Баатар-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы өмнөд Горлос хошууны харъяат. 77. Төмөр-Өвөр Монголын Түшээт хошууны харъяат, хороон дарга. 78. Төмөр-Шулуун Баатар-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошууны харъяат. 79. Түмэннаст- 80. Хайдав-Өлзийт Баатар-Сайн ноён аймгийн сайд, бэйс Цогт-Очирын хошууны харъяат, ангийн дарга. 81. Хишигжаргал-Сайн ноён хан аймгийн Бишрэлт бэйл Бадамгаравын хошууны харъяат, ангийн дарга. 82. Хорлоо-Шулуунбаатар-Түшээт хан Аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 83. Хохлин-Засагт хан Аймгийн жанжин Далай гүны хошуу. 84. Цогт-Зүүн Үзэмчины жүн ван Гомбосүрэны хошуу. 85. [[Бодлогот Баатар Цэнд Гүн|Цэнд]]-Бодлогот Баатар-Сангийн Яамны дэд Сайд, Өвөр Монголын Хөлөнбуйрын харъяат. 86. Чагдарсүрэн. 87. Чимэд-Хурц Баатар-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 88. Чимэд-Сэцэн хан Аймгийн Үнэн сүжигт Илдэн ваны хошуу. 89. Чованлүн-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Бодлогот ваны хошуу. 90. Чойжамц-Цогтой Баатар-Сэцэн хан Аймгийн Мэргэн засагийн хошуу. 91. Чойж. 92. Чулуун-Өвөр Монголын Зост Чуулганы Түмэдийн хошуу, ангийн дарга. 93. Чулуун, Өлзийтийн-Сэцэн хан Аймгийн Сүжигт ваны хошуу. 94. Шагдар-Засагт хан Аймгийн Дайчин ваны хошуу. 95. Шарав-аравны дарга. 96. Шаарийбуу-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы сайд Раашминжүүрийн хошуу. 97. Шимихи-Засагт хан аймгийн цогт гүн Дамдинбаашийн хошуу. 98. Ринчин-Сэцэн хан аймгийн Сэцэн чин ваны хошуу. 99. Эрэнцэн-Өвөр Монголын Цахар хошуу. 100. Ядамсүрэн Цэнгэлын-Сайн ноён хан аймгийн Түшээт гүний хошуу. 101. [[Яринбаатар|Ярин, Мятавын]]-Хурц Баатар-Түшээт хан аймгийн Говийн Со засгийн хошуу {{col-end}} ==Он дарааллын хэлхээс== *1911 он :6 дугаар сарын 1. Оросын Амар орны бүгдийг захирагч ноѐн зарлиг буулган Хятадууд Оросын хилд орохыг цаазлав. Мөн сарын 11-ний өдөр Бээжин Петербугын хоѐр этгээдийн төлөөлөгч Цичигард хуралдаж, Эргүнэ гол орчмын хоѐр улсын хилийг хайн тогтоохоор хэлэлцээ хийв. :6 дугаар сар. Халхын дөрвөн аймгийн хан, чуулган дарга жанжин тэргүүтэй лам нар Богдод Бат Оршил өргөхөөр Их хүрээнд цугларч, Эрдэнэ Шанзудбын яаманд нууц зөвлөлгөөн хийжээ. :7 дугаар сар. Халхын дөрвөн хан тэргүүтэй Монголын зарим ноѐд лам нар Богд уулын модонд гэр барин нууц зөвлөлгөө хийжээ. :8 дугаар сар. Монголын төлөөлөгч Ханддорж, Цэрэнчимэд, Хайсан нар Петербургт очив. :10 дугаар сарын 10. Учаны бослого үүсчээ. :11 дүгээр сарын эх. Ханддорж, Цэрэнчимэд, Хайсан зэрэг долоон хүн "Монголын түр засгийн газар"-ыг зохион байгуулж, Хүрээний хэрэг эрхлэх Их сайд Сандог үлдэн хөөхөөр тунхаглахын хамт, Өвөр Монгол, Алшаа, Дарьганга, Барга зэрэг газруудын ван гүн нарт бүх Монгол нэгдэх тухай Богдын бичгийг уламжлан илгээв. :11 дүгээр сарын 30. Монгол "Тусгаар тогтнох"-оо тунхаглаж, Сандо амбан Оросын элчин сайдын газар далдлан орж, удалгүй Орос, Монгол цэргийн хамгаалал дор Хиагтаар хил гарч улсдаа буцах болжээ. :12 дугаар сарын 4. Сандо амбаныг цэрэгтэй нь хамт хилээс үлдэн гаргав. :12 дугаар сарын 6. Монголын "Тусгаар тогтнол"-той дуу хоолой авалцсан Хөлөнбуйрын "тусгаар тогтнох" бүлэгтэн цэрэг томилон Орос цэргийн дэмжлэгээр Манжуурыг довтолсон байна. :12 дугаар сарын 16. "Тусгаар тогтнох" бүлэгтэн Манжуурыг эзлэн авч, голын дээд урсгалын олон харуулын газруудыг ч байлдан эзэлжээ. :12 дугаар сарын 16. Жавзундамба Хутагт Хүрээнд хаан суурнаа сууж "Их монгол улсын наран гэрэлт хаан" хэмээгдэж "Олноо өргөгдсөн"-өөр оны цолоо болгов. :12 дугаар сар. Богд хааны засгийн газраас Өвөр Монголын эл хошуу чуулганы олон ван гүн нарт уриалгын бичиг илгээв. Улиастайн жанжин ч Монголын цэрэгт үлдэгдэн гарав. Улиастайд Оросын Консулын газар байгуулагдав.Цагаагчин гахай жилийн хувьсгалын нөлөөгөөр Түмэд хошууны нэгэн салаа цэрэг Батхаалгад умардын цэргийн эрхтэнийг эсэргүүцэх зэвсэгт бослого гаргав. Умардын цэргийн эрхтэн ч их цэрэг томилон Жи Нин, Гүэй Сүй, Бугат гурван замаар Улаанцавын чуулганд довтлон орж бослогийг дарангуйлаад, Батхаалгын сүмийг галдав. Алшаагын Гө Лу Хуй эвлэлийн түрүү Жан Жин Мин-ээс Нин Ши Ан-ын Гө Лу Хуй-ын түрүү Лиү Хуа Тан-ыг хавсарч Инчуаныг дайран эзлэхээр төлөвлөж байгаад нууц нь задран Алшаа Чин ван Даваанбүлүгжала ба Хөх нуурын Ма Чи-ын дарангуйлалд учирч ялагдав. Мөн оны арван хоѐрдугаар сард Шинжаны Монголчууд Чингийн засгийг эсэргүүцэх тэмцэл гаргажээ. * 1912 он :1 дүгээр сарын 14. Оросын Хайлаарт суугаа Консул Усад-ын дэмжлэг дор Өөлдийн ерөнхий захирагч ноѐн Шинфү, Хуучин Баргын ерөнхий захирагч Цэгц ба Шолон хошууны ерөнхий захирагч Чөн Дө зэрэг хүмүүс орчмын эл хошуудын Монгол цэрэг мянга гаруй хүнийг цогцлуулж, Оросын тусалсан таван зуу гаруй буугаар зэвсэглээд ―Чин хаант гүрний журмын цэрэг‖ хэмээн алдаршуулж Бүгд найрамдахыг эсэргүүцэж эхэлсэн байна. Мөн өдрийн орой Хөлөн хотыг довтлон эхлэж арван тавны өдөр хотыг эзлэн авч Хятад ноѐдыг үлдэн Хөлөнбуйрын ―Тусгаар тогтносон‖-ыг тунхаглаж, Хүрээний Богд хааны засгийн газарт харъяалагдах засгийн ордон байгуулж Манжуур зүг үргэлжлэн цэрэглэсэн байна. :1 дүгээр сарын 20. Хөлөнбуйрын Монгол цэргүүд Мөнхшил харуулын газрыг довтлон эзлэв. :1 дүгээр сарын 23. Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Хаандаа айлтгал өргөж, одооны ашигтай цагийн байдлыг завдаж Манж орон дахь нөлөөгөө чангатгах ѐстой гэсэн бөгөөд мөн өдөр Сазановагаас Цагаан хаанд Оросоос Монголыг хамгаалан Дундад улсаас тусгаарлуулах хэрэгтэй гэж дурьдсанд Цагаан хаан эдгээр саналыг зөвшөөрсөн. :Мөн сарын сүүлч. Хар мөрөн мужийн цагдан захирагч сайдаас түшмэл томилож Хөлөн хотноо хүрч Шинфү нарыг ятган ―Тусгаар тогтнох‖-ыг нь хүчингүй болготол, Хайлаарт суугаа Оросын Консул Усад яаравчлан ирж Шин фү зэрэг хүмүүсийг зэвсэг, мөнгө бодисын тусламжаа зогсоох зэрэг зүйлээр гачин шахаж байгаад энэ нэг бодлыг нь хаяуулсан байв. :2 дугаар сарын 12. Жоу Чүн Фан-аас харъяат цэргээ дагуулан Хөлөнбуйрын тусгаар тогтносон Монгол цэргүүдтэй Жи Лалин орчим ихээр байлдаж ялагдан ухрав. :3 дугаар сар. Хөлөнбуйрын тусгаар тогтносон засгийн ордны тэргүүлэгч, Хөлөнбуйр газрын бүгдийн дарга Шин фү зэрэг хүмүүс Жибзундамба Хутагтын өргөмжлөлийг хүлээн авч жинхнээр Монгол улсад даган оров. :4 дүгээр сар. Хүрээнээс ирүүлсэн Монголын―Тусгаар тогтнолын тунхаг‖-ыг хүлээн авсан Хөвсгөл нуурын Урианхайн бүгдийн дарга Хишигжаргал, Дарьгангын бүгдийн дарга Содномдовдон, Шилийн голын чуулганы зүүн Хуучид ван Салнунточал нараас өөр өөрийн харъяат олон ардаа авч эн түрүүнээ Богд хааны засгийн газарт дагаар орж хүч нийлэх гэсэн өргөдлийг Хүрээний эрх баригчид хүлээн зөвшөөрчээ. :4 дүгээр сар. Хорчин баруун гарын өмнөд хошууны Удай вангаас туслагч тайж Нучинга, Вангийн сүмийн ширээт лам Бөхбуян ба Чимэдсүрэн гурван хүнийг Халхад элчээр илгээж Богд хаант засгийн газрыг дагах бичгээ дэвшүүлэв. Тэгээд Жибзундамба Удай ванг ―Дундад иргэн улсыг довтлох нэгдүгээр замын ерөнхий жанжин‖-аар томилож, зэр зэвсэг туслан Жирмийн чуулганы арван хошууг дагуулан урвалга гаргахаар зааварлав. :4 дүгээр сар. Хятад худалдаачдын пүүсийг довтлон дайрах ажил ширүүсч байв. :4 дүгээр сар. Бинт ван Гончигсүрэн Хүрээнд явав. :5 дугаар сар. Богд хааны засгийн газраас Өвөр Монголын зарим газарт хоѐрдахь удааны уриалгын бичгийг илгээв. :5 дугаар сарын 17. Бээжингийн засгийн газраас Торгууд ван Балтыг Алтайн хэрэг эрхлэх сайдаар томилов. :7 дугаар сар. Монгол цэрэг Даргангыг эзлэв. Юань Шикай Богд хааны засгийн газарт цахилгаан явуулж Дарьгангыг эзэлсэн учраар эсэргүүцэл гаргаж төлбөр өгөх хэрэгтай гэв. :7 дугаар сарын 8. Гуравдугаар удаагын ―Япон Оросын нууц гэрээ‖ байгуулагдаж, Бээжингийн уртрагын шугамаар Өвөр Монголыг зүүн баруун хоѐр хэсэг хувааж баруун хэсгийг Оросын, зүүн хэсгийг Японы хүчний хүрээ болгохоор тохиролцжээ. Шилийн голын чуулганы баруун Хуучид вангийн хошуу, Авгын зүүн баруун хошуу, Үзэмчины зүүн баруун хошуу, Сөнөдын зүүн баруу хошуу, Авга нарын зүүн баруун хошуу, Жирмийн чуулганы засагт вангийн хошуу, Бинт чин вангийн хошуу, Ерөөлт вангийн хошуу, Бодолгот вангийн хошуу, Нарангэрэл вангийн хошуу, Засаг Пунцагийн хошуу, Жалайд хошуу, Зуу-Удын чуулганы Ар Хорчин хошуу, Баарины зүүн баруу хошуу, Жарууд хошуу, Дархан бэйсийн хошуу, Хишигтэн хошуу, Их Зуугийн чуулганы ван Арвинбаяр нарын таван хошуу, Улаанцавын чуулганы таван хошуу, Зостын чуулганы Харчин вангийн хошуу, Ван Цэдэннамжалванбуугын хошуу, Цахар найман хошуу, Дөрвөд Далай хан аймгийн арван хоѐр хошуу, Дөрвөд баруун гарын дөрвөн хошуу, Захчин хоѐр хошуу, Алтайн Урианхайн долоон хошуу, Торгуудын гурван хошуу, Хошууд нэгэн хошуу, Ар Илигийн Цахар нэгэн хошуу, Тагнын Салжиг, Дочи хоѐр хошуу, Хасгийн хэдэн хошуудын ноѐд түргүүлэгчдээс харъяалах ардын хамтаар удаа дараагаар ―Монгол улс‖-д дагаар орж тамагт бичиг ба билэг ѐслолыг хүргэж ирснийг Богд хааны засгийн газар хүлээн авч, хэргэм зэрэг шагнаад, эдгээр хошуудын язгуурын нутгийг хэвээр захиран шийтгэх эрх тушаалыг баталсан бөгөөд нэг бүлэг захирах дарга ба туслан шийтгэх сайдыг шинээр томилжээ. :8 дугаар сарын 20. Хорчин баруун гарын өмнөд хошууны Удай ван хошууныхаа гурван мянга гаруй хүнтэй зэвсэгт хүчээ дагуулж сүмд ―Тусгаар тогтонигсон‖-оо тунхаглаж, ―Зүүн Монголын Тусгаар тогтнолын тунхаг‖ыыг нийтлэж гурван замын цэрэг томилон Тао Нан, Кай Тун, Түчүан зэрэг газрыг довтлов. Хорчин баруун гарын хойд хошууны Рашминжүүр гүн ч идэвхитэйгээр цуурайтаж Удайн цэрэгтэй нийлэв. Зүүн хойтын гурван мужийн бүгдийг захирагч ноѐноос Ү Жүншөн нарын их цэргийг томилон дарангуйлан цохисонд Удай нар Солон ууланд зугтаан оров. :8 дугаар сарын 19. Иргэн улсын засгийн газар ―Монголыг үзэх хууль зүйл‖-ыг нийтэлж, Монгол ван гүн нарын уул эрх ашгийг хэв ѐсоор байлгахыг амлаж илбэн татах бодлогийг эрчимтэй явуулсан байна. :8 дугаар сарын 20. Хайсан, Дамдинсүрэн нарын удирдсан Монголын цэрэг хоѐр сар гаруй бүслэн дайралт хийж Ховд хотыг эзлэв. :9 дүгээр сарын 8. Удай вангийн цэрэг, Жөн Дүн Шиан-д эсрэг этгээдтэйгээ ширүүн тулалдаан болж, мөн сарын сүүлчээр Удай, Рашминжүүр нар Оросын хамгаалал дор Хайлаараар дамжиж Халхад зугтаан очив. Удайн бослогийг дарсны дараа, Иргэн улсын засгийн газар нэг түм таван мянган хүний цэрэг ангийг томилон Тоа Нанфү орчим байрлуулжээ. :10 дугаар сарын 27. Монгол цэрэг Шилийн голын чуулганы баруун Үзэмчин ба Сөнөд зэрэг хошуудаар довтлон орж ирэв, Цахарын Дүтүн түшмэл Хө Жүн Лиян цэргээ дайчлан хориглож байлдаад Дарьганга орчим ялагдан ухарчээ. :10 дугаар сар. Тогтохын хүү цэрэг дайчлаж Шилийн голд орж ирээд Авга вангийн ордныг дайрч мал хөрөнгийг нь булаан авч Авга ван Янсаныг баривчлаж Хүрээнд аваачив. :10 дугаар сар. Жарууд зүүн хошуунд Богд хааны засгийн газрыг дагах бослого гарчээ. :10 дугаар сарын 28. Бээжингийн засгийн газраас тусгай тушаалтан томилж Чанчүнд Жирмийн чууулганы арван хошууны Ван гүн нарын хуралдааныг хуралдуулж Иргэн улсыг хүрээлэх, дураар харь улсын банкнаас зоос зээлэхийг цаазлах зэрэг арван зурвас тогтоолыг тогтоосон байна. :11 дүгээр сарын 3. Монгол ба Орос жинхэнээр ―Орос Монголын хэлэлцээр‖ ба арилжааны тухай тусгай гэрээнд гарын үсэг зурав. :11 дүгээр сарын 7. Бээжингийн засгийн газаас Оросын элчин сайдын газар нот бичиг гардуулж ―Орос Монголын хэлэлцээр‖-ын тухай чанга эсэргүүцэл тавьсан бөгөөд Оросын Монгол лугаа тогтоосон аливаа гэрээг хүлээн зөвшөөрөхгүй гэдгээ илэрхийлсэн байна. :11дүгээр сарын 13. Улаанцавын чуулганы зургаан хошууны засаг нэр холбон бичиг өргөж Бүгд Найрамдахыг эсэргүүцэн Ар Монголтой нийлэх гэж дурьдсанд хол дахиныг амаржуулагч жанжин Жан Шоу Жөн Улаанцавын чуулганы дарга Леванноров, Их зуугийн чуулганы дарга Арвинбаяр нарыг хотондоо авчирч ―Баруун Монголын ван гүн нарын хуралдаан‖- ны урагштай биелэгдэхэд бэлтгэл хийжээ. :12 дугаар сарын 9. Хол дахиныг амаржуулах жанжин Жан Шоу Жөн Түмэд хошууны цэргийн даргаас Монголын цэрэг Билгийн улиралын арван нэгэн сарын үеэр Өвөр Монгол зүг довтлох чимээг олж сонсоод цэргээ гурван зам хуваан сахин суулгасан байна. :12 дугаар сар. Богд хаант улсын засгийн газар Ханддорж, Ширнандамдин, Чен Дө (Хөлөнбуйрын) нараар толгойлуулсан төлөөлөгчдийн бүлгэмийг Орост томилон хэлэлцээ хийлгэхээр мордуулав. Мөн оны зун, ДИУ-ын засгийн газар Өвөр Монголын бослогыг дарахын тулд үлэмжхэн цэргийг Чуулалт хаалга, Батхаалга, Долоннуур, Хөххот, Бугат хотын чиглэлд таван замаар анги хуваан түлхэн оруулав. Мөн үеэр Өвөр Монголчууд Богд хааны засгийн газарт айлтгал өргөдөл дэвшүүлж, Хятадын цэргийн эрхтний дарлалаас чөлөөлж авахыг гуйв. Мөн оны өвөл, Богд хааны засгийн газарт Өвөр Монголд цэрэг орох нууц хуралдаан болжээ. *1913 он :1 дүгээр сар. Монголын таван замын цэрэг Өвөр Монголд оров. Үүнд: Нэгдүгээр зам нь: Егүзэрийн хийдийн чиглэлд бэйсийн зэрэг туслагч Чимэдцэрэнигйн удирдсан цэрэг. Хоѐрдугаар зам нь: Дарьганга--Шилийн гол-- Зуу-Удын чиглэлд дэс түшмэл чин зүтгэлт гүн Хайсан, дэд сайд шударга баатар Бавуужавын удирдсан цэрэг. Гуравдугаар зам нь: Сөнөдийн хоѐр хошуу, Дөрвөд вангийн чиглэлд цэргийн яамны дэд сайд Бишрэлт бэйс Насан-Аривжихын удирдсан цэрэг. Дөрөвдүгээр зам нь: Хөх хотын чиглэлд, сайд гүн Сономдоржийн удирдсан цэрэг. Тавдугаар зам нь: Урадын гурван гүн, Хатан голын чиглэлэд их цэргийн дэд зэргийн түшмэл Зүтгэлтийн удирдсан цэрэг тус тус хөдлөх болсон юм. Дамдинсүрэнг зүүн өмнө зүгийн цэргийг дайчлан захирах ерөнхий захирах жанжнаар тохоон томилжээ. Зоритг баатар Тогтохыг энэ удаа томилсонгүй, Их цэргийн зөвлөгч бөгөөд Богд хааны сэргийлэн хамгаалах цэргийн даргаар Хүрээнд хоцроов. :1 дүгээр сар. Өвөр Монгол руу хөдөлсөн Богд хааны цэрэг нийт нэг түм байв. Цэргийн захирагчид нь голдуу Өвөр Монголоос дагаар ороод дахиад нутагтаа байлдахаар ирсэн хүмүүс байлаа. Богд хааны засгийн газар зэвсгийн хүчээр Өвөр Монголыг эзлэх бодлогтоо үйлчлэхийн төлөө ухуулга нэвтрүүлгэ хийж, дагаар орохоор ирсэн ба ирээгүй Монгол овогтонд зориулан ухуулан зарлах бичиг тархааж байлаа. Мөн Өвөр Монголд цэрэглэх зам зуураа болон хүрсэн газраасааа цэрэг нэмэн элсүүлж байв. :1 дүгээр сарын 10. Богд гэгээн Жибзундамба Юан Шикай-д цахилгаан явуулж, Монголыг улс болон тогтнохыг харшлах хэрэггүй хэмээсэнд Юан Шикай ч хариу цахилгаан явуулж, Монгол ДИУ тусгаарлах нь зүй бус, нэгдвэл зохино гэсэн байна. :1 дүгээр сар. ―Монгол Төвдийн найрамдлын гэрээ‖ байгуулагдав. :1 дүгээр сарын 23. ―Баруун Монголын ван гүн нарын хуралдаан‖ Хол дахиныг амаржуулах хотноо хуралдаж, Улаанцав, Их зуугийн чуулганы ван гүн нар, Иргэн улсыг хүрээлж, Монголын ―Тусгаар тогтнол‖-ыг эсэргүүцэхээ илэрхийлжээ. Мөн өдөр Богдын засгийн газрын ерөнхий сайд Сайн ноѐн хан Намнансүрэн тэргүүтэй төлөөлөгчдийн бүлгэм Орос зүг мордож, Оросын дэмжлэгт талархал дэвшүүлэхийн хамт цэрэг дайны тусламж олохоор чармайжээ. :2 дугаар сар. Бээжингийн засгийн газрын хуурай замын цэргийн яамнаас томилсон тагнуулууд Богд хааны цэрэг зам хуваан Өвөр Монголд орсон байлдааны төсвийг мэдэв. :3 дугаар сарын 31. Богд хааны засгийн газраас таван замын Их цэргийн тохиолдсон олон монголчуудаас хүчин хавсарч байлдахыг уриалсан ―Өвөр Монголын нийт оронд зарлагдсан бичиг‖ гэгчийг нийтлэв. :3 дугаар сар. Иргэн улсын засгаас Богд хааны цэргийн дайралт ба Өвөр Монголын ван гүн нарын тусгаар тогтнох хөдөлгөөнийг сэргийлэх зорилгоор И Жүн цэргийн дэд Силин, Рехө-ийн дэд дүтүн түшмэл Ми Жэн Био-ийг Линши-ын сахин дарангуйлах ноѐноор томилж, арван хоѐр анги, дөрвөн түм гаруй цэргийг захируулан Линши, Бор хот, Улаанхад зэрэг газрыг сахин суулгав. :3 дугаар сарын 8. Хүрээнд Монгол цэргийн бригад байгуулах тухай Орос–Монголын хэлэлцээр тогтоогдож, Богд хааны засгийн газар Орос жанжин Кристоферыг ерөнхий сургагчаар урьж ―Эл аймгийн цэргийг тэд захирах эрх‖- тэй гэж тогтоосон байна. :3 дугаар сарын 24. Богдын цэрэг Да Ван Миао сүмийг довтолсонд Хуай Жүн цэрэг тосон байлдаж Хишигтний Бяруу балгасны дөчин газрын цаанах элсэнд цохиж ухруулав. :4 дүгээр сарын 3. Шилийн голын Эрчээл гэдэг газар болсон тулалдаанд Иргэн улсын 500 зуун цэрэг сүйджээ. :4 дүгээр сарын 4. Богдын цэрэг Өвөр Монголын зүүн хэсгийн олон газар дайралт хийв. :4 дүгээр сар. Баруун Сөнөдийн нутагт ширүүн тулалдаан болж Иргэн улсын 150 цэргийг устгав. :4 дүгээр сарын 8. Бугатын чиглэлд Шан Ши цэргийн ширүүн дайралтад Монголын цэрэг 30 гаруй хүн алагдаж ухрав. :5 дугаар сар. Оросын засгийн газар Богд хааны засгийн газартай Хиагтаас Хүрээ хүрэх Төмөр зам засах гэрээ тогтоов. :5 дугаар сарын 16. Богдын цэрэг Шандуг эзлэв. Тав дугаар сарын 25-нд Богдын цэргийн долоон зуй гаруй хүн Жирмийн чуулганы хилд довтлон оров. Рехө-гийн Дүтүн-гийн И Жүн цэрэг Улаанхад оронд орж сахин суув. :6 дугаар сар. Богдын цэрэг дахин гурван замаар довтлон эхлэж Баруун зам нь Бор тохойг чиглэн, дунд зам нь Хөх хот зүг довтлон, зүүн зам нь Сөнөд хошуу зүг давшжээ, Хятад цэргийн Ми Жүн Биу-гийн бүлэг Давааны ард гарч өвөл гол орчим Найданжавын цэрэгтэй байлдаж, Бавуужав, Хайсангын цэрэг харин завшаанаар Бяруу балгасыг эзлэв. Адилхан хугацаанд Вангийн Жоу-гийн Ванданям, Далаад хошууны Баян гүн, Хангин хошууны Цолмон, Гирины Монгол Бао Жай Шан нар цэрэг дагуулан Их Зуу аймгийн хойд хэсгийг байлдан эзлэв. Иргэн улсын цэрэг бүх талаар ялагдалд учирсан тул Хөбэй, Шан Шиг-аас дахин их цэрэг татаж туслан байлдуулав. :6 дугаар сар. Жирмийн чуулганы газар Богдын цэрэг болон Иргэн улсын цэргийн хооронд ширүүн тулалдаан болжээ. Энэ удаагын их тулалдаанд Монголын талаас Чимэдцэрэн, Найданжав, Насан- Аривжих, Морьжав болон Бавуужавын удирдсан цэрэг анги оролцсон байна. Мөн энэ үеэр Ар Өвөр Монголын уулзуур оронд Солон уулын тулалдаан болжээ. Нийт 1 800 цэрэг тус тулалдаанд оролцов. Мөн оны зун Богд хааны засгийн газраас цэргийн яамны их сайд Далай ван Гомбосүрэнг Өвөр Монголын байлдаанд томилжээ. :7 дугаар сарын эх. Иргэн улсын цэрэг 2 000 хүн болон Богдын цэрэг 800 хүн Шилийн голын хил дотор тулалдаад хоѐр талд бүр хохирол гарав. :7 дугаар сар. Богдын цэрэг ба Иргэн улсын цэрэг Үзэмчиний Өвөл гол, Сөнөд, Байшинт уулын ам, Дамбын даваа, Линши, Долоннуур, Батхаалга- ын орчин зэрэг газруудаар байлдаж байв. Долоо найман сарын үеэр Богдын цэрэг үндсэндээ Шилийн голын нутгийг бүр эзлэв. :7 дугаар сарын 13. Богдын цэрэг Долоннуурын боомт газар—Дархан уул сүмийг эзлэв. Тэнд байсан Иргэн улсын 2 000 сэргийлэн сахих цэрэг арга бус ухарч гарав. :8 дугаар сарын 1. Богд хааны засгийн газрын эрхшээлд орсон газар орны хэргийг тусгайлан хамаарахын төлөө, Богд хааны зарлигаар Егүзэр Хутагт Галсандашийг зүүн хязгаарын хэргийг захиран шийтгэх сайдаар Өвөр Монгол руу томилов. :8 дугаар сар. Богдын цэрэг Да Ван Миао Сүмийг дайран эзлэж, Бяруу балгас зүг давшив. Иргэн улсын Долоннуурыг дарангуйлан сахигч түшмэл ван Хуай Чин, Хуай Жүн цэргийг томилон гэдрэг довтлон, мөн сарын дунджаар Да Ван Миао сүмийг булаан авч, Богдын цэрэг ухрав. :8 дугаар сар. Долоннуурын талбарт Насан- Аривжихын дайчилсан 1 200 цэрэг Иргэн улсын 7 000 цэрэгтэй ширүүн тулалдаан хийв. :8 дугаар сарын дундаж. Зүүн хойд орноос томилсон Иргэн улсын туслах цэрэг Өвөр Монголд орж ирэв. :8 дугаар сарын сүүлч. Богдын цэрэг Цахарын Лав худаг, Халх тал ба Хүйс зэрэг газраар Иргэн улсын цэрэгтэй тулалдаж байв. Мөн сар, Найданжавын дайчилсан Богдын цэрэг хоѐр зам хуваан Линши тавин гэр, Зулчин сүмийг довтлон эзлэв. Мөн сар, Дамдинсүрэнгийн дайчилсан Богдын цэрэг Шулуун Хөх хошууг эзлэв. :9 дүгээр сар. Богдын цэрэг Жарууд ба Ар Хорчинг эзлэв. :9 дүгээр сар. Бээжингийн засгийн газар Өвөр Монголын байлдаанд туслах цэрэг 12 хороо морьт цэрэг ба явган цэргийг томилжээ. Мөн оны намар. Богдын цэрэг Цахарын нутгийг эзлэж дуусгаад улмаар Цагаан Хэрмийн зарим боомт газраар тулж очоод сэргийлэн хамгаалалт хийж байжээ. :9 дүгээр сарын 18. Зүүн Сөнөдийн Засаг Сүржав ард олноо дагуулан Богдын засгийг дагахаар зугтаасанд Юан Шикай зарлиг буулган Чин вангийн хэргэмийг нь хасав. :9 дүгээр сарын 21. Бавуужавын дагуулсан Богдын цэрэг Бяруу балгасыг дайран эзлэж, хорин гурваны өдөр Да Ван Миао сүмийг дахин эзлэв. :9 дүгээр сар. Архуа гүн Насан-Аривжих цэрэг түшмэд 100 хүнийг дагуулан Иргэн улсын талд урважээ. Мөн энэ үеэр Богдын цэргийн удирдагч Мөрөнга учир битүүлгээр хорлогдов. :10 дугаар сарын 29. Баруун замын И Жүн цэргийн Ми Жен Биу-ийн хүчин туслахаар ирсэн зүүн хойдын цэргийн У Жүн Шин-ий цэрэгтэй хамтран Бяруу балгасыг буцаан авч, удалгүй Да Ван Миао сүм ба Түлхэн сүм зэрэг газрыг ч буцаан авав. Умард замын И Жүн цэргийн Чен Де Шен-ий цэрэг Найданжавын цэргийг ялаад Зулчин, Шивэртэй, Тавин гэр зэрэг газрыг буцаан авч, Даваан ар хүртэл гэдрэг довтлов. Намар Долоннуурын баруун хойд их элсэнд тулалдаан болж Иргэн улсын цэрэг мянга шахам хүн сүйдэв. Мөн Бавуужавын хороо Шандугийн гол, Үхэрчин уул зэрэг газарт ширүүн довтлолт явуулав. :11 дүгээр сарын 3. Иргэн улсын цэрэг Долннуурт довтлоод Богдын цэргийг цохин гаргаж Цахарын зуун найман сүм хотыг эзлэв. :11 дүгээр сарын 5. Хаант Орос улс ба Дундад иргэн улс ухуулан тунхаглах бичигт гарын үсэг зурсан байна. Энэхүү тунхаг бичигт, Орос улс Иргэн улсын Гадаад Монголыг хэмжээтэй эзэрхэх эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Иргэн улс Ар Монголын өөртөө засах эрх (Автономит засаг) 1912 оны 10 сарын 21 өдрийн ―Орос Монголын худалдааны хэргийн тухай зүйл‖-ийг журамлан хэлэлцэж Иргэн Улс ба Ар Монголын холбогдлыг тодорхойлон тогтоохыг хүлээн зөвшөөрөв. :11 дүгээр сарын 9. Богд хааны цэрэг хэдэн мянган хүн их буутай өмнөш дахин довтлож 15-ны өдөр Батхаалга зэрэг газрыг эзэлсэн боловч удсангүй Хол дахиныг амаржууулах хотын Иргэн улсын цэргийн гэдрэг дайралтад найман зуу гаруй хүн үрэгдэж ухрав. Мөн сарын эхэнд хоѐр мянга найман зуу гаруй Богдын цэрэг Чуулалт Хаалганаас умар байсан Хятад цэргийг хүчтэй довтлон таван зуу гаруй хүнийг алж шархдуулав. :11 дүгээр сарын 19. У Жүн Шөн, Ми Жен Биу нар Богдын цэргийн гараас Да Ван Миао сүмийг дахинт буцаан авав. Мөн өвөл Тогтох цэрэг дайчлан дахин өмнөш довтлож Батхаалгыг эзлэв. Гэвч хэдэн өдрийн дараа Иргэн улсын цэрэгт булаагдав. :12 дугаар сарын 16. Богд хааны засгийн газар цэргээ Ар Монголын хил тийшээ татах тухай шийдвэрээ илэрхийлэв. Мөн оны сүүлч, Богдын цэрэг идэг идэгээр Монголын хил зүг ухрав. Энэ үеэр Иргэн улсын цэргийн гэдрэг дайрах хүчин нь нэмэгдэж ялалттайгаар давшиж Богдын цэрэгт эзлэгдсэн газруудыг дахин булаан авч эхлэв. Нийслэл Хүрээнд ―Шинэ толь‖ сэтгүүл хэвлэгдэж эхэлсэн бөгөөд орчин цагийн анхны сургууль байгуулагдав. :1913 оны эцэс 1914 оны эхээр, Монгол улсын ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн тэргүүтэй төлөөлөгчид Хаант Орост айлчлав. *1914он :1 дүгээр сар. ДИУ-ын засгийн ордон Сүйюаны онцгой засаг захиргааны орон байгуулахаар болж жанжныг дүтүн ноѐн болгон хувируулан томилож, уулын Гүйсүй Дао (道)-д харъяалагдаж байсан арван хоѐр шиан, Улаанцавын чуулганы зургаан хошуу, Их Зуугийн чуулганы долоон хошууг ерөнхийлөн захируулав. :2 дугаар сар. ДИУ-ын засгийн газар Рехө-гийн онцгой засаг захиргааны орныг байгуулахаар болж, дүтүн ноѐн томилон Зостын чуулганы долоон хошуу, Зуу-Удын чуулганы арван хоѐр хошууг ерөнхийлөн захируулав. :2 дугаар сарын 6. Иргэн улсын цэрэг гэнэт Ар Монголын хилд цөмрөн орж Галсандашийн сайдын яамыг бүслэн дайрав. :3 дугаар сарын 9. Богд хааны засгийн газраас Оросын консулд бичиг өгч, Дундад Оросын хэлэлцээрийн ѐсыг зөрчиж түрэмгийлэл явуулж байгаа Хятад цэргийг тэд ухруулж, баривчлагдсан сайд Галсандашийн биеийг тавиулах тухай хатуу шаардлага тавив. Мөн оны эхээр Халхад байсан Өвөр Монголчууд элдэв зүйлийн хүчирдэлд орсноос нэг бүлэг хүмүүс уг нутагтаа буцаж ирэх хүсэлтээр Иргэн улсын засгийн газартай хэлэлцээ хийхийн төлөө 9 хүний төлөөлөгчийн бүлгэм томилов. Иргэн улсынхан тэд нарыг баривчилж есүүлийг цөм алав. :6 дугаар сарын 14. ДИУ-ын засгийн газар Цахарын онцгой засаг захиргааны орныг байгуулан дүтүн ноѐн томилож Фенчен, Лианчен зэрэг долоон шиан, Цахарын зүүн баруун гарын найман хошуу, жич дөрвөн малжлын сүрэг, Шилийн голын чуулганы арван хошууг ерөнхийлөн захируулав. :8 дугаар сарын 1. ДИУ-ын ордноос Алшаа, Эзнээ хоѐр хошууны цэрэг дайны сэргийлэлтийн явдлыг Ниншиан мужийн цэргийг захирагч түшмэлээр хариуцуулахаар тогтоов. Юан Шикайгаас Алшаа чин ван Даванбүлүгжилыг Баруун Монголын тохинуулах сайдаар томилов. Үүшин хошууны туслагч Түмэн- Очир чуулганы дарга, Сүйюаны дарангуйлан сахигч яамтай хуйвалдаж байгаад ―ардыг өдөөн урвуулсан‖ ялаар Шинэ ламыг баривчлаж, Үүшиний ―дугуйлан‖- гуудыг тархаав. :9 дүгээр сарын 8. Дундад, Орос, Монгол гурван этгээдийн Хиагтийн хуралдаан эхлэв. :9 дүгээр сарын 20. ―Дундад Орос Монголын хэлэлцээр‖-ын анхны төсөл байгуулагдаж, Монголыг ДИУ-ын нэгэн хэсэг, Монгол улсын нэр, хааны цол, оны цолоо хүчингүй болгох асуудал дээр санал нэгдэхгүй байжээ. Мөн сарын гучны өдөр Оросын консулаас Монголын эрх баригчидтай ―Төмөр замын гэрээ‖ ба ―Цахилгаан утасны гэрээ‖ тогтоож Оросоос Монголд төмөр зам засах эрх ба холбоо мэдээний цахилгаан утас татах эрх олов. *1915 он :3 дугаар сарын 16. Бавуужав нарын дагуулсан Богдын цэрэг Кайлу орчим довтлов. 5 дугаар сарын 9. Юан Шикайн засгийн газар японтой ―Хорин нэгэн зурвас‖-ыг тогтоож Өвөр Монголын зүүн хэсгийн их хэмжээний эрх мэдлийг Японд өгчээ. :6 дугаар сарын 7. Хиагтын гурван этгээдийнн хуралдаан эцэстээ шийдвэр гарч ―Дундад Орос Монголын хэлэлцээр‖-ын хорин хоѐр зурвасыг жинхэнээр гарын үсэг зуран батлав. Мөн сарын 9- ны өдөр Жибзундамбаас Монголын тусгаар тогтнолыг хүчингүй болгохоо тунхаглаж, арван хоѐрны өдөр Юан Шикай зарлиг нийтлэж Монгол ван гүн нарын уулын хэргэм цол уул ѐсоор хүчинтэй гэдгийг нотлож, хамтат нь бас Жибзундамбыг Хутагт хан өргөмжилсөн байна. :6 дугаар сарын 16. Бээжингийн засгийн ордноос Чен Лү-г ерөнхийлөн захирагч сайдаар Хүрээнд томилсон байна. :9 дүгээр сар. Халхын цэргийн явдлын журганы түшмэд Бавуужавтай нууцаар зөвлөлцөн Өвөр Монголын зүг дахин довтлохоор болж, Бавуужавт гурван түмэн рублын зардал хангав. 10 дугаар сарын 28. Удай Ван Фентиан мужийн дурдсан долоон зурвас буцан орж өгөх нөхцлийг хүлээн аваад Бээжинд хүрч ирэв, арван нэгдүгээр сарын 4-ний өдөр Юан Шикай түүний уул хэргэмийг сэргээн өгөв. :10 дугаар сарын 29. Бээжингээс Хүрээний хэрэг эрхлэгч сайддаа цахилгаан мэдээ явуулж, Өвөр Монголыг түйвээж байгаа Бавуужавыг Хүрээний засгийн газар хавсран дарангуйлахыг шаартагтун гэв. :11 дүгээр сарын 6. Бээжингийн засгийн ордоны төлөөлөгч, Оросын элчин сайд Кропенскийтай Бээжинд ―Дундад Оросын Хөлөнбуйрын асуудлын тухай тогтоол‖-ыг тогтоож Хөлөнбуйрын ―Онцгой орон‖-ны байр суурийг мэдрэв. Мөн сарын арван зургаанд Юан Шикайгаагаас Шинфүг Хөлөнбуйрын дэд дүтүнгээр томилов. :11 дүгээр сарын 23. Иргэн улсын цэрэг Егүзэр Хутагтын сүмийг байлдан эзлэж Бавуужавын цэргийг таван зуу гаруй алж шахрдуулж, Егүзэр Хутагтыг бас барьж аваачив. Мөн жилийн өвөл, Бавуужав хэдэн мянган цэргээ дагуулж нутагтаа буцах нэрээр Өвөр Монголын зүүн хэсэг оронд орж ирээд зэвсэгт ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. Бээжингийн засгийн газраас Ма Чи ( 马麒)-ыг Хөхнуурын Монгол Төдвийг тохинуулах сайд ба Гансу, Ниншиан, Хөхнуур зэрэг муж орныг дарангуйлан сахигч түшмэлээр хавсарган томилов. Ингээд Ма овогт цэргийн эрхтний Хөхнуур дахь дөч гаруй жилийн ноѐрхол эхэлсэн байна. Оросын хөрөнгөтнүүд Хүрээнд ―Монголын үндэстний банк‖-ыг байгуулав. *1916 он :5 дугаар сарын 27. Бавуужав Халх голын Амгалантад тэнгэр газрыг тахиж, Чин улсыг тэтгэн босгох уриа дурьдан, Юан Шикайг эсэргүүцэхээр уриалж ―Хаан төрөө тэтгэх цэрэг‖ хэмээн байгуулав. Долдугаар сарын 1-нд Бавуужав гар доорхи гурван мянга гаруй хүнээ дагуулж Японы этгээдийн дэмжлэгээр цэргийн зөвлөгч Аоянаки-ын жолоодлого дор Халх голоос өмнөш довтолж Тао Нан зүг урагшлан, хорин дөрөвний өдөр Түчиүэн шианы хотыг эзэлжээ. Ү жүн шөнгийн цэрэг хориглон байлдаж таван зуу гаруй Монгол цэргийг устгаж цохин ухруулав. :6 дугаар сарын 6. Юан Шикай үхэв. :8 дугаар сарын 7. Оросын Бээжинд суугаа элчин сайдаас Дундад улсын гадаад явдлын сайдад нот бичиг гардуулж, Дундад улсын засгийн газраас Халх Монголоос сонгох зөвлөлгөөний гишүүнээ хасаж хаяахыг шаардсанд Дундад улсын талаас өөрийн нутаг дэвсгэрээсээ зөвлөлгөөний гишүүн сонгох нь зүй ѐсны эрх хэмээн няцаасан байна. :9 дүгээр сарын 3. Япон цэрэг Бавуужавын цэргийг хамгаалан дэмжиж Гүн Зу Лин-аар өнгөрөхөд Фентианы зүүн хойд цэрэг тосон байлдав. Мөн сарын хорин таванд Бавуужавын цэрэг Кайлу хотыг дахин довтлоод Хармөрөн, Фентиан хоѐр мужийн цэрэгт хавчин цохигдож хоѐр мянга гаруй хүн үхэн шархдаж, үлдэгсэд нь зугтаав. :10 дугаар сарын 8. Бавуужавын цэрэг Линши шианы хотыг довтолж байх зуураа Бавуужав суманд оногдон үхэв. Үлдсэн олон нь Чадраабал Шебжингээ нарын дагууллага дор Зүүн Үзэмчин орчмын оронд хорогдож байгаад Цахар, Рехө-гийн цэрэгт цохигдож Халх ба Хөлөнбуйр зүг зугтаав. *1917 он :6 дугаар сарын 16. Талжын дээрэм Хөлөн хотыг дайран эзлэж зам дагуу дахь олон харуулын цэгүүд цохигдон сүйдэж, Хөлөнбуйрын дэд дүтүн түшмэл Шинфү зугтан дутааж Оросын түрээсний газарт зайлав. :9 дүгээр сарын 30. Оросын цэрэг Хайлаар орчим мянга гаруй Монгол дээрмүүдтэй тулалдаан болж, Оросын цэрэг дээрмийг нэхэмжлэх нэрээр тус орныг эзлэв. Бээжингийн засгийн газраас хүн томилон харилцаж хилээс гарахыг шаардсан боловч Орос цэрэг зөвшөөрсөнгүй. Мөн сард Бавуужавын үлдэгдэл хүч болох Шебжингээн бүлэг Хөлөнбуйрын нутгийн цэрэгт хөөгдөж Халх гол орчим хүрээд Халхын цэрэгт амдан цохигдож, бүх цэрэг үндсэндээ сөнөөгдсөн байна. :11 дүгээр сарын 7. Чадраабал зэрэг хүмүүс Солон уулнаа долоон мянга шахам хүн цуглуулж дахин бослого гаргасанд Хармөрөн мужийн цэрэг ба Фентиан мужийн цэрэг урьд хожид хавчин цохиж, Жалайдаас баруунш үлдэн явуулсан байна. ДИУ-ын засгийн газар Орост ―Арван сарын хувьсгал‖ үүссэн дашрамыг завдаж Жун Дүн төмөр замын засаг захиргааны эрхийг буцаан авч, Манжуурт цэрэг суулган хамгаалуулав. Цаг төрийн үймээнээс дүрвэсэн малчин ард малаа туугаад Халхад зайлан одов<ref>Ө.Тайван. Үхэр жилийн үймээний гэрэл, сүүдэр. Хөх хот. 1996 он</ref>. ==Түүхэн баримтууд== ===Улс төрийн баримтууд=== ====Богд хааны уриалга==== :1913 онд Монголоос таван замын их цэргийг гаргаж тохиолдсон Монголчуудаас хүчин хавсрахыг уриалж ашиг тусыг тайлбарлан Өвөр Монголын олон нийтэд зарласан бичиг :Монгол улсын засгийн хэргийг эрхлэх газраас дотоод Монгол зургаан чуулган дөчин есөн хошууны олон лам хар ард нар ба Хөх хотын Түмэд, Цахар сүргүүдийн ард нар, Илийн харъяат Монгол, бас Алашаа ба Хөх нуурын зэрэг нарын найман сумын Монгол Өөлд Ширээт хүрээ зэргийн олон Монголчуудын шар хар бүхэн дор ухуулах ану: Бидний аймаг язгуураас хүчирхэг идэрхэг хойтох газрыг эзлэн сууж, дэлхий дахины олон аймаг дор дарагдсангүй, хэдий Манж улс хараахан мандах үес дор ах дүү нөхөр гийчин ѐсоор түмэнтээ харилцан ураг барьж, ямагт сайныг үзүүлэхийн тулд олон Монгол аймаг харъяат болон дагасан боловч газар орны эрх ашгийг эзэлсэн газаргүй, олон засаг хошуу болгож, өөр өөрийн харъяат албат газар орныг эзэрхэн захируулсан бөлгөө. Ойрхи хэдэн жилээс иргэн зальхай түшмэд эрхийг эзлэж, шинэ засгийг явуулмой хэмээн Монгол газар иргэн элсээн, тариа хаглуулж газар орны ашгийг эзлэж эрх эзэрхлийг булааж халдан дарлах төдийгүй, бас бурхны шашныг хөнгөлж, Монголын хуучин ѐсыг халсугай хэмээгээд бидний Монгол ард үл хорссоноор үгүй, уржинан жил өвөл цагт дотоод муж дор Гамин цэрэг хуралдаж Манж улсын ѐсыгхалж, бүгдээр найрамдах улс болмой хэмээх тухай манай гадаад Монголын дөрвөн аймгийн чуулганы олон ван гүн засагуудын өөрчлөн улс төр байгуулахыг бүгдээр зөвлөлдөж, Очирдара Богд гэгээнийг Монгол улсын хаан хэмээн өргөмжилж, эрдэнийн сууринд залж, Их Юан улсын хуучин ѐсыг дахин гийгүүлж, өөр аймгийн дотор дарлагдахаас үүрд мултарч, олон аймгийн хойч үеийн ичингүйрлэлийг үгүй болгосугай хэмээсэн нь эдүгээ хол ойр газрын олон Монголчууд дараа дараагаар ирэх нь тасралтгүй. Санаваас дотоод Монголын олон ван гүн тайж бүрнээр Юан улсын Тайзу хааны хүүхэд үрсийн тулд зүй нь нэгэн сэтгэлээр бүгдээр нийлж, зүтгэн хүчлэх болвоос урьд өвгөдийн ѐсыг тахиулж, угаас байсан газар орноо өөр аймгийн ардад эзлэгдэхгүй, мөхсөн Зан То Бу Ла (?) ард мэт боол шивэгчин мэт халдуулахаас хэлтэрвээс болмой. Эдүгээ заримууд нь бидний доторхи Монголын түшмэд лам нар Хятад ардын баширлах, худал урихан үгс буюу хуурмаглах зальхай арга дор ташааран орж бидний Монголыг өөрчлөн улс төр байгуулахыг байлгаж, Дундад Иргэний таван аймаг бүгдээр найрамдах улс хамт нийлбээс бид нар Монгол аймаг ард цөм нэгэн адил ашиг буй агаад үүнээс хойш үүнд энэхүү түвшин жаргалыг эдэлмой хэмээн бичиг илгээн ирэх нь амой. Иймийн тул манай засгийн хэрэг шийтгэх газраас Хятад улсын хамт нийлбээс хойч өдөр бидний Монгол дор зовлон болох хэдэн зүйлийг гарган бичиж, олон дор дурьдан сонсгосугай. Байцаабаасуу, Оу Жу Ми Жоу газрын олон гадаад улс дор бүгдээр найрамдах улс хэд хэдэн буй амой. Тэдний хууль болбаас улсын харъяат газар орноо бүрнээр албаны болгож, харяъат иргэд газар орон дор гэр байгуулж, тариа тарьбаасуу зоос гаргаж албан дор тушаасны хойно сая өөрийн хөрөнгө болгомой. Эдүүгээ Иргэн улс лугаа нийлбээсүү Монголын газар орон цөм тэдний улс төрийн болохын тулд дотоод газар дор багталцахгүй ядуу иргэдийг шилжүүлэн суулгаж, гаал хөлс хураан тариа хаглуулахыг зүйгээр хориглон зогсоовоос, зохилдохгүй агсаар өвгөдийн үлдээсэн газар орныг өөр аймаг дор бүрнээр эзлүүлж, харин ч бид зоос гаргаж худалдан авхад хүрмүй. Тэр дээр бидний Монгол болбоос язгуураас саруул хөдөө талд дор хэн алиныг ялгахгүй санааны дураар адуулан аж төрж ирсэн бөгөөд аж төрөхөд мөн залхуу цалгайгаар хойч өдөр улс бүхэн дор энэ мэт хуулийг нийтээр явуулах цаг дор хүрсэн хойно Монгол аймгийн ард шөвөг хатгах газар харинолохгүй зовлон болох нь энэ нэг. Түүнээс урьд Манж улсын цаг дор бидний Монголчуудын гааль гувчуур хураахыг үүрд хэлтрүүлсэн бөлгөө. Эдүгээ бүгдээр найрамдах Иргэн улс, Манж улсын гадаад улсаас агсан авсан төлөөгүй өр найман зуу илүү сая одоо шинэ агсан авах мөнгө зургаан зуу илүү сая үнийг бүрнээр Бүгдээр найрамдах Иргэн улсаас төлсүгэй хэмээн нэгэнт олон улс дор зарлажээ. Бидний Монгол хэрвээ Иргэн хамт нийлбээс, дараа төлөх хугацаа хүрсэн цаг дор эрхгүй элдэв зүйлийн нэр зохион таван аймгийн иргэнээс нэгэн адил тэгшхэн хурааж төлмой. Нэгэнт улсын иргэн болсны тул зүй дор төлөхгүй хэмээн үл чадмой. Иргэнйи нэгэн адил тэсгэн хураах дор хүрвээс, хэд хэдэн зуун он болтол гааль гувчуур өгсөнгүй Монгол аймаг энэ зэргийн хүнд татвар тохиолдвоос, аж төрөн чадахгүй ядуурах мохохын туйл дор хүрмүй. Зовлон болох нь энэ хоѐр. Эдүгээ абасу таван аймаг нийлсэн Дундад иргэн улс болов хэмээвч өмнөх хойтох муж цөм хятад нэгэн аймаг бөгөөд харилцан эрх мэдлийг тэмцэн нэрт сайд их түшмэдийг битүүлгээр алж, харилцан өшөө дайсан болж эдүгээ болтол тогтоогүй байна. Бидний Монгол язгуураас өөр аймаг, зан сургаал, үг өгүүлэл, бичиг үсэг адилгүй. Дараа засаг явуулахад бүрнээр Хятад бичгийн төдий хэрэглэмой. Бидний Монгол дор Хятад бичиг нэвтэрхий мэдэх эрдэмтэй ард цөөн, түшмэл дарга нар болбоос бүрнээр эрдмийг үзэж, өргөн хэрэглэх тул нийтээр цөм Хятад хүмүүс болмой. Монгол ард Иргэн Хятад нарын хамт зарга зальхай зэрэг ял хэрэг буй бөгөөс үг үсэг нэвтрэхгүй. Бас аймаг намыг хэлбийн өмгөөлж мушгайтсан газар агсан хэмээн дийлэн хэлэхгүй энэ мэт хэрэг бүхнийг эрх биш үгүй болгож чадахгүй. Дотоод Монгол хошуунд тариа хаглуулж Иргэн түшмэд суулгасан газар энэ зэрэг хилсгүй мушгиж өвөрлснийг үзэж мэдсээр хэрэг. Зовлон болох нь энэ гурав. Түүнээс Хан улсын цагаас нааш Хятадын газар бурхан шашныг эрхэмнэж одоо дор хүрч ирсэн бөгөөд эдүгээ шинэ засаг явуулахыг үзвээс бурхны шашныг асар хүндэтгэхгүй, зарим нэгэн дотоод газар урьд байгуулсан тайх тахиглах сүм хийдийн бурхны хөргийг хараахан орхиж, (цэргийн сургуулал)-ын тэнхим болгон жич хийд сүмийн хүж зулын тариалангийн газрыг сургууллын тариалан болгосон нь нэлээд бүхүйг нүдээр үзэж чихээр сонссон нь тодорхой. Хятад ард гагцхүү бидний Монголын бурхны шашныг яахан эрхэмлэн үүрд агуулж буй зээ. Иргэний хамт нийлбээс хойч өдөр жил удаад Монголын хуучин ѐсыг өөрсдөө халуулж, бурхны ариун шашин сөнөхөд хүрмүй. Зовлон болох нь энэ дөрөв.Тэдний дотоод Монгол язгуураас Цагаан хэрэмийн заагаар суусан Дундад Хятад улст ойр холилцон суусан тул энэ зэргийг нэн ухуулан дурьдахгүйгээр учрыг мэдэх нь бидний гадаад Монголоос нэн ч тодорхой. Бидний язгуураас нэгэн угсааны яс махны төрөл, дотоод гадаад хэмээн ялгаваас зохихгүй.Тэд Иргэн дор ойр суусан тул тэдний сүр хүчин дор айн түтгэлзэн бүхүйг манай засгийн хэрэг шийтгэх газар мөн мэдмой. Эдүгээ цагийн байдлыг үзвээс, Дундад улсыг тойрон хүчирхэг гадаад улс барс мэт хэлэлцмой. Тэр дээр улсын өрийн тоо тэнцүү үлэмж бөгөөд дотоодын самуун бас тогтоогүй. Бидний Монгол бүгдээр нийлж, нэгэн улс болж, язгуураас байсан газар орон зах хэлхээг эзлэн илүү гүний газрыг тэмцэхгүй болбоос Дундад улсын дайлах цэрэг гарбаас олон гадаад улсууд шударгийг барьж, шүүмжлэх буй за. Эдүгээ манай Монгол улсын их цэрэг таван зам хуваан урагш одож, дотоод гадаад Монголын газар дор сэргийлэн суусан Хятад цэргүүд лугаа хэдэн удаа байлдаад цөм дийлжээ. Удахгүй урагш давшин Монгол газрын зүүн баруун өмнөд зах хязгаарууд хүртэл байлдсаар Хятадын түшмэл цэргийг Монголын хязгаараас гаргасугай хэмээмүй. Та өөр өөрийн хошууны зах дор их цэрэг хүрэхийг үзэж гар хөдлөн байлдаж Хятадын түшмэл цэргийг хөөн илгээх бөгөөд тус бүрийн хүчийг нэгтгэж, эртхэн шаламгайлан газар орноо эзлэн авсугай. Боо Хятадын омогтой үгийг сонсч, нэгэн аймгийн дотор харилцан өшөө дайсан болоход хүргүүлэгтүн. Бид язгуураас нэгэн үндэстний тул зүй нь жаргав ч зовов ч үхэв ч нэгэн хамт байваас зохимой. Бас бидний Богд эзэн гагцхүү өршөөл эрдмийг гол болгох бөгөөд Иргэн улсын түшмэл цэргээс бус ажил үйлдвэрийн ядуу иргэдийг халдан зовоовоос үл болмой хэмээн удаа дараагаар зарлиг буулгаж ухуулсаар буй тул бидний улс төрд мөчөөрхөн хорлохгүй энгийн номхон иргэдийг алив газар дор хэвээр агуулан, харин өршөөн хамгаалбаас зохих явдлыг хамтад гаргаж, басхүү манай засгийн газраас албан бичгээр харъяат олон чуулганы хошуун дор ухуулан зарласан нь олон боловч эдүгээ хүртэл дагахаар ирээгүй нь бас буй тул дахин ашиг зовлонгийг сэнхрүүлэн дагаж орсон ба дагаж орон завдаагүй нийт Монгол овогтон дор нийгмээр ухуулан бичиг зарлав. Магад үнэмчлэн хичээн дагаж явагтун. Үүний тул зарлал явуулав. ===Цэргийн түүхэн баримтууд=== ====Цэргийн төлөвлөгөөний түүхэн баримт 1==== Өмнө хязгаар түгшүүртэй учир цэрэг мордуулж газар орныг хамгаалах тухай цэргийн яамны айлтгалыг ѐсоор болгосон бичиг<ref>Монголын шинжлэх ухааны академийн түүхийн хүрээлэн. Монголын ард түмний 1911 оны үндэстний эрх чөлөө тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл - Баримт бичгийн эмхтгэл 1900-1914. Улаанбаатар. 1982 он.</ref> :Цэргийн хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны бичиг. Бүгд ерөнхийлөн захирах сайдын яамнаа өргөн илгээв. Явуулах учир: Эдүгээ манай цэргийн яамнаас өвлийн сүүл сарын арван наймны бичин цаг айлтгасан нь: Өмнө зүгийн олон хязгаарт Хятад цэрэг хуралдсан түгшүүртэй мэдээ буй тул, их цэргийг таван замд хуваан мордуулж, газар орныг сэргийлэн хамгаалуулж, дайсныг тосон сөнөөх явдлыг төлөвлүүлсэн нь болох ба үл болохыг хичээнгүйлэн нугалбар бичиж айлтгаад, Богд эзэн гэгээнээр толилож, заан сургахыг гуйхын учир: Мөнөөхөн зарлигаар гаргасан Егүзэр хутагт Галсандаш, Дарьганга зэрэг газруудыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг сахих сайд Эрдэнэ бэйс Шүхэрноров, өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг захирах дэд сайд гүн Сономдорж нарын газраас Монгол олон чуулганы ойр ба зах нийлэх Хятадын бага хотод маш үлэмж цэрэг хуралдан, бас өмнө зүгийн Харчин өртөөнүүдийн газар ирж буй ба бас Шилийн голын чуулганы зүүн, баруун Сөнид ван, Улаанцавын чуулганы дарга, Дөрвөн хүүхэд нарын ван нарыг барьж аваачив хэмээсэн зэрэг удаа дараа тодорхойлон гаргаж, газар орныг хамгаалан сэргийлэн бэлтгэх баатар мэргэн цэрэг хурц зэвсэг олгуулахыг эрж, бичиг захидал хүргэж ирснийг шавь боолчууд үзэж хянабаас цаана дашаас тийнхүү Хятад цэрэг халдахаар ирж, өмнө зүгийн алив олон Монголчуудад зовлон самууныг дэгдээн бүхүй нь үнэхээрийн түгшүүртэй бөгөөд нигүүслэлтэй тул, үүнийг урьдхан дэд сайд Бишрэлт бэйс Насан-Аривжахаас тусгайлан салсан дэд зэрэг түшмэл Бавуужав харъяат цэрэг нэгэн зуу шахамыг өдөр дараалан хориодоор өртөөлөн довтолгон мэдүүлж, урьдчилан Дарьгангын газар илгээх ба бас урьд Түшээт хан, Сайн ноѐн хан аймгаас түүгээр дайчлан, цэрэг гурван зуугийн дээр сургуулийн цэрэг хоѐр зууг нэмэн томилж илгээхэд сая буулгасан зарлигийг дагаж, дэд сайд гүн Сономдоржыг бүгд ерөнхийлөн захирах сайд, Сэцэн хан аймгийн Эрдэнэ гүн Пунцагдэжидыг таслан захирах сайдаар тавьж, бүх таван зуун цэргийг захиран мэдүүлэх зэрэг явдлыг нэгэнт бичиг шийтгэж, зохих газруудад явуулан тушаасны дээр, бусад цэргүүдээс зүг нэмэн мордуулахыг томилон завдаж бүхүй атал, энэ завсар бас Хятад цэрэг улмаар нааш давшин хандаж буй хэмээх тул, одоо зүй нь бүх олон газрын түшмэл цэргээс бүгд таван зам анги хуваан томилон мордуулбаас зохихын тулд, оролсон дэд сайд Засагт чин ван Удайн харъяат цэргийг бэйсийн зэрэг туслагч Чимэдсүрэнд захиргаж, дэс түшмэл зоригт баатар гүн Тогтохыг харъяат цэргийн хамтаар Егүзэр хутагт Галсандашын хүрээ зүг, дэд сайд Бишрэлт бээс Насан-Арвижахад харъяат цэргүүдийг захирган хоѐр Сөнид, Дөрвөд вангийн зүг Халхын сургуулийн цэргээс мордуулах хоѐр зуун цэргийг урьд явуулан тушаасан хэвээр сайд гүн Сономдорж нар лугаа нийлүүлэн Хөх хотын зүг, дэд зэрэг түшмэл Зүтгэлтийг харъяат цэргүүдийг захирган авахуулж, Урадын гурван гүн, Хатан голын зүг ийм таван зам анги хуваан дараа дараагаар дайчлан мордуулж, өөр өөрийн заасан газар гүйцэн хүргүүлж, цааш улмаар давшуулан дайсны цэргийг тосон дайлж хядан сөнөөж, газар орныг батлан тохинуулах явдлыг байдлыг үзэж, тухайд нийлүүлэн хянан шийтгүүлбээс болох мэт боловч, шавь боолчуудын зоригоор авчих хэрэг бусын тулд, хичээнгүйлэн нугалбар бичиж айлтгаад гуйх нь: Богд эзэн гэгээнээр толилж, заан сургаж дагаж явуулах ажаамуй. Хэрвээ гуйсан ѐсоор болгон явуулбаас тухайд эл түшмэл цэргүүдийг дан ганц өртөөлөн явуулахад цагийн гачаалд өртөөний хүчин тэсэхгүйн тулд, тусгай уналга, ачлага барих майхан, жич цалинг зүйлийг сангийн яамнаас бэлтгүүлэн нийлүүлэн олгуулж мордуулах ба бас уул газруудад хүрсний хойно унах агт морьдыг тохиолдсон эл газрын ван, гүн, хөрөнгө баялаг лам нар, түшмэд ардад учрыг дурьдан ухуулж, туслан бариулаад дараа нь сайшаан хөхүүлэхийг үзүүлэх буюу эс бөгөөс хэрхэн зүй ѐсоор хүрэлцүүлэн бэлтгүүлэх явдлыг шавь боолчуудын газраас төсөвлөн хянаж, өөр гүйцэтгэн шийдвээс, болох ба үл болох явдлыг хамтаар гаргаж, үүний тул хичээнгүйлэн айлтгав. Зарлигийг гуймуй хэмээн айлтгасанд мөнхүү өдөр цагт хүлээн авсан уг нугалбарт улаан бийрээр цохсон зарлиг, Тогтохын биеийг энэ удаа мордуулахыг түтгэлзэж түүний цэргийг Найданжавд захирган мордуул, бусдыг хэлэлцсэн ѐсоор болгогтун хэмээснийг хичээнгүйлэн дагаж, үүнийг зарлигаар гаргасан Егүзэр хутагт, Дарьгангын зэрэг газрыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг захирах сайд Эрдэнэ бэйс Шүхэрноров, өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг бүгд ерөнхийлөн захирах сайд гүн Сономдорж, Шилийн гол, Улаанцавын чуулганы дарга, Дарьгангын бүгдийн тэргүүн гүн Сономдовдон нарт хуваан довтолгон явуулан тушаагаад нэгэн адил хичээнгүйлэн дагаж, эдний олон ангийн түшмэл цэргүүдийг өөр өөрийн харъяат газар хүрсний хойно бүгдээр хамт нийлж, боловсрол зөвлөлдөж, хэний цэргийг аль хошууны хязгаарын боомт болгох чухам ямар байдалтай газар сэргийлүүлэн хамгаалуулж суулгах ба тэдний барих гэр, уналага агт морьдыг тохиолдсон эл газрын ван, гүн, засаг лам нар, түшмэл ардад учрыг дурьдан ухуулж туслан бариулаад дараа зохих газруудаас тодорхойлон өргөж, сайшаан хөхүүлэхийг үзүүлэх, эсбэсүү хэрхэн нийгэм тэгшийг үзэж, зүй зохисоор хүрэлцүүлэн бэлтгүүлбээс болохыг сайнаар төлөвлөн гүйцэтгэн шийтгүүлж, хэрхэвчээр үлэмж илүү дээш томилож, түрэмгийлэн хөөн авах зэргээр олон дордосыг албадан гасалган зовооход хүргүүлэхгүй болох явдлыг урьдаас хянан тогтоож, уламжлан зохих газар түүгээр зарлан явуулан тушааж, журамлан дагаж шийтгүүлсүгэй. Үүнийг басхүү бэйсийн зэргэ туслагч тайж Чимэдсүрэн, дэс түшмэл зоригт баатар гүн Тогтох, Хичээнгүй баатар гүн Найданжав, Дэс түшмэл чин зэргэ Бавуужав, Дэд сайд Бишрэлт, бэйс Насан-Аривжах, дэд зэрэг түшмэл Зүтгэлт нарт довтолгон тушаан явуулаад, уг айлтгасан хэрэг, буулгасан зарлигийг хянан үзэж, хичээнгүйлэн дагаж, эдүгээ даруй засажагаан завдаж, урьд нэгэнт өртөөлөн мордож бүхүй түшмэл Бавуужав, дуудлагаар өртөөлөн мордох Зоригт баатарын цэргээс бусад нь бичиг хүлээн авсан өдрөөс таван майхан, уналга ачилга, цалин хүнс зүйлийг түүгээр хүлээн авч, өөр өөрийн харъяат цэргийг гавшгайлан мордож, шаардан явж, арван таван өдрийн дотор тус тусын нэр заасан зүгийн газраа одох ба түшмэл Зүтгэлт, цэргүүд Урадын дунд гүнгийн Бавуудоржийн газраа тус тус гүйцэн хүрэх зэрэг явдлыг эдүгээгийн заан гаргасан ѐсоор шийтгэн дагаж шийтгүүлэн олон хязгаарыг батлан сэргийлэн хамгаалж, цаггүй цагдан байцааж, хэрэв дайсны цэрэг халдахаар ирэх нь болахул мэдүүлбээс зохих олон газраа харилцан мэдээлж, хүчин туслалцуулан эрхгүй нэгэн сэтгэл хүчээр байлдан сөнөөж, газар орныг ариутган тохниулж, гавъяа байгуулан, улсын сүрийг мандуулж удаа бүр учрыг тодорхойлон мэдүүлэн ирүүлэх ба жич харъяат түшмэл цэргүүд хүрсэн эл газарт номхон шударгаар амьдрах алив ардыг өчүүхэн төдий халдан дарлаж гаслаан зовоохгүй, бүгдээр үнэн санаагаар хүчлэн зүтгэж, чухам тус зүйн хэргийг хичээн ѐс журам цэвэр ичимтгийг сахин явж, гавъяаг илэрхийлбээс зохино. Ийн тушаасан хойно цэргийг чангалан баримтлан захирахгүй осолдон цалгардаж дураар тавин явуулж, ѐс бусчилан хэрэг халдахад хүргүүлбээс саадгүй чангалан ял хэлэлцэх явдлыг хамтаар ухуулсугай. Үүнийг басхүү Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамнаа явуулаад байцаан үзэж, одоогийн мордуулах олон ангийн түшмэл цэргийн барих майхан, уналага ачилга зэргийг олон цөөнд тохируулан төсөвлөн бэлтгэж, бүх цалинг зүйлийн хамтаар нийлүүлэн тавин олгуулах ажаамуй. Үүнийг нэгэнтэйгүүр Бүгд ерөнхийлөн захирах зэрэг бусад таван яамнаа, баруун хязгаар, Хөлөн буйрын сайдуудад нэгэн адил явуулаад байцаан үзүүлэхээс гадна, дөрвөн аймгийн жанжин чуулганы дарга нарт хуваан тушаан явуулаад тухайг үзэж хянан шийтгүүлсүгэй. Үүний тул өргөн илгээв. Олноо өргөгдсөний хоѐрдугаар он, арван хоѐр сарын хорин нэгэн. ====Цэргийн төлөвлөгөөний түүхэн баримт 2==== Монгол цэргүүдийн байрлалыг шинэчлэн зохион байгуулах тухай бичиг Цэргийн хэргийг бүгдийг захиран шийтгэгч яамны бичиг.<ref>Монгол Улсын Төв Архивын ФА-2. ХН-92.Б.14. Эх нугалбар</ref> Харъяат цэргүүдийг бүрнээ хойш ухруулан, бас ч цэргүүдээс татан буулгаж цөөрүүлэн суулгаваас олон монголчуудад зовлон бас болохын тул манай яамнаас олон хязгаарын цэрэг бүхий нутгийн түшмэл, ардад ухуулга ба жич цаадах хятад цэргийн захирлуудад мэдээлэн өгөх бичгийн эх зохиож, өөр өөрийн бичгийн дугтуйд углаж хүргүүлсэн тул үүнийг баруун өмнөд хязгаарын цэргийн хэргийг бүгд захирч олон монголчуудыг илбэн тохинуулах хэргийг хамаарсан сайд, мэргэн жүн ван Цэсэнжав, түшмэл Зүтгэлт, зүүн өмнө хязгаарын цэрэг захирсан жанжин Манлайбаатар бэйл Дамдинсүрэн, гүн Сумъяа, бүгд захирагч дарга гүн Найданжав, хорооны дарга бэйс Чимэдцэрэн нарт хуваан довтолгон явуулан тушаагаад, хүрмэгц бичгийн доторх хэргийг хянан үзэж, ухуулах ба мэдээлэх бичгүүдийг даруй ѐсчлон бичүүлж улмаар гүйцэтгэн, өөр өөрийн харъяат цэргүүдийг захиран авч, нам гүмээр эргэж хойш суулга. Үүнд, урьд сайд жанжин Манлайбаатар бэйл Дамдинсүрэнгээс бие өвдсөн учир олгуулахыг ирж мэдүүлснийг чөлөө олгож, уг цэргүүдийг түшмэл Бавуужаваар ерөнхийлөн, Модонбунгаагаар дэслэн захируулах явдлыг айлтгаад, зарлиг ѐсоор болсон тул, харъяат сайд бэйл бүх цэргийг ухруулан суулгах хийгээд татах зэрэг хэргийг гүйцэтгэн шийтгэсэн хойно бэйс Чимэдцэрэнгийн хамтаар нийслэл хүрээнд хүрч ирвээс зохино. Бэйс Чимэдцэрэнгийн цэргийг бүрмөсөн татан буулгаваас уул сайдын цэрэгт нийлүүлэхийг мөн сайд жанжин бэйлийн газраас түүгээр эрхлэн гүйцэтгэн шийтгэх, олон сайд, дарга нарын тус тус захирсан цэргээс олон цэрэгтэйгээс нь гурваад хороо, цөөхөн цэрэгтэйгээс нь хошоод хороо үлдээж, гүн Найданжавын цэргийг ихэмсэг бэйл Цэрэннямын нутгийн өмнө захын Өрөмтэй худагтад, сайд гүн Сумъяагийн цэргийг Дарьгангын өмнө захад, түшмэл Бавуужав нарын цэргийг хурц бэйс Түдэнгийн хошууны өмнө захад, ван Цэсэнжав нарын цэргүүдийг Мэргэн вангийн хошууны нутгийн өмнө Сулхээр зэрэг газарт, түшмэл Зүтгэлтийн цэргийг сайд Түшээт вангийн хошууны өмнө захад Аваргахүрд, Хар-Ус зэрэг газар тус тус суулгаж, уул цэргүүдийг аль аймаг чуулганы цэргүүдийг буулгах суулгах зэргийг харъяат захирсан сайд түшмэл эрхлэн шийтгэж, татаж буулгах цэрэгт сан ба аймаг хошуунаас олгосон хувцас ба агт морь, гэр хэрэглэлийг хүрэлцэхээр үлдээж, сэргийлж суулгах цэрэгт шилжүүлэн олгож, зэвсгийг бүрнээ хураан авч захирах түшмэлд авуулан цэргийн яамнаа хүргэн ирүүлж, бүртгэн хураалгая. Басхүү үлдээж сэргийлэн суулгах ба буулгах цэрэгт аль аймаг чуулган хошууны цэргээс үлдээсэн буулгасан нэр тоо зэргийг тус бүр тодорхой цэс үйлдэж, жич буулгасан цэргүүдийг хэн хэн түшмэлд тушаан өгч, аль газраар буцаасан зэргийг хамтаар тус тус мэдүүлэн ирүүлээд байцаахад бэлтгэе. Үүнийг шалгарсан баатар дарга гүн Мөрөнгаад тушаан явуулаад, харъяат бүх цэргүүдийг захиран авч, манай яамнаас дахин тушаахын инару байлдах хэрэг үүсгэхгүй, сахин сэргийлж суугаасай. Бас ч сайд Егүзэр хутагт Галсандашд явуулаад журамлан дагаж шийтгүүлье. Үүнийг басхүү дөрвөн аймгийн жанжин, чуулганы дарга нарт тушаан явуулаад тус тусын аймгийн нутгийн захыг сэргийлэн суулгасан цэргүүдийг бүрнээ татан буулгаж, захирагсдад олгосон тэмдэгийг хурааж мэдүүлье. Хүргэж ирүүлье. Ийнхүү явуулан тушаасан, үүнийг Бүгд ерөнхийлөн захирах зэрэг таван яамнаа явуулан байцаан үзүүлье хэмээн өргөжээ. Үүний тул өргөн илгээв. Олноо өргөгдсөний гуравдугаар оны арван нэгэн сарын шинийн долоон (1913 оны арван хоѐрдугаар сарын 4-ний өдөр.) == Урлагийн бүтээлүүд == ===Баримтат кино=== * [[Хоржийлоо]] [[Баримтат кино]] ===Уран зохиол=== * [[Бямбын Ринчен|Б.Ренчин]]. [[Үүрийн туяа]]. [[роман]] * [[Дүгэржавын Маам|Д.Маам]]. [[Газар шороо]]. роман == Эх сурвалж == * [https://web.archive.org/web/20190805043216/http://iccs.aichi-u.ac.jp/archives/report/057/5c4a92eccc970.pdf ボグド・ハーン政権軍南進作戦に関する一考察 ―阿爾花(アルファ)公・ナスンアリビジフの帰還問題を中心に―] * Л. Дэндэв, “Монголын товч түүх” Монголын түүхэн сурвалж бичгийн цуврал-29 дүгээр боть, Улаанбаатар, 2006, * БНМАУ-ын Шинжлэх Ухааны Академ, “Бүгд Найрамдах Монгол ард улсын түүх”. Гурван боть. УБ. 1968 он. * БНМАУ-ын Шинжлэх Ухааны Академ, “В.Котвичийн хувийн архиваас олдсон Монголын түүхэнд холбогдох зарим бичиг”, хэвлэлд бэлтгэсэн Б.Ширэндэв, Шинжлэх Ухааны Академийн хэвлэл, Улаанбаатар, 1972, тал 23-39. * EDITED BV LO HUI MIN: THE CORRESPONDENCE OF G.E.MORISSON II, CAMBRIDGE UNIVERSITY PRISS 1978, P 48 * Монгол улсын түүхийн төв архив. ‘’ Баримт бичгийн эмхтгэл 1900-1914’’. ТТА. ФА-4. НХ-656. * Ш. Нацагдорж. Манлайбаатар Дамдинсүрэнгийн товч намтар, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн хэвлэх үйлдвэр, УБ., 1946 он. * Монгол ардын журамт цэргийн дуртгалууд, гуравдугаар дэвтэр, Улсын хэвлэлийн газар, УБ., 1986. * Монгол улсын түүх Ү боть. ХХ зуун, Монгол улсын шинжлэх ухааны академийн Түүхийн хүрээлэн, УБ., 2004. * Японы Гадаад Харилцааны Түүхийн Архив. Гадаад явдлын яамны тэмдэглэлийн баримт бичгүүд. (Дайшѐ-гын хуучин цэс) * Японы сэргийлэн хамгаалах тэнхимийн сэргийлэн хамгаалах институтын материал. Хуучин далайн цэргийн яамны архивын материал. * Ө. Тайван. Үхэр жилийн үймээний гэрэл, сүүдэр. Хөх хот. 1996 он == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://mongoltoli.mn/history/h/187 Таван замын байлдаан] {{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}} [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын түүх]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын дайнууд]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайн]] gvvcefrm8bdmvyaagf0cgla85mbkunk 853828 853814 2026-04-18T14:46:38Z ~2026-23858-93 104029 Бат Хаалга нь Дархан Бэйлийн хошуунд бий. Халх баруун гарын хошуу буюу Дархан Бэйлийн хошууны Бат Хаалга сүмийг Бат Хаалга гэж товчлон дууддаг. 853828 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Таван замын тулаан |partof= [[Монгол-Хятадын дайнууд]] |campaign=Таван замын байлдаан |image=[[Зураг:Mongolian_soldiers.jpg|300px]] |caption=Өвөр монголыг чөлөөлөх дайны үеийн монгол цэргүүд |date=1912-1915 он |place=[[БНХАУ]], [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах орон]], [[Шинжаан|Шинжааны өөртөө засах тойрог]] |casus= |territory=[[Өвөр Монгол]] болон бусад монголчууд амьдардаг нутгийг алдсан ба хожим [[Хятад]]ын нутаг болсон |result= Гурван улсын [[Хиагтын хэлэлцээр]] |combatant1=[[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]] [[Богд Хаант Монгол Улс]] |combatant2= [[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]] [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]] |commander1=[[Зураг:Flag_of_Mongolia_(1911-1921).svg|22px]]<br />[[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]],<br /> бэйсийн зэрэг туслагч гүн [[Чимидцэрэн]],<br />дэс түшмэл чин зүтгэлт [[гүн]] [[Хайсан]], <br />дэд сайд [[Бавуужав]],<br />дэд сайд бишрэлт [[бэйс]] [[Насан-Аривжих]],<br />сайд гүн [[Сономдорж]],<br />дэд түшмэл Зүтгэлт гүн [[Лаварын Сумъяа]] |commander2=[[Зураг:Flag of China (1912–1928).svg|border|22px]]<br />маршал [[:zh:王怀庆|Ван Хуайчин]] |strength1=[[Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн тагнуул|Богд Хаант Монгол Улсын арми]], <br />[[Өвөр Монголын сайн дурын цэрэг]]ийн ангиуд нийтдээ 10000 орчим цэрэг |strength2=70000 [[цэрэг]],<br />янз бүрийн калибрийн 146 [[их буу]]<br />, 80-90 пулемёт |casualties1=алуулсан 400 орчим, <br />олзлуулсан 60<br />шархадсан 48 |casualties2=алуулсан 3795,<br />олзлуулсан 76<br />зөвхөн 3 тулалдаанд 4-8 их буу,410-аад их бууны сум,<br />7 пулемёт түүний 5000 сум,<br />1080 буу, 85600 ширхэг сум, <br />421 сэлэм олзлуулсан. }} [[Файл:Манлайбаатар Дамдинсүрэн.jpg|thumb|right|200px|Манлайбаатар Дамдинсүрэн]] '''Таван замын байлдаан'''- Монгол-хятадын хооронд 1912-1915 онуудад болсон дайныг хэлдэг бөгөөд [[Монгол]]ын тал [[Өвөр Монгол]]ын нутгийг [[хятад]]ын цэргээс чөлөөлөн өөртөө нэгтгэх зорилготой байсан бол [[Хятад]]ын тал Өвөр монголыг алдахгүй байх төдийгүй [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд Хаант Монгол Улсыг]] устган түүний нутгийг булаан эзлэх зорилготой байжээ. Энэ дайныг хятадад "[[Үхэр жилийн үймээн]]" гэж нэрлэдэг бөгөөд дайны үед хятадын үлэмж давуу цэргийн байлдааны ажиллагаанууд нь бүтэлгүй болж ихэвчлэн ялагдаж байсан тул гүнзгийрүүлэн судалдаггүй бөгөөд эх сурвалжуудад ялагдлуудаа [[ялалт]] болгон хуурамчаар тэмдэглэсэн байдаг онцлогтой. Таван замын байлдааны үед [[Ховдын хязгаар]]ыг хамгаалах [[Баруун Монгол]] буюу [[Шинжаан]]ыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|хятадаас чөлөөлөх зорилго]]ор [[Богд хааны Засгийн газар]] Гурван замаар цэрэг хуваан оруулсан байна. Энэ тухай судалгаа бараг байдаггүй бөгөөд эх сурвалжуудад цөөн тооны мэдээлэл байдаг. Энэхүү таван замын байлдаанаас тусдаа явагдсан [[Монгол-хятадын дайн]]ыг [[Гурван замын байлдаан]] гэж нэрлэн оруулав. [[Богд Хаант Монгол Улс]] байгуулагдаж зарлан тунхагласан явдалд [[Өвөр Монгол]]ын [[Зуу Үд]], [[Зост]], [[Жирэм]], [[Шилийн гол]], [[Улаанцав]], [[Их зуу]] зэрэг 6 чуулган [[Хөх хот]]ын Түмэдийн зүүн баруун гарын засаг Хар мөрний их мянган, [[Өөлд]]ийн засаг, [[Алшаа]], [[Ар хорчин]], [[Или мөрөн|Илийн мөрний]] [[Цахар]] зүүн гар болон [[Тарвагатай]]н аймгийн хошууд талархан дагаж баясахаа илэрхийлж, [[Нийслэл хүрээ]]нээс [[цэрэг]] илгээж, Өвөр Монголыг бүхэлд нь Хятадын дарлалаас чөлөөлөхийг хүсэн гуйжээ. Хөлөнбуйрын Барга, Өвөр зургаан чуулганы 49 хошууны 36 нь Монгол улсад нэгдсэнээс гадна Хөх нуурын 24 хошуу, Цахар 8 хошуу, Или мөрөн болон Тарвагатайн 16 хошуу дагаар орж албан ёсоор нэгдэхээ илэрхийлсэн юм. [[Богд хаан]]ы [[зарлиг]]аар [[1913]] оны [[долоодугаар сар|7-р сар]]д зүүн хязгаарын хэргийг захиран шийтгэх тусгай газар байгуулагдаж, [[Сайд]]аар нь [[цэцэн хан аймаг]]ийн харьяат [[Егүзэр хутагт|Егүзэр ачит зан бадарсан эрдэнэ мэргэн хамба]] [[Галсандаш]]ийг томилсон. ==Урьдчилсан нөхцөл== [[Файл:Бавуужав.png|thumb|left|200px|Шударга баатар Бавуужав]] [[Богд Хаант Монгол Улс]] байгуулагдсаны дараа [[Монгол үндэстэн]]г нэгтгэн Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахыг [[Монгол]]ын тухайн үеийн эрх баригчид эрмэлзэж байв. Богд Хаант Монгол Улсад Өвөр Монгол болон бусад монголчууд нэгдэх эрмэлзлээ илэрхийлж, хуучин [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин улсын]] харъяаны Монголчуудын хэмжээнд [[бослого]], хөдөлгөөнүүд газар сайгүй өрнөж байлаа. Үүнийг эсэргүүцэн [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин улсын]] дарлалыг авч хаян [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн улс]]ыг байгуулсан [[Хятад|Хятадууд]] өөрсдийгөө манж нарын өв залгамжлагч гэж үзэн хуучин Манж Чин улсын нутагт гарсан үндэстэнүүдийн тусгаар тогтнох эрмэлзэл бүхий эсэргүүцэл, тэмцлийг цэрэг, зэвсгийн хүчээр нухчин дарж хэлсэн. Түүхийн ийм эгзэгтэй үед Богд хаан Монгол улс, Өвөр монголчуудыг Хятадын дарлалаас чөлөөлөх, өөрт сайн дураар нэгдсэн монголчуудыг нэгтгэж, хязгаар нутгаа батлан хамгаалах зорилгоор [[Чуулалт хаалга]], Бат хаалга ([[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу|Дархан Мумянган хошуу]]), [[Долнуур]], [[Хөх хот]], [[Бугат]] хотын чиглэлд таван замаар их цэрэг хөдөлгөв. ==Монголын тал== ===Монгол дах нөхцөл байдал=== Богд Хаант Монгол Улс байгуулагдсанаас эхлэн түүний Засгийн газраас Ар ба Өвөр Монгол төдийгүй нийт Монголчуудыг нэгтгэн Их Монгол улсыг байгуулахыг өөрийн үндсэн бодлого болгон хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Энэхүү бодлогын дагуу Өвөр Монголын олон түмэнд хандан “Манай засгийн газраас их цэргийг томилж дотоод Монголд сэргийлэн суулгасан хятад цэргүүд лүгээ байлдаж Хятад түшмэл цэргийг бүрмөсөн гаргасугай хэмээмой. Их цэрэг хүрэхийг үзэж хүчин хавсран газар орноо эзлэн авсугай. Бид язгуураас нэгэн үндэстэн тул зовлон жаргаланг хамтатгаваас зохимой” хэмээн ухуулан таниулах зарыг түгээн дэлгэрүүлж байв<ref>Ж.Урангуа: “ХХ зууны эхэн үеийн Монгол улс 1911-1919”, Улаанбаатар, 2006 он. Тал 47</ref> Монголын засгийн газар нь Манж чин гүрэн задран унасан учир Манж нарын нэгтгэсэн Монгол, Хятад, Түвд болон бусад үндэстэнгүүд өөрийн тусгаар улсыг байгуулах эрхтэй гэсэн түүхэн үндэс бүхий зарчмын дагуу Манж нарын эрхийг шууд залгамжлан авах гэсэн Хятадын үндэслэлгүй их гүрний дээрэнгүй бодлогыг эрс эсэргүүцэн дээрх бодлогыг сөргүүлэн дэвшүүлжээ. Мөн тэд өөрийн дээрх бодлогыг хэрэгжүүлэхэд Оросын тусламжид түшиглэхээр тооцоолж байжээ. Гэхдээ Богд хаан болон түүний Засгийн газрын эрх бүхий ноёд барууны дипломат ёс гэж нэрлэдэг гадаад өнгөндөө найрсаг мэт боловч хүчтэй нь хүчгүйгээ дарладаг зарчим бүхий өөрийн их гүрний эрх ашгийг бүхний тэргүүнд тавьдаг тэрхүү ёс зүйг мэдэхгүйн улмаас Оросын эрх ашиг юу болохыг танин мэдэж чадалгүй хэт найдлага тавин хүлээж байсан байна. Монголын талын энэхүү найдварыг ашиглан өөрсдийнхөө Монгол дахь эрх ашиг ба худалдааны хэргийг завдан тогтоох гэсэн Оросын засгийн газрын ажиллагаа нь эрчимтэй болж, гадаад явдлын тэргүүн сайд Сазанов 1912 оны есдүгээр сарын 3-нд хаандаа бичиг өргөж, “Монголд онц элч томилон, Орос-Монголын найрамдлын гэрээг тогтоох учир бол Оросод туйлын чухал ашигтай явдал болно” гээд онц элчийн тушаалд Хаант засгийн Алс Дорнодын гадаад харилцааны томоохон зүтгэлтэн Кростовецыг томилох хэргийг хаандаа зөвлөжээ. Ийнхүү Гадаад яамны тэргүүн сайдын саналаар хаант Оросын бүрэн эрхт онц элчийн хувиар Кростовец Монголтой хэлэлцээр хийхээр болж Нийслэл хүрээнээ ирсэн байна. Гэрээ байгуулах хэлэлцээнд Монголын талын төлөөлөгч Сайн ноѐн хан Намнансүрэн, Да лам Цэрэнчимэд нараас “Монголын засгийн газраас бүх монгол үндэстнийг нэгтгэсэн тусгай бүрэн эрхт эзэнт улс төр байгуулах явдалд их Орос улсаас зүйл бүрийн тусламж үзүүлэх ба, хятад улсаар зөвшөөрүүлэхийг хүсмой” хэмээсэнд Оросын талын төлөөлөгч Кростовецоос “Монгол овогтон бүхнийг нэгтгэх явдал болвоос тус улсын засгийн бодлоготой харшилдах бөгөөд Ар Монголын өөртөө эзэрхэх эрхээ олох нь маш чухал тул одоо үүнийг даруй хэлэлцвээс зохимой” гэж хэлэлцээрийн агуулгыг зөвхөн Ар Монголын тухай ярихаас биш Өвөр Монголд холбогдуулж болохгүй гэж анхааруулсан байна. Үүнд Да лам Цэрэнчимэдээс “1911 онд миний бие Ханддоржийн хамт Оросын засгийн газар лугаа Монгол овогтныг нэгтгэсэн улс төр байгуулахыг илэрхийлж тусламж гуйхад Орос улсаас зөвшөөрөн хүлээсэн байгаад одоо яагаад ийнхүү санал гаргасан бэ. Үүнийг бид зөвшөөрч чадахгүй. Хэрвээ Гадаад Монгол тусгаарлаж Дотоод Монгол Хятад улсад хэвээр эзлэгдэх аваас үнэхээр ашиггүй явдал болмой. Энэ учраас Монголын цэрэг нь хятад лугаа байлдахад гагцхүү Орос улсын тусламжийг түших юм. Ингэж сая бидний хүсэл биелэгдэж Монгол овогтон бүгдээрээ нэгдэж нэгэн улс болж чадмой. Учир иймээс Ар, Өвөр Монголыг салгаж болохгүй” гэжээ. Орос улсын төлөөлөгч Кростовецоос мөн Ар, Өвөр Монгол нэгдсэн улс байгуулах явдалд Орос улсын талаас туслаж болохгүйн учир шалтгааныг тайлбарлан хэлээд гэрээ бичгийн эхийг тус тус бэлтгэснээ дахин ярилцахаар тогтоод анхны хурал дуусжээ. Дараагийн хуралд Монголын талын дэвшүүлсэн бичигт “Монголчууд Манж, Хятадын эрх мэдлийг устгаж бүх Монголыг нэгтгэсэн бүрэн эрхт их улсыг байгуулсан явдлыг Орос улсаас эн тэргүүнд зөвшөөрч цаашдаа эрхбиш хамгаалах үүргийг хүлээн гүйцээх хэрэгтэй. Түүний дараа, бид бас бусад гадаад улсуудаар тусгаар тогтносон эрхээ зөвшөөрүүлнэ” гэж дурджээ. Эдгээр шаардлага нь Оросын засгийн газрын бодлоготой нийцэхгүй болохоор Оросын төлөөлөгчид зөвшөөрөхгүй гэдгээ илэрхийлжээ. Хоѐр этгээдийн ширүүн маргалдааны дунд Да лам Цэрэнчимэд “Манж, Хятадын захиргаанаас гараад дахиад бас Оросын боол болохыг бид хүсэхгүй. Тус хэлэлцээрийг зогсоож, Бээжингийн засгийн газраас өөрийн Монгол төлөөлөгч Наянт ванг ирүүлж хэлэлцээр хийх нь зөв байна” гэж хэлсэнд Оросын төлөөлөгч Кростовиец ихэд уурлаж, Монголын бэлтгэсэн бичгийг шалан дээр хаяж, “Гэрээний хурлыг харшилсан хариуцлагыг Монголын тал үүрэх хэрэгтэй. Тус төлөөлөгч би Да ламын гүжир үгүүдийг хүлээж чадахгүй учрыг өөрийн улсын хаан эзэн ба засгийн газартаа мэдүүлнэ”гэж хурлыг хаян гарсан байна. Ийнхүү хэлэлцээрт хямрал гарч ямарч бүтэмжгүй байгаад хэдэн өдрийн дараа, Оросын төлөөлөгч Кростовец урам зориггүй тархаж явсан Монголын тэргүүн сайдуудыг дуудан аваачиж “Сая хүлээн авсан мэдээнээс үзэхэд Хятад улсын Монголыг байлдах их цэргүүд Монголын баруун хязгаарын Ховд, Алтайн замаар нэгэнтээ ойртож ирсэн болохыг манай хязгаар захын албан газруудаас цахилгаан мэдээгээр надад хэд удаа мэдүүлж ирсэн бөгөөд тэдгээр хятад цэргийн тоо маш их бөгөөд зэвсэг хэрэглэл хурц чадамгай хэмээх тул түүн лүгээ эсэргүүцэн тулах арга бодлогыг бэлтгэвээс зохимой” гэсэнд Монголын сайд ноѐд нар ихэд айн сүрдэж зэр зэвсгийн тусламж гуйсанд Оросын төлөөлөгч Кростовецоос “Хоѐр улсын найрамлын гэрээ бичгийг гарын үсэг зурахын өмнө ямар ч тусламжыг үзүүлж үл болмой. Хэрвээ бичгийг одоо даруй миний төлөвлөгөөгөөр зөвшөөрөн тогтоох юм бол цэрэг зэвсгийн тусламж хамгааллыг үтэр түргэн үзүүлж,тэдгээр хятад цэргийг Монголын хязгаарт оруулахгүй болгохыг миний бие батлан хүлээж авмой” гэжээ. Энэ үед Монголын талын хүмүүс өөр аргагүй байдалд орж, Кростовецын зохиосон гэрээ бичиг дээр гарын үсгүүдээ зурж батлан тогтоожээ.<ref>L.DINDUB, A Brief History of Mongolia in the Autonomous period, Mongolian Text, with an Introduction and index in English by Gombojab Hangin, Indiana University, Indiana, 1977, P63.</ref> [[Файл:Карта к статье «Монголия». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|450px|thumb|Монгол улсын газрын зураг (1913)]] Ийнхүү -Орос-Монголын найрамдлын гэрээ нь 1912 оны арваннэгдүгээр сарын 3-нд Нийслэл Хүрээнд байгуулагджээ. Найрамдлын гэрээ дөрвөн хэсэг, хавсралт арван долоон зүйлсээс бүрдэнэ Тус гэрээний хэлэлцээр хийхэд Өвөр Монголын асуудлаар хоѐр талын төлөөлөгчдийн хооронд зарчимын чанартай санал зөрөлдөөн байсан нь тодорхой мэдэгдэж байна. Богд хааны засгийн газар нь Өвөр Монголыг багтаасан нэгдмэл улсыг байгуулахыг зорьж байхад, хаант Оросын засгийн газар зөвхөн Ар Монголын өөртөө эзэрхэх эрхийг батлах саналыг баримталжээ. Гарын үсэг зурж батлагдсан гэрээгээр Орос улс, Монголыг үндэстний цэрэг анги байгуулж болох, хятад улсын цэргийг Монголын хилд оруулахгүй, нүүдлийн иргэдийг өөрийн нутагт суурьшуулахгүй байх эрх бүхий автономит орон гэж хүлээн зөвшөөрчээ. Мөн Оросын хөрөнгөтнүүдийн капиталыг Монголд татваргүй чөлөөтэй нэвтрэх бололцоог олсон байна. ===Монголын талын төлөвлөгөө=== Богд хааны засгийн газар нь Ар, Өвөр Монголыг нэгтгэх бодлогоо шаргуу явуулж өөрийн төлөөлөгчидөө Петирбургт удаа дараа явуулж дэмжлэг тусламж олох гэж оролдсон боловч Орос улс хүлээн авахгүй татгалзаж ганц Армонголыг хятад улсын түрэмгийлллээс хамгаалахад зориулан зэвсгийн тусламж үзүүлсэн байна<ref>Ц. Пунцагноров: “Богд Хаант Монгол Улсын гадаад бодлогын тухай 1911-1919”, Олон улсын монголч эрдэмтдийн зургаадугаар их хуралд тавьсан илтгэл. Улаанбаатар, 1992 оны найман сар.</ref> Богд хааны засгийн газар,1912 оны [[Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ|Орос-Монголын гэрээ]] байгуулагдсаны дараа уг гэрээний зарим зүйлд түшиглэн Өвөр Монголыг хятадаас чөлөөлөн авч Монгол улстай нэгтгэх зорилгоор цэрэг мордуулах, Гадаад явдлын яамны тэргүүн сайд Ханддорж тэргүүтэй төлөөлөгчдийг Хаант Орос ба Европын зарим улсад явуулах, Төвдтэй найрамдлын харилцан туслалцах гэрээ байгуулах, Дотоод явдлын яамны тэргүүн сайд Цэрэнчимэд тэргүүтэй төлөөлөгчдийг Японд томилох зэрэг арга хэмжээг яаравчлан авчээ. Монголын Засгийн газар, ялангуяа Цэргийн яам нь Өвөр Монголоос дүрвэж ирсэн монголчуудаас тухайн орон нутгийн байдал% хүн амын санаа сэтгэл, хятад цэргийн тоо байрлал зэргийг тодруулахаас гадна туршуул илгээн тагнуулын мэдээлэл цуглуулж байв. эдгээр мэдээлэлд үндэслэн цэргийн яамнаас Өвөр Монголыг чөлөөлөх байлдааны ажиллагааны төлөвлөгөөг боловсруулсан байна. Төлөвлөгөөнд оросоос авсан зэр зэвсгийн хэмжээнд түшиглэн бэлтгэх боломжтой цэргүүдийг 5 чиглэлд анги болгон зохион байгуулах, тэдгээрийг унаа уналга, хоол хүнсээр орон нутгйин бололцоог ашиглан хангахаар тооцоолсон байна. Мөн таван замын цэргийг еранхийлөн удирдах командлагчийг сонгон томилсон ба бусад ангиудын захирагч болон туслах жанжин нарыг томилжээ. ==Хятадын тал== ===Хятад дах нөхцөл байдал=== 1912 оны сүүлч болоход Өвөр Монголын улс төрийн байдал Бээжингийн засгийн газарт хүнд чухал асуудал болж тулгамдаж байжээ. Засгийн газарт Монголын асуудлаар Зэвсэгт хүчнийг хэрэглэхээр санаачилсан бүлэг болон үүний эсрэг аядуу бүлэг гэсэн 2 бүлэг байсан байна. Гэхдээ эдгээр бүлгүүд нь Монголыг бүхэлд нь өвөр, ар гэлгүй бүгдийг нь хятадын захиргаанд нэгтгэх зорилготой байсан ба зөвхөн түүнийг хэрэгжүүлэх арга замын хувьд зөрчилтэй байсан байжээ. Зэвсэгт хүчнийг хэрэглэхээр санаачилсан бүлэг нь Монголыг дайлах цэргээ томилон Монголыг дайран цохих чиглэлээ бататгажээ. Ийнхүү Монголыг дайлах цэргийг томилохын дагуу Бээжингийн засгийн газрын дотоодод тун ширүүн яриа хэлэлцээр болжээ. Энэхүү санал зөвлөгөөн нь юуны урьд Төрийн явдлын хорооны хянан тогтоолыгхүлээх хэрэгтэй байжээ. Есдүгээр сарын 16-ны өдрийн зөвлөгөөний хорооны цэргийн явдлын нууц хуралдаан дээр хатуу бүлэг болох хуурай замын цэргийн ерөнхий дарга Дуан Чирүи болон энх бүлэг болох төрийн явдлын сайд Жао Бинжүн санал зөрөн маргалдаж, эцсийн дүнд гадаад харилцааны хэлэлцээр хийх шийдвэрлэх санал нь засгийн газрын зөвлөгөөнөөр батлагджээ. Үүний зэрэгцээ [[Юань Шикай]] ерөнхийлөгчөөс Өвөр Монголын Гүнсэнноров ван болон Ар монголын Наянт вантай уулзан ярилцжээ. Тэгээд есдүгээр сарын 25-ны өдрийн төрийн явдлын хуралдаанд Юань Шикай 16-ны өдрийн зөвлөгөөний хорооны нууц хуралдаан дээр батлагдсан засгийн газрын тогтоол болон Монголын ван гүн нарт зөвшөөрөгдсөн саналыг үндэслэж, Монголын асуудлыг шийдвэрлэх аядуу арга бодлогыг илэрхийлжээ. Гэвч хуралд оролцогсодын олонх нь эсэргүүцсэн. Тухайн үед Бээжингийн засгийн газрын дотоодод Юань Шикай, Жао Бинжүн нарын саналаар төлөөлүүлсэн зэвсэгт хүчнийг хэрэгжүүлэхийг эсэргүүцэх санал зөвлөгөө байхад Дуан Чирүи, Шүи Шүжан (Хуурай замын цэргийн газрын товчоон дарга), Иан Шишань (Шаньши дүдү) мэтийн цэрэг дайнаар дайлан дагуулахыг санаачилсан цэрэг засгийн ноѐд түшмэд нэлээд байсан мөртлөө энэхүү цэрэг дайны хүчинд түшиглэн Монголын тусгаар тогтнолыг устгахыг санаачилсан хүчин нь олонхи байж хүчтэй байжээ. Гацхүү цэрэг засгийн хэмжээнд биш, улсын дотоод дахь энгийн хүн амын хувьд чгэсэн Монголын тусгаар тогтнолыг эсэргүүцэх санал илэрхий давуу байжээ. Тэд Монгол бол манай нутаг дэвсгэр, Төвдийн нэг хэсэг бол үнэндээ хятад хүний манасан газар учраас Монгол болон Төвд нь яриангүй Дундад иргэн улсад харъяалагдах ѐстой. Эдгээр орны тусгаар тогтнол гэгч ёсонд үл нийцэх ялт ажиллагаа" гэж эсэргүүцсэн санал давамгайлж байсан байна. <ref>“Иргэн улсын Жинши зохиол найруулал”, тал 666, 677</ref> Юань Шикайн аядуу бүлгийг дэмжиж байсан нь Тэр үед Бээжингийн засгийн газар Оросын Хаант Улстай гадаад харилцааны хэлэлцээр хийхээр бэлтгэж байсан тул цэргийн хүч хэрэглэн Монголын асуудлыг шийдвэрлэхээс түр татгалзан хойшлуулах үндсэн шалтгаан болсон байна. 1912 оны арван хоѐрдугаар сарын 3-ны өдрийн “Мүгдэний цагийн сонин”-ы “Иргэн улсын чухал мэдээ”-д доорх мэт өгүүлж, Монгол тусгаарласанд чанга эсэргүүцэл тавьж байх нийгмийн сэтгэлгээг тусгажээ. Сонин мэдээнд эл газрын байдал тусгагдаж “...Шаньдун-д... Бүх улсын ах дүү нар хүчин хамтран дайтахаар зорьж буй. Гэхдээ дайн хийхэд сүйтгэл их. Ах дүү нар бүх хүчнээр зоос мөнгө цуглуулж тус болох нь зохистой. Сонсохоор мужийн төвийн нэгэн Чин овогт авхай эх улсаа хайрлах баатар хөвгүүдийн зориг санаагаар хүчир бэрхшээлийг хайхралгүй боомтын гадна үхэж сэхэхээ үзэлцье хэмээн, эмэгтэйчүүд буу зэвсэг үүрч дайн байлдаанд эрчүүдтэй адил явж дийлэхгүй тул онцгойлон цэргийн ам хүнс цуглуулах бүлгэм байгуулахаар уриалж, далайд дусал нэмэх хувь нэмэр үзүүлэх гэсэн...” “...Шандунь мужийн Жинан хотод эмэгтэйчүүдийн цэрэг зохион байгуулж Монголыг дайлах дайнд оролцохоор бэлтгэж буй...” гэж мэдээлж байжээ. ===Хятадын талын төлөвлөгөө=== 1911 оны байдлаар Оросуудын хийсэн судалгаанд Манж Чин улс нь нийт 160 мянган явган цэрэгтэй, 285 батальоноос бүрдэх 11 дивиз, үүнд тусгай 25 бригадтай байсан. Манж чин улсын хаант төр мөхсөнөөр түүнийг шахан зайлуулж гарсан Дундад иргэн улс 1913 он гэхэд хятадын хуурай замын цэрэг дотооддоо олон үймээн самуунд оролцчихсон туршлагатай, чадварлаг арми болсон байлаа гэж тэмдэглэснийг иш татав. 1912 оны 10-р сараас Өвөр Монголд болсон зэвсэгт мөргөлдөөн улмаар хурцдаж байжээ. Дундад Иргэн улсын сэргийлэлтийн цэрэг анги нь Богд Хаант Монгол Улсын цэргийг дайрахын зэрэгцээгээр Өвөр Монголын дотоод дахь бослогыг дарангуйлан дарахаар бэлтгэж байжээ. Иргэн улсын талаас жилийн эцэс болтол цэргийн хүчнээ байрлуулж дуусаад, дайтах төлөвлөгөөг дараагын шатанд оржээ. Тухайлбал, цэгцлэн тохируулсан Монголыг дайлах цэрэг нь тохиолыг хүлээж давшилт хийхэд бэлэн болжээ. 1913 оны эхээр Дундад Иргэн улсын цэргийн дайтах цэрэг ангийн цэгцлэн тохируулсан байдлыг Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэлээс нарийн ойлгож болно. Түүнийг үндэслэн ДИУ-ын цэргийн Өвөр Монгол хилийн ойр хавийн газар оронд тохируулсан цэргийн хүчний байдлыг ажиглан мэдэж болно. Ар, Өвөр Монголын хамаа бүхий газар оронд эл улсын цэрэг байрлуулсан байдал. (1913 оны нэгдүгээр сарын цэргийн захиргааны данс эвхмэл)д доорх мэт тэмдэглэж байна. *Хөх хотын чиглэл (Өвөр Монголын баруун хэсгээр): Явган цэрэг: 5 860 хүн Морьт цэрэг: 1 400 хүн Хөх хотын буут цэрэг: 230 хүн, 15 их буу, 6 пулѐмот *Чуулалт хаалганы чиглэл (Өвөр Монголынбаруун хэсгээр): Явган цэрэг: 4 120 хүн Морьт цэрэг: 2 470 хүн Буут цэрэг: 400 хүн, 24 их буу Барилгын цэрэг: 220 хүн Пулѐмёт: 22 <ref>Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл “Монголын мэдээ”, гуравдугаар боть, Дайшѐо-гын 2-р оны хоѐрдугаар сараас додоодугаар сар, данс эвхмэлийн дугаар 1-6-1-5-7</ref> Хүнд, хөнгөн (?) цэрэг: 100 хүн *Чэндэ (Халуун гол)-ийн чиглэл(Өвөр Монголын дунд хэсэг) Явган цэрэг: 7 720 хүн Морьт цэрэг: 1 650 хүн Буут цэрэг: 230 хүн, 14 их буу Инжнерийн цэрэг: 100 хүн Пулѐмёт: 12 *Кайлү-гийн чиглэл: (Өвөр Монголын дунд зүүн өмнө хэсгээр) Явган цэрэг: 4 340 хүн Морьт цэрэг: 1 590 хүн Буут цэрэг: 250 хүн, 27 их буу Пулѐмот: 24 *Таонон (Шаазгай хот<ref>[http://eagle.mn/r/67647 Тогтох тайжийн тухай хоёр дуу] Одоогийн Таононфу гэж буй хотыг монголчууд Шаазгай хот гэдэг байжээ.</ref>)-ын чилэл: (Өвөр Монголын зүүн хэсгээр) Явган цэрэг: 1 600 хүн Морьт цэрэг: 900 хүн Буут цэрэг: 100 хүн, 6 их бууд *Манжуур-Хайлаар-Цичигарын чиглэл: (Өвөр Монголын зүүн хойд хэсгээр) Төмөр замыг сахих ангийн, явган цэргийн 6 холбоот анги, морьт цэргийн 6 холбоот анги, буут цэргийн 4 дунд анги, барилгын цэрэг 1 дунд анги, төмөр замын 64 дунд анги, Энд Манжуур-Хайлаар-Цичигарын чиглэлд байгаа бодит тоог тэмдэглээгүй. Эл чиглэлийн бүх цэргийн хүчин (нийт тоо нь)-ний тухай Өвөр Монголд суугаан хятад цэргийн ерөнхий тооны их төлөв бүртгэл: цэрэг 33 460 хүн, 85 их буу, 54 пулѐмот гэж тэмдэглэж байна. Энэ нь "Монгол газрын ойллого"д тэмдэглэж байгаа *Нийт цэргийн хүчин 39 900 гаруй хүн, их буу 54, пулѐмот 4<ref>Монгол газрын ойллого‖-ын 1554-р нүүр</ref> байна. Японы гадаад явдлын архивын материалын дагалт зурагт, дайтах цэрэг анги зургаан бүлэг хувааж байх бөгөөд тус тусын цэрэглэн харалт нь тодорхой бий. Үүнийг монголын талын түүхэн материалтай харьцуулж үзвэл, ДИУ-ын цэргийг зургаан бүлэг хуваасан учир бол Монголын цэрэг таван бүлэг болж ёиглэл гарган байсны эсрэг авсан төлөвлөлт ажээ. Ингэж Дундад улсын засгийн газар нууцаар цэрэг томилон Өвөр Монголд хувиарлан суулгаж бага багаар нэмэгдүүлж байжээ. Чуулалт хаалганы зүүн хэсэгт суугаа цэрэг гурав, дөрвөн мянгаас нэмэгдээд хоѐр түм гаруй болж, Монголыг дайлах хошууч цэрэг анги нэгэнтээ бэлтгэлээ дуусгаж төвийн шилжүүлэн томилохыг хүлээж байсан байна. Энэ үед ДИУ-ын цэрэг нь Өвөр Монголд дайтахаар бэлтгэсэн ѐсоор Өвөр Монголын эл газар цаашлан Ар монголд дайран орохоор төлөвлөж байсан байна. Бээжингийн засгийн газарт ―Ерөнхийлөгчийн ордон өдөр дараалан хуралдаж, бүр л цэрэг татан шилжүүлэх ба цэргийн сүйтгэл цуглуулах хоѐр учирт зүтгэлцэн, цэрэг ба санхүүгийн хоѐр яамыг тусгайлан хариуцуулахаар зарлигджээ. Дуан (Дуан Чириү) ерөнхий дарга ойрд зөвлөгчийн газартай ярилцан зөвлөж одоогийн эл мужийн дүдү нар тус тус цахилгаан мэдээ ирүүлж "Монголыг дайлах зориг санаа чанга байх нь эрхэм. Эл муж урьдаар өөрийн сэргийлэлтээ чангатгаж, үнэхээр дайны явдал үүсвэл даруй түр умард орны эл мужийн цэргийг шилжүүлнэ. Бусад өмнөд орны эл мужид хөдлөхгүй. Гэвч эл муж шилдэг хүчтэнийг шилэн сонгож чанга боловсруулж төвийн зарлигийг сонсохоор үүрэг болгох хэрэгтэй" гэж тохируулжээ. Бээжингийн засгийн газар нь хуурай замын цэргийн ерөнхий дарга Дуан Чириү-гийн шаардлага доор эцэстээ Монголд зэвсэгт хүчин хэрэглэх горьдлогоо дахин дурдаж, нэгэнтээ тогтсон төсвийн хувиар ерөнхийлөгчийн ордонд батлагджээ. ДИУ хүчирхэг цэрэг ангиа төвлөрүүлж зүүн хэсэг орноос дайралт хийх гэж байжээ. Үүний тухай "Мүгдэний цагийн сонин"-д доорх мэт тэмдэглэж байна:-"Гадаад Монголыг эрхшээхэд урьдаар Өвөр Монголын зүүн монгол, зүүн хойдын гурван мужаас гар орох хэрэгтэй, сэргийлэлтээ чангатгах хэрэгтэй, сэргийлж дийлсэний дараа сая дайтаж дийлнэ. Одоо нэгэнтээ бэлтгэж дуусчээ" Тухайлбал, Ар монголыг дайлах үед урьдаар Өвөр Монголын зүүн хэсгээс эхлэх гэсэн байлдах бодлогийн чиглэлийг арван хоѐр сарын эхний үеэр нэгэнт тогтжээ. ==Эхлэл, тулалдагч талуудын хүчний харьцаа== Өвөр Монголыг чөлөөлөх таван замын цэргийг ерөнхийлөн захирагч жанжнаар [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]]г зарлигаар томилсон. Таван замын цэргийг дараах байдлаар хуваан мордуулсан байна. Үүнд: *Нэгдүгээр зам: [[Егүзэрийн хийд]]ийн чиглэлд бэйсийн зэрэг туслагч гүн [[Чимидцэрэн]]гийн удирдсан [[цэрэг]] *Хоёрдугаар зам: [[Дарьганга|Дарьганг]]ын чиглэлд дэс түшмэл чин зүтгэлт [[гүн]] [[Хайсан]], [[дэд сайд]] [[Бавуужав]] нарын цэрэг *Гуравдугаар зам: [[Сөнөд]]ийн хоёр [[хошуу]], [[Дөрвөд|дөрвед]] вангийн чиглэлд дэд сайд, бишрэлт [[бэйс]] [[Насан-Аривжих]]ын цэрэг *Дөрөвдүгээр зам: [[Хөх хот]]ын чиглэлд, [[сайд]] [[гүн]] [[Сономдорж]]ийн цэрэг *Тавдугаар зам: [[Урад]]ын гурван гүн, [[Хатан гол]]ын чиглэлд, дэд зэрэг түшмэл Зүтгэлтийн цэрэг тус тус хөдлөх болсон ажээ. Эдгээр чиглэлүүдэд нийтдээ 10000 цэрэг байсан гэж үздэг. [[Файл:With the Russians in Mongolia 192.png|thumb|250px|Өвөр монголыг чөлөөлөх дайны үеийн монгол цэргүүд]] 1913 оны дунд үеийн Монгол цэргийн тоог 4300 гаруй, түүн дээр 3500 орчим орон нутгийн [[Өвөр Монголын сайн дурын цэрэг|сайн дурын цэрэг]] байсан гэж үздэг. [[Дундад Иргэн Улс|Дундад иргэн улс]]ын [[ерөнхийлөгч]] [[Юан Ши Кай]] Монголын эсрэг 70 000 цэрэг татаж, их буу, явган цэргээс бүрдсэн орчин үеийн зэвсэглэл бүхий [[арми]]йг эмхлэн байгуулж, [[маршал]] Ван Хуайчинаар удирдуулан хөдөлгөлөө. Тэр маршалд өгсөн бас нэг нууц даалгавар нь [[Дэмчигдонров ван]]гийн өргөөнд хадгалагдаж буй [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] тамгыг ямар ч хамаагүй аргаар авчрах явдал байв. [[Дундад Иргэн Улс|Хятадын]] цэргийн байдлыг авч үзвэл: 1912 оны намар Дарьгангын чиглэлд 500-аад, [[Цагаан Түн]]гийн чиглэлд 1-2 мянга орчим, [[Цицикар]]т, [[Хөлөнбуйр]]ын чиглэлд 4 мянга гаруй хүнтэй холимог бригад, [[Жиримийн чуулган]]ы нутаг, Таононфу гэж буй (Шаазгай) хотноо 10 мянга орчим цэрэг байрлуулжээ. Өөрөөр хэлбэл, Дундад иргэн улс 1912 оны адаг, 1913 оны эх гэхэд Жиримийн чуулган, Цицикар, Шаазгай хот орчим 14 мянгаад цэрэг (зүүн чиглэл), Өмнөд Монгол буюу Хөх хот, Хаалган боомт, Долоннуур, Бяруу зэрэг хотод 39 мянган цэрэг (төвийн чиглэл), харин Цагаан Түн, [[Алтайн Шар сүм]], [[Чингэл]] зэрэг газраар 6 мянгаад цэргийг байрлуулсан мэдээ бий. Эдгээр бүлэглэл нийт янз бүрийн калибрийн 146 [[их буу]], 80-90 [[пулемёт]]той байв. Харин 1913 оны 9, 10 дугаар сарын үед [[Шаньси]] мужийн умард хилийн нутгаар 23 янз бүрийн анги нэгтэл, 28 их буу, 4 пулёмёттой 9500 явган, 1500 морьт цэрэг байрлаж байсан бол Хаалган, Долоннуур зэрэг хотын чиглэлийн цэргийн бүлэглэлд 30 их буу, 16 пулёмёт бүхий 35 батальон (20 мянган хүнтэй) [[явган цэрэг]], 9 [[дивизион]] (2500 хүнтэй) [[морин цэрэг]]тэй анги, салбарууд байрлаж байжээ. [[Файл:Mongolian_soldiers1.jpg|thumb|250px|Өвөр монголыг чөлөөлөх дайны үеийн монгол цэргүүд]] ==Байлдаан эхлэх үеийн цагийн байдал == 1912 оны сүүлийн хагас жил хятадын цэрэг Өвөр Монголын олон газарт улмаар давшин орж бэхлэн суужээ. Нөгөөтэйгүүр, мөн оны есдүгээр сард "Монгол-Оросын гэрээ" байгуулахаар зөвшилдөж байсан үед Богд хааны засгийн газар дотооддоо Өвөр Монголд цэрэг оруулах төлөвлөгөө зохиож эхлэв. Ингээд ДИУ болон Монголын хоорондох зөрчил ихээр хурцдаж асуудлыг хэлцлийн шуагмаар шийдэх боломжгүй болж цэрэг дайны ажиллагаагаар шийдэхэд хүргэх болов. 1912 оны сүүлчээс эхлэн жил гаруйн хугацаанд Хятад улсын Бээжингийн засгийн газар ба Монголын Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголын тойронд байлдаан болжээ. Монголын цэрэг Өвөр Монголд байгаа Хятадын цэрэгтэй тулалдаж эхлэн Эзний гол, Ноён уул, [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаагийн яамд хот]]ын орчим, Шандын гол, Үхэрчин уул, Тэнгэр элс, Сургага Хөөрөг, Дархан уул, [[Шулуун хөх хошуу]], [[Долнуур]], [[Бяруу]] хот, [[Хөх хот]]ын орчим, [[Хөвөөт шар хошуу]] зэрэг олон газар ялалт байгууллаа. Энэ явдлыг Лондон «Times», [[Япон]]ы «Manshū Nichi-Nichi Shimbun» зэрэг олон [[сонин]] [[дэлхий]] нийтэд зарлаж байсан ба [[Оросын Хаант Улс]] «Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!» гэж зөвлөж, цэргээ татахыг Хятадын засгийн газрын түлхээсээр шаардаж байсан. ===Байлдааны ажиллагааны эхлэл=== ДИУ болон Монголын цэргийн анхны байлдаан Өвөр Монголд хэзээ болсон цаг нь тодорхойгүй боловч Японы гадаад яамны Дайшѐо- гын тэргүүн он (大正元年-1912)-ы есдүгээр сарын 9-ний өдрийн тэмдэглэлд "Жэн Жиатүнд бэлгийн улиралын долоон сарын 8-наа хятад монгол хоѐр цэргийн хооронд нэгэн их дайн болов" <ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (日本外务省记录，明治45年1月-大正元年9月) 《蒙古情报，第一卷》(Монголын мэдээ нэгдүгээр боть), 1-6-1-57 号 机密公第257号，大正元年9月10日 外务省政务局接受件。</ref>гэсэн мэдээ бий. Энэ нь Өвөр Монголд болсон ДИУ-ын цэрэг болон Монгол цэргийн хамгийн анхны зэвсэгт мөргөлдөөн. 1912 оны арван сарын 11-ний өдөр Оросын элчингийн Бээжийнгээс явуулсан цахилгаанд: "Дундад улсын сонин мэдээнийхний ба нам бүлгийнхэн Оросын эсрэг ухуулгаа үргэлжлүүлэн чангатгаж байна. Хүрээг дайлах аян цэрэг (远征军)-ийг зэвсэглэхээр илээр хандивын мөнгө цуглуулж <ref>Ш. Бира: “БНМАУ-ын түүх”, Монгол улсын соѐл гэгээрлийн яамны сурах бичиг сэтгүүл хэвлэх товчоо, 1987, тал 146</ref><ref>Ш. Нацагдорж: “Дамдинсүрэнгийн намтар”, Улаанбаатар, 1946 он, тал 34-35</ref><ref>《盛京时报》(Мүгдэний цагийн сонин) 1912年12月3日，第三面，《国务院对库政策志略》。</ref> байна. Зөвлөгөөний хурлын даргаар тэргүүлүүлсэн улс төрчид цөм энэхүү учирт оролцов. Засгийн газар яг улсын доторх цэргийн зээллэгийн төсвийг ярилцаж аян цэргийн төлөвлөгөө хийж эл газарт үүний төлөө идэвхтэй бэлтгэл арга авч байна."<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 136</ref> гэжээ. Бээжингийн засгийн газрын зөвлөгчийн яам ба хуурай цэргийн яамны удирдлага дор, юуны өмнө Дарьгангад дайран Монголын цэргийг устгах дайны зорилгийг тогтоов. Залгаад Халуун гол (Рехэ), Цахар, Шианши, Сиүюаньд суугаа цэргийн дайралт бараг адилхан цагт эхэлсэн байв<ref>Дундад улсын орчин үеийн дайны түүх”, гуравдугаар дэвтэр, цэргийн явдлын шинжлэх ухааны хэвлэлийн хороо, Бээжин, 1985, тал 306</ref>. Дарьгангын дайралтад Иргэн улсын цэрэг ихэд ялагдаж, Дарьгангын өмнө талд байгаа Шилийн голын газар Монголын цэрэгт эзлэгдэв. Энэ үед Иргэн улсын цэрэг бараг цөм Шилийн голоос ухарсан байв. Тэгээд ―Хятадын засгийн газар Улаанхад ба Кайлү-д цэргийн байрлуулт хийж Дарьгангыг эзэлсэн Гадаад Монголын цэргийг хөөн гаргахаар Жинжоү-гээс И Жүн (毅军) цэргийн явган цэрэг 2 000, морьт цэрэг нэг дунд анги, буут анги нэг дунд ангийг, Халуун голоос И Жүн цэрэг 2 000, Хуай Жүн (淮军) цэрэг 1 000, шадар цэрэг хоѐр хороог, Жан Чигү-гээс 500-г, Гүй Хуачэн хотоос шадар цэрэг хоѐр хороог, жич Шианши-гийн хуурай замын цэргийн нийлмэг багаас нэг бригадыг татан төвлөрүүлж Дарьгангийг дайрах хүчнээ чангатгав. <ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (日本外务省记录，明治45年1月-大正元年9月) 《蒙古情报，第一卷》(Монголын мэдээтнэгдүгээр боть), 1-6-1-57 号 ”Квантуны армийн захиргааны яамнытмэдүүлэлт”</ref> Хэдийн тэгсэн боловч 1919 оны арван нэдүгээр сард Армонголын өөртөө засахыг үгүйсгэх болтол, Иргэн улсын цэрэг Дарьгангад орж чадаагүй. Анхан шатны баруун талын дайн нь бараг цөм Шилийн голын хэмжээнд явагдав. 1912 оны сүүлчээр Иргэн улс ба Монголын хоорондох хоѐр цэргийн мөргөлдөөн үүссэнээс нааш, Шилийн голын чуулган ба зүүн талын Зуу-Удын чуулган тун бачим байдалд ороод байв. Энэ хоѐр чуулган нь Хөлөнбуйрынх шиг Богд хаант засгийг дагахаар эрс тэс хөдлөөгүй бөгөөд Цахарын зарим хэсэг мэтээр эсрэг зогсолт бас аваагүй юм. Мөн бас Их зуу,Улаанцавын чуулган мэт өнгөн дээрээ Иргэн улсыг дагаад үнэндээ Богд хаант засаг лугаа үргэлжлэн харилцаж байсан ч биш, өдөр тутам бачуурч байгаа байдалд энэ хоѐр чуулган ямар овроор хандвал зохихоо өөрсдөө тогтоож чадалгүй хар шар нийгмээрээ самгардаж байв. Гэхдээ 1913 оны зэвсэгт мөргөлдөөнд хамгийн их хохирол амссан нь ч энэ хоѐр чуулган юм. Шилийн голын чуулганы нутаг нь дунд ба баруун Өвөр Монголын хойд хэсгийг бүрхэж Армонгол лугаа шууд залгалдаж байдаг. Тухайн чуулган нь Иргэн улс ба Монголын хоорондох халхавч орон болж байсан учраас түүний өмнөх Цахар орон цохилтонд учирсан боловч хохирол нь бага байв. Монголын талаас Шилийн голын дайнд оролцсон нь Дамдинсүрэнгийн удирдсан баруун замын цэрэг болон Бавуужав, Хайсан хоѐрын удирдсан дунд замын цэрэг байв. Дамдинсүрэнгий доор байсан 1 000 цэрэг бүгд Өвөр Монголын хүн бөгөөд Дамдинсүрэн 1912 онд тэднийг Хөлөнбуйр, Шилийн гол, Цахараас элсүүлэн авсан<ref>Hyer, Paul: The role of inner Mongolia in the Independence Movement,1911-1914, Studies on Mongolia: proceedings of the First North American Conference on Mongolian Studies. Bellinghan: Western Washington Univ,Press, 1979.p.92.</ref> 1913 оны нэгдүгээр сарын дунджаар Дамдинсүрэнгийн удирдсан цэрэг нь Иргэн улсын цэргийн Долон нуурын хуарныг авахаар довтлоход Иргэн улсын талаас умардын шинэ цэргийн нэгдүгээр дивиз (дарга нь Хэ Зүнлиан 何宗莲)-г хөдөлгөж Долон нуурын баруун хойнох элсэрхэг газарт ширүүн дайн хийв. Монгол цэргийн дайралт эхэлмэгц хөдөлгөөн шаламгай Монголын морьт цэргийн салбар анги Долон нуур орчим шувтлан орж Иргэн улсын цэргийн буцах замыг тасалсан тул Иргэн улсын цэрэг бүслэгдсэн байдалд орж ширүүн дайнд хагас тооны цэрэг нь алагдаж, үхэж шархдагсад зууны наяд хүрч тун ихээр хохирсон байна<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (日本外务省记录，明治45年1月-大正元年9月) 《蒙古情报，第三卷》(Монголын мэдээ гуравдугаар боть), Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны хоѐрдугаар сараас долдугаар сар 1-6-1-57号, мөн дээрх Heyr, Paul –ын ном, р 92</ref> Иргэн улсын талынхан энэхүү учрыг чухал болгон тухайн газрын цэрэгт гол хүчний шинэ цэрэг хүрэхээс өмнө дайсны дайралтыг Шангуан гол (闪光河, Долон нуурын хойгуур урсах гол)д хориглох хэрэгтэй гэж тушааж байв. Тэгээд умардын хуурай замын цэрэг (北洋陆军)-ын гуравдугаар дивизын гурав дугаар бригад (дарга нь 卢永祥 Лү Еншиан), наймдугаар дивизын 16-р нийлмэл бригад (дарга нь 王汝贤 Ван Рүшиан), Хуайжиүн цэргийн морьт цэргийн нэгдүгээр бригад (дарга нь 陈文运 Цен Венюунь)-ыг Долон нуур орчим томилоод, бас Халуун голын И Жиүн цэргийг байлдааны байдлыг очиж туслуулахаар дайны бэлтгэл хийлгэв.Энэ үед 1913 оны эхэнд Цахарын зүүн хэсэг ба Халуун голын хойд хэсэгт Иргэн улсын цэргийн хүч 21 400 хүн болсон. Долон нуурын батлан сахих сайд Ван Хуайчин (王怀庆) Монгол цэргийг эвдэхээр шуудаж, буут цэргийн галлалтын хамгаалалт доор давуулга олон цэргийн хүчнээр гэдрэг дайралт хийв. Гэвч илэрхий ялалт олсон байдал мэдэгдэхгүй<ref>“Дундад улсын орчин үеийн дайны түүх”, гуравдугаар дэвтэр, цэргийн явдлын шинжлэх ухааны хэвлэлийн хороо, Бээжин, 1985, тал 306</ref>. Тус газарт суугаа Иргэн улсын цэрэг явган, морьт, буут ангийг хамтруулсан 4 000 хүн олноор дайнд гарсан гэдэг боловч магад тоо нь мэдэгдэхгүй бөгөөд ерөнхийдөө цэргийн сүр алдагдсан байна<ref>190 “Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (日本外务省记录，明治45年1月-大正元年9月) 《蒙古情报，第三卷》(Монголын мэдээ гуравдугаар боть)</ref> 1913 оны эхэнд Бавуужав, Хайсан, Наваангомбо нарын удирдсан Дарьгангийн чиглэлийн цэрэг, Өвөр Монголыг дахин давтан дайрч байв. Эдгээр цэрэг юуны өмнө нэгдүгээр сард Дарьгангийг дайраад ялалт олж, Бэйсийн сүм (贝子庙，Одоогын Шилийн голын төв Шилийн хот жич түүний орчим)-ээр гарч зүүн өмнөш урагшлав. Бавуужав Лиан Күйсү (梁魁苏) нар хэдэн мянган цэргийн хүчээр Бэйсийн сүмийг довтолсон нь Иргэн улсын цэрэг болон Монгол цэргийн эсэргүүлэн байлдсан хамгийн анхны дайн болсон бөгөөд түүнээс хойш Монгол цэрэг Шилийн голын Үзэмчин хийгээд Зуу-Удын Их вангийн сүм (大王庙), Мисан сүм (米僧庙), Шавартай, Шар даваа зэрэг газрыг эзлэж байв. Бэйсийн сүмийн байлдаанаас хойш Иргэн улсын сахих цэрэг удаа дараалан ялагдан ухарч байв. 1912 оны 4 дүгээр сар болохоос өмнө, Шилийн голын зүүн хэсэг Зуу-Уд аймгийн Хишигтэн хошуу Монгол цэрэгт эзлэгдэв.аравдугаар сарын үеэс Монголын цэрэг Шилийн гол дэх Иргэн улсын цэргийн хуарныг голчлон сөнөөгөөд, хэдэн салбар салж Цахар оронд түрж, Зуу-Удын хойд хэсэгт гүн орж, Шилийн голын бүх нутгийг эзэлсэн байв. Иргэн улсын цэрэг дайн эхэлснээс нааш үндсэндээ ялагдав. шаламгайлан урагшлах Богд хааны засгийн газрын цэргийн ажиллагааны тухай өгүүлэхдээ: "Монгол цэрэг монголын бүх нутгийг дэвжээрүүлэв"гэж гайхсан Оуэн Латтимор (Owen Lattimore) бас Богд хааны засгийн газрын цэргийн тухай ―Хүрээнээс томилсон аян цэрэг бүмэтжгүй биш‖ гэж байсан бөгөөд ―Тэд нар хүрсэн газар бүрдээ хятадын цэргийг эвдсэн бөгөөд түр зуураа Жанчхүүгээс умарших дайнд их ялалт олж" байсан гэж тэмдэглэжээ. Түүний хэлэхээр Иргэн улсын цэрэг шинээр сургуулалт хүртэж шинэ маягын зэвсгээр зэвсэглэсэн тухай үеийн шилдэг цэрэг анги байсан боловч байлдах бүрд ялагдаад байсан тул аргагүй эвсэхийг хүсэх болов гэдэг. Ийнхүү явцад Иргэн улсын төлөөлөгч болон Монгол цэргийн хошууч ангийн дарга Дамдинсүрэнгийн хооронд хэлэлцээр хийх болов. Тэр үед Иргэн улсын төлөөлөгч "Дамдинсүрэн хэрвээ Иргэн улсыг дагавал Их Жунтан өөрийн биеэрээ вангийн зэрэг хүртээж ѐсныг гүйцэтгэн угтах болно" гэж Бээжингийн саналыг уламжлав Дамдинсүрэн Бээжингийн саналыг хүлээн авсангүй тул хэлэлцээр нь бүтэлгүй төгсөв<ref>Ш. Нацагдорж. “Дамдинсүрэнгийн намтар”, Улаанбаатар, 1946, тал 40</ref> Иргэн улсын эвсэх "Зөөлөн бодлого" нь Дамдинсүрэнд үйлдэл гаргасангүй боловч, бусад талаар харин бүтэмжтэй байв. Жишээлбэл, тэр үед Сөнөдийн талын цэргийн ерөнхий жолоодогч байсан Насанравжих 208 Иргэн улсын талын хүсэлтийг хүлээж Бээжингийн засагт орж өгөв. Насанравжих "Үндэсний чөлөөлөлтийн хөдөлгөөн"-өөс урвав гэсэн мэдээ нь Богд хааны засгийн газрыг ихэд цочоов. Энэ нь Богд хааны засгийн цэргийг тун ашиггүй байдалд оруулав. Түүний дараа баруун хэсгийн дайны Монгол цэрэг эмх дэглэмгүй байдалд орсноос ялагдаж эхэлсэн нь Богд хааны цэргийн явдлын төлөвлөгөөнд оролцож байсан Насанравжихын урвасантай холбоотой. Нөгөө талаар Бээжингийн засгийн газар, Иргэн улсын цэрэг Өвөр Монголын дайнд удаа дараалан ялагдсаныг чухал том хэрэг болгон үзэж, цэргийн хүчээ зузаатгахаар чармайж сэргийлэлтээ чангатгав. Түүнчлэн 1913 оны наймаас есөн сарын завсрын үеэс зүүн хэсгийн дайны байдалд эргэлт гарав. Тухайлбал, Иргэн улсын цэрэг хамгаалалтаас дайралтад шилжиж байв. Онцгойлон баруун хэсэгт мөн тэр намраас Богд хааны цэргийн хүнс хангалт бэрхдэж эхлэв. Байлдааны газраас Богд хааны засгийн газарт хандан, буу сум хурдан хүргэж ирүүлтүгэй гэсэн бачим шаардлагуудыг дахин давтан гаргаж байсан боловч засгийн газраасаа хариу олсонгүй. Энэ үед Богд хааны засгийн газар Оросын шаардлагаар Иргэн улс лугаа Өвөр Монголын дайныг зогсоохоор хэлэлцэж байсан. Нөгөөтэйгүүр мөн 1913 оны сүүлчийн хагасаас Орос, Хятад, Япон зэрэг улсуудад яаж хандах тухай Богд хааны засгийн газрын ноѐдын санал нэгдэлгүй болж улс төр улам будлиантай байдалд орж байв. ===Байлдааны ажиллагааны өрнөл буюу дунд үе=== 1913 оны 6 сард Богд Хаант Монгол Улсын засгийн газар Жанчхүүгээс ирсэн туршуулын мэдээнээс Иргэн улс буюу хятадын цэрэг өвөр монголыг эзэлсэний дараа давшилт хийн Монгол газар орж Хүрээг эзлэхээр төлөвлөж байгааг мэдсэний үндсэн дээр цэргийн нууц хурал хуралдуулж хятад цэргийн давшилтыг хориглоход бараг гурван түм таван мянган цэргийг дайчлах шаардлагатайг тул холбогдох арга хэмжээг авсан байна .<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 191</ref> ДИУ “Зөөлөн илбэлэх”-ийн эвсэх бодлогын дагуу, дайны бодлогоо шинээр төлөвлөжээ. Төлөвлөгөө нь: '''Нэг'''. Жанчхүүгээс Долон нуур, Бяруу балгас зэрэг Монголын чухал боомт газар хүрэх замд уулын морин улааг хаяж хурдхан цахилгаан утас тавин цэргийн хөдөлбөрийг хурдатгах хэрэгтэй. '''Хоёр'''. Үүнээс хойш Жанчхүүд суусан нэгдүгээр дивизыг цөм Монгол газар суулгаж, Жанчхүү орчимд гуравдугаар дивизын тавдугаар нийллэг бригадыг байршуулна. '''Гурав'''. Монголын байдал улам бачим болж Монголын эл газар суух цэрэг нэмэгдэн байгаа тул урьдын цэргийн өртөөний дүрэм бэрх болов. Жанчхүүд хурдхан цэргийн өртөө гаргаж зөөвөрлөх байгууламжийг бүрдүүлэн, эл газрын цэргийг хангах хэрэгтэй. '''Дөрөв'''. Уулын Монголыг дайлах цэрэг нь Цахар, Халуун гол, Сиүюань хэмээх гурван газрын цэрэгт хуваагдаж байх тул тус тусдаа хөдөлж хоорондоо ямарч холбоогүй байсан шалтгаанаар удаа дараалан ялагдав. Иймээс хойшдоо гурван замын цэргийн хуаран нягт холбоо авч хөдөлгөөнөө хамтруулж байдлаа хоорондоо мэдэгдэх хэрэгтэй<ref name=Япон></ref>. Монголын Засгийн газар Ар монгол болон Өвөр Монгол нийлэх зорилтыг хурдхан биелүүлэхээр түшмэд, сайд, ван, гүн нарыг цуглуулан төрийн хурал хийв. Хурлаас цэргийн бэлтгэл хийж, элч нарыг хошуудад мордуулан, өмнө зүг дайлахад хэрэглэх морь, тэмээ, хөсөг, хүнсийг цуглуулахын хамт, Өвөр Монголын нутагт хоѐр хүн томилон очуулж тэндэх ван гүн нартай уулзуулан Хүрээнд нийлэхийг уриалж, болох эсэхийг арван өдрийн дотор тогтоох болов<ref name=Япон> “Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41号, 大正2年8月-10月，秘受4886号), “Өвөр Монголд айх Хятад Монгол хоѐр цэргийн ажиллагааг харуулсан хүснэгт”,“зургаан сарын дундаж Хутагтын “Ар, Өвөр Монголыг нийлүүлэхи төсөл”</ref>. Энэ үед Монгол цэргийн давшилт амжилттай байлаа. Зургаадугаар сарын 4-ний өдрийн Монгол цэргийн дайралт Цахарын чиглэлд амжилттай байсан байна. Японы Гадаад яамны тэмдэглэлээс үзвэл, хятад улс “Зургаадугаар сарын хуучдаар Цахарын цэргийн төлөвлөгөө”-г батлав. Үүнд: “Цахар аймагт тэргүүн фронтын байдал өдөр тутам бачим болсон бөгөөд олон мэдээнээс үзвэл Хүрээний цэрэг өмнөшлөх буюу эсвэл төсөөлөшгүй учир гарч мэдэх тул гуравдугаар дивизын тавдугаар бригадын дарга Лү Шаожиан (卢少将)-ийг Цахарыг сахих командлагчаар дэвшүүлж, цэргийн гол хүчнээ Шавартай орчимд төвлөрүүлж, Долон нуур ба Хүрээ-Жанчхүүгийн зам зүгийн алинд ч боловч тохиол алдахгүй хөдөлж болохоор төлөвлөсөн” гэж бий. Монголын тал тавдугаар сарын хуучдаар Тогтох, Хайсаны удирдсан зургаан мянган хүнтэй цэргийг Дарьгангад байршуулсан байна Тогтох, Хайсан нарын цэрэг Дарьгангад ар талын хүчнийг чангатгаж байхад Бавуужав Дарьгангын тэргүүн фронтын цэргийг удирдаж хошуучлан байлдсан байна. Тухайлбал, Бавуужавын цэрэг Зуу-Уд чуулган зүг дахин дайрсан байна. <ref>《林西县志》(Линшишианы ойллого) Өвөр Монголын номын сангийн хадгаламж (бичмэл) тал 11</ref> Зуу-Уд зүг дайрсан Монгол цэргийн тэргүүн фронтын салбар анги нь Хурх сүм, Тата сүм (塔塔庙), Шавартай зэрэг газрын хэдэн удаагын байлдаанд олон хүнээ алджээ. Хятад тал тулалдаанд өөрийн шавхагдашгүй хүний нөөцөөс Монголын талаас олон дахин давуу том цэргийн хүчнийг төвлөрүүлэн оруулав.<ref>“Дундад улсын орчин үеийн дайны түүх”, гуравдугаар дэвтэр, цэргийн явдлын шинжлэх ухааны хэвлэлийн хороо, Бээжин, 1985,тал 313</ref> Монгол цэргийн анги нь Богд хааны зарлигаар дайны талбараас Шилийн голын баруун сөнөд дэх Монголын цэргийн суурин зүг буцаж ирэв. Үүнд хятад эх сурвалжид: “Зургаан сарын 23-нд, явган цэргийн гуравдугаар хорооны гол нь болох Гүн (宫)-ийн салбар анги болон морьт цэргийн хорооны Мэн (孟) даргын удирдсан цэрэг баруун Сөнөдийг эзэлсэн бараг 400 монгол дээрмийг дайлж хэдэн цаг байлдсаны эцэст тэднийг цохин ухруулав. Монгол цэргийн үхэж шархдагсад зуу гаруй, хятад цэргийн үхэж шархдагсад дөч гаруй болов” бий.<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情 报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号), “Өвөр Монголд байх Хятад Монгол хоѐр цэргийн ажиллагааг харуулсан хүснэгт”, “Зургаан сарын хуучдаар Тогтох өмнөш халдахаар бэлтгэв”</ref> Мөн энэ үед Хайсаны цэрэг Дарьгангаас Хөх хотын баруун биеэр орж лагерь байгуулжээ. Долдугаар сарын 18-ны өдөр, Булан (布兰, Бугатаас баруунш бараг наян газрын зайд бий) гэдэг газарт умард Шиан Ши-гийн командлагч Лиү Тинсэн (晋北司令官刘廷森)-ий удирдсан явган цэрэг нэг хороо, морьт цэрэг гурван суман, буут цэрэг нэг салаа болон хоѐр пулѐмёт Хүрээний дээрэмд (Хайсаны харъяанд байгаа цэргүүд) их төлөв 1 200 хүнтэй мөргөлдөөн болж зургаан цаг илүү явагдсан ширүүн байлдааны эцэст Хятад цэргүүд ихэд ялагдаж 400 хүн шархадсан бөгөөд их буу 1, винтов 180-тай Тулуй худаг (托雷井, Бугатаас дөчин газар зайтай)-д ухарч одов. <ref> “Долоон сарын 18-ны Булангын байлдаан” </ref> Энэ мэтээр Жанчхүү-Хүрээний зам дагуу Хөх хот, Зуу-Удын Их вангийн сүм орчмын байлдаан ширүүн болов. Энэ үед хятадын морьт цэрэг, их буугаар дэмжүүлэн умард хил дагуу төвлөрч эхлэв. Долдугаар сарын 18-нд морьт цэргийн гуравдугаар бригад (Морьт цэргийн зургаадугаар хороо)-ны явган цэргийн нэг суман туршихын зорилгоор Цахараас Ар Монгол руу давшилтанд оров. Урагшлах замдаа тэд “Мөн хошуу (Цахарын хөвөөт шар)-наас умарш хорин газрын үзүүрт 500 орчим Монгол дээрэмтэй тааралдаж тэднийг ухруулав. Монгол дээрэм 30 гаруй үхдэлээ орхиж алс умарш ухрав” гэж бий<ref>“Долоон шарын 18, Хөвөөт шарын байлдаан”__</ref>. Энэ мэтээр зунд дулаан улирлыг ашиглан хятадын хэсэг цэрэг хилийн бүсэд оров. Долдугаар сарын үед Монгол цэрэг Өвөр Монголын олон газрыг эзлээд байсан тул Богд хааны засаг Дарьгангад байсан Монгол цэргийн “Өмнөш дайлах захиргааны газар”-ыг хилээс урагшлуулах хэрэгцээтэй болов. Долдугаар сарын эхээр Агваандорж захирсан 800 гаруй монгол цэрэг Зайр Ус орчим ирж довтлоод тухайн газрыг эзлэж, хөмрөг барьж, өмнө хилийг хамгаалах хязгаарын хэргийн товчоо байгуулах зэргээр бэлтгэл хийв. Үүнд Сүи Юань хотын жанжин Жан Шаоцэн (张绍曾) нэгэн салбар ангийг томилж (Долдугаар сарын) хорин гурванд тэднийг довтлон ширүүн байлдаан хийжээ. Хүчний хувьд хэт давуу хятад цэрэг тухайн газрыг дахин эзэлжээ. Хятад сурвалжид монгол цэрэг 30, 40 хүнээ алдаад умард зүг ухарсан гэжээ. Долоон сарын дундуур Монгол цэрэг их вангийн сүмийг дахин довтолж, 22-ны өдөр түүнийг эзлэв. Наймдугаар сард хоѐр талын цэргийн Жанчхүүгийн төлөө тулалдаан ширүүсэв. Гэвч хүн хүчээр дутуу, сум хэрэгсэл дууссан тул 10-ны өдөр Монгол цэрэг ухрав Наймдугаар сарын сүүлийн хагасын байлдаанд хятадууд удаа дараа нэмэлт цэргийг татан хүчээ эрс нэмэгдүүлэн цэргийн хүчин давуу болж ирэв. Олноо өргөгдсөний гуравдугаар оны долоон сарын 9-д Богд хаан Өвөр Монголд байлдаж байгаа Монгол цэрэгт зарлиг буулгав. Зарлигт: “Улсын мандаж мөхөх нь тэнгэрийн цагийг дагана... хэрвээ энэхэн чөлөөг алдвал гэмшвээс юуны тус...Монгол газартаа хүрвээс барваа, бусдын газар нутагт халдаж эс болмой” гэжээ<ref>Монгол Улсын Түүхийн төв архив, 5-29-80 номерт, “БНМАУ-ын түүх”, хоѐрдугаар боть (доод)</ref>. Дайны дунд шатанд хятад улсын цэрэг дайсны эсэргүүцлийг бут цохих шинэ бодлогыг тогтоож цэргийн ажиллагаагаа явуулсанаар фронтын шугамыг ухруулж эрс бэхжүүлсэнээс болж цэрэг дайны байдал монголын талд ашиггүй болж байгааг мэдсэн монголын тал ч байдалд тохирхоо больсон дайны төлөвлөгөөгөө дахин хянаж нэмэлт өөрчлөлт хийсэн байв. ===Байлдааны ажиллагааны сүүлийн шат=== Хятадын тал Монгол цэргийг ухруулсан байдлаа ашиглан 1913 оны есдүгээр сард Монголыг дайлах цэргийн захиргаагаа Улаанхадад шилжүүлжээ. Наймдугаар сарын 14-нд зүүн Сөнөдийн зүүн өмнө байгаа Шулуун хөх орчимд Хуай Жиүн цэргийн үндсэн анги болон Монгол цэргийн гол хүчин (Мянга шахам хүн) тулалдав. Энэхүү ширүүн тулалдаанд хятад цэрэг Монгол цэргийг ухруулсан байна.<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号), “Өвөр Монголд байх Хятад Монгол хоѐр цэргийн ажиллагааг харуулсан хүснэгт”, </ref> “Найман сарын 14, Шулуун хөхийн байлдаан” Мөн Шулуун шарын чиглэлд болсон тулалдаанд Монгол цэрэг ухарсан байна<ref>Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号),. “Найман сарын 20, Шулуун шарын байлдаан</ref>. Монгол цэрэг энэ үед сум хэрэгслээр гачигдан хүнд байдалтай байсан боловч хятад цэргийн эсрэг сөрөг довтолгоонуудыг амжилттай хийсэн байна. Есөн сарын 11-нд Монгол цэрэг Бяруу хот, Долон нуур зүг довтолсонд тухайн газрын батлан сахих сайд Ван Хуайчин (宣化镇守使王怀庆) өөрийн хятад цэргийг шаардсан боловч Хятад цэрэг ялагдсан буюу хүнд байдалд орсрн байжээ<ref>(Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号),. “Есөн сарын 16, Долон нуурын байлдаан”</ref>. Энэ үеийн дайны тухай хэдэн зүйлийн сурвалж материал байх боловч Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл болон хятадын эх сжрвалжид тэмдэглэгдсэн агуулга хоорондоо тун их зөрөөтэй<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第41 号, 大正2 年8 月-10 月，秘受4886 号), “Өвөр Монголд байх Хятад Монгол хоѐр цэргийн ажиллагааг харуулсан хүснэгт</ref>. Хятад эх сурвалжид Хятад цэрэг есөн сараас эхлэн бүх талын дайралт хийж Монгол цэргийг мөхтөл цохьсон байна. Гэвч тухайн үеийн дайныг бараг л өдөр бүр тодорхой мэдээлж байсан Японы гадаад яамны тэмдэглэлд Хятад цэрэг Цахараас хойшх газарт нэг л хэсэг цэрэг оруулсан төдий байв. Богд хааны засгийн газрын цэрэг дайралтаа үргэлжлүүлж арван нэгдүгээр сарын эхнээс хориглолтын байдалд орсон боловч эзэлсэн газраасаа бараг ухраагүй сэргийлэн сахьсаар байжээ. Мөн гадаад яамны тэмдэглэлээс үзвэл аравдугаар сард Богд хааны цэрэг Зуу-Удын чуулганы баруун захаас дайрч тус чуулганы Баарин хошууны газарт Хятадын цэрэгтэй дахин тулалдаж байжээ. Үүний тухай 1913 оны аравдугаар сарын 22-ны өдөр илгээсэн ―Квантуны захирагчын мэдээлэлд “(关东都督报告)-д Линшигийн зүгийн Монгол хулгайн дайралтын байдал” гэдэг гарчигаар доорх мэт тэмдэглэж байна: “Есдүгээр сарын 30-ны шөнө Лиү Жиаинз (刘家营子)-ийг сахисан И Жиүн цэргийн салбар ангиас томилсон бага суман дарга Лиү Жиүнши (少佐刘君实)-гийн удирдсан хоѐр зуун цэрэг мөн тэр газарт найман зуу гаруй монгол цэрэгт дайрагдаж Лиу ангийн дарга байлдаанд үхсэн бөгөөд үхэж шархадсан цэрэг ная шахаж эдүгээ мөн Лиу Жиаинз-ыг бат сахисаар байна” гэжээ. Түүний дараа өдөр нь “Аравдугаар сарын 1-ний өдөр Монгол цэрэг Лиү Жиаинз-ийг дайран байлдаан бүхэл өдөр үргэлжлэн бага суман дарга ч байлдаанд үхэж үхдэл шархдал үлэмж гарсан” байв.<ref>Мөн тэнд: “Квантуны захиргааны ордонд мэдүүлсэн мэдүүлэлт” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны арван сарын 22-ны өдөр илгээв)</ref> Юань Шикайн бичээч Цай Тинганд өгсөн Моррисоны 1913 оны арван нэгдүгээр сарын 28-ны захидал болон дурдатгалд, тухайн үеийн Хятадын цэргийн “Дайны ялалтын мэдээлэл”-ийг ярихдаа: “Тэр бол зэвсэггүй Өвөр Монголын ардыг дарангуйлсан төдий юм. Монгол цэргийн дайралтыг тэд мөн л эсэргүүцэж чадахгүй байсаар” гэж хатуу шүүмжилж байв<ref>Edited by Lo Hui-min, 1978, 《The Correspondence of G.E.Morrison II, 1912-1920》, Camdridje University press, p.269</ref>. Тэрээр “Монголын байдал гэвэл миний хэлснээс нэн муу байна... Хаалган (Жанчхүү)-аас Урга (одоогын Улаанбаатар), Долон нуур, Гүй Хуачэн хүртэлх зам үнэхээр муу” гэж, чухал чухал газраас Монгол цэргийг ухруулж чадсангүй гэдгийг ярьсан нь тухайн үеийн зөв мэдээлэл юм. Моррисон дайны байдлыг задлан шинжилж үзээд хүнд хэцүү байгалийн орчин бол хятад улсын цэргийн ялагдсан нэгэн шалтгаан мөн гэжээ. Мөн тэрээр “Монгол цэрэг тухайн газрын уур амьсгалд тэсвэртэй боловч ―хятад цэрэг уур амьсгал ус шороонд дасаагүй нь хятад цэрэгт тун ашиггүй” байгааг дурдав. Моррисон тэдгээр шалтгааныг үндэслэн “Хятадын цэргийн байлдах арга ба цэргийн сэтгэл санааг эртхэн өөрчлөхгүй бол Өвөр Монгол бас тусгаар тогтнох аюултай” гэж Хятадын засгийн газарт чанга сануулга өгч байв.) Хүйтэн улирал болоход хоѐр талын цэрэг хатуу байдалд оров. Хятадын цэрэг дахин давтан дайрсан боловч амжилтгүй болж бүх дайралт давшилтыг нь монгол цэрэг амжилттай няцаан цохисон байна. Гэвч хятадын хохирол нь Богд хааны бага байв. Богд хааны цэрэг давшилтаас хориглолт хамгаалалтанд орж дайны явц байршлын буюу сунжирсан дайны байдалтай болов. Хүйтэн өвлөөс өмнө дайныг дуусгах гэсэн Хятадын цэргийн Ү Жиүншэн (吴俊升) гийн дайралт нь амжилтгүй болжээ. Энэ бол таван замын байлдааны зүүн хэсгийн цэрэг дайны байдал а. Хоёр тал хориглолтонд орсноор фронтын шугам тогтворжсон байна. Байлдааны ажиллагааны баруун хэсэгт, тэр намрын тэргүүн сард Цахарын чиглэлд Монгол цэрэгт сум дарь зэрэг зэвсэглэл ихэд дутагдаж, зэр зэвсэг нэмж нийлүүлэхийг хүссэн хүсэлтийг удаа дараа Хөх хотын тэндээс Богд хааны засгийн газарт хүрч ирж байв.<ref>Монголын академын түүх судлах газар: “БНМАУ-ын түүх” II боть (доод), монгол бичгийн хэвлэл, 1986, тал 1704</ref> Гэвч энэ үед Богд хааны засгийн газар, Өвөр Монголын дайны хэрэгцээг хангах үлэмж хэмжээний тусламжийн төсвөө батлаж чадаагүй тул Монгол цэргийн байлдааны ажиллагааг үргэлжлүүлж чадахгүй байдалд оров. Үүний шалтгаан нь Орос улсаас авахаар төлөвлөсөн байсан зээлийн асуудал байсан боловч Хаант оросын засгийн газар урьд нь өгөхөөр амалсан зээлээ өгөхгүй болсон явдал байлаа. Мөн Хаант Орос улс Өвөр монголыг чөлөөлөх дайнаа зогсоохыг шаардан Богд хааны засгийн газарт эдийн засаг, улс төрийн болон бусал бүх талын шахалт дарамтыг үзүүлсэн байдаг. Аравдугаар сараас хойш Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголын дайныг амжилттай дуусгах тусламж хүсэхээр Японтой дахин харилцахаар шийдэж Богд хаанаас Японы хаанд өгсөн гарын бичиг (1913 оны арван нэгдүгээр сарын 16)-ийг Токиод хүргэв.<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 247-249</ref> Тэр бичигт хятад цэргийг Өвөр Монголоос татаж гаргахад Японы засгийн газрыг туслахыг хүссэн байв. Гэвч Японы засгийн газар тэрхүү хутагтын гарын бичгийг нээж ч үзсэнгүй, битүүмжилсэн хэвээр нь Оросын элчин сайд Малевский Малевичаар дамжуулж 1914 оны нэгдүгээр сарын 19-ны өдөр Богд хаанд буцаав. Жилийн эцэс болтол байдал онцгой сайжрахгүй байсанд Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголын дайныг түр шийдвэрлэхийн төлөө дайны хугацааг уртасгах төлөвлөгөөгөө орхив. Тэгээд Оросын дарамт шаардлагын дагуу Өвөр Монголын дайныг зогсоох хэлэлцээр хийх хэмжээнд хүрчээ. <ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, “Токиод суух элчин сайдын нууц цахилгаан” 1914 оны нэгдүгээр сарын 15, 16</ref> Учир нь өмнө нь Хаант Орос улс болон Японы Эзэн хаант улсуудын засгийн газрууд нууц гэрээ хийсэн явдал байв. Энэ нууц гэрээнд хоёр тал Монгол улсыг хүлээн зөвшөөрөхгүй байх ба Ар монгол нь оросын нөлөөний бүс болох ба Өвөр монгол нь японы нөлөөний бүс болохыг талууд хүлээн зөвшөөрчээ. Оросын засгийн газар Монголд суугаа Оросын гадаад явдлын төлөөлөгч, генерал консул Миллер Александр Яковлевичид Арван нэгдүгээр сарын 10-ны өдөр нууц цахилгаан илгээжээ. Түүнд: “Монголын засгийг шийдвэртэй ятгаж Өвөр Монголын цэргийн ажиллагааг нь зогсоотугай” гэж шаардаад “... хятад цэргийн дайралт энэ мэт үргэлжилвэл Монгол цэрэг мөхөн сүйрэх аюултай гэсэн байдлаар баталгаа гарган сануулж шаардах арга хэрэглэхийг ...” дурдсан байна.<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, “Гадаад явдлын орлогч сайдаас Монголд суугаа гадаад явдлын төлөөлөгчид илгээсэн нууц цахилгаан” 1913 оны арваннэгдүгээр сарын 10</ref> Оросын тал Богд хааны засгийн газрын гуйсан зэвсгийн тусламжийг Өвөр Монголын дайнаас монголын цэргийг татуулах дарамт болгон олгосонгүй. Хүсэж байсан Оросын зэвсгийн тусламж биелэгдсэнгүй тул Өвөр Монгол дах монгол цэргийн зэвсэг хамгамжийн байдал улам хүндэрч, Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголоос цэргээ татахгүй байхын аргагүй болгов. Богд хааны засгийн газар Японтой харилцаж үзэхийн зэрэгцээгээр Оросын засгийн газарт Өвөр Монголын байдлыг мэдүүлэн, Хятадын цэргүүд өвөр монголын энгийн ардуудыг олноор хомроглон хядаж байгааг дурдсан байна. Монгол цэрэг ухарсан Өвөр Монголын Зуу-Удын чуулганы Баарин аймаг болон бусад чуулганы нутагт Хятад цэрэг давшин орсоны дараа монголчуудыг үй олноор хомроглон хядсан байна. <ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, “Гадаад явдлын орлогч сайдаас Монголд суугаа гадаад явдлын төлөөлөгчид илгээсэн нууц цахилгаан” тал 193</ref>. Оросын засгийн газар Монголыг ятгаж цэрэг татуулахын зэрэгцээгээр Бээжингийн засгийн газарт ч Өвөр Монголоос цэргээ татахыг ятгав. Оросын тал Бээжинд хандан: “...хятад улсын цэрэг Монгол ардыг ихээр хядсан явдлыг Дундад улсын засгийн газар чухалчлан үзэх хэрэгтэй. Ийм байдлыг зөвшөөрч болохгүй...” гэжээ. Мөн шахалт үзүүлэх зорилгоор “...Хэрэв Бээжингийнхэн үгийг сонсохгүй үргэлжлэн хөдөлвөл Оросын засгийн газрын хувьд бид монгол цэргийн дахин дайрахыг хориглож чадахгүй...” гэх зэргээр ятгаж байжээ <ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 196, “Гадаад явдлын орлогч сайдаас Бээжинд суугаа консулд илгээсэн нууц цахилгаан” 1913 оны арваннэгдүгээр сарын 13</ref> Гэвч Өвөр Монголоос цэрэг татуулах гэсэн Оросын талын саналыг Хятадын тал хүлээн авахгүй байсан тул нууц гэрээний дагуу өвөр монгол нь Японы талын нөлөөний бүс тул Японы элчин сайдаар дамжуулан нөлөөлөх бодлогийг ч анхаарч байжээ. Гэтэл Бээжинд суугаа элчин сайд Крупенский арван нэгдүгээр сарын 15-ны өдөр Оросын засгийн газарт өгсөн нууц цахилгаандаа “...Японтой хамжилцаж болохгүй...” гэж байв. Оросын гадаад яамны сайд Сазанова арван нэгдүгээр сарын 18-нд Крупенскийд илгээсэн нууц цахилгаанд “... Хятад цэргийг Өвөр Монголоос ухруулах хэлэлцээрт Японыг оролцуулахгүй...” гэсэн албаны саналыг уламжлав<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, “Гадаад явдлын тэргүүн сайдаас Бээжинд суугаа консулд илгээсэн нууц цахилгаан” 1913 оны арван нэгэн сарын 18</ref>. Оросын тал эцэст нь энэ асуудалд японы талыг оролцуулахгүй бодлогыг баримтлах болсон нь хятад болон японы тал хамтрах улмаар хятад дах японы нөлөөлөл ихсэхээс болгоомжилсон байна. Бээжин Оросоор дамжуулж Богд хааны засгийн газарт даралт учруулах ажиллагаагаа илт идэвхижүүлсэн байна<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 225-226 “Бээжинд суугаа консулын нууц цахилгаан” 1913 оны арван хоѐр сарын 28</ref>. Тал талын дарамт шахалт болон байлдааны ажиллагаагаа үргэлжлүүлэн явуулах зэр зэвсгийн хангамжийн асуудлыг шийдэх боломжгүй болсон зэрэг нь Богд хааны засгийн газар Оросын шаардлагийг хүлээн авахаас өөр аргагүй болгосон байна. Ингээд Монголын засгийн газрын ерөнхий сайд Намнансүрэн Оросын засгийн газарт Арван хоѐрдугаар сарын 16-ны өдөр Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголоос цэрэг татахаа илэрхийлсэн албан бичиг илгээв. Энэхүү албан бичигт “...(Орос, Хятад, Монгол) гурван талын хуралдаанаар Монголын асуудлыг шийдвэрлэхийг зорьсон Орос, Хятадын хүсэлтийг хүлээж, Хятад, Монголд бүр ашиггүй энэ их дайныг бүх хүчнээрээ эцэслүүлж, дайн зогсоох зарлиг нийтлэж цэргээ дайны талбараас татан авчирна...” гэжээ. Үүний хамт “...Дундад улс ч байран дороо манай нэг угсааны Өвөр Монголын нутгаас цэргээ татах хэрэгтэй...” гэж шаардав<ref>“Оросын гадаад харилцааны архивын сонгомол орчуулга-Монгол тухай асуудал”, орчуулсан Чэн Чүнхуа, Хармөрний сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 1991, тал 222 “Монголын онц элчингээс гадаад яамны сайд Сазановад өгсөн захидал, орчуулга” 1913 оны арван хоѐр сарын 19</ref> Энэхүү шаардлагыг Оросоор дамжуулж Бээжинд мэдэгдэв. Амлалтын дагуу Богд хааны засгийн газар Өвөр Монголд байсан Монгол цэргийг татаж, Өвөр Монголоос элссэн цэргийг нутагт нь буцаахаар тушааж, цэргийн удирдагчдыг Хүрээнд дуудан аваачив<ref>Ш. Нацагдорж. “Дамдинсүрэнгийн намтар”, Улаанбаатар, 1946, тал</ref>. Богд хааны зарлигийн дагуу Арван хоѐрдугаар сарын сүүлчээр Монгол цэргүүд байлдааны талбараас буцаж эхлэв. Богдын цэрэгт ороод байсан Өвөр Монголын цэргийн зарим нь их цэргээ дагаж Ар монголд очсон бол зарим нь цэргээс халагдаж нутагтаа буцав. Монголын тал дайныг зогсоохоор цэрэг татаж байхад хятадын тал харин том хэрэг үйлдэж байв. Тухайн үед хятадын цэрэг монгол цэргийн буцсаныг далимдуулан урагш давшин өвөр монголын нутгийг эзлэн хот сууринг галдан шатааж дээрэм тонуул аллага хийж эхэлжээ. тухайлбал: “Баарин вангийн ордныг галдаж, дөчин байшинг шатааж үнсэн товрог болгохын энгийн монгол ардыг жаран хэдийг хядаж, үхэр мал гурван түмийг булаасан” гэх мэтийн харшилт хэргүүд Өвөр Монголын хошуу чуулганд олон удаа гарч байв<ref>“Японы гадаад явдлын яамны тэмдэглэл” (Дайшѐо-гын хоѐрдугаар оны наймдугаар сараас аравдугаар сар) “Монголын мэдээ” дөрөвдүгээр боть 1-6-1-57 号, (уг баримт бичгийн номер: 《蒙古情报》，第5 卷，第81 报, 大正3 年1 月-9 日，)</ref> Хятад цэргүүдийн энэхүү байдлыг Намнансүрэнгээс Оросын гадаад яамны тэргүүн сайд Сазановад өгсөн бичигтээ: “Монгол цэрэг ухарч гарсаны хойно, Хятадын цэрэг довтлон дайрч Авга да вангийн хошууны Дархан уул сүм жич Батхаалга сүмд гэнэт хүрч ирээд сүмийг галдан, ламыг булааж аливааг сүйтгэв. Баарин, Сөнөд, Үзэмчин зэрэг хошууд гайд дайрагдав...” гэж бичиж байв. Монголын тал ганцаараа цэргээ татсан ажээ. Гэвч Богд хааны цэрэг Өвөр Монголоос ухарч гарах явц дайны дараах байдалд ч тийм шулуун биш байжээ. Богд хааны цэрэг Халх нутаг руу ухарч гарахдаа эцсийн нэг өдөр болтлоо Хятадын цэрэг ангийг байлдаж байжээ. Арван нэгдүгээр сарын эцсээр Богдын цэрэг Улаанцавын чуулга, Чуулалт хаалгаас умарших оронд Хятад цэрэг рүү дахин ширүүн довтолгоон явуулж хэдэн зуун хүнийг нь олзолжээ. 1913 оны арван хоѐрдугаар сараас 1914 оны нэгдүгээр сарын хооронд Богдын цэрэг Өвөр Монголын нутаг дэвсгэрийг орхижээ<ref>Оросын Э.А.Белов “1912-1913 онд Халхын цэрэг Өвөр Монголд цэрэглэсэн нь” (“Монгол түүх судлал” наймдугаар товхимол, Өвөр Монголын Их Сургуулийн хэвлэлийн хороо, 2005) дансны дугаар 882, хуудасны дугаар 5</ref>. Энэ үед Богд хааны цэргийн хамт Өвөр Монголын цэрэг ард 2 000 орчим хүн Халх руу явсан байна. Тэд нутагтаа үлдвэл Хятадын засгийн газрын дарангуйлалд учрахаас болгоомжилжээ. Гэвт тэд Халхад очоод бас амьдрал ахуйн хүнд байдалд орсон байна. Богд хааны засгийн газрын эрх баригчид тэдэнд хөлс мөнгө, мал унаа ба тариалах нутаг (учир нь тэдгээр Түмэдчүүд болон хэсэг Цахарууд тариалан амьдарч байжээ) өгсөнгүй. Үүнээс болж тэд нарын дундаас хэсэг хүмүүс өөрийн уг нутагтаа харихыг хүсэж, Хятадын эрх баригчидтай хэлэлцээ хийхээр есөн хүнийг төлөөлөгчөөр томилжээ. Гэвч хятад улсын тал тэднийг баривчлан алсан төдийгүй бас тэдний зүрхийг нь сугалж харгисалсан байна. 273 1914 оны есөн сараас Орос, Дундад, Монгол гурван этгээдийн хэлэлцээр Хиагтад эхэлжээ. Богд хааны зарлигаар 1914 онд Халх дахь Өвөр Монголчуудад мал унаа болон тариан газар өгсөн бөгөөд 1915 оны Хиагтын гэрээ ёсоор Хятадын засгийн газар тэднээс ял асуухгүй хэмээн амлажээ. ==Байлдааны ажиллагаанууд== ===1913 оны 8 сарын 13. Шандын тал. ”Бух чичүүр” ажиллагаа=== Манлай ван Дамдинсүрэнгийн цэрэг Долнуураас гарсан их цэргийг угтаж, [[сар]] битүүрэхийг хүлээж байгаад харанхуй [[шөнө]] болох үед хурдан шалмаг [[морь]] сайтай, газрын баримжаа мэдэх нутгийн 50 цэрэг, [[Халх]] 50 цэрэгтэй хамт их цэргийн тэг голоор зүсэн гарч, хоёр тийшээгээ буудсаар, нэвт гарлаа. Энэ үед сандарч тэвдсэн Хятад цэргүүд эмх замбараагаа алдаж, буун дуу гарсан зүг рүү хариу буудсаар үүр цайх үед өөрөө өөрсөдтэйгөө тулалджээ. Цаг уурын байдал, шөнийн нөхцөлд тоогоор цөөн цэргээр их хүчийг гэнэт довтлон сандаргасан энэ тактикийг Зоригт баатар [[Лаварын Сумъяа]] дурсамждаа ”Бид [[бух чичүүр]], [[галзуу барын дайралт]] хэмээх аргыг хэрэглэсэн” гэсэн байна. ===1913 оны 8 сарын 30. Хүйсийн тал. ”Галзуу барын дайралт” ажиллагаа=== Энэ нь нилээд шийдвэрлэх тулалдаан төдийгүй хамгийн анхаарал татсан тулалдаан. Энэ тал уг нь [[Ганган тал]] нэртэй байжээ. Элсэрхэг [[хөрс]]тэй, битүү [[ой]] байсан энэ [[хөндий]]н [[салхи]]ны дээр нь [[өндөрлөг]] газар [[Монголчууд]] байрласан бол яг эсрэг нам дор, зүүн өмнө зүгээс [[Хятад]]ын [[цэрэг]] давшин гарч ирж. [[Эмгэнт Манхан]] хэмээх толгой дээр [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]] байрлан, яг байлдаанд цэргээ удирдаж байгаа мэт тугаар дохио зангаа хийнэ. Үүнийг нь харсан [[Ван Хуайчин]] жанжин их бууны шуурган галаар моддын оройгоор үзэгдэх [[туг]]нууд руу, Монголын цэргүүд өөд өдөржин галлаж давших явцаа удаашруулсан байна. Монгол цэргүүдээс цөөн хэдэн цэрэг далд байрлалд зөвхөн тугаараа давших ухрах хөдөлгөөнийг хийж хуурч байсныг мэдээгүй хятад цэргүүд өдрийн хагас буудалцаад эцэст нь хооллож байсан бйана. Яг энэ үед өлийн салхи гарч, Монгол газрын хүчит салхи баруун хойноосоо лэрхийн бослоо. Үүнтэй зэрэгцэн өтгөн сахлаг хуурай модонд тавьсан түймэр, давхиж яваа морьтноос ч хурданаар Хятад цэргүүдийг нөмрөн авсан байна. Түймрийн галаас зулбан гарах цэргүүдийг Монгол цэргүүд цавчихыг нь цавчиж, буудахыг нь буудсаар улмаар тэдний дунд зүсэн орж, эргэн тойрон цавчиж, яг л галзуу бар шиг аашиллаа. Ийнхүү 2 өдөр шөнө зууралдан байлдаж, [[түймэр]]тэй хамтран тэднийг ухраан цохисоор Үхэрчин овоо, Шанд нийслэлийн туурь, Зуу найман сүм өнгөрч, Долоннуур хотод тулж очжээ. Энэ тактикийг [[”Галзуу барын дайралт”]] гэж нэрлэсэн байна. Харин гүн [[Лаварын Сумъяа]]гийн анги давшисаар [[Зуу-Удын чуулган]]ы [[Бяруу]] хотыг эзэлж, улмаар [[Жанчхүү]]гийн зүг хөдөлж, замын дагуу байсан Хятад цэрэгтэй байлдахдаа тэр үед нэрлэгдсэнээр [[галзуу барын дайралт|«галзуу барын дайралт»]], [[хорт могойн ороолт|«хорт могойн ороолт»]] гэх зэрэг тактикийг хэрэглэжээ ===Бат хаалганы чиглэлийн байлдааны ажиллагаа=== Баруун өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг захирах сайд гүн Сономдоржоос 1913 оны Наймдугаар сарын 6-нд Богд хаанд ийнхүү өргөн мэдүүлжээ :“Зарлигийг дагаж өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах 4 дүгээр хорооны 100 цэрэг, нэмэн захируулсан 3 дугаар хорооны 65 цэрэг, орос багш Ихбаярын хамт ирсэн 8 цэрэг, их буу хамгаалж ирсэн 14 цэрэг, Улаанцав чуулганы Дөрвөд вангийн хошуу, Муу мянганы хошуу, Дархан чин вангий хошуудаас гаргасан тус бүр 20цэрэг, Богд эзний соёлд дагаар орж зүтгэе гэж тосон ирсэн 123 цэрэгтэй хамтарч нийт 370 цэргийн хүчээр [[Дархан чин вангийн хошуу|Дархан Бэйлийн хошуу]]ны “Бат хаалга” сүм хүртэл гамингуудтай байлдаж “Цагаан чулуут”, “Цэцэн” хэмээх газар очиж 5-р сарын 17-ны өдрий могой цагт гэнэт өмнө зүгээс 2000 орчим гамин цэрэг халдаж ирсэнд манай цэргүүд гамин цэргүүдтэй нар шингэтэл байлдаж ихэнхийг алж маргааш нь дахин байлдаж үд болоход гамин цэрэг буруулан зугтаж одов. Ингэж уг үүргээ гүйцэтгээд “Амгалант довон” гэдэг газар буудаллаж цэргээн тоолж үзэхэд Монголын 370 цэргээс 3 цэрэг амь эрсдэж нэг шархадсан байхад гамингийн 2000 орчим цэргээс 800 гаруй нь тулалдааны талбарт алагджээ” хэмээн бичжээ. ==Төгсгөл, үр дүн== Энэхүү [[таван замын байлдаан]] гэж нэрлэсэн [[чөлөөлөх дайн]] 1914-1915 онд [[Хиагт]]ад болсон [[Оросын Хаант Улс|хаант Орос]], [[Хятад]] хоёр улсын ил далд хуйвалдсан [[Хиагтын гэрээ|гурван улсын хэлэлцээр]]ийн дараа зогссон байна. 1913 онд [[хил хязгаар]]аа батлан хамгаалахаар таван замаар давшсан Монгол цэргүүд их бага нийлсэн 100 орчим [[тулалдаан]] хийсэн гэж үздэг боловч судлаачдын үздэгээр 1913 оноос хойш дуусах хүртэлх хугацаанд 58 орчим [[зэвсэгт мөргөлдөөн]] хийсэн байдаг. Эдгээрийн 33-т нь монголчууд амжилт олсон бол 11-д нь хятадууд ялсан бөгөөд 14 мөргөлдөөн яаж төгссөн нь тодорхойгүй байна. Түүнчлэн хятадын талаас 2000-аас дээш 5-7 мянган цэрэг, Монголын талаас 220-иос 1712 хүртэлх цэрэг оролцсон томоохон тулалдаан 11 удаа болсон бол 600-1000 Хятад цэрэг, Монголын 200-аас дээш хүн оролцсон бага хэмжээний 5 тулалдаан болжээ.. Таван замын байлдааны ажиллагаа нь хамрах нутаг дэвсгэрийн хүрээгээрээ зүүнээс баруунаа 1000 шахам [[км]], хойноос урагшаа 144-480 км-ийг хамарсан бүс нутагт болж өнгөрсөн. Энэ [[дайн]] байлдааны үед Монголчууд хятад цэргийг [[марш]] үйлдэх үед нь хоёр ч удаа довтолсон ба [[шөнийн байлдаан]] мөн хоёр удаа болсон талаар тэр үеийн баримтуудад тэмдэглэсэн байдаг. Монголын талаас дайн байлдаанд алагдан олзлогдсон тухай баримт тун ховор ч түүвэрлэвэл 400 орчим цэрэг алагдсан гэх нэг удаагийн тохиолдлын тоог эс тооцвол 3 тулалдаанд 16 хүн алагдсан. Харин нэг тулалдаанд 60 гаруй хүн олзлуулсан мэдээ байдаг бол 3 тулалдаанд 48 орчим хүн шархтсан тухай сурвалжууд өгүүлдэг. Гэтэл хятадын талаас 12 тулалдаанд нийт дүнгээр 3795 цэрэг алагдсан бол 4 тулалдаанд 76 хүнээ монголчуудад олзлуулсан аж. Монголын цэргийн олзолсон зэвсгийн тухайд гэвэл 5 зэвсэгт мөргөлдөөнөөс 1080 [[буу]], 2 [[казах тэрэг]], мөн 85600 [[ширхэг]] [[сум]], 3 тулалдаанд 7 [[пулемёт]] түүний 5000 сум, 4-8 [[их буу]], 410-аад сум, 421 эсвэл 343 ширхэг сэлмийг хятад цэргээс олзолжээ. [[Богд Хаант Монгол Улсын цэргийн тагнуул|Монголын цэрэг]] 1913 оны байлдаанд [[партизаны дайн]]ы маягаар байлдааны ажиллагааг өрнүүлсэн. ==Урвалт== [[Монгол цэрэг|Монгол цэргүүд]] 1913 оны намар [[Шилийн голын чуулган]], [[Цахар]] нутгаас хятадын цэргийг хөөн гаргаж Шилийн голын чуулганы нутагт удтал байрлаж байх үед нь цэргийн бүх хэрэглэлийг нутгийн ардуудаас гаргуулж чирэгдэл учруулж, цэргүүд [[хоол хүнс]]ээр дутагдсанаас санаа сэтгэл нь алдагдах явдал гарч байжээ. Мөн [[сум хэрэгсэл]] зэрэг [[цэргийн хангамж]] муудсан байна. Үүнээс гадна хятадын тал “[[Зөөлөн бодлого]]”-ын нэг зүйл болох [[монгол цэргийн жанжин]] нарыг өөрийн талд урвуулан авахаар [[хэргэм зэрэг]], [[мөнгө]] шан амалж байсан нь зарим талаар хэрэгжиж байжээ. Энэ мэт байдлаас болон Хятадуудыг дийлэхгүй гэж [[Өвөр Монгол]]ын нэг бүлэг [[ван]] [[гүн]] нар сэтгэн хятад улсад [[Бууж өгөх (дайн)|бууж өгөх]], [[урвах]] тохиолдол гарсан байна. 1913 оны есдүгээр сард Архуа бэйс [[Насан-Аривжих]] хятадын цэрэгт бууж өгсөн байна. Түүнтэй хамт дээд тушаалтай [[цэргийн ноѐн]] болон [[энгийн цэрэг]] 100 хүн мөн бууж өгчээ.<ref>Оросын цэргийн түүхийн архив, Э.А.Беловын зохиол. №2000 бүрэн боть, хуудасны дугаар 145</ref> Тэрээр урвасаны дараа өөрийн мэдэж байсан цэргийн төлөвлөгөөний нууцыг хятадын талд задалсан байна. Үүний хорт уршигаар Таван замын цэргийн Өвөр Монголын фронтын баруун жигүүрийн буюу Насан-Аривжихын хариуцан командалж байсан чиглэлийн эсрэг хятадын цэргийн давуу хүчийг яаралтай хуримтлуулан монгол цэргийн сул хэсгүүдийн эсрэг хүчтэй [[давшилт]] хийсэн байна. Хятадын цэргийн давшилт зарим талаар амжилттай болж хэд хэдэн тулалдаанд командлагчгүй монгол цэрэг цохигдон ухарсан байна. Командлагчгүй болсон Насан-Аривжихын цэрэг хятадын цэргийн давшилтын эсрэг сул эсэргүүцсэн ба захиргаагүй болж тархаж явсан тул [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|жанжин Дамдинсүрэн]] тэдгээрийг цуглуулж авахаар нэлээд хүч цаг зарцуулжээ. Үүний дараа Хятадын хувьд Монгол улсын цэргийн эрх баригчдыг урьж зусар үгээр илбэн дагуулахыг ихээр оролдох болсон байв. Юань Шикайн улс төрийн зөвлөгч [[Жорж Эрнэст Моррисон|Моррисон]] хятад улсын талд чухал зөвлөгөө өгч Монгол цэргийн ноѐдыг хятадын талд татаж оруулахаар бүтэмжтэй ажиллаж байжээ гэдгийг түүхэн баримтууд гэрчилж байна. Хятад улсын ноѐн, [[Хөвөөт шар хошуу]]ны Үхэр хонин сүргийн хоѐр [[түшмэл]]ийг зарж Дамдинсүрэнд хэлүүлсэн нь “Үүний урьд бидэнд дагаж орсон бэйл Насан-Аривжихад ерөнхийлөгчөөс жүн ван цол өргөмжилсөн. Хэрвээ Дамдинсүрэн манай [[Дундад Иргэн Улс]]ад дагаж орвоос [[ван]]гийн хэргэмээр шагнамой” гэжээ. Үүний хариуд Дамдинсүрэн “Манай улс хэрхэвч [[Дундад Иргэн Улс]]тай нийлэхгүй. Нэгэн аймаг шарын шашныг олон Монгол аймгийг бүрнээ хураамжилж тусгаар улс болон зогсочихуй. Намайг [[чоно]] шиг[[хулгай]] Насанравжихтай бүү адилтгахтун. Танай [[Юань Шикай|жунтун]]гын өргөмжлөх вангийн хэргэмийг жанжин би [[ванбаа]] хэмээх [[мэлхий]]д ч хүрэхгүй гэж санамой” гэж хариулаад “Та нар Монголын ард байтлаа харин Хятадын баширлах үгэнд итгэж нэг биеийн ашиг зэргийг хичээн Монгол аймгийг хятад улсад дагуулж, Монгол газар орныг хятад хүнд эзлүүлж хойд өдөр Монголын хүүхэд дүү нарыг өөр аймгийн дотор үүрд дарлуулъя хэмээмүй” гэж ихэд буруушааж, ирсэн хоѐр түшмэлийг хөөж явуулсан байна. <ref>Ш. Нацагдорж: “Манлай баатар Дамдинсүрэнгийн товч намтар”, Улаанбаатар, 1946, тал 40</ref> Сүүлд нь [[Бавуужав]]ын цэргийн [[Мурунгаа]] гэдэг [[Цахар цэргийн ноѐн]] хятадад урважээ. Тэгэхэд мөн Цахар цэргийн жанжин [[Лувсан-Очиржамц]] Хүрээний нууц зарлигаар тусгай цэргийн ангийг бүрдүүлэн Мурунгаагийн урвасан цэргийг нэхэн хөөж бут цохин түүнийг олзлон авч цаазалсан байна.<ref>Хаант Оросын гадаад бодлогын архив, Дундад улсын бүрэн эмхэтгэл, Э.А.Белов “1912- 1913 оны хооронд Халхын цэрэг Өвөр Монголд цэрэглэсэн нь” дансны дугаар 882, хуудасны дугаар 11</ref> Жанжин Лувсан-Очиржамцын Мурунгаагийн урвасан цэргийг нэхэн хөөж бут цохисон тусгай цэргийн ангид [[Дамирангийн Нанзад|Нанзад баатар]] оролцож байсан байна. ==Үнэлгээ== Таван замын байлдаан буюу Монгол-хятадын 1912-1915 оны дайныг дүгнэн үзвэл: * Дайны эхний шатанд Монголын цэрэг давших байлдааны ажиллагааг өөрийн дайны үндсэн стратеги болгон хэрэгжүүлсэн нь амжилттай болсон төдийгүй Өвөр Монголын нутгийг бараг бүрэн чөлөөлж чадсан байна. энэ үед хүн хүчний харьцаа төдийгүй зэвсэг техник, цэргийн сургалт, хангамжийн хувьд хятадын цэрэг эгнэшгүй давуу байсан боловч тулалдаан бүхэнд тоогоор цөөн монголын цэрэг ялалт байгуулсан онцлогтой. * Дайны дунд үед зарим нэг монголын цэргийн жанжид урваж, монголын байлдааны төлөвлөгөөний нууцыг хятадын талд задалсан байна. Үүний улмаас монгол цэргийн байлдааны зарим ажиллагаа бүтэлгүй болж, ялагдал хүлээсэн тохиолдол гарчээ. Үүнд хятадын тал цэргийн тоо, зэвсэг техникээ хэд дахин нэмэгдүүлж, монголчуудаас үлэмж давуу хүчийг байлдааны ажиллагааны талбарт хуримтлуулсан явдал төлийгүй монголын цэрэг сум хэрэгслээр тогтмол байнга хангагдаж чадахгүй байсан явдал нөлөөлсөн байна. Монголчуудын байлдааны ажиллагааны нууцыг мэдсэн хятадууд өөрийн байлдааны ажиллагааг шинээр төлөвлөн түүний зарим хэсгийг хэрэгжүүлж чаджээ. Монголын тал ч байдалтай хурдан зохицсон арга хэмжээг авч байлдааны төлөвлөгөөг шинээр хийсэн байна. Үүний үр дүнд хятадын цэргийн давшилтыг зогсоон амжилттай сөрөг довтолгооныг хийсэн байна. Ингээд байлдааны фронтын шугмыг тогтворжуулж чадсан байна. Ингэснээр дайны ажиллагааг сунжирсан байршлын шинжтэй болсон байна. * Төгсгөлийн шатанд дайн ажиллагаа урьдын хэвээр байрлалын шинжтэй байж, фронтын шугам тогтвортой байсан байна. Хятадын цэргийн давшилтууд ээлж дараалан амжилтгүй болж байсан бөгөөд монголын цэрэг тэдний давшилтыг амжилттай няцаан цохиж байсан төдийгүй сөрөг довтолгоонуудыг мөн амжилттай хийж байсан байна. Гэхдээ Оросын үйл ажиллагаанаас шалтгаалан монгол цэргийн сум хэрэгсэл, зэр зэвсэгийн хангамж улам муудсаар бараг зогссон байна. Түүнээс гадна улс төр, эдийн засгийн байнгын дарамт шахалт өсөн нэмэгдсээр байжээ. [[Цэргийн түүхч]] [[Ж.Базарсүрэн]]гийн судалгаагаар таван замын цэргийн хэрэглэж байсан байлдааны ов мэх, арга нь “уламжлалт морьт цэргийн урлаг зонхилсон хэвээр байсан”, голомтын чанартай төвүүдэд болсноор онцлог. ==Баатрууд== [[Богд хаан]] 1911 оноос эхлээд таван замын байлдааны ажиллагааг дуусан дуустал улс үндэстнийхээ төлөө гарамгай гавъяа байгуулсан 101 хүнд [[баатар]] цол олгожээ.<ref>{{Cite web |url=http://mongolianshaman.com/index.php/2018-04-09-02-09-34/%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%82%D0%BB%D1%8D%D0%BB%2C-%D1%8F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0/2306-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%86%D0%BE%D0%BB |title=МОНГОЛ УЛСЫН БААТАР ЦОЛ |access-date=2022-08-28 |archive-date=2022-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220828095017/http://mongolianshaman.com/index.php/2018-04-09-02-09-34/%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%82%D0%BB%D1%8D%D0%BB,-%D1%8F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0/2306-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%86%D0%BE%D0%BB |url-status=dead }}</ref> Үүнд: {{col-begin}} {{col-3}} 1. [[Авирмэд]]-Сэцэн хан аймгийн Эрдэнэ ваны хошуу. 2. [[Бавуужав]]-Шударга Баатар-Өвөр Монголын Жирэмийн Чуулганы өмнөд Горлос хошуу. 3. [[Бадрах]]-Түшээт хан аймгийн Бадрах гүны хошуу. 4. [[Сономцэрэний Базарваань|Базарваань, Сономцэрэний]]-Засагт хан аймаг. 5. [[Зэвэгийн Балдан|Балдан, Зэвэгийн]]-Түшээт хан аймаг, Эрдэнэ ваны хошуу. 6. [[Баяр Түрэмгий баатар|Баяр, Борхонуудын]]-Түрэмгий баатар-Өвөр Монгол. 7. [[Бирваарагчаа]]-Сайн ноён хан аймаг. 8. [[Божи]]-Өвөр Монголын Зүүн үзэмчин, жүн ван Гомбосүрэний хошуу. 9. [[Бумжаргал]]-Шударга Баатар-Сэцэн хан аймгийн Жанжин бишрэлт бэйлийн хошуу. 10. [[Ванчиндорж]]-Зүтгэлт Баатар-Сайн ноён хан аймгийн Бишрэлт бэйлийн хошуу. 11. [[Волинган]]-Өвөр Монголын Харчин гүны хошуу. 12. [[Галсанцампантүгжням]]-Ялгуулсан Баатар-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Хорчин хошуу. 13. [[Гомбо-Идшин, Лхамсүрэний]]-Хичээнгүй Баатар-Сэцэн хан аймгийн Ачит ваны хошуу. 14. [[Гомбожав]]-Сэцэн хан аймгийн Үйзэн бэйсийн хошуу. 15. [[Гочоо]]-Шулуун Баатар-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 16. [[Гэлэнгүж]]-Хавтай Баатар-Өвөр Монголын Хөлөнбуйр. 17. [[Гэлүүсүхэн]]. 18. [[Гэндэн]]-Сайн ноён хан аймаг, мэргэн гүн Мөнх-Очирын хошуу. 19. [[Даваа, Төмөрын]] буюу [[Дамбийжанцан]]-Догшин ноён Хутагт-Түшээт хан аймгийн Бадрах гүны хошуу. 20. [[Дагва]]-Зүтгэлт Баатар-Засагт хан аймгийн дархан гүн Маньбазарын хошуу. 21. [[Дагдан]]-Засагт хан аймгийн Жалханз хутагтын Урианхайн киргиз сум. 22. [[Далай, Жамъяны]]-Шаламгай Баатар-Сайн ноён хан аймгийн Итгэмжит бэйсийн хошуу. 23. [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн, Жамсраны]]-Манлай Баатар-Өвөр Монгол, Хөлөнбуйр. 24. [[Даш]]-Шударга Баатар- 25. [[Дашдэндэв]]-Чамбай Баатар-Сэцэн хан аймгийн хурц бэйс Түвдэны хошуу. 26. [[Долгор]]-Шаламгай Баатар-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы чин ваны хошуу. 27. [[Дорждэрэм, Мөнхийн]]-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 28. [[Доржпалам]]-Зоригт Баатар-Өвөр Монголын Хөлөнбуйр. 29. [[Дугаржав]]-Хянамгай Баатар-Өвөр Монголын цахар. 30. [[Дугаржав, Нараны]]-Хичээнгүй Баатар-Сэцэн хан аймгийн Илдэн ваны хошуу. 31. [[Дуваа, Донойн]]-Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ ваны хошуу. 32. ?-Өвөр Монголын зүүн Үзэмчиний жүн ван Гомбосүрэний хошуу. 33. [[Дэндэв]]-Сайн ноён хан аймгийн Бишрэлт бэйлийн хошуу. 34. [[Дэчинган]]- {{col-3}} 35. [[Дэчинлхаажид]]-Хурц Баатар-Сэцэн хан аймгийн Үнэн сүжигт Илдэн ваны хошуу. 36. [[Жагшимбуу]]-Хурц Баатар-Өвөр Монголын цэргийн хорооны дарга. 37. [[Жамц]]-Зоригт Баатар-Цэргийн Яамны дэс түшмэл, Зүүн өмнө хязгаарыг Захирах Цэргииг захирах түшмэл. 38. [[Жамц]]-Түшээт хан аймгийн Чин ван Ханддоржийн хошуу. 39. [[Жамсран]]-Шулуун Баатар-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 40. [[Жамъян]]-Сэцэн хан аймгийн Бэйлын зэрэг засаг, Улсад туслагч гүн. 41. [[Заяат]]-Хичээнгүй Баатар-Өвөр Монголын Цахар- 42. [[Илүү]]-Шударга Баатар-Өвөр Монголын Хөх хотын Түмэдийн хороо. 43. [[Лайсан]]-Хурц Баатар-Сэцэн хан аймгийн Доржпаламын хошуу, жагсаалын дарга. 44. [[Лувсан]]-Зоригт Баатар-Урианхай 45. [[Лхам]]-Сэцэн хан аймгийн засаг тэргүүн зэргийн тайж. 46. [[Мааньжав, Балданы]]-Өвөр Монголын харчин. 47. [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав, Сандагдоржийн]]-Хатан Баатар-Сайн ноён хан аймгийн Итгэмжит бэйсийн хошуу. 48. [[Манажав]]-Өвөр Монголын Шилийн голын чуулганы баруун үзэмчин чин ван Содномравданы хошуу. 49. [[Мандах залан]]-Өлзийт Баатар- 50. [[Мурунгаа]]-Шалгарсан Баатар-Өвөр Монголын Зостын чуулганы Монголжин хошуу. 51. [[Мутунбунга]]а-Шалгарсан Баатар-хорооны дарга. 52. [[Мөнхравдан]]-Саруул Баатар- 53. [[Мянбуу]]-Мэргэн Баатар-Өвөр Монгол-Хар мөрөн муж. 54. [[Наваан]]-Шулуун Баатар- 55. [[Наваан-Юндэн]]-Түшээт хан аймгийн Наваан-Юндэний хошуу, жүн ван. 56. [[Шаравын Найданжав|Найданжав, Шаравын]]-Хичээнгүй Баатар-Өвөр Монгол. 57. [[Нанзад/Барман хэмээгч/]]-Түргэн Баатар-Түшээт хан аймгийн Чин ван Ханддоржийн хошуу. 58. [[Дамирангийн Нанзад|Нанзад, Дамираны]]-Түргэн Баатар-Түшээт хан аймгийн Чин ван Ханддоржийн хошуу. 59. [[Насан тогтох]]-Хорооны дарга. 60. [[Норов]]-Өвөр Монгол-Зуудын чуулганы Ар хорчин да ваны хошуу. 61. [[Нолгар]]-Шаламгай Баатар- 62. [[Өлзийбадрах]]-Дэс Баатар-Өвөр Монгол- 63. [[Өлзийдүүрэн]]-Хянамгай Баатар-Сайн ноён ханы хошуу. 64. [[Өлзий-Орших]]-Шулуун Баатар-Өвөр Монголын Зарууд хошуу. 65. [[Пунцаг, Базарын]]-Хичээнгүй Баатар-Сэцэн хан аймгийн Лха жононы хошуу. 66. [[Пунцаг-Шаламгай Баата]]р-Түшээт хан аймгийн Далай гүн Алтанхуягийн хошуу. 67. [[Пунцаг]]-Шаламгай Баатар-Өвөр Монгол, барга, хорооны жагсаалын занги. 68. [[Пүрэв]]-Захчин гүн Цэрэндоржийн хошуу, тайж. {{col-3}} 69. Саван-Өвөр Монголын баруун Баарин ваны хошуу. 70. Сандагдорж-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Горлос хошуу, хороон дарга. 71. Содномдаржаа-Түшээт хан аймаг, Улсад туслагч гүн. 72. Соном-Зоригт Баатар-Сайн ноён хан аймгийн зоригт гүн. 73. [[Лаварын Сумъяа|Сумъяа, Лаварын]]-Ялгуун Баатар-Шинжаан мужийн Ил тарвагатайн хошууны харъяат. 74. Сундуйжав-Өвөр монгол- 75. Сэргэлэн-Эвтэй Баатар-Өвөр Монголын Шинэ баргын Хошуу цагааны харъяат, хороон дарга. 76. [[Тогтох гүн|Тогтох, Энхбилэгтийн]]-Зоригт Баатар-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы өмнөд Горлос хошууны харъяат. 77. Төмөр-Өвөр Монголын Түшээт хошууны харъяат, хороон дарга. 78. Төмөр-Шулуун Баатар-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошууны харъяат. 79. Түмэннаст- 80. Хайдав-Өлзийт Баатар-Сайн ноён аймгийн сайд, бэйс Цогт-Очирын хошууны харъяат, ангийн дарга. 81. Хишигжаргал-Сайн ноён хан аймгийн Бишрэлт бэйл Бадамгаравын хошууны харъяат, ангийн дарга. 82. Хорлоо-Шулуунбаатар-Түшээт хан Аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 83. Хохлин-Засагт хан Аймгийн жанжин Далай гүны хошуу. 84. Цогт-Зүүн Үзэмчины жүн ван Гомбосүрэны хошуу. 85. [[Бодлогот Баатар Цэнд Гүн|Цэнд]]-Бодлогот Баатар-Сангийн Яамны дэд Сайд, Өвөр Монголын Хөлөнбуйрын харъяат. 86. Чагдарсүрэн. 87. Чимэд-Хурц Баатар-Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу. 88. Чимэд-Сэцэн хан Аймгийн Үнэн сүжигт Илдэн ваны хошуу. 89. Чованлүн-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Бодлогот ваны хошуу. 90. Чойжамц-Цогтой Баатар-Сэцэн хан Аймгийн Мэргэн засагийн хошуу. 91. Чойж. 92. Чулуун-Өвөр Монголын Зост Чуулганы Түмэдийн хошуу, ангийн дарга. 93. Чулуун, Өлзийтийн-Сэцэн хан Аймгийн Сүжигт ваны хошуу. 94. Шагдар-Засагт хан Аймгийн Дайчин ваны хошуу. 95. Шарав-аравны дарга. 96. Шаарийбуу-Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы сайд Раашминжүүрийн хошуу. 97. Шимихи-Засагт хан аймгийн цогт гүн Дамдинбаашийн хошуу. 98. Ринчин-Сэцэн хан аймгийн Сэцэн чин ваны хошуу. 99. Эрэнцэн-Өвөр Монголын Цахар хошуу. 100. Ядамсүрэн Цэнгэлын-Сайн ноён хан аймгийн Түшээт гүний хошуу. 101. [[Яринбаатар|Ярин, Мятавын]]-Хурц Баатар-Түшээт хан аймгийн Говийн Со засгийн хошуу {{col-end}} ==Он дарааллын хэлхээс== *1911 он :6 дугаар сарын 1. Оросын Амар орны бүгдийг захирагч ноѐн зарлиг буулган Хятадууд Оросын хилд орохыг цаазлав. Мөн сарын 11-ний өдөр Бээжин Петербугын хоѐр этгээдийн төлөөлөгч Цичигард хуралдаж, Эргүнэ гол орчмын хоѐр улсын хилийг хайн тогтоохоор хэлэлцээ хийв. :6 дугаар сар. Халхын дөрвөн аймгийн хан, чуулган дарга жанжин тэргүүтэй лам нар Богдод Бат Оршил өргөхөөр Их хүрээнд цугларч, Эрдэнэ Шанзудбын яаманд нууц зөвлөлгөөн хийжээ. :7 дугаар сар. Халхын дөрвөн хан тэргүүтэй Монголын зарим ноѐд лам нар Богд уулын модонд гэр барин нууц зөвлөлгөө хийжээ. :8 дугаар сар. Монголын төлөөлөгч Ханддорж, Цэрэнчимэд, Хайсан нар Петербургт очив. :10 дугаар сарын 10. Учаны бослого үүсчээ. :11 дүгээр сарын эх. Ханддорж, Цэрэнчимэд, Хайсан зэрэг долоон хүн "Монголын түр засгийн газар"-ыг зохион байгуулж, Хүрээний хэрэг эрхлэх Их сайд Сандог үлдэн хөөхөөр тунхаглахын хамт, Өвөр Монгол, Алшаа, Дарьганга, Барга зэрэг газруудын ван гүн нарт бүх Монгол нэгдэх тухай Богдын бичгийг уламжлан илгээв. :11 дүгээр сарын 30. Монгол "Тусгаар тогтнох"-оо тунхаглаж, Сандо амбан Оросын элчин сайдын газар далдлан орж, удалгүй Орос, Монгол цэргийн хамгаалал дор Хиагтаар хил гарч улсдаа буцах болжээ. :12 дугаар сарын 4. Сандо амбаныг цэрэгтэй нь хамт хилээс үлдэн гаргав. :12 дугаар сарын 6. Монголын "Тусгаар тогтнол"-той дуу хоолой авалцсан Хөлөнбуйрын "тусгаар тогтнох" бүлэгтэн цэрэг томилон Орос цэргийн дэмжлэгээр Манжуурыг довтолсон байна. :12 дугаар сарын 16. "Тусгаар тогтнох" бүлэгтэн Манжуурыг эзлэн авч, голын дээд урсгалын олон харуулын газруудыг ч байлдан эзэлжээ. :12 дугаар сарын 16. Жавзундамба Хутагт Хүрээнд хаан суурнаа сууж "Их монгол улсын наран гэрэлт хаан" хэмээгдэж "Олноо өргөгдсөн"-өөр оны цолоо болгов. :12 дугаар сар. Богд хааны засгийн газраас Өвөр Монголын эл хошуу чуулганы олон ван гүн нарт уриалгын бичиг илгээв. Улиастайн жанжин ч Монголын цэрэгт үлдэгдэн гарав. Улиастайд Оросын Консулын газар байгуулагдав.Цагаагчин гахай жилийн хувьсгалын нөлөөгөөр Түмэд хошууны нэгэн салаа цэрэг Батхаалгад умардын цэргийн эрхтэнийг эсэргүүцэх зэвсэгт бослого гаргав. Умардын цэргийн эрхтэн ч их цэрэг томилон Жи Нин, Гүэй Сүй, Бугат гурван замаар Улаанцавын чуулганд довтлон орж бослогийг дарангуйлаад, Батхаалгын сүмийг галдав. Алшаагын Гө Лу Хуй эвлэлийн түрүү Жан Жин Мин-ээс Нин Ши Ан-ын Гө Лу Хуй-ын түрүү Лиү Хуа Тан-ыг хавсарч Инчуаныг дайран эзлэхээр төлөвлөж байгаад нууц нь задран Алшаа Чин ван Даваанбүлүгжала ба Хөх нуурын Ма Чи-ын дарангуйлалд учирч ялагдав. Мөн оны арван хоѐрдугаар сард Шинжаны Монголчууд Чингийн засгийг эсэргүүцэх тэмцэл гаргажээ. * 1912 он :1 дүгээр сарын 14. Оросын Хайлаарт суугаа Консул Усад-ын дэмжлэг дор Өөлдийн ерөнхий захирагч ноѐн Шинфү, Хуучин Баргын ерөнхий захирагч Цэгц ба Шолон хошууны ерөнхий захирагч Чөн Дө зэрэг хүмүүс орчмын эл хошуудын Монгол цэрэг мянга гаруй хүнийг цогцлуулж, Оросын тусалсан таван зуу гаруй буугаар зэвсэглээд ―Чин хаант гүрний журмын цэрэг‖ хэмээн алдаршуулж Бүгд найрамдахыг эсэргүүцэж эхэлсэн байна. Мөн өдрийн орой Хөлөн хотыг довтлон эхлэж арван тавны өдөр хотыг эзлэн авч Хятад ноѐдыг үлдэн Хөлөнбуйрын ―Тусгаар тогтносон‖-ыг тунхаглаж, Хүрээний Богд хааны засгийн газарт харъяалагдах засгийн ордон байгуулж Манжуур зүг үргэлжлэн цэрэглэсэн байна. :1 дүгээр сарын 20. Хөлөнбуйрын Монгол цэргүүд Мөнхшил харуулын газрыг довтлон эзлэв. :1 дүгээр сарын 23. Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Хаандаа айлтгал өргөж, одооны ашигтай цагийн байдлыг завдаж Манж орон дахь нөлөөгөө чангатгах ѐстой гэсэн бөгөөд мөн өдөр Сазановагаас Цагаан хаанд Оросоос Монголыг хамгаалан Дундад улсаас тусгаарлуулах хэрэгтэй гэж дурьдсанд Цагаан хаан эдгээр саналыг зөвшөөрсөн. :Мөн сарын сүүлч. Хар мөрөн мужийн цагдан захирагч сайдаас түшмэл томилож Хөлөн хотноо хүрч Шинфү нарыг ятган ―Тусгаар тогтнох‖-ыг нь хүчингүй болготол, Хайлаарт суугаа Оросын Консул Усад яаравчлан ирж Шин фү зэрэг хүмүүсийг зэвсэг, мөнгө бодисын тусламжаа зогсоох зэрэг зүйлээр гачин шахаж байгаад энэ нэг бодлыг нь хаяуулсан байв. :2 дугаар сарын 12. Жоу Чүн Фан-аас харъяат цэргээ дагуулан Хөлөнбуйрын тусгаар тогтносон Монгол цэргүүдтэй Жи Лалин орчим ихээр байлдаж ялагдан ухрав. :3 дугаар сар. Хөлөнбуйрын тусгаар тогтносон засгийн ордны тэргүүлэгч, Хөлөнбуйр газрын бүгдийн дарга Шин фү зэрэг хүмүүс Жибзундамба Хутагтын өргөмжлөлийг хүлээн авч жинхнээр Монгол улсад даган оров. :4 дүгээр сар. Хүрээнээс ирүүлсэн Монголын―Тусгаар тогтнолын тунхаг‖-ыг хүлээн авсан Хөвсгөл нуурын Урианхайн бүгдийн дарга Хишигжаргал, Дарьгангын бүгдийн дарга Содномдовдон, Шилийн голын чуулганы зүүн Хуучид ван Салнунточал нараас өөр өөрийн харъяат олон ардаа авч эн түрүүнээ Богд хааны засгийн газарт дагаар орж хүч нийлэх гэсэн өргөдлийг Хүрээний эрх баригчид хүлээн зөвшөөрчээ. :4 дүгээр сар. Хорчин баруун гарын өмнөд хошууны Удай вангаас туслагч тайж Нучинга, Вангийн сүмийн ширээт лам Бөхбуян ба Чимэдсүрэн гурван хүнийг Халхад элчээр илгээж Богд хаант засгийн газрыг дагах бичгээ дэвшүүлэв. Тэгээд Жибзундамба Удай ванг ―Дундад иргэн улсыг довтлох нэгдүгээр замын ерөнхий жанжин‖-аар томилож, зэр зэвсэг туслан Жирмийн чуулганы арван хошууг дагуулан урвалга гаргахаар зааварлав. :4 дүгээр сар. Хятад худалдаачдын пүүсийг довтлон дайрах ажил ширүүсч байв. :4 дүгээр сар. Бинт ван Гончигсүрэн Хүрээнд явав. :5 дугаар сар. Богд хааны засгийн газраас Өвөр Монголын зарим газарт хоѐрдахь удааны уриалгын бичгийг илгээв. :5 дугаар сарын 17. Бээжингийн засгийн газраас Торгууд ван Балтыг Алтайн хэрэг эрхлэх сайдаар томилов. :7 дугаар сар. Монгол цэрэг Даргангыг эзлэв. Юань Шикай Богд хааны засгийн газарт цахилгаан явуулж Дарьгангыг эзэлсэн учраар эсэргүүцэл гаргаж төлбөр өгөх хэрэгтай гэв. :7 дугаар сарын 8. Гуравдугаар удаагын ―Япон Оросын нууц гэрээ‖ байгуулагдаж, Бээжингийн уртрагын шугамаар Өвөр Монголыг зүүн баруун хоѐр хэсэг хувааж баруун хэсгийг Оросын, зүүн хэсгийг Японы хүчний хүрээ болгохоор тохиролцжээ. Шилийн голын чуулганы баруун Хуучид вангийн хошуу, Авгын зүүн баруун хошуу, Үзэмчины зүүн баруун хошуу, Сөнөдын зүүн баруу хошуу, Авга нарын зүүн баруун хошуу, Жирмийн чуулганы засагт вангийн хошуу, Бинт чин вангийн хошуу, Ерөөлт вангийн хошуу, Бодолгот вангийн хошуу, Нарангэрэл вангийн хошуу, Засаг Пунцагийн хошуу, Жалайд хошуу, Зуу-Удын чуулганы Ар Хорчин хошуу, Баарины зүүн баруу хошуу, Жарууд хошуу, Дархан бэйсийн хошуу, Хишигтэн хошуу, Их Зуугийн чуулганы ван Арвинбаяр нарын таван хошуу, Улаанцавын чуулганы таван хошуу, Зостын чуулганы Харчин вангийн хошуу, Ван Цэдэннамжалванбуугын хошуу, Цахар найман хошуу, Дөрвөд Далай хан аймгийн арван хоѐр хошуу, Дөрвөд баруун гарын дөрвөн хошуу, Захчин хоѐр хошуу, Алтайн Урианхайн долоон хошуу, Торгуудын гурван хошуу, Хошууд нэгэн хошуу, Ар Илигийн Цахар нэгэн хошуу, Тагнын Салжиг, Дочи хоѐр хошуу, Хасгийн хэдэн хошуудын ноѐд түргүүлэгчдээс харъяалах ардын хамтаар удаа дараагаар ―Монгол улс‖-д дагаар орж тамагт бичиг ба билэг ѐслолыг хүргэж ирснийг Богд хааны засгийн газар хүлээн авч, хэргэм зэрэг шагнаад, эдгээр хошуудын язгуурын нутгийг хэвээр захиран шийтгэх эрх тушаалыг баталсан бөгөөд нэг бүлэг захирах дарга ба туслан шийтгэх сайдыг шинээр томилжээ. :8 дугаар сарын 20. Хорчин баруун гарын өмнөд хошууны Удай ван хошууныхаа гурван мянга гаруй хүнтэй зэвсэгт хүчээ дагуулж сүмд ―Тусгаар тогтонигсон‖-оо тунхаглаж, ―Зүүн Монголын Тусгаар тогтнолын тунхаг‖ыыг нийтлэж гурван замын цэрэг томилон Тао Нан, Кай Тун, Түчүан зэрэг газрыг довтлов. Хорчин баруун гарын хойд хошууны Рашминжүүр гүн ч идэвхитэйгээр цуурайтаж Удайн цэрэгтэй нийлэв. Зүүн хойтын гурван мужийн бүгдийг захирагч ноѐноос Ү Жүншөн нарын их цэргийг томилон дарангуйлан цохисонд Удай нар Солон ууланд зугтаан оров. :8 дугаар сарын 19. Иргэн улсын засгийн газар ―Монголыг үзэх хууль зүйл‖-ыг нийтэлж, Монгол ван гүн нарын уул эрх ашгийг хэв ѐсоор байлгахыг амлаж илбэн татах бодлогийг эрчимтэй явуулсан байна. :8 дугаар сарын 20. Хайсан, Дамдинсүрэн нарын удирдсан Монголын цэрэг хоѐр сар гаруй бүслэн дайралт хийж Ховд хотыг эзлэв. :9 дүгээр сарын 8. Удай вангийн цэрэг, Жөн Дүн Шиан-д эсрэг этгээдтэйгээ ширүүн тулалдаан болж, мөн сарын сүүлчээр Удай, Рашминжүүр нар Оросын хамгаалал дор Хайлаараар дамжиж Халхад зугтаан очив. Удайн бослогийг дарсны дараа, Иргэн улсын засгийн газар нэг түм таван мянган хүний цэрэг ангийг томилон Тоа Нанфү орчим байрлуулжээ. :10 дугаар сарын 27. Монгол цэрэг Шилийн голын чуулганы баруун Үзэмчин ба Сөнөд зэрэг хошуудаар довтлон орж ирэв, Цахарын Дүтүн түшмэл Хө Жүн Лиян цэргээ дайчлан хориглож байлдаад Дарьганга орчим ялагдан ухарчээ. :10 дугаар сар. Тогтохын хүү цэрэг дайчлаж Шилийн голд орж ирээд Авга вангийн ордныг дайрч мал хөрөнгийг нь булаан авч Авга ван Янсаныг баривчлаж Хүрээнд аваачив. :10 дугаар сар. Жарууд зүүн хошуунд Богд хааны засгийн газрыг дагах бослого гарчээ. :10 дугаар сарын 28. Бээжингийн засгийн газраас тусгай тушаалтан томилж Чанчүнд Жирмийн чууулганы арван хошууны Ван гүн нарын хуралдааныг хуралдуулж Иргэн улсыг хүрээлэх, дураар харь улсын банкнаас зоос зээлэхийг цаазлах зэрэг арван зурвас тогтоолыг тогтоосон байна. :11 дүгээр сарын 3. Монгол ба Орос жинхэнээр ―Орос Монголын хэлэлцээр‖ ба арилжааны тухай тусгай гэрээнд гарын үсэг зурав. :11 дүгээр сарын 7. Бээжингийн засгийн газаас Оросын элчин сайдын газар нот бичиг гардуулж ―Орос Монголын хэлэлцээр‖-ын тухай чанга эсэргүүцэл тавьсан бөгөөд Оросын Монгол лугаа тогтоосон аливаа гэрээг хүлээн зөвшөөрөхгүй гэдгээ илэрхийлсэн байна. :11дүгээр сарын 13. Улаанцавын чуулганы зургаан хошууны засаг нэр холбон бичиг өргөж Бүгд Найрамдахыг эсэргүүцэн Ар Монголтой нийлэх гэж дурьдсанд хол дахиныг амаржуулагч жанжин Жан Шоу Жөн Улаанцавын чуулганы дарга Леванноров, Их зуугийн чуулганы дарга Арвинбаяр нарыг хотондоо авчирч ―Баруун Монголын ван гүн нарын хуралдаан‖- ны урагштай биелэгдэхэд бэлтгэл хийжээ. :12 дугаар сарын 9. Хол дахиныг амаржуулах жанжин Жан Шоу Жөн Түмэд хошууны цэргийн даргаас Монголын цэрэг Билгийн улиралын арван нэгэн сарын үеэр Өвөр Монгол зүг довтлох чимээг олж сонсоод цэргээ гурван зам хуваан сахин суулгасан байна. :12 дугаар сар. Богд хаант улсын засгийн газар Ханддорж, Ширнандамдин, Чен Дө (Хөлөнбуйрын) нараар толгойлуулсан төлөөлөгчдийн бүлгэмийг Орост томилон хэлэлцээ хийлгэхээр мордуулав. Мөн оны зун, ДИУ-ын засгийн газар Өвөр Монголын бослогыг дарахын тулд үлэмжхэн цэргийг Чуулалт хаалга, Батхаалга, Долоннуур, Хөххот, Бугат хотын чиглэлд таван замаар анги хуваан түлхэн оруулав. Мөн үеэр Өвөр Монголчууд Богд хааны засгийн газарт айлтгал өргөдөл дэвшүүлж, Хятадын цэргийн эрхтний дарлалаас чөлөөлж авахыг гуйв. Мөн оны өвөл, Богд хааны засгийн газарт Өвөр Монголд цэрэг орох нууц хуралдаан болжээ. *1913 он :1 дүгээр сар. Монголын таван замын цэрэг Өвөр Монголд оров. Үүнд: Нэгдүгээр зам нь: Егүзэрийн хийдийн чиглэлд бэйсийн зэрэг туслагч Чимэдцэрэнигйн удирдсан цэрэг. Хоѐрдугаар зам нь: Дарьганга--Шилийн гол-- Зуу-Удын чиглэлд дэс түшмэл чин зүтгэлт гүн Хайсан, дэд сайд шударга баатар Бавуужавын удирдсан цэрэг. Гуравдугаар зам нь: Сөнөдийн хоѐр хошуу, Дөрвөд вангийн чиглэлд цэргийн яамны дэд сайд Бишрэлт бэйс Насан-Аривжихын удирдсан цэрэг. Дөрөвдүгээр зам нь: Хөх хотын чиглэлд, сайд гүн Сономдоржийн удирдсан цэрэг. Тавдугаар зам нь: Урадын гурван гүн, Хатан голын чиглэлэд их цэргийн дэд зэргийн түшмэл Зүтгэлтийн удирдсан цэрэг тус тус хөдлөх болсон юм. Дамдинсүрэнг зүүн өмнө зүгийн цэргийг дайчлан захирах ерөнхий захирах жанжнаар тохоон томилжээ. Зоритг баатар Тогтохыг энэ удаа томилсонгүй, Их цэргийн зөвлөгч бөгөөд Богд хааны сэргийлэн хамгаалах цэргийн даргаар Хүрээнд хоцроов. :1 дүгээр сар. Өвөр Монгол руу хөдөлсөн Богд хааны цэрэг нийт нэг түм байв. Цэргийн захирагчид нь голдуу Өвөр Монголоос дагаар ороод дахиад нутагтаа байлдахаар ирсэн хүмүүс байлаа. Богд хааны засгийн газар зэвсгийн хүчээр Өвөр Монголыг эзлэх бодлогтоо үйлчлэхийн төлөө ухуулга нэвтрүүлгэ хийж, дагаар орохоор ирсэн ба ирээгүй Монгол овогтонд зориулан ухуулан зарлах бичиг тархааж байлаа. Мөн Өвөр Монголд цэрэглэх зам зуураа болон хүрсэн газраасааа цэрэг нэмэн элсүүлж байв. :1 дүгээр сарын 10. Богд гэгээн Жибзундамба Юан Шикай-д цахилгаан явуулж, Монголыг улс болон тогтнохыг харшлах хэрэггүй хэмээсэнд Юан Шикай ч хариу цахилгаан явуулж, Монгол ДИУ тусгаарлах нь зүй бус, нэгдвэл зохино гэсэн байна. :1 дүгээр сар. ―Монгол Төвдийн найрамдлын гэрээ‖ байгуулагдав. :1 дүгээр сарын 23. ―Баруун Монголын ван гүн нарын хуралдаан‖ Хол дахиныг амаржуулах хотноо хуралдаж, Улаанцав, Их зуугийн чуулганы ван гүн нар, Иргэн улсыг хүрээлж, Монголын ―Тусгаар тогтнол‖-ыг эсэргүүцэхээ илэрхийлжээ. Мөн өдөр Богдын засгийн газрын ерөнхий сайд Сайн ноѐн хан Намнансүрэн тэргүүтэй төлөөлөгчдийн бүлгэм Орос зүг мордож, Оросын дэмжлэгт талархал дэвшүүлэхийн хамт цэрэг дайны тусламж олохоор чармайжээ. :2 дугаар сар. Бээжингийн засгийн газрын хуурай замын цэргийн яамнаас томилсон тагнуулууд Богд хааны цэрэг зам хуваан Өвөр Монголд орсон байлдааны төсвийг мэдэв. :3 дугаар сарын 31. Богд хааны засгийн газраас таван замын Их цэргийн тохиолдсон олон монголчуудаас хүчин хавсарч байлдахыг уриалсан ―Өвөр Монголын нийт оронд зарлагдсан бичиг‖ гэгчийг нийтлэв. :3 дугаар сар. Иргэн улсын засгаас Богд хааны цэргийн дайралт ба Өвөр Монголын ван гүн нарын тусгаар тогтнох хөдөлгөөнийг сэргийлэх зорилгоор И Жүн цэргийн дэд Силин, Рехө-ийн дэд дүтүн түшмэл Ми Жэн Био-ийг Линши-ын сахин дарангуйлах ноѐноор томилж, арван хоѐр анги, дөрвөн түм гаруй цэргийг захируулан Линши, Бор хот, Улаанхад зэрэг газрыг сахин суулгав. :3 дугаар сарын 8. Хүрээнд Монгол цэргийн бригад байгуулах тухай Орос–Монголын хэлэлцээр тогтоогдож, Богд хааны засгийн газар Орос жанжин Кристоферыг ерөнхий сургагчаар урьж ―Эл аймгийн цэргийг тэд захирах эрх‖- тэй гэж тогтоосон байна. :3 дугаар сарын 24. Богдын цэрэг Да Ван Миао сүмийг довтолсонд Хуай Жүн цэрэг тосон байлдаж Хишигтний Бяруу балгасны дөчин газрын цаанах элсэнд цохиж ухруулав. :4 дүгээр сарын 3. Шилийн голын Эрчээл гэдэг газар болсон тулалдаанд Иргэн улсын 500 зуун цэрэг сүйджээ. :4 дүгээр сарын 4. Богдын цэрэг Өвөр Монголын зүүн хэсгийн олон газар дайралт хийв. :4 дүгээр сар. Баруун Сөнөдийн нутагт ширүүн тулалдаан болж Иргэн улсын 150 цэргийг устгав. :4 дүгээр сарын 8. Бугатын чиглэлд Шан Ши цэргийн ширүүн дайралтад Монголын цэрэг 30 гаруй хүн алагдаж ухрав. :5 дугаар сар. Оросын засгийн газар Богд хааны засгийн газартай Хиагтаас Хүрээ хүрэх Төмөр зам засах гэрээ тогтоов. :5 дугаар сарын 16. Богдын цэрэг Шандуг эзлэв. Тав дугаар сарын 25-нд Богдын цэргийн долоон зуй гаруй хүн Жирмийн чуулганы хилд довтлон оров. Рехө-гийн Дүтүн-гийн И Жүн цэрэг Улаанхад оронд орж сахин суув. :6 дугаар сар. Богдын цэрэг дахин гурван замаар довтлон эхлэж Баруун зам нь Бор тохойг чиглэн, дунд зам нь Хөх хот зүг довтлон, зүүн зам нь Сөнөд хошуу зүг давшжээ, Хятад цэргийн Ми Жүн Биу-гийн бүлэг Давааны ард гарч өвөл гол орчим Найданжавын цэрэгтэй байлдаж, Бавуужав, Хайсангын цэрэг харин завшаанаар Бяруу балгасыг эзлэв. Адилхан хугацаанд Вангийн Жоу-гийн Ванданям, Далаад хошууны Баян гүн, Хангин хошууны Цолмон, Гирины Монгол Бао Жай Шан нар цэрэг дагуулан Их Зуу аймгийн хойд хэсгийг байлдан эзлэв. Иргэн улсын цэрэг бүх талаар ялагдалд учирсан тул Хөбэй, Шан Шиг-аас дахин их цэрэг татаж туслан байлдуулав. :6 дугаар сар. Жирмийн чуулганы газар Богдын цэрэг болон Иргэн улсын цэргийн хооронд ширүүн тулалдаан болжээ. Энэ удаагын их тулалдаанд Монголын талаас Чимэдцэрэн, Найданжав, Насан- Аривжих, Морьжав болон Бавуужавын удирдсан цэрэг анги оролцсон байна. Мөн энэ үеэр Ар Өвөр Монголын уулзуур оронд Солон уулын тулалдаан болжээ. Нийт 1 800 цэрэг тус тулалдаанд оролцов. Мөн оны зун Богд хааны засгийн газраас цэргийн яамны их сайд Далай ван Гомбосүрэнг Өвөр Монголын байлдаанд томилжээ. :7 дугаар сарын эх. Иргэн улсын цэрэг 2 000 хүн болон Богдын цэрэг 800 хүн Шилийн голын хил дотор тулалдаад хоѐр талд бүр хохирол гарав. :7 дугаар сар. Богдын цэрэг ба Иргэн улсын цэрэг Үзэмчиний Өвөл гол, Сөнөд, Байшинт уулын ам, Дамбын даваа, Линши, Долоннуур, Батхаалга- ын орчин зэрэг газруудаар байлдаж байв. Долоо найман сарын үеэр Богдын цэрэг үндсэндээ Шилийн голын нутгийг бүр эзлэв. :7 дугаар сарын 13. Богдын цэрэг Долоннуурын боомт газар—Дархан уул сүмийг эзлэв. Тэнд байсан Иргэн улсын 2 000 сэргийлэн сахих цэрэг арга бус ухарч гарав. :8 дугаар сарын 1. Богд хааны засгийн газрын эрхшээлд орсон газар орны хэргийг тусгайлан хамаарахын төлөө, Богд хааны зарлигаар Егүзэр Хутагт Галсандашийг зүүн хязгаарын хэргийг захиран шийтгэх сайдаар Өвөр Монгол руу томилов. :8 дугаар сар. Богдын цэрэг Да Ван Миао Сүмийг дайран эзлэж, Бяруу балгас зүг давшив. Иргэн улсын Долоннуурыг дарангуйлан сахигч түшмэл ван Хуай Чин, Хуай Жүн цэргийг томилон гэдрэг довтлон, мөн сарын дунджаар Да Ван Миао сүмийг булаан авч, Богдын цэрэг ухрав. :8 дугаар сар. Долоннуурын талбарт Насан- Аривжихын дайчилсан 1 200 цэрэг Иргэн улсын 7 000 цэрэгтэй ширүүн тулалдаан хийв. :8 дугаар сарын дундаж. Зүүн хойд орноос томилсон Иргэн улсын туслах цэрэг Өвөр Монголд орж ирэв. :8 дугаар сарын сүүлч. Богдын цэрэг Цахарын Лав худаг, Халх тал ба Хүйс зэрэг газраар Иргэн улсын цэрэгтэй тулалдаж байв. Мөн сар, Найданжавын дайчилсан Богдын цэрэг хоѐр зам хуваан Линши тавин гэр, Зулчин сүмийг довтлон эзлэв. Мөн сар, Дамдинсүрэнгийн дайчилсан Богдын цэрэг Шулуун Хөх хошууг эзлэв. :9 дүгээр сар. Богдын цэрэг Жарууд ба Ар Хорчинг эзлэв. :9 дүгээр сар. Бээжингийн засгийн газар Өвөр Монголын байлдаанд туслах цэрэг 12 хороо морьт цэрэг ба явган цэргийг томилжээ. Мөн оны намар. Богдын цэрэг Цахарын нутгийг эзлэж дуусгаад улмаар Цагаан Хэрмийн зарим боомт газраар тулж очоод сэргийлэн хамгаалалт хийж байжээ. :9 дүгээр сарын 18. Зүүн Сөнөдийн Засаг Сүржав ард олноо дагуулан Богдын засгийг дагахаар зугтаасанд Юан Шикай зарлиг буулган Чин вангийн хэргэмийг нь хасав. :9 дүгээр сарын 21. Бавуужавын дагуулсан Богдын цэрэг Бяруу балгасыг дайран эзлэж, хорин гурваны өдөр Да Ван Миао сүмийг дахин эзлэв. :9 дүгээр сар. Архуа гүн Насан-Аривжих цэрэг түшмэд 100 хүнийг дагуулан Иргэн улсын талд урважээ. Мөн энэ үеэр Богдын цэргийн удирдагч Мөрөнга учир битүүлгээр хорлогдов. :10 дугаар сарын 29. Баруун замын И Жүн цэргийн Ми Жен Биу-ийн хүчин туслахаар ирсэн зүүн хойдын цэргийн У Жүн Шин-ий цэрэгтэй хамтран Бяруу балгасыг буцаан авч, удалгүй Да Ван Миао сүм ба Түлхэн сүм зэрэг газрыг ч буцаан авав. Умард замын И Жүн цэргийн Чен Де Шен-ий цэрэг Найданжавын цэргийг ялаад Зулчин, Шивэртэй, Тавин гэр зэрэг газрыг буцаан авч, Даваан ар хүртэл гэдрэг довтлов. Намар Долоннуурын баруун хойд их элсэнд тулалдаан болж Иргэн улсын цэрэг мянга шахам хүн сүйдэв. Мөн Бавуужавын хороо Шандугийн гол, Үхэрчин уул зэрэг газарт ширүүн довтлолт явуулав. :11 дүгээр сарын 3. Иргэн улсын цэрэг Долннуурт довтлоод Богдын цэргийг цохин гаргаж Цахарын зуун найман сүм хотыг эзлэв. :11 дүгээр сарын 5. Хаант Орос улс ба Дундад иргэн улс ухуулан тунхаглах бичигт гарын үсэг зурсан байна. Энэхүү тунхаг бичигт, Орос улс Иргэн улсын Гадаад Монголыг хэмжээтэй эзэрхэх эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Иргэн улс Ар Монголын өөртөө засах эрх (Автономит засаг) 1912 оны 10 сарын 21 өдрийн ―Орос Монголын худалдааны хэргийн тухай зүйл‖-ийг журамлан хэлэлцэж Иргэн Улс ба Ар Монголын холбогдлыг тодорхойлон тогтоохыг хүлээн зөвшөөрөв. :11 дүгээр сарын 9. Богд хааны цэрэг хэдэн мянган хүн их буутай өмнөш дахин довтлож 15-ны өдөр Батхаалга зэрэг газрыг эзэлсэн боловч удсангүй Хол дахиныг амаржууулах хотын Иргэн улсын цэргийн гэдрэг дайралтад найман зуу гаруй хүн үрэгдэж ухрав. Мөн сарын эхэнд хоѐр мянга найман зуу гаруй Богдын цэрэг Чуулалт Хаалганаас умар байсан Хятад цэргийг хүчтэй довтлон таван зуу гаруй хүнийг алж шархдуулав. :11 дүгээр сарын 19. У Жүн Шөн, Ми Жен Биу нар Богдын цэргийн гараас Да Ван Миао сүмийг дахинт буцаан авав. Мөн өвөл Тогтох цэрэг дайчлан дахин өмнөш довтлож Батхаалгыг эзлэв. Гэвч хэдэн өдрийн дараа Иргэн улсын цэрэгт булаагдав. :12 дугаар сарын 16. Богд хааны засгийн газар цэргээ Ар Монголын хил тийшээ татах тухай шийдвэрээ илэрхийлэв. Мөн оны сүүлч, Богдын цэрэг идэг идэгээр Монголын хил зүг ухрав. Энэ үеэр Иргэн улсын цэргийн гэдрэг дайрах хүчин нь нэмэгдэж ялалттайгаар давшиж Богдын цэрэгт эзлэгдсэн газруудыг дахин булаан авч эхлэв. Нийслэл Хүрээнд ―Шинэ толь‖ сэтгүүл хэвлэгдэж эхэлсэн бөгөөд орчин цагийн анхны сургууль байгуулагдав. :1913 оны эцэс 1914 оны эхээр, Монгол улсын ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн тэргүүтэй төлөөлөгчид Хаант Орост айлчлав. *1914он :1 дүгээр сар. ДИУ-ын засгийн ордон Сүйюаны онцгой засаг захиргааны орон байгуулахаар болж жанжныг дүтүн ноѐн болгон хувируулан томилож, уулын Гүйсүй Дао (道)-д харъяалагдаж байсан арван хоѐр шиан, Улаанцавын чуулганы зургаан хошуу, Их Зуугийн чуулганы долоон хошууг ерөнхийлөн захируулав. :2 дугаар сар. ДИУ-ын засгийн газар Рехө-гийн онцгой засаг захиргааны орныг байгуулахаар болж, дүтүн ноѐн томилон Зостын чуулганы долоон хошуу, Зуу-Удын чуулганы арван хоѐр хошууг ерөнхийлөн захируулав. :2 дугаар сарын 6. Иргэн улсын цэрэг гэнэт Ар Монголын хилд цөмрөн орж Галсандашийн сайдын яамыг бүслэн дайрав. :3 дугаар сарын 9. Богд хааны засгийн газраас Оросын консулд бичиг өгч, Дундад Оросын хэлэлцээрийн ѐсыг зөрчиж түрэмгийлэл явуулж байгаа Хятад цэргийг тэд ухруулж, баривчлагдсан сайд Галсандашийн биеийг тавиулах тухай хатуу шаардлага тавив. Мөн оны эхээр Халхад байсан Өвөр Монголчууд элдэв зүйлийн хүчирдэлд орсноос нэг бүлэг хүмүүс уг нутагтаа буцаж ирэх хүсэлтээр Иргэн улсын засгийн газартай хэлэлцээ хийхийн төлөө 9 хүний төлөөлөгчийн бүлгэм томилов. Иргэн улсынхан тэд нарыг баривчилж есүүлийг цөм алав. :6 дугаар сарын 14. ДИУ-ын засгийн газар Цахарын онцгой засаг захиргааны орныг байгуулан дүтүн ноѐн томилож Фенчен, Лианчен зэрэг долоон шиан, Цахарын зүүн баруун гарын найман хошуу, жич дөрвөн малжлын сүрэг, Шилийн голын чуулганы арван хошууг ерөнхийлөн захируулав. :8 дугаар сарын 1. ДИУ-ын ордноос Алшаа, Эзнээ хоѐр хошууны цэрэг дайны сэргийлэлтийн явдлыг Ниншиан мужийн цэргийг захирагч түшмэлээр хариуцуулахаар тогтоов. Юан Шикайгаас Алшаа чин ван Даванбүлүгжилыг Баруун Монголын тохинуулах сайдаар томилов. Үүшин хошууны туслагч Түмэн- Очир чуулганы дарга, Сүйюаны дарангуйлан сахигч яамтай хуйвалдаж байгаад ―ардыг өдөөн урвуулсан‖ ялаар Шинэ ламыг баривчлаж, Үүшиний ―дугуйлан‖- гуудыг тархаав. :9 дүгээр сарын 8. Дундад, Орос, Монгол гурван этгээдийн Хиагтийн хуралдаан эхлэв. :9 дүгээр сарын 20. ―Дундад Орос Монголын хэлэлцээр‖-ын анхны төсөл байгуулагдаж, Монголыг ДИУ-ын нэгэн хэсэг, Монгол улсын нэр, хааны цол, оны цолоо хүчингүй болгох асуудал дээр санал нэгдэхгүй байжээ. Мөн сарын гучны өдөр Оросын консулаас Монголын эрх баригчидтай ―Төмөр замын гэрээ‖ ба ―Цахилгаан утасны гэрээ‖ тогтоож Оросоос Монголд төмөр зам засах эрх ба холбоо мэдээний цахилгаан утас татах эрх олов. *1915 он :3 дугаар сарын 16. Бавуужав нарын дагуулсан Богдын цэрэг Кайлу орчим довтлов. 5 дугаар сарын 9. Юан Шикайн засгийн газар японтой ―Хорин нэгэн зурвас‖-ыг тогтоож Өвөр Монголын зүүн хэсгийн их хэмжээний эрх мэдлийг Японд өгчээ. :6 дугаар сарын 7. Хиагтын гурван этгээдийнн хуралдаан эцэстээ шийдвэр гарч ―Дундад Орос Монголын хэлэлцээр‖-ын хорин хоѐр зурвасыг жинхэнээр гарын үсэг зуран батлав. Мөн сарын 9- ны өдөр Жибзундамбаас Монголын тусгаар тогтнолыг хүчингүй болгохоо тунхаглаж, арван хоѐрны өдөр Юан Шикай зарлиг нийтлэж Монгол ван гүн нарын уулын хэргэм цол уул ѐсоор хүчинтэй гэдгийг нотлож, хамтат нь бас Жибзундамбыг Хутагт хан өргөмжилсөн байна. :6 дугаар сарын 16. Бээжингийн засгийн ордноос Чен Лү-г ерөнхийлөн захирагч сайдаар Хүрээнд томилсон байна. :9 дүгээр сар. Халхын цэргийн явдлын журганы түшмэд Бавуужавтай нууцаар зөвлөлцөн Өвөр Монголын зүг дахин довтлохоор болж, Бавуужавт гурван түмэн рублын зардал хангав. 10 дугаар сарын 28. Удай Ван Фентиан мужийн дурдсан долоон зурвас буцан орж өгөх нөхцлийг хүлээн аваад Бээжинд хүрч ирэв, арван нэгдүгээр сарын 4-ний өдөр Юан Шикай түүний уул хэргэмийг сэргээн өгөв. :10 дугаар сарын 29. Бээжингээс Хүрээний хэрэг эрхлэгч сайддаа цахилгаан мэдээ явуулж, Өвөр Монголыг түйвээж байгаа Бавуужавыг Хүрээний засгийн газар хавсран дарангуйлахыг шаартагтун гэв. :11 дүгээр сарын 6. Бээжингийн засгийн ордоны төлөөлөгч, Оросын элчин сайд Кропенскийтай Бээжинд ―Дундад Оросын Хөлөнбуйрын асуудлын тухай тогтоол‖-ыг тогтоож Хөлөнбуйрын ―Онцгой орон‖-ны байр суурийг мэдрэв. Мөн сарын арван зургаанд Юан Шикайгаагаас Шинфүг Хөлөнбуйрын дэд дүтүнгээр томилов. :11 дүгээр сарын 23. Иргэн улсын цэрэг Егүзэр Хутагтын сүмийг байлдан эзлэж Бавуужавын цэргийг таван зуу гаруй алж шахрдуулж, Егүзэр Хутагтыг бас барьж аваачив. Мөн жилийн өвөл, Бавуужав хэдэн мянган цэргээ дагуулж нутагтаа буцах нэрээр Өвөр Монголын зүүн хэсэг оронд орж ирээд зэвсэгт ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. Бээжингийн засгийн газраас Ма Чи ( 马麒)-ыг Хөхнуурын Монгол Төдвийг тохинуулах сайд ба Гансу, Ниншиан, Хөхнуур зэрэг муж орныг дарангуйлан сахигч түшмэлээр хавсарган томилов. Ингээд Ма овогт цэргийн эрхтний Хөхнуур дахь дөч гаруй жилийн ноѐрхол эхэлсэн байна. Оросын хөрөнгөтнүүд Хүрээнд ―Монголын үндэстний банк‖-ыг байгуулав. *1916 он :5 дугаар сарын 27. Бавуужав Халх голын Амгалантад тэнгэр газрыг тахиж, Чин улсыг тэтгэн босгох уриа дурьдан, Юан Шикайг эсэргүүцэхээр уриалж ―Хаан төрөө тэтгэх цэрэг‖ хэмээн байгуулав. Долдугаар сарын 1-нд Бавуужав гар доорхи гурван мянга гаруй хүнээ дагуулж Японы этгээдийн дэмжлэгээр цэргийн зөвлөгч Аоянаки-ын жолоодлого дор Халх голоос өмнөш довтолж Тао Нан зүг урагшлан, хорин дөрөвний өдөр Түчиүэн шианы хотыг эзэлжээ. Ү жүн шөнгийн цэрэг хориглон байлдаж таван зуу гаруй Монгол цэргийг устгаж цохин ухруулав. :6 дугаар сарын 6. Юан Шикай үхэв. :8 дугаар сарын 7. Оросын Бээжинд суугаа элчин сайдаас Дундад улсын гадаад явдлын сайдад нот бичиг гардуулж, Дундад улсын засгийн газраас Халх Монголоос сонгох зөвлөлгөөний гишүүнээ хасаж хаяахыг шаардсанд Дундад улсын талаас өөрийн нутаг дэвсгэрээсээ зөвлөлгөөний гишүүн сонгох нь зүй ѐсны эрх хэмээн няцаасан байна. :9 дүгээр сарын 3. Япон цэрэг Бавуужавын цэргийг хамгаалан дэмжиж Гүн Зу Лин-аар өнгөрөхөд Фентианы зүүн хойд цэрэг тосон байлдав. Мөн сарын хорин таванд Бавуужавын цэрэг Кайлу хотыг дахин довтлоод Хармөрөн, Фентиан хоѐр мужийн цэрэгт хавчин цохигдож хоѐр мянга гаруй хүн үхэн шархдаж, үлдэгсэд нь зугтаав. :10 дугаар сарын 8. Бавуужавын цэрэг Линши шианы хотыг довтолж байх зуураа Бавуужав суманд оногдон үхэв. Үлдсэн олон нь Чадраабал Шебжингээ нарын дагууллага дор Зүүн Үзэмчин орчмын оронд хорогдож байгаад Цахар, Рехө-гийн цэрэгт цохигдож Халх ба Хөлөнбуйр зүг зугтаав. *1917 он :6 дугаар сарын 16. Талжын дээрэм Хөлөн хотыг дайран эзлэж зам дагуу дахь олон харуулын цэгүүд цохигдон сүйдэж, Хөлөнбуйрын дэд дүтүн түшмэл Шинфү зугтан дутааж Оросын түрээсний газарт зайлав. :9 дүгээр сарын 30. Оросын цэрэг Хайлаар орчим мянга гаруй Монгол дээрмүүдтэй тулалдаан болж, Оросын цэрэг дээрмийг нэхэмжлэх нэрээр тус орныг эзлэв. Бээжингийн засгийн газраас хүн томилон харилцаж хилээс гарахыг шаардсан боловч Орос цэрэг зөвшөөрсөнгүй. Мөн сард Бавуужавын үлдэгдэл хүч болох Шебжингээн бүлэг Хөлөнбуйрын нутгийн цэрэгт хөөгдөж Халх гол орчим хүрээд Халхын цэрэгт амдан цохигдож, бүх цэрэг үндсэндээ сөнөөгдсөн байна. :11 дүгээр сарын 7. Чадраабал зэрэг хүмүүс Солон уулнаа долоон мянга шахам хүн цуглуулж дахин бослого гаргасанд Хармөрөн мужийн цэрэг ба Фентиан мужийн цэрэг урьд хожид хавчин цохиж, Жалайдаас баруунш үлдэн явуулсан байна. ДИУ-ын засгийн газар Орост ―Арван сарын хувьсгал‖ үүссэн дашрамыг завдаж Жун Дүн төмөр замын засаг захиргааны эрхийг буцаан авч, Манжуурт цэрэг суулган хамгаалуулав. Цаг төрийн үймээнээс дүрвэсэн малчин ард малаа туугаад Халхад зайлан одов<ref>Ө.Тайван. Үхэр жилийн үймээний гэрэл, сүүдэр. Хөх хот. 1996 он</ref>. ==Түүхэн баримтууд== ===Улс төрийн баримтууд=== ====Богд хааны уриалга==== :1913 онд Монголоос таван замын их цэргийг гаргаж тохиолдсон Монголчуудаас хүчин хавсрахыг уриалж ашиг тусыг тайлбарлан Өвөр Монголын олон нийтэд зарласан бичиг :Монгол улсын засгийн хэргийг эрхлэх газраас дотоод Монгол зургаан чуулган дөчин есөн хошууны олон лам хар ард нар ба Хөх хотын Түмэд, Цахар сүргүүдийн ард нар, Илийн харъяат Монгол, бас Алашаа ба Хөх нуурын зэрэг нарын найман сумын Монгол Өөлд Ширээт хүрээ зэргийн олон Монголчуудын шар хар бүхэн дор ухуулах ану: Бидний аймаг язгуураас хүчирхэг идэрхэг хойтох газрыг эзлэн сууж, дэлхий дахины олон аймаг дор дарагдсангүй, хэдий Манж улс хараахан мандах үес дор ах дүү нөхөр гийчин ѐсоор түмэнтээ харилцан ураг барьж, ямагт сайныг үзүүлэхийн тулд олон Монгол аймаг харъяат болон дагасан боловч газар орны эрх ашгийг эзэлсэн газаргүй, олон засаг хошуу болгож, өөр өөрийн харъяат албат газар орныг эзэрхэн захируулсан бөлгөө. Ойрхи хэдэн жилээс иргэн зальхай түшмэд эрхийг эзлэж, шинэ засгийг явуулмой хэмээн Монгол газар иргэн элсээн, тариа хаглуулж газар орны ашгийг эзлэж эрх эзэрхлийг булааж халдан дарлах төдийгүй, бас бурхны шашныг хөнгөлж, Монголын хуучин ѐсыг халсугай хэмээгээд бидний Монгол ард үл хорссоноор үгүй, уржинан жил өвөл цагт дотоод муж дор Гамин цэрэг хуралдаж Манж улсын ѐсыгхалж, бүгдээр найрамдах улс болмой хэмээх тухай манай гадаад Монголын дөрвөн аймгийн чуулганы олон ван гүн засагуудын өөрчлөн улс төр байгуулахыг бүгдээр зөвлөлдөж, Очирдара Богд гэгээнийг Монгол улсын хаан хэмээн өргөмжилж, эрдэнийн сууринд залж, Их Юан улсын хуучин ѐсыг дахин гийгүүлж, өөр аймгийн дотор дарлагдахаас үүрд мултарч, олон аймгийн хойч үеийн ичингүйрлэлийг үгүй болгосугай хэмээсэн нь эдүгээ хол ойр газрын олон Монголчууд дараа дараагаар ирэх нь тасралтгүй. Санаваас дотоод Монголын олон ван гүн тайж бүрнээр Юан улсын Тайзу хааны хүүхэд үрсийн тулд зүй нь нэгэн сэтгэлээр бүгдээр нийлж, зүтгэн хүчлэх болвоос урьд өвгөдийн ѐсыг тахиулж, угаас байсан газар орноо өөр аймгийн ардад эзлэгдэхгүй, мөхсөн Зан То Бу Ла (?) ард мэт боол шивэгчин мэт халдуулахаас хэлтэрвээс болмой. Эдүгээ заримууд нь бидний доторхи Монголын түшмэд лам нар Хятад ардын баширлах, худал урихан үгс буюу хуурмаглах зальхай арга дор ташааран орж бидний Монголыг өөрчлөн улс төр байгуулахыг байлгаж, Дундад Иргэний таван аймаг бүгдээр найрамдах улс хамт нийлбээс бид нар Монгол аймаг ард цөм нэгэн адил ашиг буй агаад үүнээс хойш үүнд энэхүү түвшин жаргалыг эдэлмой хэмээн бичиг илгээн ирэх нь амой. Иймийн тул манай засгийн хэрэг шийтгэх газраас Хятад улсын хамт нийлбээс хойч өдөр бидний Монгол дор зовлон болох хэдэн зүйлийг гарган бичиж, олон дор дурьдан сонсгосугай. Байцаабаасуу, Оу Жу Ми Жоу газрын олон гадаад улс дор бүгдээр найрамдах улс хэд хэдэн буй амой. Тэдний хууль болбаас улсын харъяат газар орноо бүрнээр албаны болгож, харяъат иргэд газар орон дор гэр байгуулж, тариа тарьбаасуу зоос гаргаж албан дор тушаасны хойно сая өөрийн хөрөнгө болгомой. Эдүүгээ Иргэн улс лугаа нийлбээсүү Монголын газар орон цөм тэдний улс төрийн болохын тулд дотоод газар дор багталцахгүй ядуу иргэдийг шилжүүлэн суулгаж, гаал хөлс хураан тариа хаглуулахыг зүйгээр хориглон зогсоовоос, зохилдохгүй агсаар өвгөдийн үлдээсэн газар орныг өөр аймаг дор бүрнээр эзлүүлж, харин ч бид зоос гаргаж худалдан авхад хүрмүй. Тэр дээр бидний Монгол болбоос язгуураас саруул хөдөө талд дор хэн алиныг ялгахгүй санааны дураар адуулан аж төрж ирсэн бөгөөд аж төрөхөд мөн залхуу цалгайгаар хойч өдөр улс бүхэн дор энэ мэт хуулийг нийтээр явуулах цаг дор хүрсэн хойно Монгол аймгийн ард шөвөг хатгах газар харинолохгүй зовлон болох нь энэ нэг. Түүнээс урьд Манж улсын цаг дор бидний Монголчуудын гааль гувчуур хураахыг үүрд хэлтрүүлсэн бөлгөө. Эдүгээ бүгдээр найрамдах Иргэн улс, Манж улсын гадаад улсаас агсан авсан төлөөгүй өр найман зуу илүү сая одоо шинэ агсан авах мөнгө зургаан зуу илүү сая үнийг бүрнээр Бүгдээр найрамдах Иргэн улсаас төлсүгэй хэмээн нэгэнт олон улс дор зарлажээ. Бидний Монгол хэрвээ Иргэн хамт нийлбээс, дараа төлөх хугацаа хүрсэн цаг дор эрхгүй элдэв зүйлийн нэр зохион таван аймгийн иргэнээс нэгэн адил тэгшхэн хурааж төлмой. Нэгэнт улсын иргэн болсны тул зүй дор төлөхгүй хэмээн үл чадмой. Иргэнйи нэгэн адил тэсгэн хураах дор хүрвээс, хэд хэдэн зуун он болтол гааль гувчуур өгсөнгүй Монгол аймаг энэ зэргийн хүнд татвар тохиолдвоос, аж төрөн чадахгүй ядуурах мохохын туйл дор хүрмүй. Зовлон болох нь энэ хоѐр. Эдүгээ абасу таван аймаг нийлсэн Дундад иргэн улс болов хэмээвч өмнөх хойтох муж цөм хятад нэгэн аймаг бөгөөд харилцан эрх мэдлийг тэмцэн нэрт сайд их түшмэдийг битүүлгээр алж, харилцан өшөө дайсан болж эдүгээ болтол тогтоогүй байна. Бидний Монгол язгуураас өөр аймаг, зан сургаал, үг өгүүлэл, бичиг үсэг адилгүй. Дараа засаг явуулахад бүрнээр Хятад бичгийн төдий хэрэглэмой. Бидний Монгол дор Хятад бичиг нэвтэрхий мэдэх эрдэмтэй ард цөөн, түшмэл дарга нар болбоос бүрнээр эрдмийг үзэж, өргөн хэрэглэх тул нийтээр цөм Хятад хүмүүс болмой. Монгол ард Иргэн Хятад нарын хамт зарга зальхай зэрэг ял хэрэг буй бөгөөс үг үсэг нэвтрэхгүй. Бас аймаг намыг хэлбийн өмгөөлж мушгайтсан газар агсан хэмээн дийлэн хэлэхгүй энэ мэт хэрэг бүхнийг эрх биш үгүй болгож чадахгүй. Дотоод Монгол хошуунд тариа хаглуулж Иргэн түшмэд суулгасан газар энэ зэрэг хилсгүй мушгиж өвөрлснийг үзэж мэдсээр хэрэг. Зовлон болох нь энэ гурав. Түүнээс Хан улсын цагаас нааш Хятадын газар бурхан шашныг эрхэмнэж одоо дор хүрч ирсэн бөгөөд эдүгээ шинэ засаг явуулахыг үзвээс бурхны шашныг асар хүндэтгэхгүй, зарим нэгэн дотоод газар урьд байгуулсан тайх тахиглах сүм хийдийн бурхны хөргийг хараахан орхиж, (цэргийн сургуулал)-ын тэнхим болгон жич хийд сүмийн хүж зулын тариалангийн газрыг сургууллын тариалан болгосон нь нэлээд бүхүйг нүдээр үзэж чихээр сонссон нь тодорхой. Хятад ард гагцхүү бидний Монголын бурхны шашныг яахан эрхэмлэн үүрд агуулж буй зээ. Иргэний хамт нийлбээс хойч өдөр жил удаад Монголын хуучин ѐсыг өөрсдөө халуулж, бурхны ариун шашин сөнөхөд хүрмүй. Зовлон болох нь энэ дөрөв.Тэдний дотоод Монгол язгуураас Цагаан хэрэмийн заагаар суусан Дундад Хятад улст ойр холилцон суусан тул энэ зэргийг нэн ухуулан дурьдахгүйгээр учрыг мэдэх нь бидний гадаад Монголоос нэн ч тодорхой. Бидний язгуураас нэгэн угсааны яс махны төрөл, дотоод гадаад хэмээн ялгаваас зохихгүй.Тэд Иргэн дор ойр суусан тул тэдний сүр хүчин дор айн түтгэлзэн бүхүйг манай засгийн хэрэг шийтгэх газар мөн мэдмой. Эдүгээ цагийн байдлыг үзвээс, Дундад улсыг тойрон хүчирхэг гадаад улс барс мэт хэлэлцмой. Тэр дээр улсын өрийн тоо тэнцүү үлэмж бөгөөд дотоодын самуун бас тогтоогүй. Бидний Монгол бүгдээр нийлж, нэгэн улс болж, язгуураас байсан газар орон зах хэлхээг эзлэн илүү гүний газрыг тэмцэхгүй болбоос Дундад улсын дайлах цэрэг гарбаас олон гадаад улсууд шударгийг барьж, шүүмжлэх буй за. Эдүгээ манай Монгол улсын их цэрэг таван зам хуваан урагш одож, дотоод гадаад Монголын газар дор сэргийлэн суусан Хятад цэргүүд лугаа хэдэн удаа байлдаад цөм дийлжээ. Удахгүй урагш давшин Монгол газрын зүүн баруун өмнөд зах хязгаарууд хүртэл байлдсаар Хятадын түшмэл цэргийг Монголын хязгаараас гаргасугай хэмээмүй. Та өөр өөрийн хошууны зах дор их цэрэг хүрэхийг үзэж гар хөдлөн байлдаж Хятадын түшмэл цэргийг хөөн илгээх бөгөөд тус бүрийн хүчийг нэгтгэж, эртхэн шаламгайлан газар орноо эзлэн авсугай. Боо Хятадын омогтой үгийг сонсч, нэгэн аймгийн дотор харилцан өшөө дайсан болоход хүргүүлэгтүн. Бид язгуураас нэгэн үндэстний тул зүй нь жаргав ч зовов ч үхэв ч нэгэн хамт байваас зохимой. Бас бидний Богд эзэн гагцхүү өршөөл эрдмийг гол болгох бөгөөд Иргэн улсын түшмэл цэргээс бус ажил үйлдвэрийн ядуу иргэдийг халдан зовоовоос үл болмой хэмээн удаа дараагаар зарлиг буулгаж ухуулсаар буй тул бидний улс төрд мөчөөрхөн хорлохгүй энгийн номхон иргэдийг алив газар дор хэвээр агуулан, харин өршөөн хамгаалбаас зохих явдлыг хамтад гаргаж, басхүү манай засгийн газраас албан бичгээр харъяат олон чуулганы хошуун дор ухуулан зарласан нь олон боловч эдүгээ хүртэл дагахаар ирээгүй нь бас буй тул дахин ашиг зовлонгийг сэнхрүүлэн дагаж орсон ба дагаж орон завдаагүй нийт Монгол овогтон дор нийгмээр ухуулан бичиг зарлав. Магад үнэмчлэн хичээн дагаж явагтун. Үүний тул зарлал явуулав. ===Цэргийн түүхэн баримтууд=== ====Цэргийн төлөвлөгөөний түүхэн баримт 1==== Өмнө хязгаар түгшүүртэй учир цэрэг мордуулж газар орныг хамгаалах тухай цэргийн яамны айлтгалыг ѐсоор болгосон бичиг<ref>Монголын шинжлэх ухааны академийн түүхийн хүрээлэн. Монголын ард түмний 1911 оны үндэстний эрх чөлөө тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл - Баримт бичгийн эмхтгэл 1900-1914. Улаанбаатар. 1982 он.</ref> :Цэргийн хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны бичиг. Бүгд ерөнхийлөн захирах сайдын яамнаа өргөн илгээв. Явуулах учир: Эдүгээ манай цэргийн яамнаас өвлийн сүүл сарын арван наймны бичин цаг айлтгасан нь: Өмнө зүгийн олон хязгаарт Хятад цэрэг хуралдсан түгшүүртэй мэдээ буй тул, их цэргийг таван замд хуваан мордуулж, газар орныг сэргийлэн хамгаалуулж, дайсныг тосон сөнөөх явдлыг төлөвлүүлсэн нь болох ба үл болохыг хичээнгүйлэн нугалбар бичиж айлтгаад, Богд эзэн гэгээнээр толилож, заан сургахыг гуйхын учир: Мөнөөхөн зарлигаар гаргасан Егүзэр хутагт Галсандаш, Дарьганга зэрэг газруудыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг сахих сайд Эрдэнэ бэйс Шүхэрноров, өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг захирах дэд сайд гүн Сономдорж нарын газраас Монгол олон чуулганы ойр ба зах нийлэх Хятадын бага хотод маш үлэмж цэрэг хуралдан, бас өмнө зүгийн Харчин өртөөнүүдийн газар ирж буй ба бас Шилийн голын чуулганы зүүн, баруун Сөнид ван, Улаанцавын чуулганы дарга, Дөрвөн хүүхэд нарын ван нарыг барьж аваачив хэмээсэн зэрэг удаа дараа тодорхойлон гаргаж, газар орныг хамгаалан сэргийлэн бэлтгэх баатар мэргэн цэрэг хурц зэвсэг олгуулахыг эрж, бичиг захидал хүргэж ирснийг шавь боолчууд үзэж хянабаас цаана дашаас тийнхүү Хятад цэрэг халдахаар ирж, өмнө зүгийн алив олон Монголчуудад зовлон самууныг дэгдээн бүхүй нь үнэхээрийн түгшүүртэй бөгөөд нигүүслэлтэй тул, үүнийг урьдхан дэд сайд Бишрэлт бэйс Насан-Аривжахаас тусгайлан салсан дэд зэрэг түшмэл Бавуужав харъяат цэрэг нэгэн зуу шахамыг өдөр дараалан хориодоор өртөөлөн довтолгон мэдүүлж, урьдчилан Дарьгангын газар илгээх ба бас урьд Түшээт хан, Сайн ноѐн хан аймгаас түүгээр дайчлан, цэрэг гурван зуугийн дээр сургуулийн цэрэг хоѐр зууг нэмэн томилж илгээхэд сая буулгасан зарлигийг дагаж, дэд сайд гүн Сономдоржыг бүгд ерөнхийлөн захирах сайд, Сэцэн хан аймгийн Эрдэнэ гүн Пунцагдэжидыг таслан захирах сайдаар тавьж, бүх таван зуун цэргийг захиран мэдүүлэх зэрэг явдлыг нэгэнт бичиг шийтгэж, зохих газруудад явуулан тушаасны дээр, бусад цэргүүдээс зүг нэмэн мордуулахыг томилон завдаж бүхүй атал, энэ завсар бас Хятад цэрэг улмаар нааш давшин хандаж буй хэмээх тул, одоо зүй нь бүх олон газрын түшмэл цэргээс бүгд таван зам анги хуваан томилон мордуулбаас зохихын тулд, оролсон дэд сайд Засагт чин ван Удайн харъяат цэргийг бэйсийн зэрэг туслагч Чимэдсүрэнд захиргаж, дэс түшмэл зоригт баатар гүн Тогтохыг харъяат цэргийн хамтаар Егүзэр хутагт Галсандашын хүрээ зүг, дэд сайд Бишрэлт бээс Насан-Арвижахад харъяат цэргүүдийг захирган хоѐр Сөнид, Дөрвөд вангийн зүг Халхын сургуулийн цэргээс мордуулах хоѐр зуун цэргийг урьд явуулан тушаасан хэвээр сайд гүн Сономдорж нар лугаа нийлүүлэн Хөх хотын зүг, дэд зэрэг түшмэл Зүтгэлтийг харъяат цэргүүдийг захирган авахуулж, Урадын гурван гүн, Хатан голын зүг ийм таван зам анги хуваан дараа дараагаар дайчлан мордуулж, өөр өөрийн заасан газар гүйцэн хүргүүлж, цааш улмаар давшуулан дайсны цэргийг тосон дайлж хядан сөнөөж, газар орныг батлан тохинуулах явдлыг байдлыг үзэж, тухайд нийлүүлэн хянан шийтгүүлбээс болох мэт боловч, шавь боолчуудын зоригоор авчих хэрэг бусын тулд, хичээнгүйлэн нугалбар бичиж айлтгаад гуйх нь: Богд эзэн гэгээнээр толилж, заан сургаж дагаж явуулах ажаамуй. Хэрвээ гуйсан ѐсоор болгон явуулбаас тухайд эл түшмэл цэргүүдийг дан ганц өртөөлөн явуулахад цагийн гачаалд өртөөний хүчин тэсэхгүйн тулд, тусгай уналга, ачлага барих майхан, жич цалинг зүйлийг сангийн яамнаас бэлтгүүлэн нийлүүлэн олгуулж мордуулах ба бас уул газруудад хүрсний хойно унах агт морьдыг тохиолдсон эл газрын ван, гүн, хөрөнгө баялаг лам нар, түшмэд ардад учрыг дурьдан ухуулж, туслан бариулаад дараа нь сайшаан хөхүүлэхийг үзүүлэх буюу эс бөгөөс хэрхэн зүй ѐсоор хүрэлцүүлэн бэлтгүүлэх явдлыг шавь боолчуудын газраас төсөвлөн хянаж, өөр гүйцэтгэн шийдвээс, болох ба үл болох явдлыг хамтаар гаргаж, үүний тул хичээнгүйлэн айлтгав. Зарлигийг гуймуй хэмээн айлтгасанд мөнхүү өдөр цагт хүлээн авсан уг нугалбарт улаан бийрээр цохсон зарлиг, Тогтохын биеийг энэ удаа мордуулахыг түтгэлзэж түүний цэргийг Найданжавд захирган мордуул, бусдыг хэлэлцсэн ѐсоор болгогтун хэмээснийг хичээнгүйлэн дагаж, үүнийг зарлигаар гаргасан Егүзэр хутагт, Дарьгангын зэрэг газрыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг захирах сайд Эрдэнэ бэйс Шүхэрноров, өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг бүгд ерөнхийлөн захирах сайд гүн Сономдорж, Шилийн гол, Улаанцавын чуулганы дарга, Дарьгангын бүгдийн тэргүүн гүн Сономдовдон нарт хуваан довтолгон явуулан тушаагаад нэгэн адил хичээнгүйлэн дагаж, эдний олон ангийн түшмэл цэргүүдийг өөр өөрийн харъяат газар хүрсний хойно бүгдээр хамт нийлж, боловсрол зөвлөлдөж, хэний цэргийг аль хошууны хязгаарын боомт болгох чухам ямар байдалтай газар сэргийлүүлэн хамгаалуулж суулгах ба тэдний барих гэр, уналага агт морьдыг тохиолдсон эл газрын ван, гүн, засаг лам нар, түшмэл ардад учрыг дурьдан ухуулж туслан бариулаад дараа зохих газруудаас тодорхойлон өргөж, сайшаан хөхүүлэхийг үзүүлэх, эсбэсүү хэрхэн нийгэм тэгшийг үзэж, зүй зохисоор хүрэлцүүлэн бэлтгүүлбээс болохыг сайнаар төлөвлөн гүйцэтгэн шийтгүүлж, хэрхэвчээр үлэмж илүү дээш томилож, түрэмгийлэн хөөн авах зэргээр олон дордосыг албадан гасалган зовооход хүргүүлэхгүй болох явдлыг урьдаас хянан тогтоож, уламжлан зохих газар түүгээр зарлан явуулан тушааж, журамлан дагаж шийтгүүлсүгэй. Үүнийг басхүү бэйсийн зэргэ туслагч тайж Чимэдсүрэн, дэс түшмэл зоригт баатар гүн Тогтох, Хичээнгүй баатар гүн Найданжав, Дэс түшмэл чин зэргэ Бавуужав, Дэд сайд Бишрэлт, бэйс Насан-Аривжах, дэд зэрэг түшмэл Зүтгэлт нарт довтолгон тушаан явуулаад, уг айлтгасан хэрэг, буулгасан зарлигийг хянан үзэж, хичээнгүйлэн дагаж, эдүгээ даруй засажагаан завдаж, урьд нэгэнт өртөөлөн мордож бүхүй түшмэл Бавуужав, дуудлагаар өртөөлөн мордох Зоригт баатарын цэргээс бусад нь бичиг хүлээн авсан өдрөөс таван майхан, уналга ачилга, цалин хүнс зүйлийг түүгээр хүлээн авч, өөр өөрийн харъяат цэргийг гавшгайлан мордож, шаардан явж, арван таван өдрийн дотор тус тусын нэр заасан зүгийн газраа одох ба түшмэл Зүтгэлт, цэргүүд Урадын дунд гүнгийн Бавуудоржийн газраа тус тус гүйцэн хүрэх зэрэг явдлыг эдүгээгийн заан гаргасан ѐсоор шийтгэн дагаж шийтгүүлэн олон хязгаарыг батлан сэргийлэн хамгаалж, цаггүй цагдан байцааж, хэрэв дайсны цэрэг халдахаар ирэх нь болахул мэдүүлбээс зохих олон газраа харилцан мэдээлж, хүчин туслалцуулан эрхгүй нэгэн сэтгэл хүчээр байлдан сөнөөж, газар орныг ариутган тохниулж, гавъяа байгуулан, улсын сүрийг мандуулж удаа бүр учрыг тодорхойлон мэдүүлэн ирүүлэх ба жич харъяат түшмэл цэргүүд хүрсэн эл газарт номхон шударгаар амьдрах алив ардыг өчүүхэн төдий халдан дарлаж гаслаан зовоохгүй, бүгдээр үнэн санаагаар хүчлэн зүтгэж, чухам тус зүйн хэргийг хичээн ѐс журам цэвэр ичимтгийг сахин явж, гавъяаг илэрхийлбээс зохино. Ийн тушаасан хойно цэргийг чангалан баримтлан захирахгүй осолдон цалгардаж дураар тавин явуулж, ѐс бусчилан хэрэг халдахад хүргүүлбээс саадгүй чангалан ял хэлэлцэх явдлыг хамтаар ухуулсугай. Үүнийг басхүү Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамнаа явуулаад байцаан үзэж, одоогийн мордуулах олон ангийн түшмэл цэргийн барих майхан, уналага ачилга зэргийг олон цөөнд тохируулан төсөвлөн бэлтгэж, бүх цалинг зүйлийн хамтаар нийлүүлэн тавин олгуулах ажаамуй. Үүнийг нэгэнтэйгүүр Бүгд ерөнхийлөн захирах зэрэг бусад таван яамнаа, баруун хязгаар, Хөлөн буйрын сайдуудад нэгэн адил явуулаад байцаан үзүүлэхээс гадна, дөрвөн аймгийн жанжин чуулганы дарга нарт хуваан тушаан явуулаад тухайг үзэж хянан шийтгүүлсүгэй. Үүний тул өргөн илгээв. Олноо өргөгдсөний хоѐрдугаар он, арван хоѐр сарын хорин нэгэн. ====Цэргийн төлөвлөгөөний түүхэн баримт 2==== Монгол цэргүүдийн байрлалыг шинэчлэн зохион байгуулах тухай бичиг Цэргийн хэргийг бүгдийг захиран шийтгэгч яамны бичиг.<ref>Монгол Улсын Төв Архивын ФА-2. ХН-92.Б.14. Эх нугалбар</ref> Харъяат цэргүүдийг бүрнээ хойш ухруулан, бас ч цэргүүдээс татан буулгаж цөөрүүлэн суулгаваас олон монголчуудад зовлон бас болохын тул манай яамнаас олон хязгаарын цэрэг бүхий нутгийн түшмэл, ардад ухуулга ба жич цаадах хятад цэргийн захирлуудад мэдээлэн өгөх бичгийн эх зохиож, өөр өөрийн бичгийн дугтуйд углаж хүргүүлсэн тул үүнийг баруун өмнөд хязгаарын цэргийн хэргийг бүгд захирч олон монголчуудыг илбэн тохинуулах хэргийг хамаарсан сайд, мэргэн жүн ван Цэсэнжав, түшмэл Зүтгэлт, зүүн өмнө хязгаарын цэрэг захирсан жанжин Манлайбаатар бэйл Дамдинсүрэн, гүн Сумъяа, бүгд захирагч дарга гүн Найданжав, хорооны дарга бэйс Чимэдцэрэн нарт хуваан довтолгон явуулан тушаагаад, хүрмэгц бичгийн доторх хэргийг хянан үзэж, ухуулах ба мэдээлэх бичгүүдийг даруй ѐсчлон бичүүлж улмаар гүйцэтгэн, өөр өөрийн харъяат цэргүүдийг захиран авч, нам гүмээр эргэж хойш суулга. Үүнд, урьд сайд жанжин Манлайбаатар бэйл Дамдинсүрэнгээс бие өвдсөн учир олгуулахыг ирж мэдүүлснийг чөлөө олгож, уг цэргүүдийг түшмэл Бавуужаваар ерөнхийлөн, Модонбунгаагаар дэслэн захируулах явдлыг айлтгаад, зарлиг ѐсоор болсон тул, харъяат сайд бэйл бүх цэргийг ухруулан суулгах хийгээд татах зэрэг хэргийг гүйцэтгэн шийтгэсэн хойно бэйс Чимэдцэрэнгийн хамтаар нийслэл хүрээнд хүрч ирвээс зохино. Бэйс Чимэдцэрэнгийн цэргийг бүрмөсөн татан буулгаваас уул сайдын цэрэгт нийлүүлэхийг мөн сайд жанжин бэйлийн газраас түүгээр эрхлэн гүйцэтгэн шийтгэх, олон сайд, дарга нарын тус тус захирсан цэргээс олон цэрэгтэйгээс нь гурваад хороо, цөөхөн цэрэгтэйгээс нь хошоод хороо үлдээж, гүн Найданжавын цэргийг ихэмсэг бэйл Цэрэннямын нутгийн өмнө захын Өрөмтэй худагтад, сайд гүн Сумъяагийн цэргийг Дарьгангын өмнө захад, түшмэл Бавуужав нарын цэргийг хурц бэйс Түдэнгийн хошууны өмнө захад, ван Цэсэнжав нарын цэргүүдийг Мэргэн вангийн хошууны нутгийн өмнө Сулхээр зэрэг газарт, түшмэл Зүтгэлтийн цэргийг сайд Түшээт вангийн хошууны өмнө захад Аваргахүрд, Хар-Ус зэрэг газар тус тус суулгаж, уул цэргүүдийг аль аймаг чуулганы цэргүүдийг буулгах суулгах зэргийг харъяат захирсан сайд түшмэл эрхлэн шийтгэж, татаж буулгах цэрэгт сан ба аймаг хошуунаас олгосон хувцас ба агт морь, гэр хэрэглэлийг хүрэлцэхээр үлдээж, сэргийлж суулгах цэрэгт шилжүүлэн олгож, зэвсгийг бүрнээ хураан авч захирах түшмэлд авуулан цэргийн яамнаа хүргэн ирүүлж, бүртгэн хураалгая. Басхүү үлдээж сэргийлэн суулгах ба буулгах цэрэгт аль аймаг чуулган хошууны цэргээс үлдээсэн буулгасан нэр тоо зэргийг тус бүр тодорхой цэс үйлдэж, жич буулгасан цэргүүдийг хэн хэн түшмэлд тушаан өгч, аль газраар буцаасан зэргийг хамтаар тус тус мэдүүлэн ирүүлээд байцаахад бэлтгэе. Үүнийг шалгарсан баатар дарга гүн Мөрөнгаад тушаан явуулаад, харъяат бүх цэргүүдийг захиран авч, манай яамнаас дахин тушаахын инару байлдах хэрэг үүсгэхгүй, сахин сэргийлж суугаасай. Бас ч сайд Егүзэр хутагт Галсандашд явуулаад журамлан дагаж шийтгүүлье. Үүнийг басхүү дөрвөн аймгийн жанжин, чуулганы дарга нарт тушаан явуулаад тус тусын аймгийн нутгийн захыг сэргийлэн суулгасан цэргүүдийг бүрнээ татан буулгаж, захирагсдад олгосон тэмдэгийг хурааж мэдүүлье. Хүргэж ирүүлье. Ийнхүү явуулан тушаасан, үүнийг Бүгд ерөнхийлөн захирах зэрэг таван яамнаа явуулан байцаан үзүүлье хэмээн өргөжээ. Үүний тул өргөн илгээв. Олноо өргөгдсөний гуравдугаар оны арван нэгэн сарын шинийн долоон (1913 оны арван хоѐрдугаар сарын 4-ний өдөр.) == Урлагийн бүтээлүүд == ===Баримтат кино=== * [[Хоржийлоо]] [[Баримтат кино]] ===Уран зохиол=== * [[Бямбын Ринчен|Б.Ренчин]]. [[Үүрийн туяа]]. [[роман]] * [[Дүгэржавын Маам|Д.Маам]]. [[Газар шороо]]. роман == Эх сурвалж == * [https://web.archive.org/web/20190805043216/http://iccs.aichi-u.ac.jp/archives/report/057/5c4a92eccc970.pdf ボグド・ハーン政権軍南進作戦に関する一考察 ―阿爾花(アルファ)公・ナスンアリビジフの帰還問題を中心に―] * Л. Дэндэв, “Монголын товч түүх” Монголын түүхэн сурвалж бичгийн цуврал-29 дүгээр боть, Улаанбаатар, 2006, * БНМАУ-ын Шинжлэх Ухааны Академ, “Бүгд Найрамдах Монгол ард улсын түүх”. Гурван боть. УБ. 1968 он. * БНМАУ-ын Шинжлэх Ухааны Академ, “В.Котвичийн хувийн архиваас олдсон Монголын түүхэнд холбогдох зарим бичиг”, хэвлэлд бэлтгэсэн Б.Ширэндэв, Шинжлэх Ухааны Академийн хэвлэл, Улаанбаатар, 1972, тал 23-39. * EDITED BV LO HUI MIN: THE CORRESPONDENCE OF G.E.MORISSON II, CAMBRIDGE UNIVERSITY PRISS 1978, P 48 * Монгол улсын түүхийн төв архив. ‘’ Баримт бичгийн эмхтгэл 1900-1914’’. ТТА. ФА-4. НХ-656. * Ш. Нацагдорж. Манлайбаатар Дамдинсүрэнгийн товч намтар, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн хэвлэх үйлдвэр, УБ., 1946 он. * Монгол ардын журамт цэргийн дуртгалууд, гуравдугаар дэвтэр, Улсын хэвлэлийн газар, УБ., 1986. * Монгол улсын түүх Ү боть. ХХ зуун, Монгол улсын шинжлэх ухааны академийн Түүхийн хүрээлэн, УБ., 2004. * Японы Гадаад Харилцааны Түүхийн Архив. Гадаад явдлын яамны тэмдэглэлийн баримт бичгүүд. (Дайшѐ-гын хуучин цэс) * Японы сэргийлэн хамгаалах тэнхимийн сэргийлэн хамгаалах институтын материал. Хуучин далайн цэргийн яамны архивын материал. * Ө. Тайван. Үхэр жилийн үймээний гэрэл, сүүдэр. Хөх хот. 1996 он == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://mongoltoli.mn/history/h/187 Таван замын байлдаан] {{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}} [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын түүх]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын дайнууд]] [[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайн]] rbjqdnbs8ktvnujsyykg461fl444n4d 4 40834 853835 852051 2026-04-18T15:13:54Z MongolEditor2026 103976 /* Хуудас зөөх хүсэлт: Батжаргалын Заяабал */ шинэ хэсэг 853835 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{/header}} == Proposal: Set two-letter project shortcuts as alias to project namespace globally == <div lang="en" dir="ltr"> {{int:please-translate}} Hello everyone, I apologize for posting in English. I would like to inform everyone that I created a new global request for comment (GRFC) at Meta Wiki, which may affect your project: [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. In this GRFC, I propose that two-project shortcuts for project names will become a default alias for the project namespace. For instance, on all Wikipedias, WP will be an alias to the Wikipedia: namespace (and similar for other projects). Full list is available in the GRFC. This is already the case for Wikivoyages, and many individual projects asked for this alias to be implemented. I believe this makes it easier to access the materials in the project namespace, as well as creating shortcuts like <tt>WP:NPOV</tt>, as well as helps new projects to use this feature, without having to figure out how to request site configuration changes first. As far as I can see, {{SITENAME}} currently does not have such an alias set. This means that such an alias will be set for you, if the GRFC is accepted by the global community. I would like to ask all community members to participate in the request for comment at Meta-Wiki, see [[:m:Requests for comment/Set short project namespace aliases by default globally]]. Please feel free to [[:m:User talk:Martin Urbanec|ask me]] if you have any questions about this proposal. Best regards,<br /> --[[:m:User:Martin Urbanec|Martin Urbanec]] ([[:m:User talk:Martin Urbanec|talk]]) 14:12, 18 Хоёрдугаар сар 2021 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Martin Urbanec@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Martin_Urbanec/MassMessage&oldid=21125035 --> == Хэлэлцүүлэг / Яриа == Hello! Sorry about not writing in Mongolian. Unfortunately, I don't know Mongolian. I noticed that to translate "talk" you sometimes use "Хэлэлцүүлэг" and sometimes "Яриа". For example, "Talk" for articles is "Хэлэлцүүлэг", "User talk" is "Хэрэглэгчийн яриа", and "Template talk" is "Загварын хэлэлцүүлэг". Is it good? Perhaps it should be consistent? [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|talk]]) 14:53, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) :яриа means talk, narration, conversation, discussion... :хэлэлцүүлэг means discussion, consultation... :I think [[Хэрэглэгч:Wikibilig|Wikibilig]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Wikibilig|talk]]) 15:05, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) ::Thanks @[[Хэрэглэгч:Wikibilig|Wikibilig]]! Which one is better to use? ::In English, it's always "talk" in the names of all pages.. ::The word "discussion" is sometimes used in other texts, but in names of pages, it's always "talk". Perhaps you should choose one and stick to it. [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|ج]]) 15:12, 10 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) :::For me, хэлэлцүүлэг is better [[Хэрэглэгч:Wikibilig|Wikibilig]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Wikibilig|talk]]) 02:40, 13 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) ::::Thank you! Any other opinions? [[Хэрэглэгч:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Amire80|talk]]) 12:44, 13 Арванхоёрдугаар сар 2021 (UTC) == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # MongolWiki (administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Хэрэглэгч:Stanglavine|Stanglavine]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Stanglavine|talk]]) 01:17, 19 Нэгдүгээр сар 2022 (UTC) == Монгол үндэстэн аль эсвэл Монголчууд == : Сайн байцгаана уу, Монгол үндэстэн гэсэн өгүүллийн нэрийг Munkhzaya админ Монголчууд гэж өөрчилжээ. Мөн бусдыг нь хасагууд гэх мэтээр өөрчилжээ. Өгүүллийн нэрийг ингэж олон тооны үгээр илэрхийлж байгаа нь гадаад хэлний онцлогийг шууд хуулбарласан зохимжгүй гэж үзэж байна. Мэгзэр ч мөн Монгол үндэстэн гэсэн нэрийг яагаад өөрчлөв гэж тус хуудсын хэлэлцүүлэгт бичсэнтэй санал нэг байна. Уг монгол хэлний онцлогоор бол юмны гарчгийг ганц тоогоор Да багш, Ри багш, монгол хэл, монгол үндэстэн гэж мэтээр бичдэг гэж судалсан юм аа. Эрхэм викин админ нар маань энэ учрыг тунгаан эдгээр өгүүллийн нэрийг буцаан засахыг хүсье. MongolWiki. 2022-03-31 == Article requests == Is there a place where I could request ideas where somebody could write an article about a subject? [[:en:Huugjilt]] is a topic that I think would be important in Mongolian, as the topic is about an Inner Mongolian. Thanks [[Хэрэглэгч:WhisperToMe|WhisperToMe]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:WhisperToMe|talk]]) 23:25, 27 Тавдугаар сар 2022 (UTC) == Үндэстэн эсвэл Чууд, Ууд == Сүүлийн үед яагаад үндэстэн гэдэг үгэнд дайн зарлаад эхэлчив ээ? Харь хэлний википедиагаас орчуулж, эшлэл авах байдаг л зүйл. Жишээ нь: Монгол үндэстэн, Орос үндэстэн байсан одоо Монголчууд, Оросууд Гэхдээ аль хэдийн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн, боловсрол шинжлэх ухаанд хэрэглэж байгаа нэр томьёог хувь хүний хар ярианы хэллэгээр солих чинь ДҮРЭМД нийцэхгүй байна. Буцааж хэвэнд нь оруулаач. Эсвэл Үндэстэн гэдэг хуудсаа .амар юм биш үү? [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 07:38, 4 Зургаадугаар сар 2022 (UTC) == Мобинет хүсэлт == Сайн байна уу. Мобинет нь Мобикомын компанийн охин компани байгаа юм. Бид байгууллагын танилцуулгаа нэмсэн чинь устгасан байна. Байгууллагын хуудсаа үүсгэхийн тулд яах хэрэгтэй вэ? Тусалцаа үзүүлнэ үү. Эсвэл холбогдох дугаар үлдээж тус болно уу. Маш их баярлалаа. {{Туслаач}} https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 цаг гаргаж оруулсан мэдээлэл анхааруулга холбоо барихгүйгээр шууд устгасан. Синсиннати гэж хотын нэрийг яагаад Цициннати болгоод байгаа юм бэ? Англи дуудлагаар эь бичих ёстой бус уу? Яагаад оросуудыг дагаж нэрлээд байгаа юм бэ? == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Editing news 2022 #1</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2022/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> [[File:Junior Contributor New Topic Tool Completion Rate.png|thumb|New editors were more successful with this new tool.]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New discussion tool|New topic tool]] helps editors create new ==Sections== on discussion pages. New editors are more successful with this new tool. You can [[mw:Talk pages project/New topic#21 April 2022|read the report]]. Soon, the Editing team will offer this to all editors at the 20 Wikipedias that participated in the test. You will be able to turn it off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]].<section end="message"/> </div> [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] 18:55, 2 Тавдугаар сар 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=22019984 --> == Асуулт == Би ч бас хөдөлгөөн хуудсыг устгасан шалтгаан юу вэ? Би юуг нь засах ёстой вэ хэлж өгнө үү. Баярлалаа [[Хэрэглэгч:Myagmar S|Myagmar S]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Myagmar S|talk]]) 17:03, 11 Зургаадугаар сар 2022 (UTC) == Тусламж == Сайн байна уу? Сүүлийн үед Юань улсын Хубилай хаан, тэдний хатад, хан хөвгүүд, гүнж нарын мэдээлэлийг санаатайгаар солих, овог аймгийн нэрийг нь өөр аймгаар солих, эх сурвалжгүйгээр зохиомол бичвэр ихээр хийгдэж байна. [[Хэрэглэгч:Zorigt|Zorigt]] админ та болон бусад идэвхтэй викичид анхааралаа нааш хандуулахыг хүсч байна. '''122.201.31.33, 202.126.88.89, ''' айпи хаягнаас санаатай үйлдэл хийж байгаа нь ганц '''Монгол хэлний википедиа''' биш '''Англи хэлний википедиад''' явж байна. Юань улсын түүх нь [[Юань улсын судар]] (зарим тохиолдолд [[Судрын чуулган]], [https://zh.wikisource.org/wiki/%E9%AB%98%E9%BA%97%E5%8F%B2 Гуулин улсын судар] гэх мэт) дээр төвлөрч байдаг. Нотолгоо баримтанд тулгуурлаж байх ёстой зүйлийг сэтгэлийн хөөрлөөр бичиж болохгүй. Энэ айпи хэрэглэгчийн алдаатай засварын Жишээг тоймловол: Ард нь би тодруулга хийсэн байгаа. # Чаби хатныг Чингим, Мангала, Номуган, Хөхэчи... 4 хүү 6 охин төрүүлсэн гэжээ '''(Юань улсын түүхтэй холбоотой эх сурвалжид Чаби хатан 6 охин төрүүлсэн гэх зүйл ерөөс бичигдээгүй.)''' # Хубилай хааны 6 гүнжийг бүгдийг нь Чаби хатнаас төрсөн болгож ('''Юань улсын сударт Гүнжийн шастир гэж байдаг. Тэнд гүнжийн нэр, цол, нөхрийн угсаа гарал нэр бичсэн байдаг. Цөөхөн гүнжийн эхийн нэр байдаг. Тэдгээр гүнж хүүхэд төрүүлсэн тэмдэглэл бараг байдаггүй)''' # [[Дөрвөд|Дөрвөн]] овгийн [[Дөрөвчин хатан]]: Шипин ван [[Агругчи]], [[Хөхчү (Нин ван)|Хөхчү]] хоёрыг төрүүлсэн. ('''Судрын чуулганд тэмдэглэснээр Дөрөвчин хатнаас Агругчи, Хөхэчи хан хөвгүүд төрсөн''') # [[Үүшин|Хушин]] овгийн [[Хушинжин хатан]]: [[Аячи|Аячи тайж]]<nowiki/>ийг төрүүлсэн ('''Судрын чуулганд бичснээр Хушинжин хатнаас Аячи тайж, Хөхчү нин ван нар төрсөн гэж байгаа.''') # '''Буянхэрмиш''' нь [[ихирэс]] аймгийн Тэлигань ноёны охин '''(Юань улсын судрын 116 дэвтэрт Буянхэрмиш хатны товч намтар байдаг. Тэнд Хонгирад аймгийнх гэснээс өөр зүйл байхгүй. Ихирэс аймагтай ямарч хамаагүй.)''' # Раднашири [[хонгирад]] аймгийн Сэнгэбал, [[Пуна гүнж|Пуна]] гүнж төрсөн. '''(Энэ хатан бол Хонгирад аймгийн хүн. Гэхдээ Сэнгэбал, Пуна гүнжтэй хамаатай гэсэн баримт байхгүй. Раднашири хатны намтар зөвхөн Юань улсын сударын 114-р дэвтэрд зөвхөн хонгирад аймгийнх гэж байгаа.)''' #Хүслэн хааны эх [[Шүншири хатан]]: [[Ихирэс|Ихирэсийн]] Тэлигань хүргэн, [[Чалун гүнж]] (Хүслэн хааны эхийн нэр түүхэнд бичигдэж үлдээгүй. Зөвхөн Ихирэс аймгийн бага хатан гэж бичсэн байдаг. Шүншири гэдэг нэрийг Сүхшири хатны нэртэй андуурч байна. Тэгээд ч Чалун гүнж, Тэлигань хүргэн хоёр Хүслэн хааны ээжтэй хамаатай гэсэн баримт Юань улсын сударт байхгүй) #''' Буянхэрмиш хатан, Хүслэн хааны ээж хоёрыг эгч дүүс болгож бичээд байна. Юань улсын сударт энэ хоёр хүн өөр өөр овгийн хоёр өөр цаг үеийн хүн.''' # Борохулын охин Бавужин хатан (Үүшчин) их хаан [[Хубилай хаан|Хубилайн]] эхнэрүүдийн нэг байсан бөгөөд түүний хөвгүүд [[Аячи]], [[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Тогоон]] нарыг төрүүлжээ.''' ( Судрын чуулганд тэмдэглснээр Хубилай хаанд Баяуд овгийн Борогчингийн охин Баяужин хатан, Хушин овгийн Борохул ноёны охин Хушижин хатан гэж хатад байсан. Энэ хоёр хатны эцгийн нэр, овог, төрүүлсэн хүүхдийн нэрийг зориуд сольж тавиад байна.)''' # Шириндарь хатан [[хонгирад]] аймгийн Анчин ноёны Олучин ноён ба [[Өлзий гүнж]] охин '''(Шириндарь хатан Хонгирад аймгийн хүн мөн ч, Олучин ноён, Өлзий гүнж хоёр охин биш. Юань улсын сударт тийм Ямар ч баримт байхгүй.)''' # Хутулужин гүнж (1259-1297) Хубилай хааны отгон охин бөгөөд эх нь Чаби хатан.''' (Хутулужин бэхи гэж нэр Юань улсын судар, Курёса гэх Гуулин улсын сударт Кутулу Кэлимши гэж байгаа. Гүнжийн намтар Гуулин улсын судрын 89-р дэвтэр Хатадын шастирт бичигдсэн байдаг. Гүнжийг Асужин хатанаас төрсөн гэж байдаг.)''' Энэ мэт баримт нотолгоогүй вандалист үйлдэл монгол, англи википедиад өдөр бүр давтамжтайгаар хийгдэж байгаа ч өөрийн зүгээс засаад л байна. Гэхдээ байнга ийм байх юм бол надад хүндрэлтэй, цаг нар их шаардаж байна. Энэ новшийн үйлдэл ганц миний аргалж болох хэмжээнээс хэтрээд байна. Монголын түүхийг улам бүр холион бантантай нь хутгаж байгаа энэ этгээдийг блоклох, Хубилай хаан, Чаби хатан зэрэг томоохон хүмүүсийн хуудсыг түгжиж орхивол яадаг юм бол гэж бодож байна.[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 16:17, 10 Есдүгээр сар 2022 (UTC) : Сайн байна уу, [[Хубилай хаан]], [[Чаби хатан]] хуудсуудыг autoconfirmed хэрэглэгч нар л засаж болохоор түгжлээ. --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] == Interface Admin болох хүсэлт == Сайн байна уу, Монгол викигийн дизайныг шинэчлэх буюу засах тал дээр анхаарч ажиллах хүсэлтэй байгаа тул [[mediawiki:common.css]], [[mediawiki:vector.css]] гэх мэт файлуудад засвар хийхийн тулд Interface admin болох хүсэлтийг дэмжинэ үү. Одоогоор админ эрхтэй бөгөөд хуучнаар энэ файлуудад засвар хийж байсан ч процессууд сүүлийн 10 жилд нилээд өөрчлөгдсөн байна: https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Interface_administrator_access Жич: Хамгийн түрүүнд бусад хэлний вики шиг [[Нүүр хуудас]]наас гарчиг болон "Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас" хэсгүүдийг CSS ашиглан арилгах (`display:none`) үйлдэл хийх гэж байна. Баярлалаа [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 06:00, 24 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ** Шинэчлэх юм бол сайн л байна. Харин санал өгөх нь энд үү, өөр газар уу?[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 07:39, 25 Есдүгээр сар 2022 (UTC) ***Тэгье, эндээ шууд бичээд явчих уу? Дүрмээрээ энд 7 хоног санал асуулга явуулаад metawikiгийн Steward-д хандах юм байна лээ. [[Wikipedia:%D0%A5%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB/%D0%95%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2_01#%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D1%80%D1%81_%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BE%D0%BD_%D0%B4%D1%8D%D1%8D%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%85_%D1%91%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B9/Category_names_should_be_in_plural|Хуучных шигээ]] '''Дэмжинэ'''/'''Дэмжихгүй''' гээд явчих уу? --[[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 10:22, 26 Есдүгээр сар 2022 (UTC) *** @[[User:chinneeb]] Гарчиг нь зүүн талын баганад ороод өгүүллийн талбар маань өмнөхөөсөө арай хавчиг болсон байна. Энэ хэлбэрийг оруулсан уу? --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:54, 28 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ***:Vector 2022 skin ийг ярьж байгаа бол үгүй үгүй, саяхан default болгосон. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 11:21, 28 Аравдугаар сар 2022 (UTC) ===Санал асуулга=== '''Санал асуулга''': Interface Admin болох хүсэлт <code><nowiki>'''Дэмжинэ'''</nowiki></code> эсвэл <code><nowiki>'''Дэмжихгүй'''</nowiki></code> гэж оруулаад саналаа өгнө үү. ====Дэмжиж байна ==== * ✅ '''Дэмжинэ''' Монгол Википедиагийн эхлэл хуудасыг шинэчлээд гоё болгоно гэвэл дэмжиж байна. [[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:17, 30 Есдүгээр сар 2022 (UTC) * ✅ '''Дэмжинэ''' Шинэчлэл хэзээд хэрэгтэй. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 05:05, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ====Дэмжихгүй ==== * ❌ '''Дэмжихгүй''' == Proposal: Closure of Mongolian Wikipedia == Hello, Closure of Mongolian Wikipedia is proposed ([[metawiki:Proposals_for_closing_projects/Closure_of_Mongolian_Wikipedia|Proposals for closing projects/Closure of Mongolian Wikipedia - Meta (wikimedia.org)]]). Please check it out and feel free to discuss. [[Хэрэглэгч:LeonardoDameson|LeonardoDameson]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:LeonardoDameson|talk]]) 13:25, 27 Аравдугаар сар 2022 (UTC) == Хамтын ажиллагаагаа сайжруулъя == Сайн байна уу бүгдээрээ, Юуны түрүүнд Википедиагаа хөгжүүлж байгаа хүмүүстээ баярлалаа. Википедиагаа арай төлөвлөлт/зохион байгуулалттайгаар хөгжүүлэх тал дээр хамтарч ажиллах сонирхолтой хүмүүс байгаа болов уу? Хэд хэдэн зүйлийг туршиж үзэх/тэдгээрийн талаар ярилцах сонирхол байна. Хамгийн эхэнд ярилцмаар байгаа юм нь - хамтарч ажиллах/ярилцах түүлүүдээ сонгох - Discord/Slack/Telegram/бүр болохгүй бол Facebook гэх мэт апп ашиглаад чат нээж Нүүр хуудсандаа хадвал хүмүүст хэрэгтэй/хамтын ажиллагааг сайжруулах болов уу гэж бодлоо - та бүхэн санал бодлоо хуваалцана уу. 🙏 [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 04:49, 29 Аравдугаар сар 2022 (UTC) :Одоогийн байгаа [https://www.facebook.com/groups/1732571190215127|1] группийг илүү цэгцэлж дараагийн шатаар Дискорд платформ дээр групп чат нээе гэсэн саналтай байна. Энэний дараа танхимын байдлаар байнгын үндсэн дээр хурал зөвлөгөөн уулзалт зохион байгуулдаг болъё? [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 15:32, 4 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) Админууд мэдээд шийдвэл болохгүй гэх зүйлгүй. Хэрвээ тийм хуудас пэйж нээгдвэл олон хүн оролцоотой байж чадах болов уу?[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|talk]]) 09:43, 3 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) : Зөв зөв. Дискордоос илүү Телеграмм дээр групп байвал арай хэрэглэхэд хялбар санагдаж байна. Дискорд дээр төрөлжүүлдэг учраас зүгээр ч юм уу. Энхсайхан нэгийг үүсгэх үү. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 02:06, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) 02:03, 7 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) ::🙏 [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 01:57, 9 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) :::@[[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] @[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] @[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] :::Discord нээчихлээ: https://discord.gg/5Y5Xz9gA [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 07:58, 2 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Ангилал? Анги? Категори? == Энэ нэршлийг өөрчилсөн нь дээр үү? [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 22:52, 16 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) === Ангилал-ын нэршлийн тухайд === * 1) Миний бодлоор бол товчхон л байвал зүгээр санагддаг. Дан ганц хуудасны хувьд нь бодвол Анги: гээд явчихмаар, тэгтэл Анги: хуудсууд нь дахиад Анги: хуудсууд болж дотор дотроо багтдагийг нь бодвол олон салаа, мөчир бүхий мод хэлбэртэй гэж үзээд Ангилал: гээд явж байснаараа үргэлжлүүлж явж болох мэт санагддаг. (Одоо маш олон Ангилал: байгаа тул бүгдийг Анги: гэж засахад хүнд болов уу) ---- 2) Харин Анги:, Ангилал: нь өөрөө Олон тооны нэр гэдгийг нь илэрхийлж байгаа учраас Олон тоог давхардуулахгүйн тулд :-ийн ардаас бичигдэж буй утга дандаа ганц тоон дээр явбал зохимжтой санагдана. (жишээ нь "Таван хүн" гэхээс биш "Таван хүмүүс" гэхгүйтэй адил) Товч бөгөөд тодорхой "Ангилал:Говь-Алтайн бөх" гэх мэт ("Ангилал:Говь-Алтай аймгийн бөхчүүд" гэж уртсахгүйгээр). ---- 3) Категори:-ын тухайд монгол хэлний энэ тольд үүнийг ашиглахгүй байцгаая.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 10:21, 24 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) *:> Одоо маш олон Ангилал: байгаа тул бүгдийг Анги: гэж засахад хүнд болов уу *:Энэ бол автоматчлахад гайгүй байх. Ер нь бол хамаг юмаа consistent л болгох хэрэгтэй санагдаад байгаа юм, одоогоор category гэхийг ангилал/Бүлэг/категори/анги гээд (ангилал юмуу бүлэг гэх нь зүгээр болов уу) олон янзаар хэрэглэж байна, template (загвар, үлгэр, темплейт), talk (яриа, хэлэлцүүлэг) ч мөн адил. Ангиллын хувьд тиймээ, нэршлийн дүрэм маягийн юм гаргавал зүгээр санагдаад байгаа - ганц тоотой ангиллын нэр хэрэглэх нь зөв байх. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 07:21, 2 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) *:: Автоматаар хийгдэх бол Анги: гээд бичиж болно, Загвар: гээд явж болно. Talk:-ийг Хэлэлцүүлэг: гээд тус бүр нэг мөр болгох санал миний зүгээс дэвшүүлье.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:03, 6 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) *:::Alias үүсгээд явчихад ботгүй ч болчих юм шиг байна - https://meta.wikimedia.org/wiki/Tech#Namespace_naming_changes - юутай ч энд хүмүүсээс санаа оноо ирэхийг жаахан хүлээе. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 22:24, 6 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) === Ангилал-ын араас ганц тооны нэр залгах тухайд === * Жишээ нь [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] тамирчны хуудасны доорх ангилал нь маш олон хэсэгтэй бөгөөд зөв болон буруу зэрэгцээд байж байна. "Анги:Боксын азийн аварга" гэх биш "Анги:Азийн аварга боксчин" гэж ангиллын нэр нь байх байсан юм. Орон байр заасан утга нь эхэндээ ажил мэргэжил заасан утга нь төгсгөлдөө байхаар бодоход дараалал нь ийн солигдох юм. "Анги:Монголын боксын улсын аварга" гэх биш "Анги:Монгол улсын аварга боксчин" гэх байсан, "Анги:Монголчууд" гэх биш "Анги:Монгол үндэстэн" гэх байсан гэж бодож байна.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 10:40, 24 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) *:> Жишээ нь Пүрэвдоржийн Сэрдамба тамирчны хуудасны *: Англи викигийн жишээг дагаад монгол викид байхгүй ангиллуудыг нэмээд specific ангиллуудыг өгүүллүддэд оноогоод байх нь зөв болов уу (бандуулчихсан Мөнхзаяа гээд хэрэглэгч Герман викигийн жишээг дагаад нилээд олон ангилал үүсгэсэн байна лээ). Би одоогоор ерөөсөө ангилалгүй өгүүллүүдийг ангилах дээр ажиллаад явж байна. [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 07:26, 2 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) *:: Тийм. Ангилалгүй өгүүллийг ангилалтай болгох нь юун түрүүнд хийх ажил мөн.--[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 09:03, 6 Арванхоёрдугаар сар 2022 (UTC) == Телеграмм групп нээв == Бүх Монголын Википедиачдад энэ өдрийн мэндийг хүргэе. Шинэ телеграм групп чат нээв. https://t.me/+9-YGJvyuwhU1YTRl @[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] @[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] @[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] [[Хэрэглэгч:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Enkhsaihan2005|talk]]) 10:15, 28 Нэгдүгээр сар 2023 (UTC) == Сайжруулсан хайлт == Сайн байна уу, Wikimedia Phabricator-тай холбогдоод монгол викигийн хайлт (autocomplete)-ийг сайжруулах шинэчлэлт хийгдлээ. Товчхондоо DEFAULTSORT-оо зөв ашиглаад өгвөл илэрцүүд зөв гарч ирэх ёстой. Монгол хүнийг нэрээр нь хайхад өмнө нь ийм байсан: [[Файл:MongolWikipediaSearchOld.png|300px]] Одоо: [[Файл:MongolWikipediaSearchAutocompleteNew1.png|300px]] Өөр жишээ: [[Файл:MongolWikipediaSearchAutocomplete2.png|300px]] Дэлгэрэнгүй мэдээллийг: https://phabricator.wikimedia.org/T327878 [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 05:55, 14 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC) == Editing news 2023 #1 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]</i> This newsletter includes two key updates about the [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Editing]] team's work: # The Editing team will finish adding new features to the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]] and deploy it. # They are beginning a new project, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]]. <strong>Talk pages project</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Screenshot showing the talk page design changes that are currently available as beta features at all Wikimedia wikis. These features include information about the number of people and comments within each discussion.|thumb|300px|Some of the upcoming changes]] The Editing team is nearly finished with this first phase of the [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Talk pages project]]. Nearly all [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|new features]] are available now in the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature for {{int:discussiontools-preference-label}}]]. It will show information about how active a discussion is, such as the date of the most recent comment. There will soon be a new "{{int:skin-action-addsection}}" button. You will be able to turn them off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|tell them what you think]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Daily edit completion rate by test group: DiscussionTools (test group) and MobileFrontend overlay (control group)]] An A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} on the mobile site]] has finished. Editors were [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|more successful with {{int:discussiontools-preference-label}}]]. The Editing team is enabling these features for all editors on the mobile site. <strong>New Project: Edit Check</strong> The Editing team is beginning [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|a project to help new editors of Wikipedia]]. It will help people identify some problems before they click "{{int:publishchanges}}". The first tool will encourage people to add references when they add new content. Please [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|watch]] that page for more information. You can [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|join a conference call on 3&nbsp;March&nbsp;2023]] to learn more.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 Хоёрдугаар сар 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == Эш татах == VisualEditorийн эш татах түүлүүдийг монгол вики рүү хууллаа, хэрэг болох болов уу. Интерфэйс орчуулга дутмаг байгаа, translatewiki.net руу орж туслах боломжтой шүү. [[Файл:Citation_example.gif]] [[User_talk:Chinneeb|<span style="color:blue">chinneeb</span>]] 13:35, 3 Тавдугаар сар 2023 (UTC) == Edit-a-thon төлөвлөж зохион байгуулах уу? == "An [[:en:Edit-a-thon|edit-a-thon]] is an event where some editors of online communities improve a specific topic or type of content. The events typically include basic editing training for new editors and may be combined with a more general social meetup. An edit-a-thon can either be "in-person" or online or a blended version of both<nowiki>''</nowiki> Та бүхэн санал бодлоо хуваалцана уу. [[Хэрэглэгч:Genieofateapot|Genieofateapot]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Genieofateapot|talk]]) 14:56, 9 Тавдугаар сар 2023 (UTC) == Introducing Adiutor Project == Dear fellow Wikimedia enthusiasts, we are excited to introduce the [[metawiki:Adiutor|'''Adiutor''']] Project, an initiative aimed at enhancing the Wikipedia editing experience! Adiutor is a user-friendly gadget designed to simplify various tasks for Wikipedia editors, making editing easier, faster, and more enjoyable. From creating deletion requests to conducting copyright checks, Adiutor streamlines repetitive processes, giving you more time to focus on creating valuable content for the community. If you're interested in using Adiutor on your local wiki, we'd love to hear from you! Drop us a message here or reach out to us with your Wikimedia community details. Let's collaborate to bring Adiutor to your language and wiki! Join the Adiutor Project, and together, let's make Wikipedia editing a more efficient and rewarding experience! For any questions or to express your interest in bringing Adiutor to your local wiki, feel free to contact us, you can also join our [https://t.me/+uYq8tNFQaWQyNjBk telegram group] - we're here to support and work together with you! Looking forward to your enthusiastic participation! [[Хэрэглэгч:Vikipolimer|Vikipolimer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Vikipolimer|talk]]) 10:13, 6 Наймдугаар сар 2023 (UTC) == Англи хэл дээр Wikipedia-г хөгжүүлэх хүндрэлтэй байна. == Би англи хэл дээр монгол тухай мэдээ оруулах хүсдэг. Гэхдээ гадаад эдитор монгол хэл мэдэхгүй учир миний мэдээг устгадаг. надад монгол хэл дээр холбоос хэрэгтэй бас намайг дэмжих монгол эдитор хэрэгтэй. туслаач. Гадаад эдидор надад туслах дургүй гэхдээ миний юмыг устгах дуртай. надад хэцүү байна. тусламж [[Хэрэглэгч:Gologmine|Gologmine]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Gologmine|talk]]) 19:01, 23 Арванхоёрдугаар сар 2023 (UTC) == 🥳 20 жилийн ой == Өнөөдөр монгол википедиа нээгдээд 20 жил [https://web.archive.org/web/20040415162248/http://mn.wikipedia.org:80/wiki/Main_Page болж байгаа юм байна]. Жилийн жилд википедиаг хөгжүүлэхэд цаг заваа зарцуулсан бүхэнд, википедиаг хэрэглэдэг бүхэнд баярын мэнд хүргэе. [[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 11:27, 28 Хоёрдугаар сар 2024 (UTC) == Шинээр админ болох хүсэлт == Харж амжаагүй хүн байвал: Enkhsaihan2005 хэрэглэгч админ болох хүсэлт гаргасан байгаа, санал бодлоо бичээрэй: [[Википедиа:Админ_болох_хүсэлтүүд]] --[[Хэрэглэгч:Chinneeb|Chinneeb]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Chinneeb|яриа]]) 23:08, 22 Арваннэгдүгээр сар 2024 (UTC) == Хуудас засварлах тухай == Энэ өдрийн мэнд хүргэе. Өмнө нь Монгол Википедиад компьютерээс өгүүлэл засахдаа бүлэг бүрийн харалдаах "Засах" гэсэн товч дарж, зөвхөн тэр бүлэг зүйлээ засах нь амар байжээ. Одоо хэзээнээс юм мэдэхгүй энэ нь алга болоод, зөвхөн дээд талын "Засах", "Кодоор засах" гэсэн товч дарж, бүх нийтээр нь засдаг болжээ. Урт хэмжээний өгүүлэл, олон бүлэгтэй бол их төвөгтэй, бүх нийтээр нь засах учраас аль хэсгээ засахаа хайж олох жоохон төвөгтэй байна. Энийг буцаагаад хуучинд нь оруулж болох уу?[[Хэрэглэгч:Megzer|Megzer]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Megzer|яриа]]) 11:58, 4 Хоёрдугаар сар 2025 (UTC) == Энэ хуудсыг хараад зөвлөгөө өгөөч. == [[Халим хэлбэртний зүйлүүд]] Овог, төрөл, зүйлүүдийн нэрийг яахаа мэддэггүй ээ. Линкүүдийг цэгцлэнэ, нэмэлт бичвэрүүд нэмнэ. Тэрнээс гадна юу хийвэл зүгээр вэ, хэлж өгөөч [[Хэрэглэгч:ChocolateLemon|ChocolateLemon]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:ChocolateLemon|яриа]]) 16:53, 2 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) == Хуудас зөөх хүсэлт: Батжаргалын Заяабал == Сайн байна уу. [[Хэрэглэгч:MongolEditor2026/Батжаргалын Заяабал]] ноорог хуудсыг эх сурвалж, эшлэл, зураг, ангилал, бүтэцтэйгээр цэгцлэн бэлтгээд байна. Гэвч одоогоор надад хуудас зөөх эрх нээгдээгүй тул [[Батжаргалын Заяабал]] нэрээр үндсэн өгүүллийн орон зай руу зөөх боломжтой эсэхийг шалгаж, шаардлага хангасан гэж үзвэл тусалж өгнө үү. Хэрэв засах шаардлагатай зүйл байвал зөвлөгөө өгвөл баярлана. [[Хэрэглэгч:MongolEditor2026|MongolEditor2026]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolEditor2026|яриа]]) 15:13, 18 Дөрөвдүгээр сар 2026 (UTC) rsveqe0kls46lgoxggqnzbuykzxhxp5 0 41067 853949 796433 2026-04-19T08:11:11Z HorseBro the hemionus 100126 853949 wikitext text/x-wiki '''Галдмаа''' ({{lang-xal|Һалдма}}, {{lang-mn|Галдмаа}}; [[1635]]—[[1668]]/[[1669]]) — [[Хошууд]]ын [[тайж]], [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар]]ын алдарт жанжин. [[Ангилал:1635 онд төрсөн]] [[Ангилал:1668 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] [[Ангилал:Туулийн баатар]] tddkygro6f2fppqh83c5wgobu8tkd4p 853951 853949 2026-04-19T08:11:34Z HorseBro the hemionus 100126 853951 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} '''Галдмаа''' ({{lang-xal|Һалдма}}, {{lang-mn|Галдмаа}}; [[1635]]—[[1668]]/[[1669]]) — [[Хошууд]]ын [[тайж]], [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүнгар]]ын алдарт жанжин. [[Ангилал:1635 онд төрсөн]] [[Ангилал:1668 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] [[Ангилал:Туулийн баатар]] h4zvp94hicr0rghxk3lrmlast40g5ey 853954 853951 2026-04-19T08:18:59Z HorseBro the hemionus 100126 853954 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} '''Галдмаа''' ({{lang-xal|Һалдма}}, {{lang-mn|Галдмаа}}; [[1635]]—[[1668]]/[[1669]]) эсвэл Галдамба баатар бол [[Хошууд|Хошуудын]] ноён бөгөөд, [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн хааны]] хөвгүүдийн нэг юм. Тэрээр түүний эцэг шигээ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнд]] оролцсон буюу, 1658 онд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хил тогтооход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. [[Ангилал:1635 онд төрсөн]] [[Ангилал:1668 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] [[Ангилал:Туулийн баатар]] nxklsljjdt4e4olsnq5ndbswj4lpm16 853955 853954 2026-04-19T08:19:13Z HorseBro the hemionus 100126 853955 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} '''Галдмаа''' ({{lang-xal|Һалдма}}, {{lang-mn|Галдмаа}}; [[1635|1635–]][[1668]]/[[1669]]) эсвэл Галдамба баатар бол [[Хошууд|Хошуудын]] ноён бөгөөд, [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн хааны]] хөвгүүдийн нэг юм. Тэрээр түүний эцэг шигээ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнд]] оролцсон буюу, 1658 онд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хил тогтооход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. [[Ангилал:1635 онд төрсөн]] [[Ангилал:1668 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] [[Ангилал:Туулийн баатар]] r0vw5iiek3zcec51uzruib2t2tfsw7o 853956 853955 2026-04-19T08:26:31Z HorseBro the hemionus 100126 853956 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} '''Галдмаа''' ({{lang-xal|Һалдма}}, {{lang-mn|Галдмаа}}; [[1635|1635–]][[1668]]/[[1669]]) эсвэл Галдамба баатар бол [[Хошууд|Хошуудын]] ноён бөгөөд, [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн хааны]] хөвгүүдийн нэг юм. Тэрээр түүний эцэг шигээ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнд]] оролцсон буюу, 1658 онд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хил тогтооход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэр бас [[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн. Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Butanaev |first=V. Ya |title=The world of Khongor (Khakass) folklore. |last2=Butanaeva |first2=I. I |publisher=Publishing house of Khakass State University |year=2008 |location=Abakan |pages=}} [[Ангилал:1635 онд төрсөн]] [[Ангилал:1668 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] [[Ангилал:Туулийн баатар]] f6xkn4fin303o2muwl3ojeubu9zfdpz 853957 853956 2026-04-19T08:28:16Z HorseBro the hemionus 100126 853957 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} '''Галдмаа''' ({{lang-xal|Һалдма}}, {{lang-mn|Галдмаа}}; [[1635|1635–]][[1668]]/[[1669]]) эсвэл '''Галдамба баатар'''{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} бол [[Хошууд|Хошуудын]] ноён бөгөөд, [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн хааны]] хөвгүүдийн нэг юм. Тэрээр түүний эцэг шигээ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнд]] оролцсон буюу, 1658 онд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хил тогтооход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэр бас [[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн. Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Butanaev |first=V. Ya |title=The world of Khongor (Khakass) folklore. |last2=Butanaeva |first2=I. I |publisher=Publishing house of Khakass State University |year=2008 |location=Abakan |pages=}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} [[Ангилал:1635 онд төрсөн]] [[Ангилал:1668 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] [[Ангилал:Туулийн баатар]] oertppabgdsfi8vv8nuwhy6jwinik3w 853958 853957 2026-04-19T08:55:32Z HorseBro the hemionus 100126 853958 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} '''Галдмаа''' ({{lang-xal|Һалдма}}, {{lang-mn|Галдмаа}}; [[1635|1635–]][[1668]]/[[1669]]) эсвэл '''Галдамба баатар'''{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} бол [[Хошууд|Хошуудын]] ноён бөгөөд, [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн хааны]] хөвгүүдийн нэг юм. Тэрээр түүний эцэг шигээ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнд]] оролцсон буюу, 1658 онд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хил тогтооход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэр бас [[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн. Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} == Намтар == Галдмаа нь [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хааны]] өргөмөл хүү, Очирт Сэцэн хаан болон, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] охиноос 1635 онд төржээ.{{Citation needed}} Тэр 1652 онд Зүүнгарын хаант улсын хунтайж Эрдэнэбаатарын өмнөөс казахуудын эсрэг дайнд орж, Казахын хаан Янгирыг алжээ.{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} Түүний аав нь баруун өмнөд хилийг хамгаалахаар илгээж, тэрээр [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестанд]] аян дайн хийжээ. Тэрээр [[Бурдууд]] ([[Киргизүүд]]), [[Бухарын хант улс|Бухарчууд]], [[Казахууд|Казахуудын]] эсрэг амжилттай тулалдаж, [[Аксу тойрог|Аксуд]] Нураддин хааныг ялж, [[Кашгар|Кашгарчуудыг]] ялж, Карадун цайзыг эзэлж, Илдиран гол дээрх Кашгар, Ярканд нарын нэгдсэн хүчээр тулалдаанд оролцсон.{{sfn|Чимитдоржиев|2002|p=179}} 1657 онд тэрээр [[Аблай тайш|Аблайн]] хүү Цагааны хамт Зүүнгарын хаант улсад дайтаж буй бүлэглэлүүдийн хооронд [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] болон түүний ах дүүсийн хооронд гарах цэргийн мөргөлдөөнийг зогсоосон.{{Citation needed}} 1658 онд [[Цагаан сар|Цагаан]] [[Цагаан сар|Сарын]] баярын үеэр Бухарын цэргийн удирдагч Абушүхэр 38,000 ​​цэрэгтэй хамт Талас гол дээрх Ойрадын хилийн хуаран руу гэнэт довтлов. Тухайн үед Зүүнгарын хаант улсын хилийг хамгаалж байсан 23 настай Галдмаа баатар 3,000 ​​цэрэг цуглуулж, Хулан-Жилин замд Бухарын арми руу дайрч, үймээн самуун дэгдээж, Бухарын ард түмнийг Чу голын адаг хүртэл хөөж, Абушүхэрийг өөрөө алжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=137}}{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Butanaev |first=V. Ya |title=The world of Khongor (Khakass) folklore. |last2=Butanaeva |first2=I. I |publisher=Publishing house of Khakass State University |year=2008 |location=Abakan |pages=}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв |date=2002 |publisher=Бурятский научный центр СО РАН}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} [[Ангилал:1635 онд төрсөн]] [[Ангилал:1668 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] [[Ангилал:Туулийн баатар]] c0lu65z47dnb2kyojuw96134o3cpwuz 853961 853958 2026-04-19T09:03:39Z HorseBro the hemionus 100126 853961 wikitext text/x-wiki {{Under construction}} '''Галдмаа''' ({{lang-xal|Һалдма}}, {{lang-mn|Галдмаа}}; [[1635|1635–]][[1668]]/[[1669]]) эсвэл '''Галдамба баатар'''{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} бол [[Хошууд|Хошуудын]] ноён бөгөөд, [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн хааны]] хөвгүүдийн нэг юм. Тэрээр түүний эцэг шигээ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнд]] оролцсон буюу, 1658 онд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хил тогтооход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэр бас [[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} == Намтар == Галдмаа нь [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хааны]] өргөмөл хүү, Очирт Сэцэн хаан болон, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] охиноос 1635 онд төржээ.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэр 1652 онд Зүүнгарын хаант улсын хунтайж Эрдэнэбаатарын өмнөөс казахуудын эсрэг дайнд орж, Казахын хаан Янгирыг алжээ.{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} Түүний аав нь баруун өмнөд хилийг хамгаалахаар илгээж, тэрээр [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестанд]] аян дайн хийжээ. Тэрээр [[Бурдууд]] ([[Киргизүүд]]), [[Бухарын хант улс|Бухарчууд]], [[Казахууд|Казахуудын]] эсрэг амжилттай тулалдаж, [[Аксу тойрог|Аксуд]] Нураддин хааныг ялж, [[Кашгар|Кашгарчуудыг]] ялж, Карадун цайзыг эзэлж, Илдиран гол дээрх Кашгар, Ярканд нарын нэгдсэн хүчээр тулалдаанд оролцсон.{{sfn|Чимитдоржиев|2002|p=179}} 1657 онд тэрээр [[Аблай тайш|Аблайн]] хүү Цагааны хамт Зүүнгарын хаант улсад дайтаж буй бүлэглэлүүдийн хооронд [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] болон түүний ах дүүсийн хооронд гарах цэргийн мөргөлдөөнийг зогсоосон.{{Citation needed}} 1658 онд [[Цагаан сар|Цагаан]] [[Цагаан сар|Сарын]] баярын үеэр Бухарын цэргийн удирдагч Абушүхэр 38,000 ​​цэрэгтэй хамт Талас гол дээрх Ойрадын хилийн хуаран руу гэнэт довтлов. Тухайн үед Зүүнгарын хаант улсын хилийг хамгаалж байсан 23 настай Галдмаа баатар 3,000 ​​цэрэг цуглуулж, Хулан-Жилин замд Бухарын арми руу дайрч, үймээн самуун дэгдээж, Бухарын ард түмнийг Чу голын адаг хүртэл хөөж, Абушүхэрийг өөрөө алжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=137}}{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} Домогт өгүүлснээр Галдама 1668 эсвэл 1669 онд хордуулж, амиа алджээ.{{sfn|Mergen|2010|p=47}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Butanaev |first=V. Ya |title=The world of Khongor (Khakass) folklore. |last2=Butanaeva |first2=I. I |publisher=Publishing house of Khakass State University |year=2008 |location=Abakan |pages=}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв |date=2002 |publisher=Бурятский научный центр СО РАН}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{Cite book |last=Mergen |first=Khasbaataryn |title=Steppe Tales and Fables |publisher=Mongol-Buriad nom |year=2010 |isbn=978-5-9902202-1-8 |location=Ulan-Ude}} * {{Cite book |last=Lytkin |first=Yu |title=Khoshoutovsky noyon of Galdam. |publisher=Materials for the history of the Oirats. I. Khoshut noyon of Galdam // Moonlight. Kalmyk historical and literary monuments. |year=2003 |isbn=5-7539-0471-8 |editor-last=Badmaev |editor-first=A.V |location=Elista}} [[Ангилал:1635 онд төрсөн]] [[Ангилал:1668 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] [[Ангилал:Туулийн баатар]] cp05cyt7vx1e98fl88s5nw9x9l0xncy 853964 853961 2026-04-19T09:10:01Z HorseBro the hemionus 100126 853964 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн|name=Галдмаа баатар|birth_name=Галдмаа|other_name=Галдамба|allegiance={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|known=[[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}}|battles_label=Дайнууд|battles=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]<br>Карадуны бүслэлт<br>Аксугийн тулаан<Br>Кашгарын тулаан<br>Яркендын тулаан<Br>Чу болон Таласын тулаан|children=[[Ану хатан]]|relations=[[Очирт сэцэн хан]] (аав)|death cause=Хордуулж амиа алдсан}} '''Галдмаа''' ({{lang-xal|Һалдма}}, {{lang-mn|Галдмаа}}; [[1635|1635–]][[1668]]/[[1669]]) эсвэл '''Галдамба баатар'''{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} бол [[Хошууд|Хошуудын]] ноён бөгөөд, [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн хааны]] хөвгүүдийн нэг юм. Тэрээр түүний эцэг шигээ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнд]] оролцсон буюу, 1658 онд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хил тогтооход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэр бас [[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} == Намтар == Галдмаа нь [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хааны]] өргөмөл хүү, Очирт Сэцэн хаан болон, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] охиноос 1635 онд төржээ.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэр 1652 онд Зүүнгарын хаант улсын хунтайж Эрдэнэбаатарын өмнөөс казахуудын эсрэг дайнд орж, Казахын хаан Янгирыг алжээ.{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} Түүний аав нь баруун өмнөд хилийг хамгаалахаар илгээж, тэрээр [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестанд]] аян дайн хийжээ. Тэрээр [[Бурдууд]] ([[Киргизүүд]]), [[Бухарын хант улс|Бухарчууд]], [[Казахууд|Казахуудын]] эсрэг амжилттай тулалдаж, [[Аксу тойрог|Аксуд]] Нураддин хааныг ялж, [[Кашгар|Кашгарчуудыг]] ялж, Карадун цайзыг эзэлж, Илдиран гол дээрх Кашгар, Ярканд нарын нэгдсэн хүчээр тулалдаанд оролцсон.{{sfn|Чимитдоржиев|2002|p=179}} 1657 онд тэрээр [[Аблай тайш|Аблайн]] хүү Цагааны хамт Зүүнгарын хаант улсад дайтаж буй бүлэглэлүүдийн хооронд [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] болон түүний ах дүүсийн хооронд гарах цэргийн мөргөлдөөнийг зогсоосон.{{Citation needed}} 1658 онд [[Цагаан сар|Цагаан]] [[Цагаан сар|Сарын]] баярын үеэр Бухарын цэргийн удирдагч Абушүхэр 38,000 ​​цэрэгтэй хамт Талас гол дээрх Ойрадын хилийн хуаран руу гэнэт довтлов. Тухайн үед Зүүнгарын хаант улсын хилийг хамгаалж байсан 23 настай Галдмаа баатар 3,000 ​​цэрэг цуглуулж, Хулан-Жилин замд Бухарын арми руу дайрч, үймээн самуун дэгдээж, Бухарын ард түмнийг Чу голын адаг хүртэл хөөж, Абушүхэрийг өөрөө алжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=137}}{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} Домогт өгүүлснээр Галдама 1668 эсвэл 1669 онд хордуулж, амиа алджээ.{{sfn|Mergen|2010|p=47}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Butanaev |first=V. Ya |title=The world of Khongor (Khakass) folklore. |last2=Butanaeva |first2=I. I |publisher=Publishing house of Khakass State University |year=2008 |location=Abakan |pages=}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв |date=2002 |publisher=Бурятский научный центр СО РАН}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{Cite book |last=Mergen |first=Khasbaataryn |title=Steppe Tales and Fables |publisher=Mongol-Buriad nom |year=2010 |isbn=978-5-9902202-1-8 |location=Ulan-Ude}} * {{Cite book |last=Lytkin |first=Yu |title=Khoshoutovsky noyon of Galdam. |publisher=Materials for the history of the Oirats. I. Khoshut noyon of Galdam // Moonlight. Kalmyk historical and literary monuments. |year=2003 |isbn=5-7539-0471-8 |editor-last=Badmaev |editor-first=A.V |location=Elista}} [[Ангилал:1635 онд төрсөн]] [[Ангилал:1668 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] [[Ангилал:Туулийн баатар]] cq0awqrgz7jvbb357fhz6ij6bnhmc5c 853967 853964 2026-04-19T09:11:07Z HorseBro the hemionus 100126 853967 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн|name=Галдмаа баатар|birth_name=Галдмаа|other_name=Галдамба|allegiance={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|known=[[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}}|battles_label=Дайнууд|battles=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]<br>Карадуны бүслэлт<br>Аксугийн тулаан<Br>Кашгарын тулаан<br>Яркендын тулаан<Br>Чу болон Таласын тулаан|children=[[Ану хатан]]|relations=[[Очирт сэцэн хан]] (аав)|death cause=Хордуулж амиа алдсан|native_name=Һалдма|native_name_lang=xal}} '''Галдмаа''' ({{lang-xal|Һалдма}}, {{lang-mn|Галдмаа}}; [[1635|1635–]][[1668]]/[[1669]]) эсвэл '''Галдамба баатар'''{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} бол [[Хошууд|Хошуудын]] ноён бөгөөд, [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн хааны]] хөвгүүдийн нэг юм. Тэрээр түүний эцэг шигээ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнд]] оролцсон буюу, 1658 онд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хил тогтооход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэр бас [[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} == Намтар == Галдмаа нь [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хааны]] өргөмөл хүү, Очирт Сэцэн хаан болон, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] охиноос 1635 онд төржээ.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэр 1652 онд Зүүнгарын хаант улсын хунтайж Эрдэнэбаатарын өмнөөс казахуудын эсрэг дайнд орж, Казахын хаан Янгирыг алжээ.{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} Түүний аав нь баруун өмнөд хилийг хамгаалахаар илгээж, тэрээр [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестанд]] аян дайн хийжээ. Тэрээр [[Бурдууд]] ([[Киргизүүд]]), [[Бухарын хант улс|Бухарчууд]], [[Казахууд|Казахуудын]] эсрэг амжилттай тулалдаж, [[Аксу тойрог|Аксуд]] Нураддин хааныг ялж, [[Кашгар|Кашгарчуудыг]] ялж, Карадун цайзыг эзэлж, Илдиран гол дээрх Кашгар, Ярканд нарын нэгдсэн хүчээр тулалдаанд оролцсон.{{sfn|Чимитдоржиев|2002|p=179}} 1657 онд тэрээр [[Аблай тайш|Аблайн]] хүү Цагааны хамт Зүүнгарын хаант улсад дайтаж буй бүлэглэлүүдийн хооронд [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] болон түүний ах дүүсийн хооронд гарах цэргийн мөргөлдөөнийг зогсоосон.{{Citation needed}} 1658 онд [[Цагаан сар|Цагаан]] [[Цагаан сар|Сарын]] баярын үеэр Бухарын цэргийн удирдагч Абушүхэр 38,000 ​​цэрэгтэй хамт Талас гол дээрх Ойрадын хилийн хуаран руу гэнэт довтлов. Тухайн үед Зүүнгарын хаант улсын хилийг хамгаалж байсан 23 настай Галдмаа баатар 3,000 ​​цэрэг цуглуулж, Хулан-Жилин замд Бухарын арми руу дайрч, үймээн самуун дэгдээж, Бухарын ард түмнийг Чу голын адаг хүртэл хөөж, Абушүхэрийг өөрөө алжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=137}}{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} Домогт өгүүлснээр Галдама 1668 эсвэл 1669 онд хордуулж, амиа алджээ.{{sfn|Mergen|2010|p=47}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Butanaev |first=V. Ya |title=The world of Khongor (Khakass) folklore. |last2=Butanaeva |first2=I. I |publisher=Publishing house of Khakass State University |year=2008 |location=Abakan |pages=}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв |date=2002 |publisher=Бурятский научный центр СО РАН}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{Cite book |last=Mergen |first=Khasbaataryn |title=Steppe Tales and Fables |publisher=Mongol-Buriad nom |year=2010 |isbn=978-5-9902202-1-8 |location=Ulan-Ude}} * {{Cite book |last=Lytkin |first=Yu |title=Khoshoutovsky noyon of Galdam. |publisher=Materials for the history of the Oirats. I. Khoshut noyon of Galdam // Moonlight. Kalmyk historical and literary monuments. |year=2003 |isbn=5-7539-0471-8 |editor-last=Badmaev |editor-first=A.V |location=Elista}} [[Ангилал:1635 онд төрсөн]] [[Ангилал:1668 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] [[Ангилал:Туулийн баатар]] f867znltgznlabj8ic68rnaii8eoytp 853968 853967 2026-04-19T09:11:53Z HorseBro the hemionus 100126 853968 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн|name=Галдмаа баатар|birth_name=Галдмаа|other_name=Галдамба|allegiance={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|known=[[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}}|battles_label=Дайнууд|battles=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]<br>Карадуны бүслэлт<br>Аксугийн тулаан<Br>Кашгарын тулаан<br>Яркендын тулаан<Br>Чу болон Таласын тулаан|children=[[Ану хатан]]|relations=[[Очирт сэцэн хан]] (аав)|death cause=Хордуулж амиа алдсан|native_name=Һалдма|native_name_lang=xal}} '''Галдмаа''' ({{lang-xal|Һалдма}}, {{lang-mn|Галдмаа}}; 1635–1668/1669) эсвэл '''Галдамба баатар'''{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} бол [[Хошууд|Хошуудын]] ноён бөгөөд, [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн хааны]] хөвгүүдийн нэг юм. Тэрээр түүний эцэг шигээ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнд]] оролцсон буюу, 1658 онд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хил тогтооход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэр бас [[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} == Намтар == Галдмаа нь [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хааны]] өргөмөл хүү, Очирт Сэцэн хаан болон, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] охиноос 1635 онд төржээ.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэр 1652 онд Зүүнгарын хаант улсын хунтайж Эрдэнэбаатарын өмнөөс казахуудын эсрэг дайнд орж, Казахын хаан Янгирыг алжээ.{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} Түүний аав нь баруун өмнөд хилийг хамгаалахаар илгээж, тэрээр [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестанд]] аян дайн хийжээ. Тэрээр [[Бурдууд]] ([[Киргизүүд]]), [[Бухарын хант улс|Бухарчууд]], [[Казахууд|Казахуудын]] эсрэг амжилттай тулалдаж, [[Аксу тойрог|Аксуд]] Нураддин хааныг ялж, [[Кашгар|Кашгарчуудыг]] ялж, Карадун цайзыг эзэлж, Илдиран гол дээрх Кашгар, Ярканд нарын нэгдсэн хүчээр тулалдаанд оролцсон.{{sfn|Чимитдоржиев|2002|p=179}} 1657 онд тэрээр [[Аблай тайш|Аблайн]] хүү Цагааны хамт Зүүнгарын хаант улсад дайтаж буй бүлэглэлүүдийн хооронд [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] болон түүний ах дүүсийн хооронд гарах цэргийн мөргөлдөөнийг зогсоосон.{{Citation needed}} 1658 онд [[Цагаан сар|Цагаан]] [[Цагаан сар|Сарын]] баярын үеэр Бухарын цэргийн удирдагч Абушүхэр 38,000 ​​цэрэгтэй хамт Талас гол дээрх Ойрадын хилийн хуаран руу гэнэт довтлов. Тухайн үед Зүүнгарын хаант улсын хилийг хамгаалж байсан 23 настай Галдмаа баатар 3,000 ​​цэрэг цуглуулж, Хулан-Жилин замд Бухарын арми руу дайрч, үймээн самуун дэгдээж, Бухарын ард түмнийг Чу голын адаг хүртэл хөөж, Абушүхэрийг өөрөө алжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=137}}{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} Домогт өгүүлснээр Галдама 1668 эсвэл 1669 онд хордуулж, амиа алджээ.{{sfn|Mergen|2010|p=47}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Butanaev |first=V. Ya |title=The world of Khongor (Khakass) folklore. |last2=Butanaeva |first2=I. I |publisher=Publishing house of Khakass State University |year=2008 |location=Abakan |pages=}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв |date=2002 |publisher=Бурятский научный центр СО РАН}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{Cite book |last=Mergen |first=Khasbaataryn |title=Steppe Tales and Fables |publisher=Mongol-Buriad nom |year=2010 |isbn=978-5-9902202-1-8 |location=Ulan-Ude}} * {{Cite book |last=Lytkin |first=Yu |title=Khoshoutovsky noyon of Galdam. |publisher=Materials for the history of the Oirats. I. Khoshut noyon of Galdam // Moonlight. Kalmyk historical and literary monuments. |year=2003 |isbn=5-7539-0471-8 |editor-last=Badmaev |editor-first=A.V |location=Elista}} [[Ангилал:1635 онд төрсөн]] [[Ангилал:1668 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] [[Ангилал:Туулийн баатар]] 6iu2dcar8wg97aarff650is5aw8lrlm 853970 853968 2026-04-19T09:37:44Z HorseBro the hemionus 100126 853970 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн|name=Галдмаа баатар|birth_name=Галдмаа|other_name=Галдамба|allegiance={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|known=[[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}}|battles_label=Дайнууд|battles=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]<br>Карадуны бүслэлт<br>Аксугийн тулаан<Br>Кашгарын тулаан<br>Яркендын тулаан<Br>Чу болон Таласын тулаан|children=[[Ану хатан]]<br>Лувсангомбравдан|relations=[[Очирт сэцэн хан]] (аав)|death cause=Хордуулж амиа алдсан|native_name=Һалдма|native_name_lang=xal}} '''Галдмаа''' ({{lang-xal|Һалдма}}, {{lang-mn|Галдмаа}}; 1635–1668/1669) эсвэл '''Галдамба баатар'''{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} бол [[Хошууд|Хошуудын]] ноён бөгөөд, [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн хааны]] хөвгүүдийн нэг юм. Тэрээр түүний эцэг шигээ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнд]] оролцсон буюу, 1658 онд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хил тогтооход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэр бас [[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} == Намтар == Галдмаа нь [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хааны]] өргөмөл хүү, Очирт Сэцэн хаан болон, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] охиноос 1635 онд төржээ.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэр 1652 онд Зүүнгарын хаант улсын хунтайж Эрдэнэбаатарын өмнөөс казахуудын эсрэг дайнд орж, Казахын хаан Янгирыг алжээ.{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} Түүний аав нь баруун өмнөд хилийг хамгаалахаар илгээж, тэрээр [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестанд]] аян дайн хийжээ. Тэрээр [[Бурдууд]] ([[Киргизүүд]]), [[Бухарын хант улс|Бухарчууд]], [[Казахууд|Казахуудын]] эсрэг амжилттай тулалдаж, [[Аксу тойрог|Аксуд]] Нураддин хааныг ялж, [[Кашгар|Кашгарчуудыг]] ялж, Карадун цайзыг эзэлж, Илдиран гол дээрх Кашгар, Ярканд нарын нэгдсэн хүчээр тулалдаанд оролцсон.{{sfn|Чимитдоржиев|2002|p=179}} 1657 онд тэрээр [[Аблай тайш|Аблайн]] хүү Цагааны хамт Зүүнгарын хаант улсад дайтаж буй бүлэглэлүүдийн хооронд [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] болон түүний ах дүүсийн хооронд гарах цэргийн мөргөлдөөнийг зогсоосон.{{Citation needed}} 1658 онд [[Цагаан сар|Цагаан]] [[Цагаан сар|Сарын]] баярын үеэр Бухарын цэргийн удирдагч Абушүхэр 38,000 ​​цэрэгтэй хамт Талас гол дээрх Ойрадын хилийн хуаран руу гэнэт довтлов. Тухайн үед Зүүнгарын хаант улсын хилийг хамгаалж байсан 23 настай Галдмаа баатар 3,000 ​​цэрэг цуглуулж, Хулан-Жилин замд Бухарын арми руу дайрч, үймээн самуун дэгдээж, Бухарын ард түмнийг Чу голын адаг хүртэл хөөж, Абушүхэрийг өөрөө алжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=137}}{{sfn|Алтангэрэл|2017|p=107}} Домогт өгүүлснээр Галдама 1668 эсвэл 1669 онд хордуулж, амиа алджээ.{{sfn|Mergen|2010|p=47}} Түүнийг нас барсны дараа чандрыг нь [[Төвөд]] рүү илгээжээ.{{sfn|Gao|1990|p=595}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Butanaev |first=V. Ya |title=The world of Khongor (Khakass) folklore. |last2=Butanaeva |first2=I. I |publisher=Publishing house of Khakass State University |year=2008 |location=Abakan |pages=}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв |date=2002 |publisher=Бурятский научный центр СО РАН}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{Cite book |last=Mergen |first=Khasbaataryn |title=Steppe Tales and Fables |publisher=Mongol-Buriad nom |year=2010 |isbn=978-5-9902202-1-8 |location=Ulan-Ude}} * {{Cite book |last=Lytkin |first=Yu |title=Khoshoutovsky noyon of Galdam. |publisher=Materials for the history of the Oirats. I. Khoshut noyon of Galdam // Moonlight. Kalmyk historical and literary monuments. |year=2003 |isbn=5-7539-0471-8 |editor-last=Badmaev |editor-first=A.V |location=Elista}} * {{Cite book |last=Gao |first=Wende |title=Dictionary of Historical Figures in Chinese Ethnic Minorities. |publisher=China Social Sciences Press. |year=1990 |location=Beijing}} [[Ангилал:1635 онд төрсөн]] [[Ангилал:1668 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] [[Ангилал:Туулийн баатар]] 9jo2q8feinkjaj9ack1hbpd68bnbteu 853971 853970 2026-04-19T09:41:42Z HorseBro the hemionus 100126 853971 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн|name=Галдмаа баатар|birth_name=Галдмаа|other_name=Галдамба|allegiance={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|known=[[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}}|battles_label=Дайнууд|battles=[[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]<br>Карадуны бүслэлт<br>Аксугийн тулаан<Br>Кашгарын тулаан<br>Яркендын тулаан<Br>Чу болон Таласын тулаан|children=[[Ану хатан]]<br>Лувсангомбравдан|relations=[[Очирт сэцэн хан]] (аав)|death cause=Хордуулж амиа алдсан|native_name=Һалдма|native_name_lang=xal}} '''Галдмаа''' ({{lang-xal|Һалдма}}, {{lang-mn|Галдмаа}}; 1635–1668/1669) эсвэл '''Галдамба баатар'''{{sfn|Altangerel|2017|p=107}} бол [[Хошууд|Хошуудын]] ноён бөгөөд, [[Очирт сэцэн хан|Очирт Сэцэн хааны]] хөвгүүдийн нэг юм. Тэрээр түүний эцэг шигээ [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнд]] оролцсон буюу, 1658 онд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] хил тогтооход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэр бас [[Халимаг ястан|Халимаг хүмүүс]] болон, [[Хакасууд|Хакас хүмүүсийн]] домогт баатар алдартай болсон байдаг.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} Учир нь онцсайн цэргийн удирдагч гэлтгүй, залуу насандаа үл хамааран зориг, үнэнч шударга, өгөөмөр зангаараа ард түмний хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэрээр дайтаж буй Ойрад хаадыг удаа дараа эвлэрүүлж, улмаар Зүүнгарын хаант улсад цуст дотоодын дайн гарахаас сэргийлж байжээ.{{sfn|Butanaev|Butanaeva|2008|p=376}} == Намтар == Галдмаа нь [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хааны]] өргөмөл хүү, Очирт Сэцэн хаан болон, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] охиноос 1635 онд төржээ.{{sfn|Lytkin|2003|p=475}} Тэр 1652 онд Зүүнгарын хаант улсын хунтайж Эрдэнэбаатарын өмнөөс казахуудын эсрэг дайнд орж, Казахын хаан Янгирыг алжээ.{{sfn|Altangerel|2017|p=107}} Түүний аав нь баруун өмнөд хилийг хамгаалахаар илгээж, тэрээр [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестанд]] аян дайн хийжээ. Тэрээр [[Бурдууд]] ([[Киргизүүд]]), [[Бухарын хант улс|Бухарчууд]], [[Казахууд|Казахуудын]] эсрэг амжилттай тулалдаж, [[Аксу тойрог|Аксуд]] Нураддин хааныг ялж, [[Кашгар|Кашгарчуудыг]] ялж, Карадун цайзыг эзэлж, Илдиран гол дээрх Кашгар, Ярканд нарын нэгдсэн хүчээр тулалдаанд оролцсон.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=179}} 1657 онд тэрээр [[Аблай тайш|Аблайн]] хүү Цагааны хамт Зүүнгарын хаант улсад дайтаж буй бүлэглэлүүдийн хооронд [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] болон түүний ах дүүсийн хооронд гарах цэргийн мөргөлдөөнийг зогсоосон.{{Citation needed}} 1658 онд [[Цагаан сар|Цагаан]] [[Цагаан сар|Сарын]] баярын үеэр Бухарын цэргийн удирдагч Абушүхэр 38,000 ​​цэрэгтэй хамт Талас гол дээрх Ойрадын хилийн хуаран руу гэнэт довтлов. Тухайн үед Зүүнгарын хаант улсын хилийг хамгаалж байсан 23 настай Галдмаа баатар 3,000 ​​цэрэг цуглуулж, Хулан-Жилин замд Бухарын арми руу дайрч, үймээн самуун дэгдээж, Бухарын ард түмнийг Чу голын адаг хүртэл хөөж, Абушүхэрийг өөрөө алжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=137}}{{sfn|Altangerel|2017|p=107}} Домогт өгүүлснээр Галдама 1668 эсвэл 1669 онд хордуулж, амиа алджээ.{{sfn|Mergen|2010|p=47}} Түүнийг нас барсны дараа чандрыг нь [[Төвөд]] рүү илгээжээ.{{sfn|Gao|1990|p=595}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Butanaev |first=V. Ya |title=The world of Khongor (Khakass) folklore. |last2=Butanaeva |first2=I. I |publisher=Publishing house of Khakass State University |year=2008 |location=Abakan |pages=}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв |date=2002 |publisher=Бурятский научный центр СО РАН}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{Cite book |last=Mergen |first=Khasbaataryn |title=Steppe Tales and Fables |publisher=Mongol-Buriad nom |year=2010 |isbn=978-5-9902202-1-8 |location=Ulan-Ude}} * {{Cite book |last=Lytkin |first=Yu |title=Khoshoutovsky noyon of Galdam. |publisher=Materials for the history of the Oirats. I. Khoshut noyon of Galdam // Moonlight. Kalmyk historical and literary monuments. |year=2003 |isbn=5-7539-0471-8 |editor-last=Badmaev |editor-first=A.V |location=Elista}} * {{Cite book |last=Gao |first=Wende |title=Dictionary of Historical Figures in Chinese Ethnic Minorities. |publisher=China Social Sciences Press. |year=1990 |location=Beijing}} [[Ангилал:1635 онд төрсөн]] [[Ангилал:1668 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Зүүнгарын хүн]] [[Ангилал:Туулийн баатар]] srpt0ayvlmaunb04901ox8alz1i7i6v 10 43124 853983 669438 2026-04-19T10:00:09Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:Инфобокс хөлбөмбөгийн тэмцээн]] руу чиглүүлэгдлээ 853983 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Инфобокс хөлбөмбөгийн тэмцээн]] 0s3fio06tvw248tj61btxlej4dptxq7 10 58554 854011 664220 2026-04-19T11:06:49Z Enkhsaihan2005 64429 854011 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:weather box|main}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Namespace detect | main = [[Category:Pages using weather box with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]] | template = [[Category:Pages using weather box with unknown parameters|Template_VALUE_{{PAGENAME}}]] | other = <!-- do not categorize -->}}|preview=Page using [[Template:Weather box]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| Apr afthumidity | Apr avg record high C | Apr avg record high F | Apr avg record low C | Apr avg record low F | Apr chill | Apr dew point C | Apr dew point F | Apr high C | Apr high F | Apr humidity | Apr light | Apr low C | Apr low F | Apr maximum humidex | Apr mean C | Apr mean F | Apr percentsun | Apr precipitation cm | Apr precipitation days | Apr precipitation inch | Apr precipitation mm | Apr rain cm | Apr rain days | Apr rain inch | Apr rain mm | Apr record high C | Apr record high F | Apr record low C | Apr record low F | Apr snow cm | Apr snow days | Apr snow inch | Apr snow mm | Apr snow depth cm | Apr snow depth inch | Apr snow depth mm | Apr sun | Aprd sun | Apr uv | Aug afthumidity | Aug avg record high C | Aug avg record high F | Aug avg record low C | Aug avg record low F | Aug chill | Aug dew point C | Aug dew point F | Aug high C | Aug high F | Aug humidity | Aug light | Aug low C | Aug low F | Aug maximum humidex | Aug mean C | Aug mean F | Aug percentsun | Aug precipitation cm | Aug precipitation days | Aug precipitation inch | Aug precipitation mm | Aug rain cm | Aug rain days | Aug rain inch | Aug rain mm | Aug record high C | Aug record high F | Aug record low C | Aug record low F | Aug snow cm | Aug snow days | Aug snow inch | Aug snow mm | Aug snow depth cm | Aug snow depth inch | Aug snow depth mm | Aug sun | Augd sun | Aug uv | collapsed | daily | date | Dec afthumidity | Dec avg record high C | Dec avg record high F | Dec avg record low C | Dec avg record low F | Dec chill | Dec dew point C | Dec dew point F | Dec high C | Dec high F | Dec humidity | Dec light | Dec low C | Dec low F | Dec maximum humidex | Dec mean C | Dec mean F | Dec percentsun | Dec precipitation cm | Dec precipitation days | Dec precipitation inch | Dec precipitation mm | Dec rain cm | Dec rain days | Dec rain inch | Dec rain mm | Dec record high C | Dec record high F | Dec record low C | Dec record low F | Dec snow cm | Dec snow days | Dec snow inch | Dec snow mm | Dec snow depth cm | Dec snow depth inch | Dec snow depth mm | Dec sun | Decd sun | Dec uv | Feb afthumidity | Feb avg record high C | Feb avg record high F | Feb avg record low C | Feb avg record low F | Feb chill | Feb dew point C | Feb dew point F | Feb high C | Feb high F | Feb humidity | Feb light | Feb low C | Feb low F | Feb maximum humidex | Feb mean C | Feb mean F | Feb percentsun | Feb precipitation cm | Feb precipitation days | Feb precipitation inch | Feb precipitation mm | Feb rain cm | Feb rain days | Feb rain inch | Feb rain mm | Feb record high C | Feb record high F | Feb record low C | Feb record low F | Feb snow cm | Feb snow days | Feb snow inch | Feb snow mm | Feb snow depth cm | Feb snow depth inch | Feb snow depth mm | Feb sun | Febd sun | Feb uv | humidity colour | humidity color | Jan afthumidity | Jan avg record high C | Jan avg record high F | Jan avg record low C | Jan avg record low F | Jan chill | Jan dew point C | Jan dew point F | Jan high C | Jan high F | Jan humidity | Jan light | Jan low C | Jan low F | Jan maximum humidex | Jan mean C | Jan mean F | Jan percentsun | Jan precipitation cm | Jan precipitation days | Jan precipitation inch | Jan precipitation mm | Jan rain cm | Jan rain days | Jan rain inch | Jan rain mm | Jan record high C | Jan record high F | Jan record low C | Jan record low F | Jan snow cm | Jan snow days | Jan snow inch | Jan snow mm | Jan snow depth cm | Jan snow depth inch | Jan snow depth mm | Jan sun | Jand sun | Jan uv | Jul afthumidity | Jul avg record high C | Jul avg record high F | Jul avg record low C | Jul avg record low F | Jul chill | Jul dew point C | Jul dew point F | Jul high C | Jul high F | Jul humidity | Jul light | Jul low C | Jul low F | Jul maximum humidex | Jul mean C | Jul mean F | Jul percentsun | Jul precipitation cm | Jul precipitation days | Jul precipitation inch | Jul precipitation mm | Jul rain cm | Jul rain days | Jul rain inch | Jul rain mm | Jul record high C | Jul record high F | Jul record low C | Jul record low F | Jul snow cm | Jul snow days | Jul snow inch | Jul snow mm | Jul snow depth cm | Jul snow depth inch | Jul snow depth mm | Jul sun | Juld sun | Jul uv | Jun afthumidity | Jun avg record high C | Jun avg record high F | Jun avg record low C | Jun avg record low F | Jun chill | Jun dew point C | Jun dew point F | Jun high C | Jun high F | Jun humidity | Jun light | Jun low C | Jun low F | Jun maximum humidex | Jun mean C | Jun mean F | Jun percentsun | Jun precipitation cm | Jun precipitation days | Jun precipitation inch | Jun precipitation mm | Jun rain cm | Jun rain days | Jun rain inch | Jun rain mm | Jun record high C | Jun record high F | Jun record low C | Jun record low F | Jun snow cm | Jun snow days | Jun snow inch | Jun snow mm | Jun snow depth cm | Jun snow depth inch | Jun snow depth mm | Jun sun | Jund sun | Jun uv | location | Mar afthumidity | Mar avg record high C | Mar avg record high F | Mar avg record low C | Mar avg record low F | Mar chill | Mar dew point C | Mar dew point F | Mar high C | Mar high F | Mar humidity | Mar light | Mar low C | Mar low F | Mar maximum humidex | Mar mean C | Mar mean F | Mar percentsun | Mar precipitation cm | Mar precipitation days | Mar precipitation inch | Mar precipitation mm | Mar rain cm | Mar rain days | Mar rain inch | Mar rain mm | Mar record high C | Mar record high F | Mar record low C | Mar record low F | Mar snow cm | Mar snow days | Mar snow inch | Mar snow mm | Mar snow depth cm | Mar snow depth inch | Mar snow depth mm | Mar sun | Mard sun | Mar uv | margin | May afthumidity | May avg record high C | May avg record high F | May avg record low C | May avg record low F | May chill | May dew point C | May dew point F | May high C | May high F | May humidity | May light | May low C | May low F | May maximum humidex | May mean C | May mean F | May percentsun | May precipitation cm | May precipitation days | May precipitation inch | May precipitation mm | May rain cm | May rain days | May rain inch | May rain mm | May record high C | May record high F | May record low C | May record low F | May snow cm | May snow days | May snow inch | May snow mm | May snow depth cm | May snow depth inch | May snow depth mm | May sun | Mayd sun | May uv | metric first | name | Nov afthumidity | Nov avg record high C | Nov avg record high F | Nov avg record low C | Nov avg record low F | Nov chill | Nov dew point C | Nov dew point F | Nov high C | Nov high F | Nov humidity | Nov light | Nov low C | Nov low F | Nov maximum humidex | Nov mean C | Nov mean F | Nov percentsun | Nov precipitation cm | Nov precipitation days | Nov precipitation inch | Nov precipitation mm | Nov rain cm | Nov rain days | Nov rain inch | Nov rain mm | Nov record high C | Nov record high F | Nov record low C | Nov record low F | Nov snow cm | Nov snow days | Nov snow inch | Nov snow mm | Nov snow depth cm | Nov snow depth inch | Nov snow depth mm | Nov sun | Novd sun | Nov uv | Oct afthumidity | Oct avg record high C | Oct avg record high F | Oct avg record low C | Oct avg record low F | Oct chill | Oct dew point C | Oct dew point F | Oct high C | Oct high F | Oct humidity | Oct light | Oct low C | Oct low F | Oct maximum humidex | Oct mean C | Oct mean F | Oct percentsun | Oct precipitation cm | Oct precipitation days | Oct precipitation inch | Oct precipitation mm | Oct rain cm | Oct rain days | Oct rain inch | Oct rain mm | Oct record high C | Oct record high F | Oct record low C | Oct record low F | Oct snow cm | Oct snow days | Oct snow inch | Oct snow mm | Oct snow depth cm | Oct snow depth inch | Oct snow depth mm | Oct sun | Octd sun | Oct uv | open | precip days colour | precip days color | precipitation colour | precipitation color | rain colour | rain color | Sep afthumidity | Sep avg record high C | Sep avg record high F | Sep avg record low C | Sep avg record low F | Sep chill | Sep dew point C | Sep dew point F | Sep high C | Sep high F | Sep humidity | Sep light | Sep low C | Sep low F | Sep maximum humidex | Sep mean C | Sep mean F | Sep percentsun | Sep precipitation cm | Sep precipitation days | Sep precipitation inch | Sep precipitation mm | Sep rain cm | Sep rain days | Sep rain inch | Sep rain mm | Sep record high C | Sep record high F | Sep record low C | Sep record low F | Sep snow cm | Sep snow days | Sep snow inch | Sep snow mm | Sep snow depth cm | Sep snow depth inch | Sep snow depth mm | Sep sun | Sepd sun | Sep uv | single line | snow colour | snow color | source | source 1 | source 2 | sun colour | sun color | temperature colour | temperature color | time day | trace | unit precipitation days | unit rain days | unit snow days | uv colour | uv color | width | year afthumidity | year avg record high C | year avg record high F | year avg record low C | year avg record low F | year chill | year dew point C | year dew point F | year high C | year high F | year humidity | year light | year low C | year low F | year maximum humidex | year mean C | year mean F | year percentsun | year precipitation days | year precipitation inch | year precipitation cm | year precipitation mm | year rain days | year rain inch | year rain cm | year rain mm | year record high C | year record high F | year record low C | year record low F | year snow days | year snow inch | year snow cm | year snow mm | year snow depth cm | year snow depth inch | year snow depth mm | year sun | yeard sun | year uv }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 5pyk94ryvxuu5py61qwthycbvbdsjf4 854028 854011 2026-04-19T11:15:15Z Enkhsaihan2005 64429 854028 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:уур амьсгалын хүснэгт|main}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Namespace detect | main = [[Category:Pages using weather box with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]] | template = [[Category:Pages using weather box with unknown parameters|Template_VALUE_{{PAGENAME}}]] | other = <!-- do not categorize -->}}|preview=Page using [[Template:Weather box]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| Apr afthumidity | Apr avg record high C | Apr avg record high F | Apr avg record low C | Apr avg record low F | Apr chill | Apr dew point C | Apr dew point F | Apr high C | Apr high F | Apr humidity | Apr light | Apr low C | Apr low F | Apr maximum humidex | Apr mean C | Apr mean F | Apr percentsun | Apr precipitation cm | Apr precipitation days | Apr precipitation inch | Apr precipitation mm | Apr rain cm | Apr rain days | Apr rain inch | Apr rain mm | Apr record high C | Apr record high F | Apr record low C | Apr record low F | Apr snow cm | Apr snow days | Apr snow inch | Apr snow mm | Apr snow depth cm | Apr snow depth inch | Apr snow depth mm | Apr sun | Aprd sun | Apr uv | Aug afthumidity | Aug avg record high C | Aug avg record high F | Aug avg record low C | Aug avg record low F | Aug chill | Aug dew point C | Aug dew point F | Aug high C | Aug high F | Aug humidity | Aug light | Aug low C | Aug low F | Aug maximum humidex | Aug mean C | Aug mean F | Aug percentsun | Aug precipitation cm | Aug precipitation days | Aug precipitation inch | Aug precipitation mm | Aug rain cm | Aug rain days | Aug rain inch | Aug rain mm | Aug record high C | Aug record high F | Aug record low C | Aug record low F | Aug snow cm | Aug snow days | Aug snow inch | Aug snow mm | Aug snow depth cm | Aug snow depth inch | Aug snow depth mm | Aug sun | Augd sun | Aug uv | collapsed | daily | date | Dec afthumidity | Dec avg record high C | Dec avg record high F | Dec avg record low C | Dec avg record low F | Dec chill | Dec dew point C | Dec dew point F | Dec high C | Dec high F | Dec humidity | Dec light | Dec low C | Dec low F | Dec maximum humidex | Dec mean C | Dec mean F | Dec percentsun | Dec precipitation cm | Dec precipitation days | Dec precipitation inch | Dec precipitation mm | Dec rain cm | Dec rain days | Dec rain inch | Dec rain mm | Dec record high C | Dec record high F | Dec record low C | Dec record low F | Dec snow cm | Dec snow days | Dec snow inch | Dec snow mm | Dec snow depth cm | Dec snow depth inch | Dec snow depth mm | Dec sun | Decd sun | Dec uv | Feb afthumidity | Feb avg record high C | Feb avg record high F | Feb avg record low C | Feb avg record low F | Feb chill | Feb dew point C | Feb dew point F | Feb high C | Feb high F | Feb humidity | Feb light | Feb low C | Feb low F | Feb maximum humidex | Feb mean C | Feb mean F | Feb percentsun | Feb precipitation cm | Feb precipitation days | Feb precipitation inch | Feb precipitation mm | Feb rain cm | Feb rain days | Feb rain inch | Feb rain mm | Feb record high C | Feb record high F | Feb record low C | Feb record low F | Feb snow cm | Feb snow days | Feb snow inch | Feb snow mm | Feb snow depth cm | Feb snow depth inch | Feb snow depth mm | Feb sun | Febd sun | Feb uv | humidity colour | humidity color | Jan afthumidity | Jan avg record high C | Jan avg record high F | Jan avg record low C | Jan avg record low F | Jan chill | Jan dew point C | Jan dew point F | Jan high C | Jan high F | Jan humidity | Jan light | Jan low C | Jan low F | Jan maximum humidex | Jan mean C | Jan mean F | Jan percentsun | Jan precipitation cm | Jan precipitation days | Jan precipitation inch | Jan precipitation mm | Jan rain cm | Jan rain days | Jan rain inch | Jan rain mm | Jan record high C | Jan record high F | Jan record low C | Jan record low F | Jan snow cm | Jan snow days | Jan snow inch | Jan snow mm | Jan snow depth cm | Jan snow depth inch | Jan snow depth mm | Jan sun | Jand sun | Jan uv | Jul afthumidity | Jul avg record high C | Jul avg record high F | Jul avg record low C | Jul avg record low F | Jul chill | Jul dew point C | Jul dew point F | Jul high C | Jul high F | Jul humidity | Jul light | Jul low C | Jul low F | Jul maximum humidex | Jul mean C | Jul mean F | Jul percentsun | Jul precipitation cm | Jul precipitation days | Jul precipitation inch | Jul precipitation mm | Jul rain cm | Jul rain days | Jul rain inch | Jul rain mm | Jul record high C | Jul record high F | Jul record low C | Jul record low F | Jul snow cm | Jul snow days | Jul snow inch | Jul snow mm | Jul snow depth cm | Jul snow depth inch | Jul snow depth mm | Jul sun | Juld sun | Jul uv | Jun afthumidity | Jun avg record high C | Jun avg record high F | Jun avg record low C | Jun avg record low F | Jun chill | Jun dew point C | Jun dew point F | Jun high C | Jun high F | Jun humidity | Jun light | Jun low C | Jun low F | Jun maximum humidex | Jun mean C | Jun mean F | Jun percentsun | Jun precipitation cm | Jun precipitation days | Jun precipitation inch | Jun precipitation mm | Jun rain cm | Jun rain days | Jun rain inch | Jun rain mm | Jun record high C | Jun record high F | Jun record low C | Jun record low F | Jun snow cm | Jun snow days | Jun snow inch | Jun snow mm | Jun snow depth cm | Jun snow depth inch | Jun snow depth mm | Jun sun | Jund sun | Jun uv | location | Mar afthumidity | Mar avg record high C | Mar avg record high F | Mar avg record low C | Mar avg record low F | Mar chill | Mar dew point C | Mar dew point F | Mar high C | Mar high F | Mar humidity | Mar light | Mar low C | Mar low F | Mar maximum humidex | Mar mean C | Mar mean F | Mar percentsun | Mar precipitation cm | Mar precipitation days | Mar precipitation inch | Mar precipitation mm | Mar rain cm | Mar rain days | Mar rain inch | Mar rain mm | Mar record high C | Mar record high F | Mar record low C | Mar record low F | Mar snow cm | Mar snow days | Mar snow inch | Mar snow mm | Mar snow depth cm | Mar snow depth inch | Mar snow depth mm | Mar sun | Mard sun | Mar uv | margin | May afthumidity | May avg record high C | May avg record high F | May avg record low C | May avg record low F | May chill | May dew point C | May dew point F | May high C | May high F | May humidity | May light | May low C | May low F | May maximum humidex | May mean C | May mean F | May percentsun | May precipitation cm | May precipitation days | May precipitation inch | May precipitation mm | May rain cm | May rain days | May rain inch | May rain mm | May record high C | May record high F | May record low C | May record low F | May snow cm | May snow days | May snow inch | May snow mm | May snow depth cm | May snow depth inch | May snow depth mm | May sun | Mayd sun | May uv | metric first | name | Nov afthumidity | Nov avg record high C | Nov avg record high F | Nov avg record low C | Nov avg record low F | Nov chill | Nov dew point C | Nov dew point F | Nov high C | Nov high F | Nov humidity | Nov light | Nov low C | Nov low F | Nov maximum humidex | Nov mean C | Nov mean F | Nov percentsun | Nov precipitation cm | Nov precipitation days | Nov precipitation inch | Nov precipitation mm | Nov rain cm | Nov rain days | Nov rain inch | Nov rain mm | Nov record high C | Nov record high F | Nov record low C | Nov record low F | Nov snow cm | Nov snow days | Nov snow inch | Nov snow mm | Nov snow depth cm | Nov snow depth inch | Nov snow depth mm | Nov sun | Novd sun | Nov uv | Oct afthumidity | Oct avg record high C | Oct avg record high F | Oct avg record low C | Oct avg record low F | Oct chill | Oct dew point C | Oct dew point F | Oct high C | Oct high F | Oct humidity | Oct light | Oct low C | Oct low F | Oct maximum humidex | Oct mean C | Oct mean F | Oct percentsun | Oct precipitation cm | Oct precipitation days | Oct precipitation inch | Oct precipitation mm | Oct rain cm | Oct rain days | Oct rain inch | Oct rain mm | Oct record high C | Oct record high F | Oct record low C | Oct record low F | Oct snow cm | Oct snow days | Oct snow inch | Oct snow mm | Oct snow depth cm | Oct snow depth inch | Oct snow depth mm | Oct sun | Octd sun | Oct uv | open | precip days colour | precip days color | precipitation colour | precipitation color | rain colour | rain color | Sep afthumidity | Sep avg record high C | Sep avg record high F | Sep avg record low C | Sep avg record low F | Sep chill | Sep dew point C | Sep dew point F | Sep high C | Sep high F | Sep humidity | Sep light | Sep low C | Sep low F | Sep maximum humidex | Sep mean C | Sep mean F | Sep percentsun | Sep precipitation cm | Sep precipitation days | Sep precipitation inch | Sep precipitation mm | Sep rain cm | Sep rain days | Sep rain inch | Sep rain mm | Sep record high C | Sep record high F | Sep record low C | Sep record low F | Sep snow cm | Sep snow days | Sep snow inch | Sep snow mm | Sep snow depth cm | Sep snow depth inch | Sep snow depth mm | Sep sun | Sepd sun | Sep uv | single line | snow colour | snow color | source | source 1 | source 2 | sun colour | sun color | temperature colour | temperature color | time day | trace | unit precipitation days | unit rain days | unit snow days | uv colour | uv color | width | year afthumidity | year avg record high C | year avg record high F | year avg record low C | year avg record low F | year chill | year dew point C | year dew point F | year high C | year high F | year humidity | year light | year low C | year low F | year maximum humidex | year mean C | year mean F | year percentsun | year precipitation days | year precipitation inch | year precipitation cm | year precipitation mm | year rain days | year rain inch | year rain cm | year rain mm | year record high C | year record high F | year record low C | year record low F | year snow days | year snow inch | year snow cm | year snow mm | year snow depth cm | year snow depth inch | year snow depth mm | year sun | yeard sun | year uv }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> pof0nboy8vgzt1m5ykj0fskg6sxrao2 0 58990 853928 820650 2026-04-19T03:29:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 853928 wikitext text/x-wiki [[Файл:SB - Altay shaman with drum.jpg|thumb|right|Алтайн уулын бөө, (1911-1914 оны үеийн зураг)]] [[Файл:Шаман Ташоол Бууевич Кунга - обряд приношения жертвы духам.jpg|thumb|right|Сибирийн тал нутгийн бөө]] [[Файл:Мистерия Цам-1.JPG|thumb|right|Монголын буддын шашин болон бөөгийн хосолсон дүр]] ''' Бөөгийн тахилга ёс ''' нь [[Английн| антропологич ]] [[Тайлорын]] онолоор бол “ертөнцийг үхсэн хүмүүсийн сүнс захирч байдаг” гэж эртний хүмүүс ойлгож иржээ.<ref>[[Монгол орны аялал жуулчлал]] Ч. Буянбадрах</ref> Иймээс тэднийг аргадаж тайвшруулахын тулд янз бүрийн тахилга үйлдэж ирсэн гэж үздэг. Эртний хүмүүс өөрт нөлөөлж буй далдын хүчийг муу тэнгэр, сайн тэнгэр гэж хуваан үзэж сайныг нь хөхүүлэн дэмжиж, мууг нь зайлуулах олон төрлийн янз бүрийн ёслол бий болгосон гэж тайлбарладаг. Өөрөөр хэлбэл, [[дэлхийн шашнууд]] үүсэхээс өмнө бий болсон шүтлэгийн хэлбэрийг [[бөө мөргөл]] хэмээн үздэг. [[Монгол хүний]] оюун санаанд эртнээс нааш уламжлан ирсэн шүтлэг бол [[бөө мөргөл]] юм. Овог аймгууд [[НТӨ III]] зууны үед ангит нийгэмд шилжихээс өмнө [[Хүй нэгдэл|хүй нэгдлийн]] зохион байгуулалтанд байсан учраас [[бөө мөргөл]] нь [[шинэ чулуун зэвсгийн]] үеэс шүтсээр ирсэн нэлээд эртний шүтлэг ажээ. Өөрөөр хэлбэл, шүтлэгийн анхдагч хэлбэр бөгөөд өвөг дээдсийн сүнс, тэнгэр, газрын эздэд итгэж ирсэн сүсэг бишрэл юм. Эртний монголчууд байгаль, ертөнц, хүн ба амьтдын цаана тэр бүгдийг харж ханддаг тусгай эзэн тэнгэр нуугдаж байдаг гэсэн ойлголттой байв. Эл ойлголт нь бөө мөргөлийн ертөнцийг үзэх үзлийн гол үндэс болж бүрэлдэн тогтжээ. ==Гарал үүсэл== [[НТӨ 209]] онд байгуулагдсан анхны төрт улс [[Хүннү]]гийн [[Модун шаньюй]] аймгийн толгойлогчдыг цуглуулж [[цагаан сар]] болон луу сард өвөг дээдэс, тэнгэр, дэлхий, онгон, хайрхан савдагуудад зориулан тахилга үйлддэг байснаас гадна Шаньюй өөрөө өглөө бүр наранд, орой бүр саранд мөргөл үйлддэг байсан байна. [[Сяньби]] улсын толгойлогч [[Таньшихуай]]н үед ч бөө мөргөлийг шүтэж байсан бөгөөд түүний дараа киданчууд ч бөө нараар төлгө буулгуулан тэнгэр газрыг тахих их тахилга үйлддэг байжээ. [[Их Монгол Улс]]ын үед төрийн бодлогод [[бөө мөргөл]] хүчтэй байр суурь эзэлж байсан бөгөөд жирийн айл өрхөөс эхлээд хааны орд өргөөнд хүртэл бөөгийн шүтээн онгод хамгийн хүндтэй байранд залагддаг байжээ. Монголын их хаадын ивээл дор байсан загалмай, [[будда]], [[ислам]]ын санваартнууд монголчуудыг бөө мөргөлөөс нь салгаж нэг шүтээнтэй болгохоор оролдож байсан ч амжилт олдоггүй байв. Бөө мөргөлийн үзлээр бол айл гэр бүрийг тэнгэрт хальсан өвөг дээдсийн [[сүнс]] нь ивээж байдаг. Онго нь өөр өөр байх бөгөөд тухайлбал, мал сүрэг өсгөдөг онго, сүү сааль арвижуулдаг онго гэх мэт олон төрөл юм. Гэвч улс гүрэн өргөжин тэлэхийн хэрээр олон янзын шүтлэгтэй улс орнууд нэгэн төрд захирагдах болсноор шашны олон урсгал нэвтэрч бөө мөргөлчдөөс гадна буддын, христийн, исламын шашин дэлгэрч сүм хийдүүд байгуулагдах болсгоор бөө мөргөлийн хүч суларч иржээ. [[Чингис хаан]]ы залгамжлагч хаадууд ч бөө мөргөлийг төрийн нэгдмэл үзэл суртал болгож болохгүйг ухаарчээ. ==Дундад зууны үе== 16-р зуунд буддын шашныг төрийн шашин болгосноор [[бөө мөргөл]] шахагдан монголын хязгаар нутагт л үлдсэн ажээ. Бөөгийн язгуур шинжийг авч үлдсэнийг “харын бөө”, язгуур шинжээ алдаж буддын шашны зан үйл, номлолоос авсныг “шарын бөө” хэмээн нэрлэж заншжээ. 1920-1990-ээд он хүртэл бөө мөргөл нь үндсэндээ устаж алга болох шатанд орсон боловч 1990 оноос хойш дахин сэргэх хандлагатай болсон байна. Бөөгийн ёсноос үзэх юм бол, эрт цагт дэлхий болон сансар ертөнц нэгдмэл нэг зүйл байгаад тэнгэр нь эх газраас салж, түүний дээр дахин шинээр үүсч бий болсон ажээ. Тэр үеэс эхлэн газрыг “эм хүйс”, тэнгэрийг “эр хүйс” гэж үзэх болж, хүн үхэхэд [[сүнс]] нь тэнгэр рүү явж бие нь газарт шингэдэг гэсэн ойлголтоор монголчууд тэнгэрийг “эцэг буюу [[сүнсний эзэн]]”, газрыг “эх буюу [[биеийн эзэн]]” гэж итгэж иржээ. Гол шүтээн болсон эзэн тэнгэр нь [[хүн ]]болон юмс үзэгдлийн хувь заяаг харж хамгаалах олон тооны сахиусыг захирдаг бөгөөд тэдгээр нь 99 тэнгэрээс бүрддэг хэмээн үздэг. Хүмүүст сайн сайхныг авчрагч баруун зүгийн 55 тэнгэр, муу ёрыг авчрагч зүүн зүгийн 44 тэнгэр байдаг гэж тайлбарладаг. Тэрхүү сайн зүгийн 55 тэнгэрийн 50 тэнгэр нь залбирдаг, 5 нь тахидаг тэнгэр ажээ. Тахидаг 5 тэнгэрийн эхнийх нь аливаа амьтны амь сүнсийг сахидаг [[Хисан улаан тэнгэр]], хоёр дахь нь [[Цахилгаан цагаан тэнгэр]], гурав дахь нь [[Одон заяаны тэнгэр]], дөрөв дэх нь хүн малд хишиг хайрладаг [[Хөх манхан тэнгэр]], тав дахь нь [[Заяач тэнгэр]] ажээ. Харин зүүн зүгийн 44 тэнгэрийн 40 нь залбирдаг тэнгэр бөгөөд 4 нь тахидаг тэнгэр ажээ. Нэг дэх нь идээ хишиг өгөгч [[Гүжир тэнгэр]], хоёр дахь нь элдэв өвчнөөс авран хамгаалагч [[Боом махаш тэнгэр]], гурав дахь нь морийг бэлгэддэг [[Атаа улаан тэнгэр]], дөрөв дэх нь эвэртэй малын хишиг өгөгч [[Годил улаан тэнгэр]] байдаг гэнэ. Ингээд эдгээр баруун, зүүн зүгийн тэнгэрүүд хоорондоо үргэлж тэмцэлдэн байдаг учраас орчлон ертөнцийн сайн, муу үйлүүд тэдгээр тэнгэрүүдийн зөрчлөөс үүдэн хувирч өөрчлөгдөж байдаг хэмээн үздэг байна. ==Мөн үзэх== * ''[[Тэнгэр шүтлэг]]'' * [[Сүнс]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Shamanism|Бөө мөргөл}} {{Wiktionary}} ==Зүүлт тайлбар== <references/> [[Ангилал:Бөө мөргөл| ]] [[Ангилал:Угсаатны зүй]] 32jszwmfkvk2xrrq8xhprtahf83qxit 10 59489 853972 670715 2026-04-19T09:42:52Z Enkhsaihan2005 64429 853972 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Short description|Хөлбөмбөгийн тэмцээн|noreplace}}</includeonly>{{Инфобокс | bodyclass = football | title = {{if empty|{{{name|}}}|{{{title|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image|}}}|{{{logo|}}}}}|size={{{imagesize|}}}|alt={{{alt|}}}| upright={{{upright|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = {{#if:{{{American|}}}|Зохион байгуулагч(ид)|Зохион байгуулагч(ид)}} | data1 = {{if empty|{{{organiser|}}}|{{{organisers|}}}}} | label2 = Эхэлсэн он | data2 = {{{founded|}}} | label3 = Больсон он | data3 = {{{abolished|}}} | label4 = Бүс нутаг | data4 = {{if empty|{{{region|}}}|{{{continent|}}}}} | label5 = Багийн тоо | data5 = {{if empty|{{{number of teams|}}}|{{{teams|}}}}} | label6 = Шалгарах тэмцээн | data6 = {{{qualifier for|}}} | label7 = Холбоотой тэмцээн | data7 = {{{related comps|}}} | label8 = Дотоодын цом | data8 = {{{domestic cup|}}} | label9 = Олон улсын цом | data9 = {{{confed cup|}}} | label10 = {{#if:{{{abolished|}}}|Сүүлчийн|Одоогийн}} {{#if:{{{American|}}}|аварга|аварга}} | data10 = {{if empty|{{{current champions|}}}|{{{champion|}}}}} | label11 = Олон түрүү | data11 = {{if empty|{{{most successful team|}}} | {{{most successful club|}}} | {{{most champs|}}} }} | label12 = Телевиз | data12 = {{{broadcasters|}}} | label13 = Уриа | data13 = {{{motto|}}} | label14 = Вэбсайт | data14 = {{{website|}}} | data15 = {{#if:{{{current|}}}{{{current_season|}}}|[[Image:Soccerball current event.svg|33px|alt=|link=]] ''{{if empty|{{{current|}}}|{{{current_season|}}}}}''}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox football tournament with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox football tournament]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| abolished | alt | American | broadcasters | caption | champion | confed cup | continent | current | current champions | current_season | domestic cup | founded | image | imagesize | logo | most champs | most successful club | most successful team | motto | name | number of teams | organiser | organisers | qualifier for | region | related comps | teams | title | upright | website }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox football tournament]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox football tournament with conflicting parameters}} | image; logo | organiser; organisers | region; continent | number of teams; teams | current champions; champion | most successful team; most successful club; most champs | current; current_season }}<noinclude>{{documentation}}<!-- Add cats and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> 13iv2xen1nt6dsf6i12c39qrj6w8gt7 0 59490 853984 799464 2026-04-19T10:01:52Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[2016 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] to [[2016 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] 799464 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөлбөмбөгийн тэмцээн | name = УЕФА-Европ тивийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн | kontinent = Европ | jahr = 2016 | land = {{FRA}} | untertitel = ''УЕФА Европ 2016'' | bild = UEFA Euro 2016 logo.svg|2016 оны Европ тивийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээний бэлэгдэл | bildgroesse = 200 | bildunterschrift = | bewerber = 54<!-- inkl. Frankreich --> | teilnehmer = 24<ref name="kicker">[http://www.kicker.de/news/fussball/em/startseite/artikel/380233/ ''EM künftig mit 24 Teams''], Rainer Franzke: Kicker-Sportmagazin, kicker.de 2008-06-28</ref> | sieger ={{flagicon|PRT}} [[Португал улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] | anzahl = 1 | erstes spiel = 2016 оны 6 сарын 10 ([[Стаде де Франц|Сен-Дени]]) | endspiel = 2016 оны 7 сарын 10 (Сен-Дени) | spiele = 51 | gespielte spiele = 51 | tore =108 | zuschauer = 2427303<!--Stand: 22. Juni 2016--> | torschützenkönig = {{flagicon|FRA}} [[Антуан Гризманн]] | bester spieler = | gelbe karten = 201 | gelbrote karten = 2 | rote karten = 1 }} [[2016]] оны [[Европ тивийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] (албан ёсоор: [[УЕФА]] Евро 2016) нь 15 дахь удаагаа зохион байгуулагдаж байгаа ба мөн оны зургаадугаар сарын 10-аас долоодугаар сарын 10-ны хооронд [[Франц]] улсад явагдаж байна. == Тоглолт болох газар == <center> {{Clear}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=25%| [[Сен-Дени]] !width=25%| [[Марсель]] !width=25%| [[Лион]] !width=25%| [[Лилль]]<br />^{([[Villeneuve-d'Ascq]])} |- | [[Стаде де Франц]] | [[Stade Vélodrome]] | [[Parc Olympique Lyonnais]] | [[Stade Pierre-Mauroy]] |- | Багтаамж: '''81,338''' | Багтаамж: '''67,394'''<br /><small> (upgraded)</small> | Багтаамж: '''59,286'''<br /><small> (new stadium)</small> | Багтаамж: '''50,186'''<br /><small> (new stadium)</small> |- | [[File:Germany_vs_Poland_0-0_(27103531294).jpg|220px]] | [[File:Stade Vélodrome (20150405).jpg|220px]] | [[File:Parc OL.jpg|centre|frameless|220px]] | [[File:Grand Stade Lille Métropole LOSC first match.JPG|200px]] |- ! [[Парис]] !rowspan=4 colspan=2|{{location map+ |Франц |float=none |width=475 |places= {{Location map~|Франц|lat=48.924444|long=2.36|label=[[Сен-Дени]]}} {{Location map~|Франц|lat=48.841389|long=2.253056|label=[[Парис]]|position=bottom}} {{Location map~|Франц|lat=50.43285|long=2.814853|label=[[Лэнс (Пас де Калайс)|Лэнс]]|position=left}} {{Location map~|Франц|lat=45.723889|long=4.832222|label=[[Лион]]}} {{Location map~|Франц|lat=44.829167|long=-0.597778|label=[[Бордо]]}} {{Location map~|Франц|lat=50.633333|long=3.066667|label=[[Лилль]]}} {{Location map~|Франц|lat=45.460833|long=4.390278|label=[[Сент-Этьен]]|position=bottom}} {{Location map~|Франц|lat=43.583056|long=1.434167|label=[[Тулуз]]}} {{Location map~|Франц|lat=43.269722|long=5.395833|label=[[Марсель]]}} {{Location map~|Франц|lat=43.706944|long=7.194444|label=[[Ницца]]}}}}</center> ! [[Бордо]] |- | [[Parc des Princes]] | [[Nouveau Stade de Bordeaux]] |- | Багтаамж: '''48,712'''<br /><small> (upgraded)</small> | Багтаамж: '''42,115'''<br /><small> (new stadium)</small> |- | [[File:Parc des Princes - PSG vs Nice.jpg|220px]] | [[File:Bordeaux Larnaca Nouveau Stade 4.jpg|220px]] |- ! [[Сент-Этьен]] ! [[Ницца]] ! [[Лэнс (Пас де Калайс)|Лэнс]] ! [[Тулуз]] |- | [[Stade Geoffroy-Guichard]] | [[Allianz Riviera]] | [[Stade Bollaert-Delelis]] | [[Stadium Municipal]] |- | Багтаамж: '''41,965'''<br /><small> (upgraded)</small> | Багтаамж: '''35,624'''<br /><small> (new stadium)</small> | Багтаамж: '''38,223'''<br /><small> (upgraded)</small> | Багтаамж: '''33,150'''<br /><small> (upgraded)</small> |- | [[File:AS Saint-Étienne v Olympique Lyonnais, 10 November 2013.jpg|200px]] | [[File:Allianzcoupdenvoi.jpg|200px]] | [[File:Stade Bollaert Delelis.JPG|200px]] | [[File:StadiumToulouse3.JPG|280px]] |} </center> == Цахим холбоос == {{Commons|UEFA Euro 2016|УЕФА Евро 2016}} == Зүүлт тайлбар == <references /> [[Ангилал:2016 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|#2016]] [[Ангилал:Францын спортын арга хэмжээ|Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] 61pxsvo0nmbjwog6bfdm1ggvpqfq0m4 853992 853984 2026-04-19T10:08:44Z Enkhsaihan2005 64429 853992 wikitext text/x-wiki {{short description|15 дахь хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} {{Инфобокс олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = 2016 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ | other_titles = Championnat d'Europe de football 2016<br />{{nobold|''{{in lang|fr}}''}} | image = UEFA Euro 2016 Logo.svg | size = | caption = ''Le Rendez-Vous'' | country = Франц | dates = 6 сарын 10 – 7 сарын 10 | num_teams = 24 | venues = 10 | cities = 9 | champion = POR | count = 1 | second = FRA|second-flagvar=1974 | attendance = {{#expr: <!--Group A-->+ 75113 + 33805 + 43576 + 63670 + 49752 + 45616 <!--Group B-->+ 37831 + 62343 + 38989 + 34033 + 28840 + 39051 <!--Group C-->+ 33742 + 43035 + 51043 + 73648 + 58874 + 44125 <!--Group D-->+ 43842 + 29400 + 38376 + 33409 + 32836 + 37245 <!--Group E-->+ 73419 + 55408 + 29600 + 39493 + 44268 + 34011 <!--Group F-->+ 34424 + 38742 + 60842 + 44291 + 68714 + 55514 <!--Round of 16-->+ 38842 + 44342 + 33523 + 56279 + 44312 + 28921 + 76165 + 33901 <!--Quarter-finals-->+ 62940 + 45936 + 38764 + 76833 <!--Semi-finals-->+ 55679 + 64078 <!--Final-->+ 75868}} | matches = 51 | goals = 108 | top_scorer = {{fbicon|FRA|1974}} [[Антуан Гризманн]] {{nowrap|(6 гоол)}}<ref name="golden-boot-winner"/> | player = {{fbicon|FRA|1974}} Антуан Гризманн<ref name="best-player">{{cite news |url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0253-0d7e2e6279ee-85afb727a911-1000--antoine-griezmann-named-player-of-the-tournament/ |title=Antoine Griezmann named Player of the Tournament |date=2016-07-11 |access-date=2026-04-19 |publisher=УЕФА}}</ref> | young_player = {{fbicon|POR}} [[Ренату Саншеш]]<ref name="young-player">{{cite web |url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0253-0d7e2e62bad5-b562ec582ec7-1000--renato-sanches-named-young-player-of-the-tournament/ |title=Renato Sanches named Young Player of the Tournament |date=2016-07-10 |publisher=УЕФА |access-date=2026-04-19}}</ref> | prevseason = [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|2012]] | nextseason = [[2020 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн|2020]] }} [[2016]] оны [[Европ тивийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] (албан ёсоор: [[УЕФА]] Евро 2016) нь 15 дахь удаагаа зохион байгуулагдаж байгаа ба мөн оны зургаадугаар сарын 10-аас долоодугаар сарын 10-ны хооронд [[Франц]] улсад явагдаж байна. == Тоглолт болох газар == <center> {{Clear}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=25%| [[Сен-Дени]] !width=25%| [[Марсель]] !width=25%| [[Лион]] !width=25%| [[Лилль]]<br />^{([[Villeneuve-d'Ascq]])} |- | [[Стаде де Франц]] | [[Stade Vélodrome]] | [[Parc Olympique Lyonnais]] | [[Stade Pierre-Mauroy]] |- | Багтаамж: '''81,338''' | Багтаамж: '''67,394'''<br /><small> (upgraded)</small> | Багтаамж: '''59,286'''<br /><small> (new stadium)</small> | Багтаамж: '''50,186'''<br /><small> (new stadium)</small> |- | [[File:Germany_vs_Poland_0-0_(27103531294).jpg|220px]] | [[File:Stade Vélodrome (20150405).jpg|220px]] | [[File:Parc OL.jpg|centre|frameless|220px]] | [[File:Grand Stade Lille Métropole LOSC first match.JPG|200px]] |- ! [[Парис]] !rowspan=4 colspan=2|{{location map+ |Франц |float=none |width=475 |places= {{Location map~|Франц|lat=48.924444|long=2.36|label=[[Сен-Дени]]}} {{Location map~|Франц|lat=48.841389|long=2.253056|label=[[Парис]]|position=bottom}} {{Location map~|Франц|lat=50.43285|long=2.814853|label=[[Лэнс (Пас де Калайс)|Лэнс]]|position=left}} {{Location map~|Франц|lat=45.723889|long=4.832222|label=[[Лион]]}} {{Location map~|Франц|lat=44.829167|long=-0.597778|label=[[Бордо]]}} {{Location map~|Франц|lat=50.633333|long=3.066667|label=[[Лилль]]}} {{Location map~|Франц|lat=45.460833|long=4.390278|label=[[Сент-Этьен]]|position=bottom}} {{Location map~|Франц|lat=43.583056|long=1.434167|label=[[Тулуз]]}} {{Location map~|Франц|lat=43.269722|long=5.395833|label=[[Марсель]]}} {{Location map~|Франц|lat=43.706944|long=7.194444|label=[[Ницца]]}}}}</center> ! [[Бордо]] |- | [[Parc des Princes]] | [[Nouveau Stade de Bordeaux]] |- | Багтаамж: '''48,712'''<br /><small> (upgraded)</small> | Багтаамж: '''42,115'''<br /><small> (new stadium)</small> |- | [[File:Parc des Princes - PSG vs Nice.jpg|220px]] | [[File:Bordeaux Larnaca Nouveau Stade 4.jpg|220px]] |- ! [[Сент-Этьен]] ! [[Ницца]] ! [[Лэнс (Пас де Калайс)|Лэнс]] ! [[Тулуз]] |- | [[Stade Geoffroy-Guichard]] | [[Allianz Riviera]] | [[Stade Bollaert-Delelis]] | [[Stadium Municipal]] |- | Багтаамж: '''41,965'''<br /><small> (upgraded)</small> | Багтаамж: '''35,624'''<br /><small> (new stadium)</small> | Багтаамж: '''38,223'''<br /><small> (upgraded)</small> | Багтаамж: '''33,150'''<br /><small> (upgraded)</small> |- | [[File:AS Saint-Étienne v Olympique Lyonnais, 10 November 2013.jpg|200px]] | [[File:Allianzcoupdenvoi.jpg|200px]] | [[File:Stade Bollaert Delelis.JPG|200px]] | [[File:StadiumToulouse3.JPG|280px]] |} </center> == Цахим холбоос == {{Commons|UEFA Euro 2016|УЕФА Евро 2016}} == Зүүлт тайлбар == <references /> [[Ангилал:2016 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|#2016]] [[Ангилал:Францын спортын арга хэмжээ|Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] rjlsqiw06hoor1q1iv3lhmr8ss9y5xz 0 61698 853804 624538 2026-04-18T12:36:51Z Enkhsaihan2005 64429 853804 wikitext text/x-wiki {{short description|Аргентины уралдааны нисгэгч (1911–1995)}} {{Инфобокс хүн | name = Хуан Мануэль Фанжио | image = Fangio in 1955 (cropped).jpg | caption = Фанжио 1955 онд | birth_date = {{birth date|1911|6|24}} | birth_place = [[Балкарке, Буэнос-Айрес]], Аргентин | death_date = {{death date and age|1995|7|17|1911|6|24}} | death_place = [[Буэнос-Айрес]], Аргентин | children = 3 | relatives = [[II Хуан Мануэль Фанжио]] (үеэл) | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч | embed = yes | nationality = {{flag|Аргентин}} | years = {{F1|1950}}–{{F1|1951}}, {{F1|1953}}–{{F1|1958}} | teams = [[Алфа Ромео моторт спорт|Алфа Ромео]], [[Мазерати]], [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]], [[Скудериа Феррари|Феррари]] | races = 52 (51 гараа) | championships = 5 ({{F1|1951}}, {{F1|1954}}, {{F1|1955}}, {{F1|1956}}, {{F1|1957}}) | wins = 24 | podiums = 35 | points = 245 (277 {{frac|9|14}}){{efn|name="droppedpoints"}} | poles = 29 | fastest_laps = 23 | first_race = [[1950 оны Иx Британийн гран-при]] | first_win = [[1950 оны Монакогийн гран-при]] | last_win = [[1957 оны Германы гран-при]] | last_race = [[1958 оны Францын гран-при]] }} }} '''Хуан Мануэль Фанжио''' ([[Испани хэл|ис.]] ''Juan Manuel Fangio''; * 1911 оны зургаадугаар сарын 24-нд [[Балкарке (Буэнос-Айрес)|Балкарке]]; † 1995 оны долоодугаар сарын 17-нд [[Буэнос-Айрес]]) нь [[аргентин]]ы [[Авто спорт|авто спортын жолооч]] байсан юм. [[Формула-1]]-ийн уралдаан бий болсон эхэн үеүдийг түүнгүйгээр төсөөлөх аргагүй чадварлаг тамирчин байсан бөгөөд нийт Формула-1-ийн таван удаагийн [[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|дэлхийн аварга]] болон рекорд тогтоосон байсныг 2003 онд [[Михаэль Шумахер]] л ганцаараа амжилтыг нь эвджээ. Тийм ч учраас Фанжио нь өнөөдрийг хүртэл гран при спортын түүхэн дэх хамгийн өндөр амжилт гаргасан, шилдэг тамирчдын нэг гэж тооцогдож явдаг. Нийт 51 гран при уралдаанд оролцсоноос 24 удаа ялалт байгуулсан ба энэ амжилтыг нь өнөөг хүртэл ганцхан [[Ли Уоллард]] л шинэчлэн тогтоожээ. Гэхдээ Уоллард хоёр удаа л ДАШТ-нд оролцон, нэг удаа л түрүүлсэн байдаг. ==Амьдрал== 1911 оны зургаадугаар сарын 24-нд Фанжио нь Балкаркед Дон Лорето болон Херминиа Фанжиогийн хүү болон төржээ. Сургуульд байхдаа тэр үргэлж эмч болно гэдэг байсан ба томрох тусмаа автомашин сонирхон, тун удалгүй автомашины уралдаанд оролцож эхлэв. Фанжио зургаан настайдаа сургуульд орсон бол арваннэгэн насандаа жижиг металлын үйлдвэрт дадлагажигч болсноор төгсгөл болжээ. Үүний дараа нэг их удалгүй авто засварын газар ажилд орсон нь түүний автомашинтай холбогдох эхлэл болов. Автын механикч болоод эд ангиудыг цэвэрлэх болоод засах ажил хийж байхдаа түүндээ улам бүр сонирхон дурлах болов. Энэ маягаар тэр өөрийнхөө механикийн мэдлэгийг ихэд өргөжүүлэн тэлж авчээ. ==Мэргэжлийн гараа== Фанжио дайны өмнө өмнөд америкт [[ралли]] уралдаанд оролцож эхэлсэн ч нэгэн уралдаанд осолдсоны улмаас түүний хажууд сууж явсан хамтрагч нь болох Даниель Уррутиа нь нас барсан аж. Үүнээс шалтгаалан тэрбээр болж л өгвөл ганцаараа уралдах болсон байна. 1949 онд Фанжио европ руу ирээд тэр даруйдаа [[1949 оны гран-при улирал|1949 оны Сан Ремогийн их шанд]] түрүүлжээ. Тэр жилдээ Фанжио [[Мазерати]]гаас хамтран ажиллах гэрээ хүлээн авав. Тус багт богинохон хугацаанд амжилттай уралдаж байгаад 1950 онд жолоочийн ДАШТ явагдаж эхлэнгүүт багаасаа гарч Алфа Ромеод орсон байна. 1950 оны улиралын тэмцээнд тэр гурван гран-прид түрүүлэн Жузеппе Фаринагийн дараа орон дэлхийн аваргын хоёрдугаар байранд оржээ. == Статистик == === Формула-1-д оролцсон амжилт === ==== Нийт тойм ==== {| class="wikitable" style="width:100%" |- align="center" class="hintergrundfarbe5" style="font-size:95%;" ! style="width:4.5em;" | Улирал ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! style="width:4.5em;" | Уралдаан ! style="width:4.5em;" | Ялалт ! style="width:4.5em;" | Хоёрт ! style="width:4.5em;" | Гуравт ! style="width:4.5em;" | [[Поле байрлал|Поле]] ! style="width:4.5em;" | х.х.<br />тойролт ! style="width:4.5em;" | Оноо ! style="width:4.5em;" | ДА-байр |- align="center" ! [[1950 оны Формула-1|1950]] | [[Алфа Ромео моторт спорт|Алфа Ромео СпА]] | Алфа Ромео 158&nbsp;/&nbsp;159 | [[Алфа Ромео]] 1.5 L8C | 6 | 3 | − | − | 4 | 3 | 27 | '''2.''' |- align="center" ! [[1951 оны Формула-1|1951]] | Алфа Ромео СпА | [[Алфа Ромео Тип 159|Алфа Ромео 159]]&nbsp;/&nbsp;159&nbsp;M | Алфа Ромео 1.5 L8C | 7 | 3 | 2 | − | 4 | 5 | 37 (31) | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" ! [[1953 оны Формула-1|1953]] | [[Мазерати]] | [[Мазерати A6GCM]]&nbsp;/&nbsp;A6SSG | Мазерати 2.0 L6 | 8 | 1 | 3 | − | 2 | 2 | 29,5 (28) | '''2.''' |- align="center" ! rowspan=2 | [[1954 оны Формула-1|1954]] | [[Мазерати|Officine Alfieri Maserati]] | [[Мазерати 250F]] | Мазерати 2.5 L6 | 2 | 2 | − | − | 1 | 1 | 17 | rowspan="2" bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Даймлер Бенц АГ]] | [[Мерседес-Бенц W 196]] | Мерседес 2.5 L8 | 6 | 4 | − | 1 | 4 | 2 | 40,1 (25) |- align="center" ! [[1955 оны Формула-1|1955]] | Даймлер Бенц АГ | Мерседес-Бенц W 196 | Мерседес 2.5 L8 | 6 | 4 | 1 | − | 3 | 3 | 41 (40) | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" ! [[1956 оны Формула-1|1956]] | [[Скудериа Феррари]] | [[Феррари D50|Лансиа-Феррари D50]] | Феррари 2.5 V8 | 7 | 3 | 2 | − | 6 | 4 | 33 (30) | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" ! [[1957 оны Формула-1|1957]] | Officine Alfieri Maserati | Мазерати 250F Tipo 2 | Мазерати 2.5 L6 | 7 | 4 | 2 | − | 4 | 2 | 46 (40) | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" ! [[1958 оны Формула-1|1958]] | [[Скудериа Суд Американа]] | Мазерати 250F Tipo 2&nbsp;/&nbsp;Tipo 3 | Мазерати 2.5 L6 | 2 | − | − | − | 1 | 1 | 7 | '''14.''' |- class="hintergrundfarbe5" align="center" | colspan="4"| '''Нийт''' ! 51 ! 24 ! 10 ! 1 ! 29 ! 23 ! 277,6 | |} ==== Ганцаарчилсан дүн ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! style="width:3.5em" | 1 ! style="width:3.5em" | 2 ! style="width:3.5em" | 3 ! style="width:3.5em" | 4 ! style="width:3.5em" | 5 ! style="width:3.5em" | 6 ! style="width:3,5em" | 7 ! style="width:3.5em" | 8 ! style="width:3.5em" | 9 ! style="width:3.5em" | 10 ! style="width:3.5em" | 11 |- ! rowspan="2" | [[1950 оны Формула-1|1950]] | {{F1R|GBR|1950}} | {{F1R|MON|1950}} | {{F1R|500|1950}} | {{F1R|SUI|1950}} | {{F1R|BEL|1950}} | {{F1R|FRA|1950}} | {{F1R|ITA|1950}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#EFCFFF"|DNF |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' | &nbsp; |bgcolor="#EFCFFF"|'''''DNF''''' |bgcolor="#FFFFBF"|1 |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' |bgcolor="#EFCFFF"|'''''DNF'''''/DNF | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1951 оны Формула-1|1951]] | {{F1R|SUI|1951}} | {{F1R|500|1951}} | {{F1R|BEL|1951}} | {{F1R|FRA|1951}} | {{F1R|GBR|1951}} | {{F1R|GER|1951}} | {{F1R|ITA|1951}} | {{F1R|ESP|1951}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' | &nbsp; |bgcolor="#CFCFFF"|'''''(9)''''' |bgcolor="#FFFFBF"|'''11'''/''(1)'' |bgcolor="#DFDFDF"|''2'' |bgcolor="#DFDFDF"|''2'' |bgcolor="#EFCFFF"|'''DNF''' |bgcolor="#FFFFBF"|''1'' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1953 оны Формула-1|1953]] | {{F1R|ARG|1953}} | {{F1R|500|1953}} | {{F1R|NED|1953}} | {{F1R|BEL|1953}} | {{F1R|FRA|1953}} | {{F1R|GBR|1953}} | {{F1R|GER|1953}} | {{F1R|SUI|1953}} | {{F1R|ITA|1953}} | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#EFCFFF"|DNF | &nbsp; |bgcolor="#EFCFFF"|DNF |bgcolor="#EFCFFF"|'''DNF''' |bgcolor="#DFDFDF"|2 |bgcolor="#DFDFDF"|2 |bgcolor="#DFDFDF"|2 |bgcolor="#DFFFDF"|'''DNF'''/(4) |bgcolor="#FFFFBF"|1 | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1954 оны Формула-1|1954]] | {{F1R|ARG|1954}} | {{F1R|500|1954}} | {{F1R|BEL|1954}} | {{F1R|FRA|1954}} | {{F1R|GBR|1954}} | {{F1R|GER|1954}} | {{F1R|SUI|1954}} | {{F1R|ITA|1954}} | {{F1R|ESP|1954}} | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#FFFFBF"|1 | &nbsp; |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' |bgcolor="#FFFFBF"|'''1''' |bgcolor="#DFFFDF"|'''''(4)''''' |bgcolor="#FFFFBF"|'''1''' |bgcolor="#FFFFBF"|''1'' |bgcolor="#FFFFBF"|'''(1)''' |bgcolor="#FFDF9F"|(3) | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1955 оны Формула-1|1955]] | {{F1R|ARG|1955}} | {{F1R|MON|1955}} | {{F1R|500|1955}} | {{F1R|BEL|1955}} | {{F1R|NED|1955}} | {{F1R|GBR|1955}} | {{F1R|ITA|1955}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#FFFFBF"|''1'' |bgcolor="#EFCFFF"|'''''(DNF)''''' | &nbsp; |bgcolor="#FFFFBF"|''1'' |bgcolor="#FFFFBF"|'''1''' |bgcolor="#DFDFDF"|2 |bgcolor="#FFFFBF"|'''1''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1956 оны Формула-1|1956]] | {{F1R|ARG|1956}} | {{F1R|MON|1956}} | {{F1R|500|1956}} | {{F1R|BEL|1956}} | {{F1R|FRA|1956}} | {{F1R|GBR|1956}} | {{F1R|GER|1956}} | {{F1R|ITA|1956}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#FFFFBF"|'''DNF'''/''1'' |bgcolor="#DFDFDF"|'''4'''/''2'' | &nbsp; |bgcolor="#EFCFFF"|'''DNF''' |bgcolor="#DFFFDF"|'''''4''''' |bgcolor="#FFFFBF"|1 |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' |bgcolor="#DFDFDF"|'''8'''/(2) | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1957 оны Формула-1|1957]] | {{F1R|ARG|1957}} | {{F1R|MON|1957}} | {{F1R|500|1957}} | {{F1R|FRA|1957}} | {{F1R|GBR|1957}} | {{F1R|GER|1957}} | {{F1R|PES|1957}} | {{F1R|ITA|1957}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#FFFFBF"|1 |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' | &nbsp; |bgcolor="#FFFFBF"|'''1''' |bgcolor="#EFCFFF"|DNF |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' |bgcolor="#DFDFDF"|'''2''' |bgcolor="#DFDFDF"|(2) | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1958 оны Формула-1|1958]] | {{F1R|ARG|1958}} | {{F1R|MON|1958}} | {{F1R|NED|1958}} | {{F1R|500|1958}} | {{F1R|BEL|1958}} | {{F1R|FRA|1958}} | {{F1R|GBR|1958}} | {{F1R|GER|1958}} | {{F1R|POR|1958}} | {{F1R|ITA|1958}} | {{F1R|MAR|1958}} |- |bgcolor="#DFFFDF"|'''''4''''' | &nbsp; | &nbsp; |bgcolor="#FFCFCF"|DNQ | &nbsp; |bgcolor="#DFFFDF"|4 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |} {{Уралдааны дүнгийн тайлал}} == Ном зүй == * Ronald Hansen, Federico B. Kirbus: ''The Life Story of Juan Manuel Fangio.'' Edita S.A., Lausanne 1956. * Hartmut Lehbrink: ''Fangio & Mercedes-Benz. Bündnis der Besten.'' Heel, Königswinter 2011, ISBN 978-3-86852-551-9. * Günther Molter: ''Juan Manuel Fangio. Erfolgreichster Rennfahrer des 20. Jahrhunderts.'' Motorbuch-Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-613-03313-9. ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Juan Manuel Fangio|Хуан Мануэль Фанжио}} * * [http://www.motorsportmemorial.org/LWFWIW/focusLWFWIW.php?db2=LWF&db=ms&n=1 Хуан Мануэль Фанжио] motorsportmemorial.org (англи хэлээр) [[Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Аргентины Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Мерседес)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Феррари)]] [[Ангилал:1950 оноос өмнөх гран-пригийн жолооч]] [[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Аргентинчууд]] [[Ангилал:1911 онд төрсөн]] [[Ангилал:1995 онд өнгөрсөн]] 4hdq7m884uyv784xakkmu0sva5u80rj 853805 853804 2026-04-18T12:37:05Z Enkhsaihan2005 64429 853805 wikitext text/x-wiki {{short description|Аргентины уралдааны нисгэгч (1911–1995)}} {{Инфобокс хүн | name = Хуан Мануэль Фанжио | native_name = Juan Manuel Fangio | image = Fangio in 1955 (cropped).jpg | caption = Фанжио 1955 онд | birth_date = {{birth date|1911|6|24}} | birth_place = [[Балкарке, Буэнос-Айрес]], Аргентин | death_date = {{death date and age|1995|7|17|1911|6|24}} | death_place = [[Буэнос-Айрес]], Аргентин | children = 3 | relatives = [[II Хуан Мануэль Фанжио]] (үеэл) | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч | embed = yes | nationality = {{flag|Аргентин}} | years = {{F1|1950}}–{{F1|1951}}, {{F1|1953}}–{{F1|1958}} | teams = [[Алфа Ромео моторт спорт|Алфа Ромео]], [[Мазерати]], [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]], [[Скудериа Феррари|Феррари]] | races = 52 (51 гараа) | championships = 5 ({{F1|1951}}, {{F1|1954}}, {{F1|1955}}, {{F1|1956}}, {{F1|1957}}) | wins = 24 | podiums = 35 | points = 245 (277 {{frac|9|14}}){{efn|name="droppedpoints"}} | poles = 29 | fastest_laps = 23 | first_race = [[1950 оны Иx Британийн гран-при]] | first_win = [[1950 оны Монакогийн гран-при]] | last_win = [[1957 оны Германы гран-при]] | last_race = [[1958 оны Францын гран-при]] }} }} '''Хуан Мануэль Фанжио''' ([[Испани хэл|ис.]] ''Juan Manuel Fangio''; * 1911 оны зургаадугаар сарын 24-нд [[Балкарке (Буэнос-Айрес)|Балкарке]]; † 1995 оны долоодугаар сарын 17-нд [[Буэнос-Айрес]]) нь [[аргентин]]ы [[Авто спорт|авто спортын жолооч]] байсан юм. [[Формула-1]]-ийн уралдаан бий болсон эхэн үеүдийг түүнгүйгээр төсөөлөх аргагүй чадварлаг тамирчин байсан бөгөөд нийт Формула-1-ийн таван удаагийн [[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|дэлхийн аварга]] болон рекорд тогтоосон байсныг 2003 онд [[Михаэль Шумахер]] л ганцаараа амжилтыг нь эвджээ. Тийм ч учраас Фанжио нь өнөөдрийг хүртэл гран при спортын түүхэн дэх хамгийн өндөр амжилт гаргасан, шилдэг тамирчдын нэг гэж тооцогдож явдаг. Нийт 51 гран при уралдаанд оролцсоноос 24 удаа ялалт байгуулсан ба энэ амжилтыг нь өнөөг хүртэл ганцхан [[Ли Уоллард]] л шинэчлэн тогтоожээ. Гэхдээ Уоллард хоёр удаа л ДАШТ-нд оролцон, нэг удаа л түрүүлсэн байдаг. ==Амьдрал== 1911 оны зургаадугаар сарын 24-нд Фанжио нь Балкаркед Дон Лорето болон Херминиа Фанжиогийн хүү болон төржээ. Сургуульд байхдаа тэр үргэлж эмч болно гэдэг байсан ба томрох тусмаа автомашин сонирхон, тун удалгүй автомашины уралдаанд оролцож эхлэв. Фанжио зургаан настайдаа сургуульд орсон бол арваннэгэн насандаа жижиг металлын үйлдвэрт дадлагажигч болсноор төгсгөл болжээ. Үүний дараа нэг их удалгүй авто засварын газар ажилд орсон нь түүний автомашинтай холбогдох эхлэл болов. Автын механикч болоод эд ангиудыг цэвэрлэх болоод засах ажил хийж байхдаа түүндээ улам бүр сонирхон дурлах болов. Энэ маягаар тэр өөрийнхөө механикийн мэдлэгийг ихэд өргөжүүлэн тэлж авчээ. ==Мэргэжлийн гараа== Фанжио дайны өмнө өмнөд америкт [[ралли]] уралдаанд оролцож эхэлсэн ч нэгэн уралдаанд осолдсоны улмаас түүний хажууд сууж явсан хамтрагч нь болох Даниель Уррутиа нь нас барсан аж. Үүнээс шалтгаалан тэрбээр болж л өгвөл ганцаараа уралдах болсон байна. 1949 онд Фанжио европ руу ирээд тэр даруйдаа [[1949 оны гран-при улирал|1949 оны Сан Ремогийн их шанд]] түрүүлжээ. Тэр жилдээ Фанжио [[Мазерати]]гаас хамтран ажиллах гэрээ хүлээн авав. Тус багт богинохон хугацаанд амжилттай уралдаж байгаад 1950 онд жолоочийн ДАШТ явагдаж эхлэнгүүт багаасаа гарч Алфа Ромеод орсон байна. 1950 оны улиралын тэмцээнд тэр гурван гран-прид түрүүлэн Жузеппе Фаринагийн дараа орон дэлхийн аваргын хоёрдугаар байранд оржээ. == Статистик == === Формула-1-д оролцсон амжилт === ==== Нийт тойм ==== {| class="wikitable" style="width:100%" |- align="center" class="hintergrundfarbe5" style="font-size:95%;" ! style="width:4.5em;" | Улирал ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! style="width:4.5em;" | Уралдаан ! style="width:4.5em;" | Ялалт ! style="width:4.5em;" | Хоёрт ! style="width:4.5em;" | Гуравт ! style="width:4.5em;" | [[Поле байрлал|Поле]] ! style="width:4.5em;" | х.х.<br />тойролт ! style="width:4.5em;" | Оноо ! style="width:4.5em;" | ДА-байр |- align="center" ! [[1950 оны Формула-1|1950]] | [[Алфа Ромео моторт спорт|Алфа Ромео СпА]] | Алфа Ромео 158&nbsp;/&nbsp;159 | [[Алфа Ромео]] 1.5 L8C | 6 | 3 | − | − | 4 | 3 | 27 | '''2.''' |- align="center" ! [[1951 оны Формула-1|1951]] | Алфа Ромео СпА | [[Алфа Ромео Тип 159|Алфа Ромео 159]]&nbsp;/&nbsp;159&nbsp;M | Алфа Ромео 1.5 L8C | 7 | 3 | 2 | − | 4 | 5 | 37 (31) | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" ! [[1953 оны Формула-1|1953]] | [[Мазерати]] | [[Мазерати A6GCM]]&nbsp;/&nbsp;A6SSG | Мазерати 2.0 L6 | 8 | 1 | 3 | − | 2 | 2 | 29,5 (28) | '''2.''' |- align="center" ! rowspan=2 | [[1954 оны Формула-1|1954]] | [[Мазерати|Officine Alfieri Maserati]] | [[Мазерати 250F]] | Мазерати 2.5 L6 | 2 | 2 | − | − | 1 | 1 | 17 | rowspan="2" bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Даймлер Бенц АГ]] | [[Мерседес-Бенц W 196]] | Мерседес 2.5 L8 | 6 | 4 | − | 1 | 4 | 2 | 40,1 (25) |- align="center" ! [[1955 оны Формула-1|1955]] | Даймлер Бенц АГ | Мерседес-Бенц W 196 | Мерседес 2.5 L8 | 6 | 4 | 1 | − | 3 | 3 | 41 (40) | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" ! [[1956 оны Формула-1|1956]] | [[Скудериа Феррари]] | [[Феррари D50|Лансиа-Феррари D50]] | Феррари 2.5 V8 | 7 | 3 | 2 | − | 6 | 4 | 33 (30) | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" ! [[1957 оны Формула-1|1957]] | Officine Alfieri Maserati | Мазерати 250F Tipo 2 | Мазерати 2.5 L6 | 7 | 4 | 2 | − | 4 | 2 | 46 (40) | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" ! [[1958 оны Формула-1|1958]] | [[Скудериа Суд Американа]] | Мазерати 250F Tipo 2&nbsp;/&nbsp;Tipo 3 | Мазерати 2.5 L6 | 2 | − | − | − | 1 | 1 | 7 | '''14.''' |- class="hintergrundfarbe5" align="center" | colspan="4"| '''Нийт''' ! 51 ! 24 ! 10 ! 1 ! 29 ! 23 ! 277,6 | |} ==== Ганцаарчилсан дүн ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! style="width:3.5em" | 1 ! style="width:3.5em" | 2 ! style="width:3.5em" | 3 ! style="width:3.5em" | 4 ! style="width:3.5em" | 5 ! style="width:3.5em" | 6 ! style="width:3,5em" | 7 ! style="width:3.5em" | 8 ! style="width:3.5em" | 9 ! style="width:3.5em" | 10 ! style="width:3.5em" | 11 |- ! rowspan="2" | [[1950 оны Формула-1|1950]] | {{F1R|GBR|1950}} | {{F1R|MON|1950}} | {{F1R|500|1950}} | {{F1R|SUI|1950}} | {{F1R|BEL|1950}} | {{F1R|FRA|1950}} | {{F1R|ITA|1950}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#EFCFFF"|DNF |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' | &nbsp; |bgcolor="#EFCFFF"|'''''DNF''''' |bgcolor="#FFFFBF"|1 |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' |bgcolor="#EFCFFF"|'''''DNF'''''/DNF | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1951 оны Формула-1|1951]] | {{F1R|SUI|1951}} | {{F1R|500|1951}} | {{F1R|BEL|1951}} | {{F1R|FRA|1951}} | {{F1R|GBR|1951}} | {{F1R|GER|1951}} | {{F1R|ITA|1951}} | {{F1R|ESP|1951}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' | &nbsp; |bgcolor="#CFCFFF"|'''''(9)''''' |bgcolor="#FFFFBF"|'''11'''/''(1)'' |bgcolor="#DFDFDF"|''2'' |bgcolor="#DFDFDF"|''2'' |bgcolor="#EFCFFF"|'''DNF''' |bgcolor="#FFFFBF"|''1'' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1953 оны Формула-1|1953]] | {{F1R|ARG|1953}} | {{F1R|500|1953}} | {{F1R|NED|1953}} | {{F1R|BEL|1953}} | {{F1R|FRA|1953}} | {{F1R|GBR|1953}} | {{F1R|GER|1953}} | {{F1R|SUI|1953}} | {{F1R|ITA|1953}} | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#EFCFFF"|DNF | &nbsp; |bgcolor="#EFCFFF"|DNF |bgcolor="#EFCFFF"|'''DNF''' |bgcolor="#DFDFDF"|2 |bgcolor="#DFDFDF"|2 |bgcolor="#DFDFDF"|2 |bgcolor="#DFFFDF"|'''DNF'''/(4) |bgcolor="#FFFFBF"|1 | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1954 оны Формула-1|1954]] | {{F1R|ARG|1954}} | {{F1R|500|1954}} | {{F1R|BEL|1954}} | {{F1R|FRA|1954}} | {{F1R|GBR|1954}} | {{F1R|GER|1954}} | {{F1R|SUI|1954}} | {{F1R|ITA|1954}} | {{F1R|ESP|1954}} | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#FFFFBF"|1 | &nbsp; |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' |bgcolor="#FFFFBF"|'''1''' |bgcolor="#DFFFDF"|'''''(4)''''' |bgcolor="#FFFFBF"|'''1''' |bgcolor="#FFFFBF"|''1'' |bgcolor="#FFFFBF"|'''(1)''' |bgcolor="#FFDF9F"|(3) | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1955 оны Формула-1|1955]] | {{F1R|ARG|1955}} | {{F1R|MON|1955}} | {{F1R|500|1955}} | {{F1R|BEL|1955}} | {{F1R|NED|1955}} | {{F1R|GBR|1955}} | {{F1R|ITA|1955}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#FFFFBF"|''1'' |bgcolor="#EFCFFF"|'''''(DNF)''''' | &nbsp; |bgcolor="#FFFFBF"|''1'' |bgcolor="#FFFFBF"|'''1''' |bgcolor="#DFDFDF"|2 |bgcolor="#FFFFBF"|'''1''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1956 оны Формула-1|1956]] | {{F1R|ARG|1956}} | {{F1R|MON|1956}} | {{F1R|500|1956}} | {{F1R|BEL|1956}} | {{F1R|FRA|1956}} | {{F1R|GBR|1956}} | {{F1R|GER|1956}} | {{F1R|ITA|1956}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#FFFFBF"|'''DNF'''/''1'' |bgcolor="#DFDFDF"|'''4'''/''2'' | &nbsp; |bgcolor="#EFCFFF"|'''DNF''' |bgcolor="#DFFFDF"|'''''4''''' |bgcolor="#FFFFBF"|1 |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' |bgcolor="#DFDFDF"|'''8'''/(2) | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1957 оны Формула-1|1957]] | {{F1R|ARG|1957}} | {{F1R|MON|1957}} | {{F1R|500|1957}} | {{F1R|FRA|1957}} | {{F1R|GBR|1957}} | {{F1R|GER|1957}} | {{F1R|PES|1957}} | {{F1R|ITA|1957}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |bgcolor="#FFFFBF"|1 |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' | &nbsp; |bgcolor="#FFFFBF"|'''1''' |bgcolor="#EFCFFF"|DNF |bgcolor="#FFFFBF"|'''''1''''' |bgcolor="#DFDFDF"|'''2''' |bgcolor="#DFDFDF"|(2) | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[1958 оны Формула-1|1958]] | {{F1R|ARG|1958}} | {{F1R|MON|1958}} | {{F1R|NED|1958}} | {{F1R|500|1958}} | {{F1R|BEL|1958}} | {{F1R|FRA|1958}} | {{F1R|GBR|1958}} | {{F1R|GER|1958}} | {{F1R|POR|1958}} | {{F1R|ITA|1958}} | {{F1R|MAR|1958}} |- |bgcolor="#DFFFDF"|'''''4''''' | &nbsp; | &nbsp; |bgcolor="#FFCFCF"|DNQ | &nbsp; |bgcolor="#DFFFDF"|4 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- |} {{Уралдааны дүнгийн тайлал}} == Ном зүй == * Ronald Hansen, Federico B. Kirbus: ''The Life Story of Juan Manuel Fangio.'' Edita S.A., Lausanne 1956. * Hartmut Lehbrink: ''Fangio & Mercedes-Benz. Bündnis der Besten.'' Heel, Königswinter 2011, ISBN 978-3-86852-551-9. * Günther Molter: ''Juan Manuel Fangio. Erfolgreichster Rennfahrer des 20. Jahrhunderts.'' Motorbuch-Verlag, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-613-03313-9. ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Juan Manuel Fangio|Хуан Мануэль Фанжио}} * * [http://www.motorsportmemorial.org/LWFWIW/focusLWFWIW.php?db2=LWF&db=ms&n=1 Хуан Мануэль Фанжио] motorsportmemorial.org (англи хэлээр) [[Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Аргентины Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Мерседес)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Феррари)]] [[Ангилал:1950 оноос өмнөх гран-пригийн жолооч]] [[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Аргентинчууд]] [[Ангилал:1911 онд төрсөн]] [[Ангилал:1995 онд өнгөрсөн]] d8m7luej2bmcnp1zphvh2i16d2fj93v 0 65203 853811 765144 2026-04-18T12:49:48Z Enkhsaihan2005 64429 853811 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын авто уралдаанч (1996 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Эстебан Окон | native_name = Esteban Ocon | image = Esteban Ocon 2024 Suzuka (cropped).jpg | caption = Окон [[2024 оны Японы гран-при]]д | birth_name = Эстебан Хосе Жан-Пьер Окон-Хельфейн | birth_date = {{Birth date and age|1996|09|17}} | birth_place = [[Эврё]], Эуре, Франц | partners = Флави Барла (2023–одоо) | website = {{URL|https://www.esteban-ocon.com/}} | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч | embed = yes | nationality = {{flag|Франц}} | 2026 Team = [[Хаас Ф1|Хаас]]-[[Скудериа Феррари|Феррари]] | car_number = 31 | races = 183 (183 гараа) | championships = 0 | wins = 1 | podiums = 4 | points = 484 | poles = 0 | fastest_laps = 1 | first_race = [[2016 оны Бельгийн гран-при]] | first_win = [[2021 оны Унгарын гран-при]] | last_win = | last_race = [[2026 оны Японы гран-при]] | last_season = 2025 | last_position = 15-д (38 оноо) }} }} '''Эстебан Окон''' (францаар: '''''Esteban Ocon''''', * [[1996 он]]ы [[9 сарын 17]], [[Эврё]]) нь [[франц]]ын авто уралдаанч. 2016 оноос хойш [[Формула-1]] уралдааны гараанд гарч байна. ==Тамирчны гараа== {{өргөтгөх хэсэг}} [[Файл:Esteban Ocon 2016 Malaysia Q1.jpg|thumb|left|Эстебан Окон, 2016 оны Малайзын гран при уралдааны байрлал тогтоох уралдаан дээр]] {{зай авах}} ==Статистик== === Мэргэжлийн тамирчны замнал === {| |- valign="top" | style="width:33%" | * 2006–2011: [[Карт спорт]] * 2012: [[Формула Рено 2.0 Еврокап]] (14-р байр) * 2012: Альпине [[Формула Рено]] (7-р байр) * 2013: Формула Рено 2.0 Еврокап (3-р байр) * 2013: Альпине Формула Рено (12-р байр) | style="width:33%" | * [[2014 оны Европын Формула-3 АШТ|2014]]: [[Европын Формула-3 АШТ|Европын Формула 3]] (Аварга) * [[2014 оны Формула Рено-3.5 цуврал|2014]]: [[Формула V8 3.5|Формула Рено 3.5]] (23-р байр) * [[2014 оны Формула-1|2014]]: [[Формула-1]] (Туршилтын жолооч) * [[2015 оны GP3-цуврал|2015]]: [[GP3-цуврал]] (Аварга) * [[2015 оны Формула-1|2015]]: Формула 1 (Туршилтын жолооч) | style="width:33%" | * [[2016 оны ДТМ|2016]]: [[ДТМ]] (26-р байр) * [[2016 оны Формула-1|2016]]: Формула 1 (23-р байр) * [[2017 оны Формула-1|2017]]: Формула 1 |} === Формула1-ийн ДАШТ-ний статистик=== Дараах статистикийн хүснэгтэнд нисгэгчийн [[Формула-1|Формула-1-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд]] оролцсон бүх үр дүнг жагсаав. ====Нийт амжилтын тойм==== <small>Мэдээ: 2017 оны гуравдугаар сарын 26, Австралийн гран при</small> {| class="wikitable" style="width:100%" |- class="hintergrundfarbe5" style="font-size:95%; text-align:center;" ! style="width:4.5em;" |Улирал ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! style="width:4.5em;"| Уралдаан ! style="width:4.5em;"| Түрүүлсэн ! style="width:4.5em;"| Хоёрт ! style="width:4.5em;"| Гуравт ! style="width:4.5em;"| Поле байрлал ! style="width:4.5em;" | х.хурдан<br />тойролт ! style="width:4.5em;"| Оноо ! style="width:4.5em;"| ДА-жагсаалтанд |- | style="text-align:center;" rowspan="2" | '''[[2016 оны Формула-1|2016]]''' | [[Рено Ф1 Теам]] | [[Рено R.S.16]] | [[Рено Ф1 Теам|Рено 1.6 V6 Турбо]] | − | − | − | − | − | − | − | rowspan="2" style="background:#F7F6A8;" | '''24.''' |- | [[Манор Расинг]] | [[Манор MRT05]] | [[Мерседес АМГ өндөр чадлын хөдөлгүүр|Мерседес 1.6 V6 Турбо]] | 9 | − | − | − | − | − | 0 |- style="text-align:center;" | '''[[2017 оны Формула-1|2017]]''' | [[Форс Индиа|Сахара Форс Индиа Ф1 Теам]] | [[Форс Индиа VJM10]] | Мерседес 1.6 V6 Турбо | 1 | − | − | − | − | − | 1 | ''10.'' |- class="hintergrundfarbe5" ! colspan="4"| Нийт ! 10 ! − ! − ! − ! − ! − ! 1 ! |} ==== Ганцаарчилсан дүн ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! style="width:2.5em"| 1 ! style="width:2.5em"| 2 ! style="width:2.5em"| 3 ! style="width:2.5em"| 4 ! style="width:2.5em"| 5 ! style="width:2.5em"| 6 ! style="width:2.5em"| 7 ! style="width:2.5em"| 8 ! style="width:2.5em"| 9 ! style="width:2.5em"| 10 ! style="width:2.5em"| 11 ! style="width:2.5em"| 12 ! style="width:2.5em"| 13 ! style="width:2.5em"| 14 ! style="width:2.5em"| 15 ! style="width:2.5em"| 16 ! style="width:2.5em"| 17 ! style="width:2.5em"| 18 ! style="width:2.5em"| 19 ! style="width:2.5em"| 20 ! style="width:2.5em"| 21 ! style="width:2.5em"| 22 ! style="width:2.5em"| 23 ! style="width:2.5em"| 24 |- ! rowspan="2"| [[2016 оны Формула-1|2016]] {{2016 оны Формула-1}} |- | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="background:#F0F8FF;" | <small>PO</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="background:#F0F8FF;" | <small>PO</small> | style="background:#F0F8FF;" | <small>PO</small> | style="background:#F0F8FF;" | <small>PO</small> | style="background:#CFCFFF;" | 16 | style="background:#CFCFFF;" | 18 | style="background:#CFCFFF;" | 18 | style="background:#CFCFFF;" | 16 | style="background:#CFCFFF;" | 21 | style="background:#CFCFFF;" | 18 | style="background:#CFCFFF;" | 21 | style="background:#CFCFFF;" | 12 | style="background:#CFCFFF;" | 13 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2" | [[2017 оны Формула-1|2017]] {{2017 оны Формула-1}} |- | style="background:#DFFFDF;" | 10 | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | – | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |} {{Уралдааны дүнгийн тайлал}} == Цахим холбоос == {{Commons|Esteban Ocon|Эстебан Окон}} * [http://www.driverdb.com/drivers/esteban-ocon/ Эстебан Оконы тамирчны замналын статистик] {{Идэвхтэй Формула-1-багуудын хөтлөх хуудас}} [[Ангилал:ДТМ уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Францын Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Форс Индиа)]] [[Ангилал:1996 онд төрсөн]] ps6ulwy8kpxnmmem2dqh59y36t2jnlv 0 66137 853834 852837 2026-04-18T15:13:19Z 唐吉訶德的侍從 5036 853834 wikitext text/x-wiki '''Харчин зүүн гарын хошуу''' нь 1635 онд байгуулагдсан. Тус хошуу нь [[Чин улс]]ын үед зүүн талаараа [[Түмэд баруун гарын хошуу]], зүүн хойд талаараа [[Зуу Удын чуулган|Зуу удын чуулган]]ы [[Найман хошуу]], хойд хэсэгтээ [[Аохан хошуу]], баруун хэсэгтээ [[Харчин дундад хошуу]] баруун өмнө хэсэгтээ [[Хэбэй|Хэбэй муж]], зүүн өмнөд хэсэгтээ [[Ляонин|Ляонин муж]]тай [[Далин гол]]оор тус тус хил залгаж байсан. 1893 оны их хядлаагаар Харчин Монголчуудын үгүйрэн хядагдаж, хятадын нутаг болсон. 1958 оноос [[Харчиний өөртөө засах тойрог]] болсон. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=47-48 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн || Засаг, улсын түшээ гүн || 1635-1654 || 1635 оноос засаг тавнан, 1648 оноос засаг улсын түшээ гүн |- | Хятад || Засаг, улсын түшээ гүн || 1654-1666 || |- | Удбалаа || Засаг, улсын түшээ гүн || 1667-1691 || |- | Шамбараш || Засаг, улсын түшээ гүн || 1691-1717 || |- | Сэнгүнжав || Засаг, төрийн бэйл || 1717-1742 || 1717 оноос засаг хошууны бэйс, 1731 оноос засаг төрийн бэйл |- | Хутурингаа || Засаг, төрийн бэйл || 1742-1779 || 1742 оноос засаг хошууны бэйс, 1749 оноос засаг улсын түшээ гүн, 1755 оноос засаг хошууны бэйс |- | Jigjidjab || Засаг, улсын түшээ гүн || 1779-1780 || |- | Жалафунгаа<br>(Сэвдэндорж) || Засаг, төрийн бэйл || 1780-1783 || 1780 оноос засаг төрийн бэйл, 1783 оноос засаг төрийн жүн ван |- | Дамбадорж || Засаг, улсын түшээ гүн || 1783-1791 || 1783 оноос засаг хошууны бэйс, 1791 оноос сул гүнгийн зэрэг хошууны бэйс. |- | Раднаажирд || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1791-1818 || |- | Тэшингээ<!--特星额--> || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1818-1847 || |- | Булнабал || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1818-1852 || |- | Урингаа || Засаг, улсын түшээ гүн || 1852-1884 || 1852 оноос тэргүүн зэргийн тавнан, 1856 оноос улсын түшээ гүн |- | Цэвээн || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1885-1896 || |- | Бадам-одсар<!--巴特玛鄂特萨尔?--> || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1896-1897 || |- | Ширингаа<!--熙凌阿--> || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1897-1918 || 1876 оноос сул төрийн бэйл, 1897 оноос засаг төрийн бэйл, 1912 оноос засаг төрийн жүн ван, 1913 оноос чин вангийн зэрэг |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Зостын чуулган]] * [[Жиньдандаогийн хядлага]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] aytaganqhyodegfkk5g2iro13d7ea6q 853836 853834 2026-04-18T15:14:26Z 唐吉訶德的侍從 5036 853836 wikitext text/x-wiki '''Харчин зүүн гарын хошуу''' нь 1635 онд байгуулагдсан. Тус хошуу нь [[Чин улс]]ын үед зүүн талаараа [[Түмэд баруун гарын хошуу]], зүүн хойд талаараа [[Зуу Удын чуулган|Зуу удын чуулган]]ы [[Найман хошуу]], хойд хэсэгтээ [[Аохан хошуу]], баруун хэсэгтээ [[Харчин дундад хошуу]] баруун өмнө хэсэгтээ [[Хэбэй|Хэбэй муж]], зүүн өмнөд хэсэгтээ [[Ляонин|Ляонин муж]]тай [[Далин гол]]оор тус тус хил залгаж байсан. 1893 оны их хядлаагаар Харчин Монголчуудын үгүйрэн хядагдаж, хятадын нутаг болсон. 1958 оноос [[Харчиний өөртөө засах тойрог]] болсон. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=47-48 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэрэн || Засаг, улсын түшээ гүн || 1635-1654 || 1635 оноос засаг тавнан, 1648 оноос засаг улсын түшээ гүн |- | Хятад || Засаг, улсын түшээ гүн || 1654-1666 || |- | Удбалаа || Засаг, улсын түшээ гүн || 1667-1691 || |- | Шамбараш || Засаг, улсын түшээ гүн || 1691-1717 || |- | Сэнгүнжав || Засаг, төрийн бэйл || 1717-1742 || 1717 оноос засаг хошууны бэйс, 1731 оноос засаг төрийн бэйл |- | Хутурингаа || Засаг, төрийн бэйл || 1742-1779 || 1742 оноос засаг хошууны бэйс, 1749 оноос засаг улсын түшээ гүн, 1755 оноос засаг хошууны бэйс |- | Jigjidjab || Засаг, улсын түшээ гүн || 1779-1780 || |- | Жалафунгаа<br>(Сэвдэндорж) || Засаг, төрийн бэйл || 1780-1783 || 1780 оноос засаг төрийн бэйл, 1783 оноос засаг төрийн жүн ван |- | Дамбадорж || Засаг, хошууны бэйс || 1783-1791 || 1783 оноос засаг хошууны бэйс, 1791 оноос сул гүнгийн зэрэг хошууны бэйс. |- | Раднаажирд || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1791-1818 || |- | Тэшингээ<!--特星额--> || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1818-1847 || |- | Булнабал || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1818-1852 || |- | Урингаа || Засаг, улсын түшээ гүн || 1852-1884 || 1852 оноос тэргүүн зэргийн тавнан, 1856 оноос улсын түшээ гүн |- | Цэвээн || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1885-1896 || |- | Бадам-одсар<!--巴特玛鄂特萨尔?--> || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1896-1897 || |- | Ширингаа<!--熙凌阿--> || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1897-1918 || 1876 оноос сул төрийн бэйл, 1897 оноос засаг төрийн бэйл, 1912 оноос засаг төрийн жүн ван, 1913 оноос чин вангийн зэрэг |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Зостын чуулган]] * [[Жиньдандаогийн хядлага]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] lndloz0yczf6b9pnqxrcxnhtjdjmokd 0 66138 853837 852887 2026-04-18T15:17:19Z 唐吉訶德的侍從 5036 853837 wikitext text/x-wiki '''Харчин дундад хошуу''' нь 1705 онд [[Харчин баруун гарын хошуу]]наас таслан байгуулсан. Энэ нь [[Зостын чуулган]]д багтаж байсан. 1949 оноос [[Нинчэн шянь]] болжээ. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=48 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Гэрэл || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1705-1719 || |- | Канингаа || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1719-1740 || |- | Цэцэг || Засаг, гүнгийн зэрэг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1740-1774 || 1754 оноос гүнгийн зэрэг |- | Махабалаа || Засаг, бэйлын зэрэг, улсад туслагч гүн || 1774-1844 || 1788 оноос засаг улсад туслагч гүн, 1829 оноос бэйсын зэрэг, 1837 оноос бэйлын зэрэг |- | Дэлгэр || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1844-1869 || |- | Аюржанаа || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1869-1891 || |- | Гардижав || Засаг, төрийн жүн ван || 1891-1936 || Хятад нэр: У Вэйлонг (烏維龍), Хүндэтгэлийн нэр: Фэн Чи (鳳池). 1891 оноос засаг улсад туслагч гүн, 1912 оноос засаг улсын түшээ гүн, 1913 оноос засаг төрийн бэйл, 1914 оноос засаг төрийн жүн ван. 1936-1939 онд хошуу дарга. 1940 онд нас барсан. |- |} ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] lfbpznevrchcayzx9rdrq2w92zy3z52 853838 853837 2026-04-18T15:18:14Z 唐吉訶德的侍從 5036 853838 wikitext text/x-wiki '''Харчин дундад хошуу''' нь 1705 онд [[Харчин баруун гарын хошуу]]наас таслан байгуулсан. Энэ нь [[Зостын чуулган]]д багтаж байсан. 1949 оноос [[Нинчэн шянь]] болжээ. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=48 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Гэрэл || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1705-1719 || |- | Канингаа || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1719-1740 || |- | Цэцэг || Засаг, гүнгийн зэрэг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1740-1774 || 1754 оноос гүнгийн зэрэг |- | Махабалаа || Засаг, бэйлын зэрэг, улсад туслагч гүн || 1774-1844 || 1788 оноос засаг улсад туслагч гүн, 1829 оноос бэйсын зэрэг, 1837 оноос бэйлын зэрэг |- | Дэлгэр || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1844-1869 || |- | Аюржанаа || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1869-1891 || |- | Гардижав || Засаг, төрийн жүн ван || 1891-1936 || Хятад нэр: У Вэйлун (烏維龍), Хүндэтгэлийн нэр: Фэн Чи (鳳池). 1891 оноос засаг улсад туслагч гүн, 1912 оноос засаг улсын түшээ гүн, 1913 оноос засаг төрийн бэйл, 1914 оноос засаг төрийн жүн ван. 1936-1939 онд хошуу дарга. 1940 онд нас барсан. |- |} ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] ocxmha4esvehrgc83g240kcd7j3rd0j 0 66882 853931 852506 2026-04-19T04:03:34Z ~2026-23864-56 104034 853931 wikitext text/x-wiki == Бөхчүүдийн эрэмбэ == ''Улсын цолтой тавиас доош насны бөхчүүдийн амжилтын эрэмбэ. (2025 оны улсын наадмын дараах эрэмбэ 2026.02.02 )'' ==== 1.Аварга ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="6" |Шөвгөрсөн тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !10 !9 !8 !7 !6 !5 |- |[[Намсрайжавын Батсуурь|Н.Батсуурь]] |* |4 |3 |1 |1 |1 !10 |- |[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс|П.Бүрэнтөгс]] |* |2 |2 |3 |1 |* !8 |- |[[Гунаажавын Эрхэмбаяр|Г.Эрхэмбаяр]] |* |2 |1 |1 |1 |2 !7 |- |[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамба]] |1 |* |1 |3 |1 |1 !7 |- |[[Оргихын Хангай|О.Хангай]] |1 |* |1 |* |2 |1 !5 |- |[[Сүхбаатарын Мөнхбат|С.Мөнхбат]] |1 |* |* |4 |3 |2 !10 |- |} ==== 2.Улсын арслан ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="5" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !9 !8 !7 !6 !5 |- |[[Цэдэвийн Содномдорж |Ц.Содномдорж]] |1 |1 |* |6 |1 !9 |- |[[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяр]] |1 |1 |* |1 |3 !6 |- |[[Хадбаатарын Мөнхбаатар|Х.Мөнхбаатар]] |1 |* |3 |4 |2 !10 |- |[[Батжаргалын Ганбат|Б.Ганбат]] |1 |* |3 |3 |5 !12 |- |[[Энхтөгсийн Оюунболд|Э.Оюунболд]] |1 |* |1 |1 |1 !4 |- |[[Цэдэнсодномын Бямба-Отгон|Ц.Бямба-Отгон]] |1 |* |* |1 |* !2 |- |[[Дагвадоржийн Азжаргал|Д.Азжаргал]] |1 |* |* |* |4 !5 |- |[[Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва|Р.Пүрэвдагва]] |1 |* |* |* |2 !3 |- |[[Энхтүвшиний Батмагнай|Э.Батмагнай]] |1 |* |* |* |1 !2 |} ==== 3.Улсын гарьд ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="4" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !8 !7 !6 !5 |- |[[Нямдоржийн Ганбаатар|Н.Ганбаатар]] |1 |2 |3 |3 !9 |- |[[Махгалын Баяржавхлан | М.Баяржавхлан]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Дамбийн Рагчаа|Д.Рагчаа]] |1 |2 |3 |2 !8 |- |[[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамба]] |1 |2 |2 |3 !8 |- |[[Өлзийтогтохын Бат-Орших|Ө.Бат-Орших]] |1 |* |2 |1 !4 |- |[[Мягмарын Бадарч|М.Бадарч]] |1 |* |1 |* !2 |- |[[Ширбазарын Жаргалсайхан|Ш.Жаргалсайхан]] |1 |* |* |3 !4 |- |[[Жанцангийн Бат-Эрдэнэ|Ж.Бат-Эрдэнэ]] |1 |* |* |1 !2 |} ==== 4.Улсын заан ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="3" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !7 !6 !5 |- |[[Баатархүүгийн Пүрэвсайхан|Б.Пүрэвсайхан]] |3 |2 |2 !7 |- |[[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Н.Жаргалбаяр]] |2 |1 |* !3 |- |[[Болдын Сайнбаяр|Б.Сайнбаяр]] |1 |2 |2 !5 |- |[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий|Б.Бат-Өлзий]] |1 |2 |1 !4 |- |[[Дашзэвэгийн Баасандорж|Д.Баасандорж]] |1 |1 |3 !5 |- |[[Мөнхсайханы Өсөхбаяр|М.Өсөхбаяр]] |1 |1 |2 !4 |- |[[Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл|М.Лхагвагэрэл]] |1 |1 |2 !4 |- |[[Батзоригийн Батмөнх|Б.Батмөнх]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Доржийн Анар|Д.Анар]] |1 |1 |1 !3 |- |[[Найдангийн Түвшинбаяр|Н.Түвшинбаяр]] |1 |1 |* !2 |- |[[Төмөрбаатарын Санчир|Т.Санчир]] |1 |* |2 !3 |- |[[Цэрэндашдоржийн Магалжав|Ц.Магалжав]] |1 |* |2 !3 |- |[[Дорлигжавын Амгаланбаатар|Д.Амгаланбаатар]] |1 |* |1 !2 |- |[[Цэдэнбазарын Одбаяр|Ц.Одбаяр]] |1 |* |1 !2 |- |[[Бередмуратын Серик|Б.Серик]] |1 |* |1 !2 |- |[[Доржхандын Хүдэрбулга|Д.Хүдэрбулга]] |1 |* |1 !2 |- |[[Баттулгын Соронзонболд|Б.Соронзонболд]] |1 |* |1 !2 |- |[[Сүхбаатарын Сүхбат|С.Сүхбат]] |1 |* |* !1 |} ==== 5.Улсын харцага ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр ! colspan="2" |Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !6 !5 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Пүрэвжав|Л.Пүрэвжав]] |3 |1 !4 |- |[[Ганзоригийн Ганхуяг|Г.Ганхуяг]] |2 |1 !3 |- |[[Батсүхийн Зоригтбаатар|Б.Зоригтбаатар]] |2 |1 !3 |- |[[Шүхэртийн Уламбаяр|Ш.Уламбаяр]] |2 |* !2 |- |[[Нацагсүрэнгийн Золбоо|Н.Золбоо]] |2 |* !2 |- |[[Ганбаатарын Ганхуяг|Г.Ганхуяг]] |2 |* !2 |- |[[Алтанбаганы Цацабшир|А.Цацабшир]] |1 |3 !4 |- |[[Түмэнсанжаагийн Мөнгөнцоож|Т.Мөнгөнцоож]] |1 |2 !3 |- |[[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]] |1 |2 !3 |- |[[Түмэннасангийн Амартүвшин|Т.Амартүвшин]] |1 |1 !2 |- |[[Даш-Очирын Батболд|Д.Батболд]] |1 |1 !2 |- |[[Нямаагийн Батзаяа|Н.Батзаяа]] |1 |1 !2 |- |[[Төрөөгийн Баасанхүү|Т.Баасанхүү]] |1 |1 !2 |- |[[Лхагвын Лха-Очир|Л.Лха-Очир]] |1 |1 !2 |- |[[Оюунбаатарын Мөнх-Эрдэнэ|О.Мөнх-Эрдэнэ]] |1 |1 !2 |- |[[Шархүүгийн Пүрэвгарьд|Ш.Пүрэвгарьд]] |1 |1 !2 |- |[[Ганцогтын Бадрах|Г.Бадрах]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнэбатын Даш|Э.Даш]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнэбилэгийн Ууганбаяр|Э.Ууганбаяр]] |1 |1 !2 |- |[[Эрдэнээгийн Батбаатар|Э.Батбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Гэлэгжамцын Батбаяр|Г.Батбаяр]] |1 |* !1 |- |[[Мишкагийн Батжаргал|М.Батжаргал]] |1 |* !1 |- |[[Өлзийбатын Даваабаатар|Ө.Даваабаатар]] |1 |* !1 |- |[[Арслангийн Бямбажав|А.Бямбажав]] |1 |* !1 |- |[[Ганбатын Алтангэрэл|Г.Алтангэрэл]] |1 |* !1 |- |[[Жаргалсайханы Амартүвшин|Ж.Амартүвшин]] |1 |* !1 |- |[[Бат-Очирын Одгэрэл|Б.Одгэрэл]] |1 |* !1 |- |[[Хүрэл-Очирын Гантулга|Х.Гантулга]] |1 |* !1 |- |[[Дамдинпүрэвийн Бат-Эрдэнэ|Д.Бат-Эрдэнэ]] |1 |* !1 |- |[[Шарын Мөнгөнбаатар|Ш.Мөнгөнбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Төрмөнхийн Бэгзсүрэн|Т.Бэгзсүрэн]] |1 |* !1 |- |[[Баянзулын Цэдэнсодном|Б.Цэдэнсодном]] |1 |* !1 |- |[[Цэдэндоржийн Мөнхбаяр|Ц.Мөнхбаяр]] |1 |* !1 |- |[[Тогтохмэндийн Сайханжаргал|Т.Сайханжаргал]] |1 |* !1 |- |[[Оюунгэрэлийн Наранбаатар|О.Наранбаатар]] |1 |* !1 |- |[[Мөнхжаргалын Бэлгүтэй|М.Бэлгүтэй]] |1 |* !1 |} ==== 6.Улсын начин ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Овог нэр !Давааны тоо ! rowspan="2" |Бүгд |- !5 |- |[[Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ|Д.Сэржбүдээ]] |1 !1 |- |[[Батжаргалын Одхүү|Б.Одхүү]] |1 !1 |- |[[Дашдондовын Батбаяр|Даш.Батбаяр]] |1 !1 |- |[[Наранцэцэгийн Бүрэнбаатар|Н.Бүрэнбаатар]] |2 !2 |- |[[Ишдоржийн Ёндонсамбуу|И.Ёндонсамбуу]] |2 !2 |- |[[Авирмэдийн Эрхэмбаяр|А.Эрхэмбаяр]] |1 !1 |- |[[Лхагвадоржийн Наранбаатар|Л.Наранбаатар]] |1 !1 |- |[[Болдын Эрдэнэхүү|Б.Эрдэнэхүү]] |3 !3 |- |[[Рэнцэндоржийн Ганхуяг|Р.Ганхуяг]] |2 !2 |- |[[Цогтоогийн Лхагвасүрэн|Ц.Лхагвасүрэн]] |2 !2 |- |[[Цэрэндашийн Цогтжаргал|Ц.Цогтжаргал]] |2 !2 |- |[[Жанчивын Отгонбаяр|Ж.Отгонбаяр]] |2 !2 |- |[[Будын Чинзориг|Б.Чинзориг]] |2 !2 |- |[[Жадамбаагийн Оргил|Ж.Оргил]] |2 !2 |- |[[Лувсандоржийн Цэрэнтогтох|Л.Цэрэнтогтох]] |2 !2 |- |[[Чулуунбаатарын Батчулуун|Ч.Батчулуун]] |2 !2 |- |[[Чинчулууны Хөхчирэнгэр|Ч.Хөхчирэнгэр]] |2 !2 |- |[[Балжиннямын Суманчулуун|Б.Суманчулуун]] |2 !2 |- |[[Нурланы Мустафа|Н.Мустафа]] |2 !2 |- |[[Булган-Эрдэнийн Түмэндэмбэрэл|Б.Түмэндэмбэрэл]] |2 !2 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Энхсаруул|Л.Энхсаруул]] |2 !2 |- |[[Гарваагийн Олзгэрэл|Г.Олзгэрэл]] |1 !1 |- |[[Бавуудоржийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Дугардоржийн Батбаяр|Ду.Батбаяр]] |1 !1 |- |[[Жүгдэрийн Гансүх|Ж.Гансүх]] |1 !1 |- |[[Жигмэдийн Алтансүх|Ж.Алтансүх]] |1 !1 |- |[[Даваанямын Лхагвадорж|Д.Лхагвадорж]] |1 !1 |- |[[Түвшинтөрийн Энхтуяа|Т.Энхтуяа]] |1 !1 |- |[[Мөнхбаярын Цанлиг|М.Цанлиг]] |1 !1 |- |[[Батсүхийн Насандэлгэр|Б.Насандэлгэр]] |1 !1 |- |[[Базаррагчаагийн Сэр-Од|Б.Сэр-Од]] |1 !1 |- |[[Дондогийн Цогзолдорж|Д.Цогзолдорж]] |1 !1 |- |[[Намсрайн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] |1 !1 |- |[[Пүрэвдоржийн Ганхүү|П.Ганхүү]] |1 !1 |- |[[Баатарын Баянжаргал|Б.Баянжаргал]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Гантулга|Л.Гантулга]] |1 !1 |- |[[Лувсанрагчаагийн Нямсүрэн|Л.Нямсүрэн]] |1 !1 |- |[[Шоовдойхүүгийн Тогтохбаяр|Ш.Тогтохбаяр]] |1 !1 |- |[[Чотонгийн Баянмөнх|Ч.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Бямбадоржийн Заяамандах|Б.Заяамандах]] |1 !1 |- |[[Саруултуяагийн Багахүү|С.Багахүү]] |1 !1 |- |[[Маналсүрэнгийн Эрдэнэбат|М.Эрдэнэбат]] |1 !1 |- |[[Сүхбаатарын Батсуурь|С.Батсуурь]] |1 !1 |- |[[Батмөнхийн Сангисүрэн|Б.Сангисүрэн]] |1 !1 |- |[[Баатарын Сумъяа|Б.Сумъяа]] |1 !1 |- |[[Амарын Батмөнх|А.Батмөнх]] |1 !1 |- |[[Баатарын Амарзаяа|Б.Амарзаяа]] |1 !1 |- |[[Чулуунбатын Цогбаяр|Ч.Цогбаяр]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Чулуунбат|Ж.Чулуунбат]] |1 !1 |- |[[Болдпүрэвийн Сугаржаргал|Б.Сугаржаргал]] |1 !1 |- |[[Найдангийн Адъяабат|Н.Адъяабат]] |1 !1 |- |[[Базаргүрийн Бадамсүрэн|Б.Бадамсүрэн]] |1 !1 |- |[[Алтангэрэлийн Алтанхуяг|А.Алтанхуяг]] |1 !1 |- |[[Шоовдойхүүгийн Шинэбаяр|Ш.Шинэбаяр]] |1 !1 |- |[[Ганболдын Баасандорж|Г.Баасандорж]] |1 !1 |- |[[Чагнаадоржийн Ганзориг|Ч.Ганзориг]] |1 !1 |- |[[Болдбаатарын Батжаргал|Бо.Батжаргал]] |1 !1 |- |[[Даваасамбуугийн Энхбаяр|Д.Энхбаяр]] |1 !1 |- |[[Бадамсамбуугийн Ганхуяг|Б.Ганхуяг]] |1 !1 |- |[[Батсайханы Дэлгэрсайхан|Б.Дэлгэрсайхан]] |1 !1 |- |[[Мишкагийн Бат-Отгон|М.Бат-Отгон]] |1 !1 |- |[[Лутын Батзориг|Л.Батзориг]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Шинэбаатар|Л.Шинэбаатар]] |1 !1 |- |[[Бадрахын Ганзориг|Б.Ганзориг]] |1 !1 |- |[[Цэрэндоржийн Нямдорж|Ц.Нямдорж]] |1 !1 |- |[[Батчулууны Баатарцол|Б.Баатарцол]] |1 !1 |- |[[Цэндзэсэмийн Чимэддорж|Ц.Чимэддорж]] |1 !1 |- |[[Дэлгэрсайханы Амарсайхан|Д.Амарсайхан]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Э.Ванданцэрэн]] |1 !1 |- |[[Батцэнгэлийн Чимэдвандан|Б.Чимэдвандан]] |1 !1 |- |[[Балганы Хишигбаатар|Б.Хишигбаатар]] |1 !1 |- |[[Галсан-Очирын Ганжад|Г.Ганжад]] |1 !1 |- |[[Дармаагийн Тамир|Д.Тамир]] |1 !1 |- |[[Жаргалсайханы Дагва-Очир|Ж.Дагва-Очир]] |1 !1 |- |[[Шоовдорын Дарханбат|Ш.Дарханбат]] |1 !1 |- |[[Цогбадрахын Бямба-Очир|Ц.Бямба-Очир]] |1 !1 |- |[[Баярсайханы Батжаргал|Б.Батжаргал]] |1 !1 |- |[[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Д.Амаржаргал]] |1 !1 |- |[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох (улсын начин)|Д.Цэрэнтогтох]] |1 !1 |- |[[Батбаярын Даваа-Очир|Б.Даваа-Очир]] |1 !1 |- |[[Алтангэрэлийн Давааням|А.Давааням]] |1 !1 |- |[[Жамсрангийн Ням-Эрдэнэ|Ж.Ням-Эрдэнэ]] |1 !1 |- |[[Насанцогтын Баярбаатар|Н.Баярбаатар]] |1 !1 |- |[[Төрмөнхийн Дүгэрдорж|Т.Дүгэрдорж]] |1 !1 |- |[[Хутагийн Цогтгэрэл|Х.Цогтгэрэл]] |1 !1 |- |[[Цэрэнбатын Сандагдорж|Ц.Сандагдорж]] |1 !1 |- |[[Өлзийсайханы Батзул|Ө.Батзул]] |1 !1 |- |[[Бэгзийн Мижидсүрэн|Б.Мижидсүрэн]] |1 !1 |- |[[Батжаргалын Лхагвадорж|Б.Лхагвадорж]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэбатын Нямаа|Э.Нямаа]] |1 !1 |- |[[Навааны Хүрэлсүх|Н.Хүрэлсүх]] |1 !1 |- |[[Энхбатын Сумъяабат|Э.Сумъяабат]] |1 !1 |- |[[Хүрэлбаатарын Оргилболд|Х.Оргилболд]] |1 !1 |- |[[Одхүүгийн Цэцэнцэнгэл|О.Цэцэнцэнгэл]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэбилэгийн Энх-Амгалан|Э.Энх-Амгалан]] |1 !1 |- |[[Очирбатын Түмэн|О.Түмэн]] |1 !1 |- |[[Бямбадоржийн Түвшинтөгс|Б.Түвшинтөгс]] |1 !1 |- |[[Батдоржийн Сосорбарам|Б.Сосорбарам]] |1 !1 |- |[[Лхагвасүрэнгийн Отгонбаатар|Л.Отгонбаатар]] |1 !1 |- |[[Дамдины Тогтохжаргал|Д.Тогтохжаргал]] |1 !1 |- |[[Бүрнээгийн Баянмөнх|Б.Баянмөнх]] |1 !1 |- |[[Даваадоржийн Төрболд|Д.Төрболд]] |1 !1 |- |[[Мөнхцэнгэлийн Амарсанаа|М.Амарсанаа]] |1 !1 |- |[[Эрдэнэхүүгийн Мөнхжаргал|Э.Мөнхжаргал]] |1 !1 |- |[[Төрбатын Ядамсүрэн|Т.Довчинсэмбээ]] |1 !1 |- |[[Галбадрахын Дармаажанцан|Г.Дармаажанцан]] |1 !1 |- |[[Мөнхжаргалын Бямбадорж|М.Бямбадорж]] |1 !1 |- |[[Шаравдоржийн Отгонтөгс|Ш.Отгонтөгс]] |1 !1 |} [[Ангилал:Үндэсний бөх]] 7mqhzadobmgaosirdxe5i00t7erlnzi 0 77955 853986 817438 2026-04-19T10:03:38Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] to [[1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]] 817438 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Олон Улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | year = 1994 | other_titles = World Cup USA '94 | image = | size = 150px | caption = албан ёсны лого | country = АНУ | dates = [[6 сарын 17]] – [[7 сарын 17]] (31 өдөр) | confederations = 5 | num_teams = 24 | venues = 9 | cities = 9 | champion = Бразил | count = 4 | second = Итали | third = Швед | fourth = Болгар | matches = 52 | goals = 141 | attendance = {{#expr: 63117 + 56247 + 73425 + 75338 + 91856 + 61219 + 52395 + 93194 + 81061 + 50535 + 54456 + 63113 + 44132 + 61428 + 93869 + 74624 + 54453 + 60790 + 83401 + 71528 + 76322 + 62387 + 54453 + 63160 + 83401 + 93869 + 63089 + 63998 + 52535 + 72404 + 74914 + 77217 + 52959 + 60578 + 63998 + 53001 + 60246 + 53121 + 60277 + 90469 + 61355 + 84147 + 54367 + 71030 + 53400 + 63500 + 72000 + 83500 + 74110 + 91856 + 91500 + 94194}} | top_scorer = {{flagicon|BUL}} [[Христо Стоичков]]<br />{{flagicon|RUS}} [[Олег Саленко]]<br />(Тус бүр 6 бөмбөг) | player = {{flagicon|BRA}} [[Ромарио]] | goalkeeper = {{flagicon|BEL}} [[Мишель Прюдомм]] | young_player = {{flagicon|NED}} [[Марк Овермарс]] | fair_play = {{fb|BRA}} | prevseason = [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] | nextseason = [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]] }} == Гадаад холбоос == {{Commons category|FIFA World Cup 1994|1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} *[https://www.fifa.com/worldcup/archive/usa1994/index.html 1994 FIFA World Cup USA ™], FIFA.com *[http://www.rsssf.com/tables/94full.html 1994 World Cup details] RSSSF *[https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/08/62/wc_94_tr_part1_272.pdf Хөлбөмбөгийн ДАШТ-ийн техникийн тайлан (Хэсэг 1)], [https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/08/58/wc_94_tr_part2_271.pdf (Хэсэг 2)], [https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/08/57/wc_94_tr_part3_270.pdf (Хэсэг 3)], [https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/08/54/wc_94_tr_part4_268.pdf (Хэсэг 4)] *[https://web.archive.org/web/20170525152348/https://www.oppetarkiv.se/etikett/ovrigt/Fotbolls-VM_1994/ The event at SVT's open archive] {{sv icon}} == Эшлэл == {{reflist}} <nowiki/><nowiki/>{{Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} [[Ангилал:1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|#1994]] 07hiu3kodlz3nyphf1ax84gjnor90ju 0 78753 853924 765117 2026-04-19T02:44:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 853924 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ngumil.jpg|thumb|Николай Гумилёв /1886-1921/]] '''Никола́й Степа́нович Гумилёв''' (* [[1886 он]]ы [[4 сарын 15]]-нд [[Кронштадт]]ад; † [[1921 он]]ы [[8 сарын 24]]-нд [[Санкт-Петербург]]т) Оросын “Мөнгөн үе”-ийн яруу найрагч, орчуулагч, уран зохиолын шүүмжлэгч, тойрон аялагч, африк судлаач. 2026 онд түүний 140 жилийн ойг тэмдэглэсэн. == Намтар == Эцэг- усан онгоцны эмч [[Степан Гумилёв|Степан Яковлевич Гумилёв]] /1836-1910/, эх-тайж гаралтай Анна Ивановна Львова /1854-1942/. Николай хүүг төрөх үед эцэ, эх нь Царское село-д дараа нь Петербургд амьдарч байв. Эцэг нь сүүлд шинэ томилолт авч тэднийх 1900 онд Тифлист шилжин амьдрах болсон. Николай хүүгээс хоёр насаар ах Дмитрий Степанович Гумилёвын (1884-1922) хамт өссөн. 1902 онд Николай хүү 16 настайдаа “Би хотоос ой руу зугтсан” хэмээх анхны шүлгээ хэвлүүлж байжээ. 1903 онд Гумилёвынхан Тифлисээс нүүж Царское село дахь гимназид шилжин ирж тэрээр анх ирээдүйн эхнэр [[Анна Ахматова|Анна Горенко /Ахматова/]]-тай танилцсан. 1906 онд Гимназиа төгсөөд Францын нийслэл [[Парис]] явж алдарт Сорбонны Их сургуульд элсэн орсон. 1908 онд Анна Ахматовад зориулсан “Романтические цветы” /Романтик цэцэгнүүд/ гэсэн шүлгийн түүврүүдээ хэвлүүлсэн байна. Тэрээр Сириус сэтгүүлийг хэвлүүлж, Сорбонна дахь лекцүүдэд оролцож, Брюсовтой Оросын шүлгүүдийг Libra сэтгүүлд хэвлүүлж байсан. Парисаас Николай Африк руу хоёр удаа аялсан бөгөөд энэ нь түүний 1908, 1910 онд хэвлэгдсэн "Романтик цэцэг ба сувд" шинэ цуврал бүтээлд тусгалаа олжээ. 1908 онд Санкт-Петербургт буцаж ирсний дараа Гумилёв Оросын утга зохиолын нийгэмлэгт элсэж, урлаг, утга зохиолын хамгийн алдартай хэвлэл болох "Аполлон" сэтгүүлийг үндэслэгчдийн нэг болжээ. 1909 онд Н.Гумилёв Петербургийн Их сургуулийн хуулийн ангид элсээд удалгүй түүх, хэл зүйн ангид шилжин суралцсан байна. 1910 оны 4-р сарын 25-нд Киевын ойролцоо тосгоны Үнэн алдартны сүмд Н.Гумилёв '''Анна Андреевна Горенкотой /[[Анна Ахматова]]/ гэрэлсэн'''. 1911 онд оросын алдарт зохиолчид болох О.Мандельштам, С.Городецкий, В.Нарбут, М.Зенкевич, Е.Кузьмина-Караваева нарын хамт “Цех поэтов” /Яруу найрагчдын бүлэг/ хэмээх яруу найрагчдын бүлэг байгуулжээ. 1912 оны 10 дугаар сарын 1-нд Николай, Анна нар хүүтэй болж '''[[Лев Гумилёв|Лев Николаевич Гумилёв]]''' төрсөн байна. 1914 оны 8-р сард Н.Гумилёв сайн дураараа дайнд явж 1917 он хүртэл эрэлхэг зоригтой байлдсан тул “Георгийн загалмай" одонгоор хоёр удаа шагнуулж байжээ. 1917 онд яруу найрагч [[Парис|Парист]] томилогдон ажиллаж байхдаа Елена де Буше-тай танилцаж түүнд дуралсан байна. 1918 онд Н.Гумилёв Улаан хувьсгал гарсан Орост эргэн ирээд 8-р сарын 5-нд Анна Ахматова хоёр салсан. Тэдний хүү Лев Гумилёв хожим нь нэрт угсаатан зүйч болсон юм. 1919-1920 онуудад “Всемирная литература» хэвлэх газар ажиллаж, англи, франц хэлнээс орчуулгууд хийж байсан. 1919 онд Анна Энгельгардтай гэрлэж «Огненный столп» (Галт шуурга) шүлгээ зориулжээ. Зөвлөлт Орост амьдарч байхдаа Н.Гумилёв өөрийн улс төрийн үзэл бодол, шашин шүтлэгээ нуудгүй байжээ. Тэрээр сүмд очиж мөргөл үйлдэж, өөрийгөө хаант засгийн үзэл бодолтойгоо илэрхийлж байсан байна. 1921 оны 8-р сарын 3-нд “Петроградын В.Н.Таганцевын байгууллага”-д оролцсон гэж буруутгагдаж баривчлагдаад мөн оны 8-р сарын 26-нд Петроградын Онцгой байдлын Комиссын Ерөнхий газрын /ГубЧК/ шийдвэрээр түүнийг бусад ял авсан 56 хүний хамт будан хороосон байна. Оршуулсан газар нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй байдаг юм. Сүүлд 70 гаруй жилийн дараа 1991 оны 9-р сарын 30-нд онд түүнийг ЗХУ-ын Дээд шүүхийн шийдвэрээр нөхөн цагаатгасан байна. == Шүлгийн түүвэр номнууд == * Горы и ущелья (рукописный) (Тифлис, 1901) * Путь конквистадоров (СПб.: типо-лит. Р. С. Вольпина, 1905) * Романтические цветы (Париж: Impr. Danzig, 1908) (Романтические цветы: Стихи 1903—1907 г. — 3-е изд. — Пг.: Прометей, 1918. — 74 с.) * Жемчуга (М.: «Скорпион», 1910) * Чужое небо (СПб.: Аполлон, 1912) * Колчан (М.—Пг.: Альциона, 1916) (Колчан: 4-я книга стихов. — 2-е изд. — Берлин: Петрополис, 1923. — 108 с.) * Костёр ( на титульном листе: С-Петербург [ Пг.] : Гиперборей, 1918 - 43, [5]с. ) * Фарфоровый павильон: Китайские стихи (Пг.: Гиперборей, 1918) * Шатёр (Севастополь: Издание цеха поэтов, 1921; Ревель: Библиофил) * Огненный столп (Петербург: Петрополис, 1921) == Цахим холбоос == {{commonscat|Nikolai Gumilev}} * {{DNB-Portal|118719467}} [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Акмеизм]] [[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Орос хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Уянгын шүлэгч]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1886 онд төрсөн]] [[Ангилал:1921 онд өнгөрсөн]] 2n4xeru40cltsq2glwfvtjbw8qbtdox 0 78813 853852 851198 2026-04-18T16:10:16Z Enkhsaihan2005 64429 853852 wikitext text/x-wiki [[File:Oceania-map 1-41000000.jpg|thumb|right|350x350px|Австрали ба далайн орнуудын арлууд]] '''Далайн орнууд''' хэмээх нэршлээр [[номхон далай]]н хойд болон [[австрали (тив)|австралийн]] зүүн талаарх арлын орнуудыг хэлдэг. 7500 орчим арлын нийт хуурай газрын талбай нь 1,3 сая км² ([[Монгол|Монгол Улсын]] газар нутгийн тавны дөрөв орчим) бөгөөд 70 сая километр квадрат тэнгисийн бүс нутагт тархсан байна. 2100 орчим арал дээр нь нийт 16,5 сая хүн амьдардаг. Далайн орнууд нь Австралийн хамтаар [[Австрали ба далайн орнууд]] гэсэн тивийн том бүс нутгийг үүсгэнэ. == Нэр томьёо == === Далайн орнууд === Далайн орнуудад хамаарах бүс нутгийг төрөл бүрээр тодорхойлсон байдаг. Жишээлбэл [[герман хэл]]тэй улсуудад зөвхөн [[Полинез]], [[Меланез]] ([[Шинэ Гвиней]]н хамт) [[Микронези]]йг далайн орнуудад тооцдог. [[Шинэ Зеланд]], [[Хавай]]н аль аль нь Полинезд орох бөгөөд учир нь энэ хоёр арлын уугуул иргэд нь [[Полинезчүүд]] байсантай холбоотой. Тийм ч учраас тэдний соёл энэ нутгуудад ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Хэдийгээр өнөөдөр Шинэ Зеланд нь европын цагаачдаар, Хавай нь америкийн цагаачдаар дүүрч эдгээр улсуудын эдийн засгийн бүсэд хамаарч байгаа ч уугуул нутгийн иргэдийн соёл өнөө үед ч нөлөөтэй хэвээр байгаа юм. Маш ховор тохиолдолд [[Малайн архипелаг]]ийн зүүн хэсгийг оруулан тооцдог. Англи хэлтэй улсуудад заримдаа [[Австрали ба далайн орнууд]]ыг товчлон ''Далайн орнууд'' хэмээн нэрлэх нь бий. == Газар зүй == === Геологи === [[Файл:Moai Rano raraku.jpg|thumb|[[Пасха арал|Пасха арлын]] [[Моай]]]] Далайн орнуудыг геологи талаас нь авч үзвэл тив биш, учир нь [[Шинэ Каледони]], Шинэ Зеланд, [[Шинэ Гвиней]], [[Тасмани]] нь эртний [[Гондвана]] тивийн [[эх газрын царцдас]]аас бүрэлджээ. == Улс төрийн гишүүнчлэл == === Бүрэн эрхт улс === Күүкийн арлууд нь Шинэ Зеландын чөлөөт холбооны бүрэн эрхт тусгаар улс бөгөөд тус улсыг [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] болоод 20 гаран улсууд тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн юм. Гэхдээ Күүкийн арлууд нь НҮБ-ын гишүүн улс биш. Далайн орнуудын бүс нутагт байдаг хоёр улсын хоорондох цорын ганц хуурай газрын хил нь Шинэ Гвиней дэх [[Индонез]] ба [[Папуа Шинэ Гвиней]]н хоорондын хил юм. {| class="wikitable sortable" |- style="text-align:center;" |- class="hintergrundfarbe6" ! '''Байршил''' ! '''Улсын нэр''' ! '''Нийслэл''' ! '''Газар нутгийн<br />хэмжээ<small> (км²)</small>''' ! '''Хүн амын тоо<br /><small>(Мэдээ: 2002)</small>''' ! '''Хүн амын<br />нягтрал<br /> (хүн/км²)''' |- | [[File:Cook Islands in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Cookinseln --> | [[Аваруа]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[File:Fiji in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fidschi --> | [[Сува]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[File:Kiribati in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kiribati --> | [[Өмнөд Тарава]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[File:Marshall Islands in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Marshallinseln --> | [[Мажуро]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[File:Micronesia in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mikronesien --> | [[Паликир]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[File:Nauru in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Nauru --> | [[Ярен]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[File:New Zealand in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Neuseeland --> | [[Веллингтон]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[File:Palau in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Нгерулмуд]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[File:Papua New Guinea in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua-Neuguinea --> | [[Порт Морсби]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[File:Solomon Islands in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Salomonen --> | [[Хониара]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[File:Samoa in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Апиа]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[File:Tonga in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Нукуалофа]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[File:Tuvalu in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tuvalu --> | [[Фунафути]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[File:Vanuatu in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanuatu --> | [[Порт Вила]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Хараат бүс нутаг === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align:center;" |- class="hintergrundfarbe6" ! '''Байршил''' ! '''Улс<br /><small>Харьяа улс</small>''' ! '''Нийслэл''' ! '''Газар нутгийн<br />хэмжээ<small> (км²)</small>''' ! '''Хүн амын тоо<br /><small>(Мэдээ: 2002)</small>''' ! '''Хүн амын<br />нягтрал<br /> (хүн/км²)''' |- | [[File:American Samoa in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{US-AS}} <!-- Amerikanisch-Samoa --><br /><small>[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]</small> | [[Паго Паго]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | [[File:French Polynesia in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{PYF}} <!-- Französisch-Polynesien --><br /><small>[[Франц]]</small> | [[Папеете]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | [[File:Guam in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{US-GU}} <!-- Guam --><br /><small>[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]</small> | [[Хагатна]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | [[File:New Caledonia in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{NCL}} <!-- Neukaledonien --><br /><small>[[Франц]]</small> | [[Нумеа]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | [[File:Niue in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --><br /><small>[[Шинэ Зеланд]]</small> | [[Алофи (Ниуэ)|Алофи]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | [[File:Northern Mariana Islands in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{MNP}} <!-- Nördliche Marianen --><br /><small>[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]</small> | [[Сайпан]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | [[File:Norfolk Island in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{NFK}} <!-- Norfolkinsel --><br /><small>[[Австрали]]</small> | [[Кингстон (Норфолк арал)|Кингстон]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 |- | [[File:Pitcairn Islands in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | [[Питкэрний арлууд]] <!-- Pitcairninseln --><br /><small>[[Их Британи]]</small> | [[Адамстаун]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |- | [[File:Tokelau in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --><br /><small>[[Шинэ Зеланд]]</small> | [[Факаофо]]<ref>[http://www.fakaofo.tk/page001.html fakaofo.tk]</ref> | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | [[File:Wallis and Futuna in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis und Futuna --><br /><small>[[Франц]]</small> | [[Мата Уту]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- |- class="hintergrundfarbe5" | colspan=6 align="center" |'''Хараат бүс нутаг (хүнгүй арлууд)''' |- | [[File:Coral Sea Islands Territory in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{AUS|Шүрэн Тэнгисийн Арлууд|Шүрэн Тэнгисийн Арлууд}}<br /><small>[[Австрали]]</small> | Виллис Исланд<br /><small>Цаг уурын станц</small> | align="right"| 3 | align="right"| 4<br /><small>Станцын ажилчид</small> | align="right"| 1,3 |- | [[File:United States Minor Outlying Island in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{flagicon|АНУ}} [[АНУ-ын жижиг арлууд]]<br /><small>[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]</small> | ''байхгүй'' | align="right"| 28 | align="right"| 40<br /><small>эрдэмтэн, ажилчид</small> | align="right"| 1,4 |- | | | | | | |- | [[File:Clipperton Island on the globe (small islands magnified) (Polynesia centered).svg|80px]] | align="left" | {{FRA|Клиппертон арал|Клиппертон}}<br /><small>[[Франц]]</small> | ''байхгүй'' | align="right" | 1,7 | align="right" | ''хүн амьдардаггүй'' | align="right" | 0 |- class="hintergrundfarbe5" | colspan=6 align="center" |'''Үндэстний засаг захиргааны дэд нэгж, ихэнхдээ далайн бус орнууд''' |- | [[File:Hawaii in Oceania (small islands magnified).svg|80px]] | align="left" | {{flag|Хавай}}<br /><small>[[Америкийн Нэгдсэн Улс]]</small> | [[Хонолулу]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 |- | [[File:Easter Islands on the globe (Polynesia centered).svg|80px]] | align="left" | [[File:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|rand|20px]] [[Пасха арал]]<br /><small>[[Чили]]</small> | [[Ханга Роа]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 |- | [[File:Indonesia in Oceania (Papua only).svg|80px]] | align="left" | {{IDN|Папуа (муж)|Папуа}}<br /><small>[[Индонез]]</small> | [[Жаяпура]] | align="right"| 365.466 | align="right"| 2.851.999 | align="right"| 8 |- | [[File:Indonesia in Oceania (West Papua only).svg|80px]] | align="left" | {{IDN|Өрнөд Папуа|Өрнөд Папуа}}<br /><small>[[Индонез]]</small> | [[Маноквари]] | align="right"| 56.515 | align="right"| 760.855 | align="right"| 13 |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oceania|Далайн орнууд}} {{Wiktionary}} == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд|!]] [[Ангилал:Бүс нутаг]] s0anbzjlgn071vaxyq8jilzcddbigzs 0 85866 853808 624534 2026-04-18T12:42:58Z Enkhsaihan2005 64429 853808 wikitext text/x-wiki {{short description|Авто уралдаанч (1965 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Эдди Ирвайн | native_name = Eddie Irvine | image = Eddie Irvine after the 1999 Australian Grand Prix.jpg | caption = Ирвайн [[1999 оны Австралийн гран-при]]д | birth_name = Эдди Ирвайн бага | birth_date = {{birth date and age|1965|11|10}} | birth_place = [[Ньютаунардс]], Доун хошуу, Умард Ирланд | children = 1 | module = {{Infobox F1 driver | embed = yes | nationality = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} | years = {{F1|1993}}–{{F1|2002}} | teams = [[Жордан Гран При|Жордан]], [[Скудериа Феррари|Феррари]], [[Ягуар Расинг|Ягуар]] | races = 148 (145 гараа) | championships = 0 | wins = 4 | podiums = 26 | poles = 0 | fastest_laps = 1 | points = 191 | first_race = [[1993 оны Японы гран-при]] | first_win = [[1999 оны Австралийн гран-при]] | last_win = [[1999 оны Малайзын гран-при]] | last_race = [[2002 оны Японы гран-при]] }} }} '''Эдмүнд „Эдди“ Ирвайн бага''' (''[[Англи хэл|англ.]] Eddie Irvine'', * [[1965 он]]ы [[11 сарын 10|11-р сарын 10-нд]] [[Ньютаунардс]], [[Умард Ирланд]]) нь [[Англи]]йн авто уралдааны жолооч юм. Тэрбээр 1993 оноос эхлэн 2002 оныг хүртэл моторт спротын хамгийн дээд зэрэглэл болох [[Формула-1|Формула Нэгд]] уралдаж байгаад [[1999 оны Формула-1|1999 оны]] дэлхийн аваргын улирлаар хоёрдугаар байранд орж байв. == Тамирчны гараа == Ирвайн 1983 онд ирландын [[Формула Форд]]од оролцож эхэлснээр түүний авто уралдаанчийн гараа эхлэв. 1985 онд тэрбээр британийн Формула Форд, 1988 онд британийн [[Формула 3]]-т уралдаж байгаад, 1989 оноос эхлэн япон болон европын [[Формула 3000]] дэвшин орсон байна. Түүний Формула 1-ийн анхны их шан уралдаан нь [[1993 оны Формула-1|1993 оны]] аравдугаар сард явагдсан [[1993 оны Японы гран-при|Японы их шан]]д Жордан багаас оролцжээ. Бороотой, тогтворгүй цаг агаартай байсан энэ уралдаанд тэр Формула 3000 уралдаж байсан туршлагаа ашиглан, бүтэн тойрсон [[Айртон Сенна]]г буцаан гүйцэж түрүүлсэн ба уралдааны төгсгөлд 6-р байранд орон дуусгасан байна. == Статистик == === Формула 1-ийн ДАШТ-ний статистик=== {| class="wikitable" style="width:100%" |- class="hintergrundfarbe5" style="font-size:95%" ! style="width:4.5em"| Улирал ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! style="width:4.5em;"| Уралдаан ! style="width:4.5em;"| Түрүүлсэн ! style="width:4.5em;"| Хоёрт ! style="width:4.5em;"| Гуравт ! style="width:4.5em;"| Поле байрлал ! style="width:4.5em;" | х.хурдан<br />тойролт ! style="width:4.5em;"| Оноо ! style="width:4.5em;"| ДА-жагсаалтад |- align="center" | '''[[1993 оны Формула-1|1993]]''' | [[Жордан Гран При|Сасоль Жордан]] | [[Жордан 193]] | [[Брайан Харт|Харт 3.5 V10]] | 2 | − | − | − | − | − | 1 | '''22.''' |- align="center" | '''[[1994 оны Формула-1|1994]]''' | Сасоль Жордан | [[Жордан 194]] | Харт 3.5 V10 | 12 | − | − | − | − | − | 6 | '''16.''' |- align="center" | '''[[1995 оны Формула-1|1995]]''' | Тотал Жордан Пежо | [[Жордан 195]] | [[Пежо|Пежо 3.0 V10]] | 17 | − | − | 1 | − | − | 10 | '''12.''' |- align="center" | '''[[1996 оны Формула-1|1996]]''' | [[Скудериа Феррари]] | [[Феррари F310]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | − | − | 1 | − | − | 11 | '''10.''' |- align="center" | '''[[1997 оны Формула-1|1997]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F310|Феррари F310B]] | Феррари 3.0 V10 | 17 | − | 1 | 4 | − | − | 24 | '''7.''' |- align="center" | '''[[1998 оны Формула-1|1998]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F300]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | − | 3 | 5 | − | − | 47 | '''4.''' |- align="center" | '''[[1999 оны Формула-1|1999]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F399]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | 4 | 2 | 3 | − | 1 | 74 | bgcolor="#F7F6A8" | '''2.''' |- align="center" | '''[[2000 оны Формула-1|2000]]''' | [[Ягуар Расинг]] | [[Ягуар R1]] | [[Косворт|Косворт 3.0 V10]] | 16 | − | − | − | − | − | 4 | '''13.''' |- align="center" | '''[[2001 оны Формула-1|2001]]''' | Ягуар Расинг | [[Ягуар R2]] | Косворт 3.0 V10 | 17 | − | − | 1 | − | − | 6 | '''12.''' |- align="center" | '''[[2002 оны Формула-1|2002]]''' | Ягуар Расинг | [[Ягуар R3]] | Косворт 3.0 V10 | 17 | − | − | 1 | − | − | 8 | '''9.''' |- class="hintergrundfarbe5" align="center" | colspan="4"| '''Нийт''' ! 146 ! 4 ! 6 ! 16 ! − ! 1 ! 191 | |} ==== Гран при ялалтууд ==== {| width="800px" |- valign="top" | * 1999 {{AUS|1999 оны Австралийн гран-при|Австралийн гран-при}} ([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) * 1999 {{AUT|1999 оны Австрийн гран-при|Австрийн гран-при}} ([[Ред Булл Ринг|Шпийлберг]]) | * 1999 {{GER|1999 оны Германы гран-при|Германы гран-при}} ([[Хоккенхаймринг Баден-Вюртемберг|Хоккенхайм]]) * 1999 {{MAS|1999 оны Малайзын гран-при|Малайзын гран-при}} ([[Сепанг олон улсын авто тойруулга|Сепанг]]) |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! style="width:2.5em" | 1 ! style="width:2.5em" | 2 ! style="width:2.5em" | 3 ! style="width:2.5em" | 4 ! style="width:2.5em" | 5 ! style="width:2.5em" | 6 ! style="width:2.5em" | 7 ! style="width:2.5em" | 8 ! style="width:2.5em" | 9 ! style="width:2.5em" | 10 ! style="width:2.5em" | 11 ! style="width:2.5em" | 12 ! style="width:2.5em" | 13 ! style="width:2.5em" | 14 ! style="width:2.5em" | 15 ! style="width:2.5em" | 16 ! style="width:2.5em" | 17 |- ! rowspan="2"| [[1993 оны Формула-1|1993]] | {{1993 оны Формула-1}} | |- | | | | | | | | | | | | | | | bgcolor="#DFFFDF"| 6 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | |- ! rowspan="2"| [[1994 оны Формула-1|1994]] | {{1994 оны Формула-1}} | |- | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | <small>EX</small> | <small>EX</small> | <small>EX</small> | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | <small>DNS</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | |- ! rowspan="2"| [[1995 оны Формула-1|1995]] | {{1995 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#CFCFFF"| 11 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> |- ! rowspan="2"| [[1996 оны Формула-1|1996]] | {{1996 оны Формула-1}} | |- | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | |- ! rowspan="2"| [[1997 оны Формула-1|1997]] | {{1997 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 16 | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#CFCFFF"| 12 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#dfffdf"| 5 |- ! rowspan="2"| [[1998 оны Формула-1|1998]] | {{1998 оны Формула-1}} | |- | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | |- ! rowspan="2"| [[1999 оны Формула-1|1999]] | {{1999 оны Формула-1}} | |- | bgcolor="#FFFFBF"| 1 | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#FFDF9F"| ''3'' | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#FFFFBF"| 1 | bgcolor="#FFFFBF"| 1 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#FFFFBF"| 1 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | |- ! rowspan="2"| [[2000 оны Формула-1|2000]] | {{2000 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | bgcolor="#CFCFFF"| 11 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | <small>INJ</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#dfffdf"| 6 |- ! rowspan="2"| [[2001 оны Формула-1|2001]] | {{2001 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#CFCFFF"| 11 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> |- ! rowspan="2"| [[2002 оны Формула-1|2002]] | {{2002 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#CFCFFF"| 9 |} {{Уралдааны дүнгийн тайлал}} == Цахим холбоос == * {{commonscat|Eddie Irvine|Эдди Ирвайн}} {{DEFAULTSORT:Ирвайн, Эдди}} [[Ангилал:Их Британийн Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Формула-3000 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аваргын нисгэгч]] [[Ангилал:Умард Ирландчууд]] [[Ангилал:1965 онд төрсөн]] 6y6f2aqomchgs1b9h6wdovof6g5eh92 853809 853808 2026-04-18T12:43:09Z Enkhsaihan2005 64429 853809 wikitext text/x-wiki {{short description|Авто уралдаанч (1965 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Эдди Ирвайн | native_name = Eddie Irvine | image = Eddie Irvine after the 1999 Australian Grand Prix.jpg | caption = Ирвайн [[1999 оны Австралийн гран-при]]д | birth_name = Эдди Ирвайн бага | birth_date = {{birth date and age|1965|11|10}} | birth_place = [[Ньютаунардс]], Доун хошуу, Умард Ирланд | children = 1 | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч | embed = yes | nationality = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} | years = {{F1|1993}}–{{F1|2002}} | teams = [[Жордан Гран При|Жордан]], [[Скудериа Феррари|Феррари]], [[Ягуар Расинг|Ягуар]] | races = 148 (145 гараа) | championships = 0 | wins = 4 | podiums = 26 | poles = 0 | fastest_laps = 1 | points = 191 | first_race = [[1993 оны Японы гран-при]] | first_win = [[1999 оны Австралийн гран-при]] | last_win = [[1999 оны Малайзын гран-при]] | last_race = [[2002 оны Японы гран-при]] }} }} '''Эдмүнд „Эдди“ Ирвайн бага''' (''[[Англи хэл|англ.]] Eddie Irvine'', * [[1965 он]]ы [[11 сарын 10|11-р сарын 10-нд]] [[Ньютаунардс]], [[Умард Ирланд]]) нь [[Англи]]йн авто уралдааны жолооч юм. Тэрбээр 1993 оноос эхлэн 2002 оныг хүртэл моторт спротын хамгийн дээд зэрэглэл болох [[Формула-1|Формула Нэгд]] уралдаж байгаад [[1999 оны Формула-1|1999 оны]] дэлхийн аваргын улирлаар хоёрдугаар байранд орж байв. == Тамирчны гараа == Ирвайн 1983 онд ирландын [[Формула Форд]]од оролцож эхэлснээр түүний авто уралдаанчийн гараа эхлэв. 1985 онд тэрбээр британийн Формула Форд, 1988 онд британийн [[Формула 3]]-т уралдаж байгаад, 1989 оноос эхлэн япон болон европын [[Формула 3000]] дэвшин орсон байна. Түүний Формула 1-ийн анхны их шан уралдаан нь [[1993 оны Формула-1|1993 оны]] аравдугаар сард явагдсан [[1993 оны Японы гран-при|Японы их шан]]д Жордан багаас оролцжээ. Бороотой, тогтворгүй цаг агаартай байсан энэ уралдаанд тэр Формула 3000 уралдаж байсан туршлагаа ашиглан, бүтэн тойрсон [[Айртон Сенна]]г буцаан гүйцэж түрүүлсэн ба уралдааны төгсгөлд 6-р байранд орон дуусгасан байна. == Статистик == === Формула 1-ийн ДАШТ-ний статистик=== {| class="wikitable" style="width:100%" |- class="hintergrundfarbe5" style="font-size:95%" ! style="width:4.5em"| Улирал ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! style="width:4.5em;"| Уралдаан ! style="width:4.5em;"| Түрүүлсэн ! style="width:4.5em;"| Хоёрт ! style="width:4.5em;"| Гуравт ! style="width:4.5em;"| Поле байрлал ! style="width:4.5em;" | х.хурдан<br />тойролт ! style="width:4.5em;"| Оноо ! style="width:4.5em;"| ДА-жагсаалтад |- align="center" | '''[[1993 оны Формула-1|1993]]''' | [[Жордан Гран При|Сасоль Жордан]] | [[Жордан 193]] | [[Брайан Харт|Харт 3.5 V10]] | 2 | − | − | − | − | − | 1 | '''22.''' |- align="center" | '''[[1994 оны Формула-1|1994]]''' | Сасоль Жордан | [[Жордан 194]] | Харт 3.5 V10 | 12 | − | − | − | − | − | 6 | '''16.''' |- align="center" | '''[[1995 оны Формула-1|1995]]''' | Тотал Жордан Пежо | [[Жордан 195]] | [[Пежо|Пежо 3.0 V10]] | 17 | − | − | 1 | − | − | 10 | '''12.''' |- align="center" | '''[[1996 оны Формула-1|1996]]''' | [[Скудериа Феррари]] | [[Феррари F310]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | − | − | 1 | − | − | 11 | '''10.''' |- align="center" | '''[[1997 оны Формула-1|1997]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F310|Феррари F310B]] | Феррари 3.0 V10 | 17 | − | 1 | 4 | − | − | 24 | '''7.''' |- align="center" | '''[[1998 оны Формула-1|1998]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F300]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | − | 3 | 5 | − | − | 47 | '''4.''' |- align="center" | '''[[1999 оны Формула-1|1999]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F399]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | 4 | 2 | 3 | − | 1 | 74 | bgcolor="#F7F6A8" | '''2.''' |- align="center" | '''[[2000 оны Формула-1|2000]]''' | [[Ягуар Расинг]] | [[Ягуар R1]] | [[Косворт|Косворт 3.0 V10]] | 16 | − | − | − | − | − | 4 | '''13.''' |- align="center" | '''[[2001 оны Формула-1|2001]]''' | Ягуар Расинг | [[Ягуар R2]] | Косворт 3.0 V10 | 17 | − | − | 1 | − | − | 6 | '''12.''' |- align="center" | '''[[2002 оны Формула-1|2002]]''' | Ягуар Расинг | [[Ягуар R3]] | Косворт 3.0 V10 | 17 | − | − | 1 | − | − | 8 | '''9.''' |- class="hintergrundfarbe5" align="center" | colspan="4"| '''Нийт''' ! 146 ! 4 ! 6 ! 16 ! − ! 1 ! 191 | |} ==== Гран при ялалтууд ==== {| width="800px" |- valign="top" | * 1999 {{AUS|1999 оны Австралийн гран-при|Австралийн гран-при}} ([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) * 1999 {{AUT|1999 оны Австрийн гран-при|Австрийн гран-при}} ([[Ред Булл Ринг|Шпийлберг]]) | * 1999 {{GER|1999 оны Германы гран-при|Германы гран-при}} ([[Хоккенхаймринг Баден-Вюртемберг|Хоккенхайм]]) * 1999 {{MAS|1999 оны Малайзын гран-при|Малайзын гран-при}} ([[Сепанг олон улсын авто тойруулга|Сепанг]]) |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! style="width:2.5em" | 1 ! style="width:2.5em" | 2 ! style="width:2.5em" | 3 ! style="width:2.5em" | 4 ! style="width:2.5em" | 5 ! style="width:2.5em" | 6 ! style="width:2.5em" | 7 ! style="width:2.5em" | 8 ! style="width:2.5em" | 9 ! style="width:2.5em" | 10 ! style="width:2.5em" | 11 ! style="width:2.5em" | 12 ! style="width:2.5em" | 13 ! style="width:2.5em" | 14 ! style="width:2.5em" | 15 ! style="width:2.5em" | 16 ! style="width:2.5em" | 17 |- ! rowspan="2"| [[1993 оны Формула-1|1993]] | {{1993 оны Формула-1}} | |- | | | | | | | | | | | | | | | bgcolor="#DFFFDF"| 6 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | |- ! rowspan="2"| [[1994 оны Формула-1|1994]] | {{1994 оны Формула-1}} | |- | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | <small>EX</small> | <small>EX</small> | <small>EX</small> | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | <small>DNS</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | |- ! rowspan="2"| [[1995 оны Формула-1|1995]] | {{1995 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#CFCFFF"| 11 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> |- ! rowspan="2"| [[1996 оны Формула-1|1996]] | {{1996 оны Формула-1}} | |- | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | |- ! rowspan="2"| [[1997 оны Формула-1|1997]] | {{1997 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 16 | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#CFCFFF"| 12 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#dfffdf"| 5 |- ! rowspan="2"| [[1998 оны Формула-1|1998]] | {{1998 оны Формула-1}} | |- | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | |- ! rowspan="2"| [[1999 оны Формула-1|1999]] | {{1999 оны Формула-1}} | |- | bgcolor="#FFFFBF"| 1 | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#FFDF9F"| ''3'' | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#DFDFDF"| 2 | bgcolor="#FFFFBF"| 1 | bgcolor="#FFFFBF"| 1 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#FFFFBF"| 1 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | |- ! rowspan="2"| [[2000 оны Формула-1|2000]] | {{2000 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | bgcolor="#CFCFFF"| 11 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | bgcolor="#CFCFFF"| 13 | <small>INJ</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#CFCFFF"| 8 | bgcolor="#dfffdf"| 6 |- ! rowspan="2"| [[2001 оны Формула-1|2001]] | {{2001 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#CFCFFF"| 11 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 5 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> |- ! rowspan="2"| [[2002 оны Формула-1|2002]] | {{2002 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#dfffdf"| 4 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 7 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF"| 9 | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF"| <small>DNF</small> | bgcolor="#dfffdf"| 6 | bgcolor="#FFDF9F"| 3 | bgcolor="#CFCFFF"| 10 | bgcolor="#CFCFFF"| 9 |} {{Уралдааны дүнгийн тайлал}} == Цахим холбоос == * {{commonscat|Eddie Irvine|Эдди Ирвайн}} {{DEFAULTSORT:Ирвайн, Эдди}} [[Ангилал:Их Британийн Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Формула-3000 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аваргын нисгэгч]] [[Ангилал:Умард Ирландчууд]] [[Ангилал:1965 онд төрсөн]] 9o0hwwc74ii16i0d66eypbfyianigfm 0 86146 853810 833113 2026-04-18T12:45:43Z Enkhsaihan2005 64429 853810 wikitext text/x-wiki {{short description|Мексикийн авто уралдаанч (1991 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Эстебан Гутьеррес | native_name = Esteban Gutiérrez | image = Esteban Gutiérrez en el Gran Premio de Italia 2019 (cropped).jpg | caption = Гутьеррес [[2019 оны Италийн гран-при]]д | birth_name = Эстебан Мануэль Гутьеррес Гутьеррес | birth_date = {{Birth date and age|1991|8|5}} | birth_place = [[Монтеррей, Нуэво Леон]], Мексик | spouse = {{marriage|Моника Касан|2017}} | relatives = [[Хосе Гутьеррес (авто уралдаанч)|Хосе Гутьеррес]] (дүү) | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч | embed = yes | nationality = {{flag|Мексик}} | years = {{F1|2013}}–{{F1|2014}}, {{F1|2016}} | teams = [[Заубер Моторспорт|Заубер]], [[Хаас Ф1|Хаас]] | car_number = 21 | races = 59 (59 гараа) | championships = | wins = 0 | podiums = 0 | points = 6 | poles = 0 | fastest_laps = 1 | first_race = [[2013 оны Австралийн гран-при]] | last_race = [[2016 оны Абу-Дабийн гран-при]] }} }} '''Эстебан Мануэль Гутьеррес Гутьеррес''' ({{lang-es|Esteban Manuel Gutiérrez Gutiérrez}}, * [[1991 он]]ы [[8 сарын 5]], [[Монтеррей]], [[Нуэво Леон]]) нь [[Мексик]]ийн авто уралдаанч. Тэрбээр 2013 оноос 2016 оны хооронд [[Формула-1]]-д уралджээ. ==Тамирчны гараа== 2004 оноос эхлэн Эстебан Гутьеррес [[карт спорт]]оор анх эхэлсэн бөгөөд 2007 онд [[формула спорт]] руу солин америкийн [[Формула BMW]] оржээ. Тэндээ дөрвөн удаа ялснаар [[Даниель Морад]]ын дараа хоёрдугаар байранд орсон нь түүнийг энэ спортод шинээр хөл тавьсан тамирчдын дундаас хамгийн шилдэгт тооцоход хүргэжээ. Түүнээс гадна тэр Германы Формула BMW-н хоёр ч уралдаанд оролцсон байна. 2008 онд тэр европ руу ирэн формула европын Формула BMW-д оролцов. ==Статистик== === Мэргэжлийн тамирчны замнал === {| |- valign="top" | style="width:33%" | * 2004–2006: [[Карт спорт]] * 2007: АНУ-ын [[Формула BMW]] (2-р байр) * 2007: Германы Формула BMW (26-р байр) * 2008: Европын Формула BMW (Аварга) * [[2008 оны Олон Улсын Формула Мастер|2008]]: [[Олон Улсын Формула Мастер]] (19-р байр) * 2008: [[Германы Формула 3]] * [[2009 оны Формула-3-Евро цуврал|2009]]: [[Формула-3-Евро цуврал|Европын Формула 3]] (9-р байр) | style="width:33%" | * [[2009 оны Формула-1|2009]]: [[Формула-1|Формула 1]] (Туршилтын жолооч) * [[2010 оны GP3-цуврал|2010]]: [[GP3-цуврал]] (Аварга) * [[2010 оны Формула-1|2010]]: Формула 1 (Туршилтын жолооч) * [[2011 оны GP2-Ази-цуврал|2011]]: [[GP2-Ази-цуврал]] (11-р байр) * [[2011 оны GP2-цуврал|2011]]: [[GP2-цуврал]] (13-р байр) * [[2011 оны Формула-1|2011]]: Формула-1 (Туршилтын жолооч) * [[2013 оны GP2-цуврал|2012]]: GP2-цуврал (3-р байр) | style="width:33%" | * [[2012 оны Формула-1|2012]]: Формула 1 (Туршилтын жолооч) * [[2013 оны Формула-1|2013]]: Формула 1 (16-р байр) * [[2014 оны Формула-1|2014]]: Формула 1 (20-р байр) * [[2015 оны Формула-1|2015]]: Формула 1 (Туршилтын жолооч) * [[2016 оны Формула-1|2016]]: Формула 1 (21-р байр) * [[2016/17 оны Формула Э|2017]]: [[Формула Э]] (22-р байр) |} == Цахим холбоос == {{Commons|Esteban Gutiérrez|Эстебан Гутьеррес}} * [https://web.archive.org/web/20120218140413/http://www.estebangtz.com/ Эстебан Гутьерресийн албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.driverdb.com/drivers/esteban-gutierrez/ Эстебан Гутьерресийн тамирчны замналын статистик] {{DEFAULTSORT:Гутьеррес, Эстебан}} [[Ангилал:ГП2 цувралын нисгэгч]] [[Ангилал:Мексикийн Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Мексикчүүд]] [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] n259sbbvdusb11ibultz9mnq08h4v2k 0 88257 853806 667000 2026-04-18T12:40:19Z Enkhsaihan2005 64429 853806 wikitext text/x-wiki {{short description|Монакогийн авто уралдаанч (1997 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Шарль Леклер | native_name = Charles Leclerc | image = 2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3978 by Stepro (cropped2).jpg | caption = Леклер [[2024 оны Нидерландын гран-при]]д | birth_name = Шарль Марк Херве Персевал Леклерк | birth_date = {{Birth date and age|1997|10|16}} | birth_place = [[Монте-Карло]], Монако | spouse = {{marriage|Александра Сен Млё|2026}} | father = [[Херве Леклер]] | relatives = {{plainlist| * [[Артур Леклер]] (дүү) }} | awards = | website = {{URL|charlesleclerc.com}} | signature = Charles Leclerc F1-driver signature.png | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч|embed=yes | 2026 Team = [[Скудериа Феррари|Феррари]] | nationality = {{flag|Монако}} | car_number = 16 | races = 176 (174 гараа) | championships = 0 | wins = 8 | podiums = 52 | points = 1721 | poles = 27 | fastest_laps = 11 | first_race = [[2018 оны Австралийн гран-при]] | first_win = [[2019 оны Бельгийн гран-при]] | last_win = [[2024 оны Америкийн гран-при]] | last_race = [[2026 оны Японы гран-при]] | last_season = 2025 | last_position = 5-д (242 оноо) }} }} '''Шарль Леклер''' ([[Монако аялга|мон.]] ''Charles Leclerc'', * [[1997 он]]ы [[10 сарын 16]]-нд [[Монте-Карло]]д) нь [[Монако]]гийн авто уралдаанч юм. == Цахим холбоос == * [http://www.charles-leclerc.com/ Шарль Леклерийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://www.driverdb.com/drivers/charles-leclerc/ Шарль Леклерийн тамирчны гараа] (англиар) {{Идэвхтэй Формула-1-багуудын хөтлөх хуудас}} {{DEFAULTSORT:Леклер, Шарль}} [[Ангилал:Монакогийн Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Заубер)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Феррари)]] [[Ангилал:Монакочууд]] [[Ангилал:1997 онд төрсөн]] gbyvu9uggnqhm9q2mjmvwup1gob9thl 10 90070 853812 642236 2026-04-18T12:57:57Z Enkhsaihan2005 64429 853812 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс |title = {{{title|}}} |image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|upright={{{image upright|{{{image_upright|{{{imageupright|1}}}}}}}}}|alt={{{alt|}}}}} |caption = {{{image caption|{{{image_caption|{{{imagecaption|}}}}}}}}} |image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{photo|}}}|size={{{photo size|{{{photo_size|{{{photosize|}}}}}}}}}|upright={{{photo upright|{{{photo_upright|{{{photoupright|1}}}}}}}}}|alt={{{alt_photo|}}}}} |caption2 = {{{photo caption|{{{photo_caption|{{{photocaption|}}}}}}}}} |label1 = Нутаг дэвсгэр |data1 = {{{area|}}} |label2 = Хүн ам |data2 = {{{population|}}} |label3 = Хүн амын нягтшил |data3 = {{{density|}}} |label4 = [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] ([[Худалдан авах чадварын паритет|ХАЧП]]) |data4 = {{{GDP_PPP|}}} |label5 = ДНБ (нэрлэсэн) |data5 = {{{GDP_nominal|}}} |label6 = ДНБ нэг хүнд ноогдох |data6 = {{{GDP_per_capita|}}} |label7 = ХХИ |data7 = {{{HDI|}}} |label8 = [[Угсаатан|Угсаатны бүлэг]] |data8 = {{{ethnic_groups|}}} |label9 = Шашин |data9 = {{{religions|}}} |label10 = [[Ард түмний нэр]] |data10 = {{{demonym|}}} |label11 = Улс орон |data11 = {{#if: {{{list_countries|}}} | [[{{{list_countries}}}|{{{countries|}}}]] | {{{countries|}}}}} |label12 = Бүс нутгийн байгууллагууд |data12 = {{{organizations|}}} |label13 = Хараат орон |data13 = {{{dependencies|}}} |label14 = НҮБ-ын бус улс |data14 = {{{unrecognized|}}} |label15 = Хэлнүүд |data15 = {{{languages|}}} |label16 = Цагийн бүс |data16 = {{{time|}}} |label17 = [[Домэйн нэр]] |data17 = {{{internet|}}} |label18 = Утасны код |data18 = {{{calling_code|}}} |label19 = Хамгийн том {{<!-- for Antarctica -->#if:{{{settlements|}}}|суурин|хот}} |data19 = {{{cities|{{{settlements|}}}}}} |label20 = [[UN M49]] код |data20 = {{{m49|}}} |label21 = Нэг хэсэг |data21 = {{{part_of|}}} |belowstyle = text-align:left; border-top:#aaa 1px solid; |below = {{{footnotes|}}} }}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> rjwb7wi8jpf8o9jvph4cpfg9uqdty8p 0 90073 853843 751395 2026-04-18T15:46:00Z Enkhsaihan2005 64429 853843 wikitext text/x-wiki {{Short description|Дэлхийн долоон үндсэн тивийн нэг}} {{Distinguish|Австрали{{!}}Австрали (улс)|Австралази}} {{Инфобокс тив |title = Австрали |image = [[File:Australia-New Guinea (orthographic projection).svg|200px]] |area = {{Convert|8600000|km2|sqmi|abbr=on}} ([[Тив#Газар нутаг ба хүн ам|7-д]]) |population = 39,357,469 (6-д) |density = 4.2/км² (11/миль²) |demonym = [[Австраличууд]]/[[Шинэ Гвинейн уугуул иргэд|Папуачууд]]/[[Индонезчүүд‎]] |countries = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 2 | {{flag|Австрали}} | {{flag|Папуа Шинэ Гвиней}} }} |list_countries = |dependencies = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = [[Хараат нутаг дэвсгэр|Гадаад]] (2) | {{flag|Эшмор ба Картьер Арлууд}} ([[Австрали]]) | {{flag|Шүрэн Тэнгисийн Арлууд}} ([[Австрали]]) }} {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = Дотоод (2) | Ару арлууд ([[Индонез]]) | {{flagdeco|Индонез}} [[Баруун Шинэ Гвиней]] ([[Индонез]]) }} |unrecognized = |languages = |time = [[UTC+08:00|UTC+8]], [[UTC+09:30|UTC+9:30]], [[UTC+10:00|UTC+10]] |internet = [[.au]], [[.id]], ба [[.pg]] |cities = {{Collapsible list | title = Австрали-Шинэ Гвинейн хамгийн том 10 хот | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | # {{flagicon|Австрали}} [[Сидней]] # {{flagicon|Австрали}} [[Мельбурн]] # {{flagicon|Австрали}} [[Брисбэн]] # {{flagicon|Австрали}} [[Перт]] # {{flagicon|Австрали}} [[Аделаид]] # {{flagicon|Австрали}} [[Голд-Кост]] # {{flagicon|Австрали}} [[Ньюкасл (Австрали)|Ньюкасл]]–[[Мейтленд, Шинэ Өмнөд Уэльс|Мейтленд]] # {{flagicon|Австрали}} [[Канберра]]–[[Куинбиан]] # {{flagicon|Индонез}} [[Жаяпура]] # {{flagicon|Папуа Шинэ Гвиней}} [[Порт Морсби]] }} |GDP_PPP=1.5 их наяд }} '''Австрали''' [[тив]]д [[Австрали]]йн эх газар болон түүний өмнүүр орших [[Тасмани]] ба [[Шинэ Гвиней]]н арлуудыг оруулан Австрали тив хэмээн нэрлэдэг. Түүнээс гадна Австрали тивд [[Номхон далай]]д орших [[Арлын улс|арлын орнуудыг]], ялангуяа улс төр, соёлын онцлогийг нь харгалзан [[Шинэ Зеланд]]ыг багтаах нь бий. Ингэж өргөтгөсөн бүс нутгийг [[Австрали ба далайн орнууд]] хэмээн {| class="wikitable" |+ !Улсын нэр !Нийслэл !Газар нутгийн хэмжээ (км2) !Хүн Ам |- |Австрали |Канбера |7,692,024 |25,659,800 |- |Папуа Шинэ Гвиней |Порт Моресби |462,840 |8,935,000 |- |Индонез |Жакарта |1,904,569 |267,670,543 |- |Шинэ Зеланд |Веллингтон |268,680 |4,743,131 |- |Фижи |Сува |18,270 |883,483 |- |Соломоны арлууд |Хониара |28,450 |652,857 |- |Вануату |Порт Вилла |12,200 |292,680 |- |Микронезийн Холбооны Улс |Паликир |702 |112,640 |- |Кирибат |Өмнөд Тарава |811 |115,847 |- |Маршалын арлууд |Мажуро |181 |58,413 |- |Науру |Яарен |21 |10,670 |- |Палау |Нгерулмад |458 |17,907 |- |Самао |Эпиа |2,944 |196,129 |- |Тонга |Нукуалофа |748 |103,197 |- |Тувалу |Фунафути |26 |11,508 |} {{Commonscat|Australia|Австрали}} {{Wikiatlas|Australia}} {{Хөтлөгч хуудас-Тив}} [[Ангилал:Тив]] [[Ангилал:Австралийн газар зүй| ]] r54bs49wdg4scrcwlq2dufngxsgreex 854001 853843 2026-04-19T10:10:35Z Enkhsaihan2005 64429 854001 wikitext text/x-wiki {{Short description|Дэлхийн долоон үндсэн тивийн нэг}} {{Distinguish|Австрали{{!}}Австрали (улс)|Австралази}} {{Инфобокс тив |title = Австрали |image = [[File:Australia-New Guinea (orthographic projection).svg|200px]] |area = {{Convert|8600000|km2|sqmi|abbr=on}} ([[Тив#Газар нутаг ба хүн ам|7-д]]) |population = 39,357,469 (6-д) |density = 4.2/км² (11/миль²) |demonym = [[Австраличууд]]/[[Шинэ Гвинейн уугуул иргэд|Папуачууд]]/[[Индонезчүүд‎]] |countries = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 2 | {{flag|Австрали}} | {{flag|Папуа Шинэ Гвиней}} }} |list_countries = |dependencies = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = [[Хараат нутаг дэвсгэр|Гадаад]] (2) | {{flag|Эшмор ба Картьер Арлууд}} ([[Австрали]]) | {{flag|Шүрэн Тэнгисийн Арлууд}} ([[Австрали]]) }} {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = Дотоод (2) | Ару арлууд ([[Индонез]]) | {{flagdeco|Индонез}} [[Баруун Шинэ Гвиней]] ([[Индонез]]) }} |unrecognized = |languages = |time = [[UTC+08:00|UTC+8]], [[UTC+09:30|UTC+9:30]], [[UTC+10:00|UTC+10]] |internet = [[.au]], [[.id]], ба [[.pg]] |cities = {{Collapsible list | title = Австрали-Шинэ Гвинейн хамгийн том 10 хот | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | # {{flagicon|Австрали}} [[Сидней]] # {{flagicon|Австрали}} [[Мельбурн]] # {{flagicon|Австрали}} [[Брисбэн]] # {{flagicon|Австрали}} [[Перт]] # {{flagicon|Австрали}} [[Аделаид]] # {{flagicon|Австрали}} [[Голд-Кост]] # {{flagicon|Австрали}} [[Ньюкасл (Австрали)|Ньюкасл]]–[[Мейтленд, Шинэ Өмнөд Уэльс|Мейтленд]] # {{flagicon|Австрали}} [[Канберра]]–[[Куинбиан]] # {{flagicon|Индонез}} [[Жаяпура]] # {{flagicon|Папуа Шинэ Гвиней}} [[Порт Морсби]] }} |GDP_PPP=1.5 их наяд }} '''Австрали''' [[тив]]д [[Австрали]]йн эх газар болон түүний өмнүүр орших [[Тасмани]] ба [[Шинэ Гвиней]]н арлуудыг оруулан Австрали тив хэмээн нэрлэдэг. Түүнээс гадна Австрали тивд [[Номхон далай]]д орших [[Арлын улс|арлын орнуудыг]], ялангуяа улс төр, соёлын онцлогийг нь харгалзан [[Шинэ Зеланд]]ыг багтаах нь бий. Ингэж өргөтгөсөн бүс нутгийг [[Австрали ба далайн орнууд]] хэмээн {| class="wikitable" |+ !Улсын нэр !Нийслэл !Газар нутгийн хэмжээ (км2) !Хүн Ам |- |Австрали |Канбера |7,692,024 |25,659,800 |- |Папуа Шинэ Гвиней |Порт Моресби |462,840 |8,935,000 |- |Индонез |Жакарта |1,904,569 |267,670,543 |- |Шинэ Зеланд |Веллингтон |268,680 |4,743,131 |- |Фижи |Сува |18,270 |883,483 |- |Соломоны арлууд |Хониара |28,450 |652,857 |- |Вануату |Порт Вилла |12,200 |292,680 |- |Микронезийн Холбооны Улс |Паликир |702 |112,640 |- |Кирибат |Өмнөд Тарава |811 |115,847 |- |Маршалын арлууд |Мажуро |181 |58,413 |- |Науру |Яарен |21 |10,670 |- |Палау |Нгерулмад |458 |17,907 |- |Самао |Эпиа |2,944 |196,129 |- |Тонга |Нукуалофа |748 |103,197 |- |Тувалу |Фунафути |26 |11,508 |} {{Commonscat|Australia|Австрали}} {{Wikiatlas|Australia}} {{Дэлхийн тивүүд}} [[Ангилал:Тив]] [[Ангилал:Австралийн газар зүй| ]] ijc04qkxcn4166oyn3n5iu2liu6b0d4 0 90074 853844 741740 2026-04-18T15:47:42Z Enkhsaihan2005 64429 853844 wikitext text/x-wiki {{Short description|Африк, Ази, Европоос бүрдсэн эх газар нутаг}} {{Инфобокс тив | title = Афро-Еврази | image = {{Switcher|[[File:Afro-Eurasia (orthographic projection) political.svg|frameless]]|Үндэсний хилтэй|[[File:Afro-Eurasia (orthographic projection) blank.svg|frameless]]|Үндэсний хилгүй|[[File:LocationAfricaEurasia.png|frameless]]|Хавтгай газрын зураг|default=1}} | area = {{cvt|85,135,000|km2|sqmi}} | population = 6.7 тэрбум (2019) | density = 78.7/км² (204.2/миль²) | demonym = | countries = 146 улс<br />8 де-факто улс | dependencies = 11 хараат нутаг<br />5 нутаг дэвсгэр | time = [[UTC−01:00]] – [[UTC+12:00]] | cities = | part_of = [[Дэлхий]] }} '''Афро-Еврази''' (өөрөөр '''Африк-Еврази''', '''Еврафрази''', '''Евроафрикази''') хэмээн нэрлэгдэх [[супер тив]] нь [[дэлхий]]н хамгийн том хоорондоо холбоо бүхий [[хуурай газар]] юм. [[Биогазар зүй]]д болоод [[хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан|хүмүүнлэг]]- ба [[нийгмийн шинжлэх ухаан]]д энэхүү эх газрын массыг ''[[хуучин дэлхий]]'' хэмээн нэрлэн хэрэглэдэг. == Ерөнхий == [[Файл:Afro-Eurasia.png|frameless|right]] Афро-Еврази гэх нэр нь уг нэрэнд орсон үгүүдийн дагуу [[африк]] ба [[еврази]] ([[ази]] болон [[европ|европ тив]]) тивүүдээс бүрдэнэ. Ойролцоогоор 85 сая километр квадрат нутаг дэвсгэрийн талбай нь [[Дэлхийн газрын гадарга|дэлхийн нийт газрын гадаргын]] зургааны нэгийг бүрдүүлэх ба дэлхийн бүх [[Хуурай газар|хуурай газрын]] хагасаас илэрхий их газар нутгийг хамардаг. Энэхүү том тивд дэлхийн хүн амын 6,1 тэрбум хүн (мэдээ: 2013 он)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.weltbevoelkerung.de/oberes-menue/publikationen-downloads/zu-unseren-themen/laenderdatenbank.html |wayback=20130930124758 |text=Deutsche Stiftung Weltbevölkerung, Info & Service, Länderdatenbank |archiv-bot=2023-09-26 06:45:10 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 14. Januar 2011</ref> буюу 87 % оршин суудаг. == Дэд хуваалт == [[Еврази]]йн газар нутгийг хуваахдаа эрдэмтэд маргаантай байдагтай адил Афро-Евразийн газар нутгийг задлан хуваахдаа мөн л маргалддаг ч голчлон түүх, соёлын талаас нь харгалзан хуваадаг. Уламжлал ёсоор [[Суэцийн суваг|Суэцийн сувгийг]] [[африк]], [[еврази]]йн хоорондын хил гэж үздэг. == Эшлэл == <references /> {{Хөтлөгч хуудас-Тив}} [[Ангилал:Тив]] [[Ангилал:Африкийн газар зүй]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] [[Ангилал:Европын газар зүй]] jd1deiv54owx04q78b744gnc4256nfq 853847 853844 2026-04-18T15:48:25Z Enkhsaihan2005 64429 853847 wikitext text/x-wiki {{Short description|Африк, Ази, Европоос бүрдсэн эх газар нутаг}} {{Инфобокс тив | title = Афро-Еврази | image = {{Switcher|[[File:Afro-Eurasia (orthographic projection) political.svg|frameless]]|Үндэсний хилтэй|[[File:Afro-Eurasia (orthographic projection) blank.svg|frameless]]|Үндэсний хилгүй|[[File:LocationAfricaEurasia.png|frameless]]|Хавтгай газрын зураг|default=1}} | area = {{cvt|85,135,000|km2|sqmi}} | population = 6.7 тэрбум (2019) | density = 78.7/км² (204.2/миль²) | demonym = | countries = 146 улс<br />8 де-факто улс | dependencies = 11 хараат нутаг<br />5 нутаг дэвсгэр | time = [[UTC−01:00]] – [[UTC+12:00]] | cities = | part_of = [[Дэлхий]] }} '''Афро-Еврази''' (өөрөөр '''Африк-Еврази''', '''Еврафрази''', '''Евроафрикази''') хэмээн нэрлэгдэх [[супер тив]] нь [[дэлхий]]н хамгийн том хоорондоо холбоо бүхий [[хуурай газар]] юм. [[Биогазар зүй]]д болоод [[хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан|хүмүүнлэг]]- ба [[нийгмийн шинжлэх ухаан]]д энэхүү эх газрын массыг ''[[хуучин дэлхий]]'' хэмээн нэрлэн хэрэглэдэг. == Ерөнхий == [[Файл:Afro-Eurasia.png|frameless|right]] Афро-Еврази гэх нэр нь уг нэрэнд орсон үгүүдийн дагуу [[африк]] ба [[еврази]] ([[ази]] болон [[европ|европ тив]]) тивүүдээс бүрдэнэ. Ойролцоогоор 85 сая километр квадрат нутаг дэвсгэрийн талбай нь [[Дэлхийн газрын гадарга|дэлхийн нийт газрын гадаргын]] зургааны нэгийг бүрдүүлэх ба дэлхийн бүх [[Хуурай газар|хуурай газрын]] хагасаас илэрхий их газар нутгийг хамардаг. Энэхүү том тивд дэлхийн хүн амын 6,1 тэрбум хүн (мэдээ: 2013 он)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.weltbevoelkerung.de/oberes-menue/publikationen-downloads/zu-unseren-themen/laenderdatenbank.html |wayback=20130930124758 |text=Deutsche Stiftung Weltbevölkerung, Info & Service, Länderdatenbank |archiv-bot=2023-09-26 06:45:10 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 14. Januar 2011</ref> буюу 87 % оршин суудаг. == Дэд хуваалт == [[Еврази]]йн газар нутгийг хуваахдаа эрдэмтэд маргаантай байдагтай адил Афро-Евразийн газар нутгийг задлан хуваахдаа мөн л маргалддаг ч голчлон түүх, соёлын талаас нь харгалзан хуваадаг. Уламжлал ёсоор [[Суэцийн суваг|Суэцийн сувгийг]] [[африк]], [[еврази]]йн хоорондын хил гэж үздэг. == Эшлэл == <references /> {{Дэлхийн тивүүд}} [[Ангилал:Тив]] [[Ангилал:Африкийн газар зүй]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] [[Ангилал:Европын газар зүй]] tew0bo6i2kgrmxkpod6ykrnhd5ayd7q 0 96351 853819 763742 2026-04-18T13:07:46Z Tduuren 20382 added links 853819 wikitext text/x-wiki [[Файл:Багшийн зураг 2020 07 05 0019.jpg|alt=Төрийн шагналт, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч| {| class="wikitable" !Самбуугийн БААТАРСҮХ |- |'''1948 оны 05-р сарын 15-нд''' '''Улаанбаатар хотод төрсөн''' |- |'''ТШ (2019), МУУГЗ (2008)''' |- |'''<small>Онцлох бүтээл</small>''' * '''<small>[[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)]]</small>''' * '''<small>[[Долоон бурхан (гитарын гоцлол)]]</small>''' *'''<small>[[Сансрын хөлөг (гитарын гоцлол)]]</small>''' * '''<small>[[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)]]</small>''' * '''<small>[[Нүдэн нуур (дуу)]]</small>''' * '''<small>[[Цэцгэн зүйрлэл (дуу)]]</small>''' *'''<small>[[Дөрвөн улирал хоёр амраг (дуу)]]</small>''' * '''<small>[[Аялгуу (С.Баатарсүх)|"Аялгуу" хийлийн гоцлол]]</small>''' * '''<small>[[Алтан ураг (симфони)|"Алтан ураг" III симфони]]</small>''' * <small>'''"Хүннү" теледуурь'''</small> * <small>'''[[Монголын нууц товчоо (симфони)|"Монголын нууц товчоо" VII симфони]]'''</small> |} |thumb|316x316px]] '''Самбуугийн Баатарсүх''' (1948 оны 05-р сарын 15-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) [[Монгол]]ын анхны поп-рок [[гитар]] хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч. Бага наснаасаа гитар хөгжмийг бие даан тоглож сурсан. 1975-1982 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ-ын]] Уралын Консерваторт (зохиомжийн багш нар [[:ru:Биберган,_Вадим_Давидович|Биберган, Вадим Давидович]]; [[:ru:Кобекин,_Владимир_Александрович|Кобекин, Владимир Александрович]]) суралцан, I симфони, "Арван хоёр баярын дуу" кантат бүтээлүүдээрээ дипломоо онц дүнтэй хамгаалж, хөгжмийн зохиолч мэргэжил эзэмшсэн. Түүний I симфонийг 1982 онд [[Екатеринбург|Свердловск хотын]] Симфони оркестр, 1985 онд манай [[Монгол Улсын Филармони|Улсын Филармонийн]] Симфони найрал тус тус тоглосон. 1983 онд [[Чехословак|Чехословак улсын]] Братислав хотноо Олон Улсын Сонгодог хөгжмийн Наадамд I симфони, "Бамбарууш" төгөлдөр хуурын цикл бүтээлүүдээрээ уригдан оролцжээ. Тэрээр 1966 онд Монголд анх цахилгаан хөгжмийн хамтлаг "Цахилгаан гитарын чуулга"-ыг [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]] дээр байгуулж, хамтлагийн ахлагч, гоцлол гитарчнаар ажиллан уран бүтээлээ туурвиж эхэлсэн юм. Түүний анхны уран бүтээл бол алдарт 'Хашийн улаан гитар' гэгддэг цахилгаан гитар дээр туурвисан, 'ХХ зууны эстрадын шилдэг дуу - 25' өргөмжлөл 2009 онд хүртсэн, бидний сайн мэдэх “Нүдэн нуур” дууны ая билээ. Баатарсүхийн удирдаж байсан МУИС-ийн энэхүү цахилгаан хөгжмийн хамтлаг "Халхын голын ялалт"-ын 30 жилийн ой тохиосон тэр жил Дэлхийн Пролетарийн Их Удирдагч [[Владимир Ильич Ленин|В.И.Лениний]] мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулан ЗХУ-ын (хуучнаар) Лениний Комсомолын Төв Хороо, Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв Хороо хамтран 1969 оны зун ЗХУ-ын [[Ташкент]] хотноо зохион байгуулсан "Зөвлөлт-Монгол", "Монгол-Зөвлөлт"-ийн Найрамдалт III фестивальд манай орны бүхий л их, дээд, дунд тусгай мэргэжлийн сургуулиудаас шалгаран эх орныхоо мянга мянган оюутан залуучуудын төлөөлөл болон оролцож урлагийн тоглолтоо хилийн чанадад толилуулж байсан юм. Тус хамтлаг Ташкентын фестивальд [[Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол)|Ж.Дорждагвын ая "Соёл-Эрдэнэ",]] [[Өглөөний наран (гитарын гоцлол)|З.Хангалын ая "Өглөөний наран"]] зэрэг гитарын гоцлолуудаараа оролцохын зэрэгцээ уг наадамд ая дуугаа өргөсөн дуучдынхаа дууг тоглож хөгжимджээ. МУИС-ийн ХЗЭ-ийн хороон дарга Жамцын Бадраа тус хамтлагийн ахлагч Баатарсүхэд "Танай хамтлаг эх орноо төлөөлж гадаад оронд тоглох тул монгол гэх үндэстний нүүр царай болох ёстой" хэмээн [[Наваан-Юндэн|Н.Наваан-Юндэнгийн]] шүлэг Ж.Дорждагвын ая "Соёл-Эрдэнэ" дууг гитараар тогло гэсэн тул тэрээр "Соёл-Эрдэнэ" дууны аянд чимэг хийж, анх цахилгаан хөгжимд зориулан найруулж гитарын гоцлол болгож тоглосон байна. "Өглөөний наран" гитарын гоцлолын хувьд бол тус хамтлагийн урын санд хэдийнээ байраа эзэлсэн, тоглогдож ирсэн бүтээл байв. Хангалын энэ ая анх дан аяараа Радиогоор явдаг байгаад "Өвлийн үдэш" нэртэй дуу болсон гэдэг. З.Хангалын ая "Өвлийн үдэш" энэ дууны аян дундуур Баатарсүх чимэг (импровизаци) хийж найруулан гитарын гоцлол болгоод цахилгаан хөгжмийн хамтлагтайгаа тоглодог байжээ. Тэрээр энэ гоцлолыг Ташкентын Фестивальд явж ирээд "Өглөөний наран" нэрээр Радиод бичүүлсэн гэдэг. Тэрээр ноот мэдэхгүй хэдий ч төрөлхийн хөгжмийн сайн сонсголтой, хөгжмийн найруулга (оркестровка буюу аранжировка) сонсголоор сайн хийдэг, мөн гитар хөгжмөөр гоцолж сайн хөгжимддөг байсан зэрэг түүний авьяас чадварыг манай урлаг соёлын зүтгэлтнүүд олж харан 1969 оноос БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Мэдээлэл Радио, Зурагт Радиогийн Улсын Хорооны Хөгжмийн Нэвтрүүлгийн Редакцийн “Бигбэнд оркестр”-т (Төрийн Соёрхолт "Баянмонгол" чуулга) гоцлол гитарчнаар урьж ажиллуулсан байдаг юм. МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээний ая "Цэнхэр залаа" бол түүний анхны зохиол билээ. Тэрээр энэхүү хөгжмөө зүүдэлж бичсэн хэмээдэг. Өөдрөг хийгээд гэгээлэг "Цэнхэр залаа" хэмээх энэ сайхан аялгуу 1969 оны хавар нэг шөнө түүний зүүдэнд зураглалтайгаа ороод ирсэн гэдэг. Энэхүү аялгууг МРЗРУХ-ны Хөгжмийн Нэвтрүүлгийн Редакцийн хариуцлагатай редактор, хөгжмийн зохиолч УГЗ [[Төмөрийн Чимэддорж]] анх ноотолж, ардын урлаг судлагч, яруу найрагч СГЗ [[Жамцын Бадраа]] “Цэнхэр залаа” хэмээн нэр өгч, Баатарсүх гитараар гоцолж Монголын Радиогийн биг бэнд оркестрын цахилгаан хөгжмийн хэсэг хөгжимдөн анх гитарын гоцлол болгож тоглосноор [[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)|'''"Цэнхэр залаа" гитарын гоцлол''']] 1969 оноос радио, телевизийн эфирт гарчээ. Монгол Улсын Төрийн Дууллын аяыг бичилцсэн, Ардын жүжигчин, Төрийн хошой шагналт, манай 'Зууны манлай хөгжмийн зохиолч' [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] “Цэнхэр залаа” аялгууг сонсоод “Хөгжим ингэж хүнд хүрч дуу шиг аялагдах нь тун ховор байдаг юм. Билэгийн Дамдинсүрэнгийн “Хэнтийн өндөр ууланд”-аас өөр ингэж хүнд хүрсэн дан хөгжим одоогоор байхгүй байгаа. Чамд баяр хүргэе” гэж өөрийн биеэр хүрч ирэн урам хайрласан гэдэг билээ. АЖ, УГЗ хөгжмийн зохиолч [[Дашийн Мяасүрэн]] нэгэнтээ “Цэнхэр залаа” бол Баатарсүхийг “нээсэн” уран бүтээл гэж би боддог. Би энэ аялгууг Билэгийн Дамдинсүрэнгийн “Хэнтийн өндөр ууланд”-тай зүйрлэдэг юм. Энэ аялгуу богинохон атлаа зохиомж, аялгуу, тоглолт хамсраа зэрэг нь зохирсон сайхан бүтээл хэмээжээ. "Цэнхэр залаа"-г анх гарахад олон зохиолч яруу найрагч шүлэг бичиж ирүүлсэн гэдэг. МУСГЗ [[Загдын Түмэнжаргал]] ч мөн "Цэцгэн зүйрлэл" дууны шүлгээ анх "Цэнхэр залаа"-д зориулж авчирч байжээ. "Цэнхэр залаа"-г залгуулан Баатарсүхийн "Оддын дуулал" ([[Долоон бурхан (гитарын гоцлол)|Долоон бурхан]]), "[[Сансрын хөлөг (гитарын гоцлол)|Сансрын хөлөг]]" (Сансрын хүлэг), "[[Хөгжилтэй залуус (гитарын гоцлол)|Хөгжилтэй залуус]]" (Торгон утас) зэрэг гитарын гоцлолууд, "[[Нүдэн нуур (дуу)|Нүдэн нуур"]], [[Сургууль минь баяртай (С.Баатарсүх)|“Сургууль минь баяртай”]], “[[Цэцгэн зүйрлэл (дуу)|Цэцгэн зүйрлэл]]” зэрэг дуунууд нь төржээ. Монгол оронд Радио өргөн нэвтрүүлэг албан ёсоор эхлүүлсний 35 жилийн ойн баярын өдөр 1969 оны 09-р сарын 01-нд Драмын театрт болсон МРЗРУХ-ны "Цахилгаан хөгжмийн чуулга"-ын нээлтийн тоглолт дээр түүний “Цэнхэр залаа” гитарын гоцлол, "Нүдэн нуур" дуу нь тоглогджээ. МРЗРУХ-ны цахилгаан хөгжмийн чуулга долоо хоногт гурван удаа тоглодог байх үед нэг тоглолт дээр гэхэд “Цэнхэр залаа”-г багадаа гурав дахиулдаг байсан хэмээн Баатарсүх дурссан байдаг. Баатарсүхийг МРЗРУХ-ны “Цахилгаан хөгжмийн чуулга”-д ажиллаж байх үед тус чуулгын урансайхны удирдагч Т.Чимэддорж түүнд цахилгаан хөгжмийн хамтлагийн талаарх өөрийн туршлагаа УАДБЧ дээр шинээр байгуулагдах цахилгаан хөгжмийн хамт олонтой хуваалцаж "Цэнхэр залаа", "Оддын дуулал", "Сансрын хөлөг", "Хөгжилтэй залуус" зэрэг гитарын гоцлолуудаа Радиогийн оркестрын цахилгаан хөгжмийн хэсэг тоглодог шиг тоглуулж сургахыг даалгажээ. Баатарсүх Радио дахь өөрийн үндсэн үүрэгт ажлын хажуугаар тэрхүү цахилгаан хөгжмийн шинэ хамтлагийн залуустай хамтран ажиллаж [[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|“Соёл-Эрдэнэ” хамтлагийг]] анх байгуулагдахад өөрийн уран бүтээл, авьяас чадвар, хүч хөдөлмөрөө харамгүй зориулсан билээ. Тус хамтлагийн ятгач залуусын зүгээс “Цэнхэр залаа” гитарын гоцлолыг тоглож сурахаар сургуулилж байхдаа хөгжмийн зохиолч Баатарсүхэд түүний гитараар (хоёр өөр өнгөн дээр) гоцолж тоглосон хэсгийг '''гитараар биш ятгаар тоглох'<nowiki/>'' (жич: үүнийг ''<nowiki/>'гитарт зориулж бичсэн хөгжмийг ятганд зориулан найруулж хөгжимдөх''' гэдэг байна) санал тавьж, ятга хөгжим гитар шиг өнгө шууд сольж тоглож болдоггүй тул С.Баатарсүхийн 1969 онд хийсэн "Цэнхэр залаа" гитарын гоцлолын анхны эх аранжировка дээр хоёр өөр хөгтэй ятгаар хоёр ятгачин ээлжилж тогложээ. Ийнхүү 1971 онд нээлтийн тоглолтоо хийсэн, манай Зууны манлай, "Алдрын Од"-ын анхны эзэн "Соёл-Эрдэнэ" хамтлагийн урын сангийн гол бүтээлүүдийн нэг С.Баатарсүхийн ая "Цэнхэр залаа" цахилгаан хөгжимтэй ятгын гоцлол төрсөн түүхтэй. Харин олны хэлж заншсан "Цаг агаарын ая" буюу МҮОНРТ-ийн эфирт цаг агаарын мэдээ гарах бүрт эгшиглэдэг [[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)|"Цэнхэр залаа" ятгын гоцлолыг]] МРЗРУХ-ны Хөгжмийн Нэвтрүүлгийн Редакцийн хариуцлагатай редактор, Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын уран сайхны удирдагч, хөгжмийн зохиолч УГЗ Т.Чимэддоржийн өгсөн үүргийн дагуу Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын (одоогийн Төрийн Соёрхолт "Баянмонгол" чуулга) хөгжимчид ятга хөгжимчидтэй хамтран '''1972 оны 4-р сарын 23'''-нд Радиод бичүүлж Монголын Радиогийн Алтан Фондод үлдээжээ. '''МҮОНРТ-ийн цаг агаарын мэдээгээр эгшиглэж буй С.Баатарсүхийн "Цэнхэр залаа" цахилгаан хөгжимтэй ятгын гоцлолыг тоглосон бүрэлдэхүүн''': *Бөмбөр - [[Бямбаагийн Нямбаяр]] (Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын анхны бөмбөрчин, [[Буурангийн Нандинцэцэг|Б.Нандинцэцэгийн]] дуулсан "Хаврын урь", [[Мандширын Янжиндулам|М.Янжиндуламын]] дуулсан "Аавын хайр" дуу зохиосон), *Орган - [[Лунжгайн Батаа]] (Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгын альто саксафонч, даралтат хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч, [[Санжаажавын Оюун|С.Оюуны]] шүлэг [[Мөнгөн шөнө (дуу)|"Мөнгөн шөнө"]], Ш.Цогтын шүлэг [[Үртэй хүн жаргалтай (Л.Батаа)|"Үртэй хүн жаргалтай"]], [[Шоовойн Шажинбат|Ш.Шажинбатын]] шүлэг "Алтайн хангайн уулс" дуу зохиосон), *Басс гитар - [[Лувсанчойдорын Сэргэлэн]] (1966-1967 онд МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-д, 1967 оноос Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгад басс гитарчин, орос нэр нь 'Сергей') *Ритм гитар - Самбуугийн Баатарсүх ("Цэнхэр залаа" хөгжмийн зохиолч, 1966 оноос МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга"-д гоцлол гитарчин, 1969 оноос Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулгад гоцлол ба хэмнэлт гитарчин), *Соло ятга: ** 'до' мажорын дэвсгэр өнгөн дээр "Цэнхэр залаа"-г ятга хөгжмөөр гоцолж тоглосон - Б.Наранбаатар ([[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|"Соёл-Эрдэнэ" чуулга]]) ** 'ре' мажорын дэвсгэр өнгөн дээр "Цэнхэр залаа"-г ятга хөгжмөөр гоцолж тоглосон - Б.Эрдэнэхуяг ([[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|"Соёл-Эрдэнэ" чуулга]]) ==<small>Түүний удирдсан болон хөгжим тоглож байсан хамтлаг, чуулга, ажилласан газар</small> == *1963-1966 он Нийслэлийн 5-р дунд сургууль, "Сурагчдын банзан гитарын чуулга", хамтлагийн ахлагч **1964 онд Барилгачдын Соёлын Ордон дээр, 1965 онд Монголын Хүүхдийн Пионерын Ордон (хуучин) дээр байгуулагдсан З.Хангалын удирдаж байсан гитарын дугуйланд хамтлагаараа явж гитарын шинэ барилт (септ аккорд) сурч, шинэ дуу заалгаж байв. **1964-1965 он Барилгачдын Соёлын Ордны дагшаа найрлын албан ёсны тоглолт эхлэх хүртэл тус дагшаа найрлын хөгжимчин, найз З.Хангалын хамт бүжгийн ая тоглож, бүжиг явуулдаг байв. С.Баатарсүх З.Хангал найзаараа бөмбөр тоглохыг заалгаж, З.Хангалыг төгөлдөр хуураа тоглох үед нь бөмбөр дээр сууж, З.Хангалыг бөмбөр дээр суух үед гитар тоглож байв. *1966-1969 он МУИС, "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга", хамтлагийн ахлагч, гоцлол гитарчин **1966-1967 оны хичээлийн жилд 1-р курсийн оюутан байхдаа найз З.Хангалынхаа байгуулсан ХБДуС-ийн багш нараас бүрдсэн дагшаа хөгжимд цахилгаан гитар тоглож байв. **1967-1968 он 013 дугаар ангийн "Байлдагчдын цахилгаан гитарын чуулга", хамтлагийн ахлагч, гоцлол гитарчин *1969-1972 он Мэдээлэл Радио Зурагт Радиогийн Улсын Хорооны Цахилгаан Хөгжмийн Чуулга, гоцлол ба хэмнэлт гитарчин *1972-1974 он Улсын Филармонийн эстрадын “Баянмонгол” чуулга, гоцлол ба хэмнэлт гитарчин *1974-1975 он Эрхүү хот, Их сургуулийн хэлний бэлтгэл, Оюутны “Найрамдал” хамтлаг, хамтлагийн ахлагч, гитарчин *1975-1982 он Свердловск хот, Уралын Консерватор, Оюутны "Найрамдал" хамтлаг, хамтлагийн ахлагч гитарчин *1982-1984 он Говь-Алтай аймгийн Ардын Дуу Бүжгийн "Алтай" Чуулга, урансайхны удирдагч *1985-1986 он Улсын Филармонийн "Баянмонгол" чуулга, хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч *1986-1987 он Хүүхэд Залуучуудын "Найрамдал" Парк, хөгжмийн багш, хөгжмийн хамтлагийн удирдагч, найруулагч *1987-1989 он Залуучуудын Соёлын Төв, Залуу Хөгжмийн Зохиолчдын Нэгдлийн эрхлэгч-аргазүйч *1989-1990 он Хүүхэд Залуучуудын Театр, хамтлагийн удирдагч *1990 он - Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Холбоо, хөгжмийн зохиолч *1991-1992 он Монгол Кино Үйлдвэр, Киноны хөгжмийн редактор == <small>Уран бүтээлийн тухай</small> == Тэрээр туурвигч мөн гүйцэтгэгч уран бүтээлч юм. Дуунаас дуурь, дан хөгжмөөс симфони хүртэл бичсэн мэргэжлийн хөгжмийн зохиолч. Өөрийгөө хөгжүүлж хөгжимчин болсон хүн. Хөгжмийн бүхий л төрөл жанраар жигд аялгуу сайтай бичдэг гэж түүнийг үнэлсэн байдаг. Урын сандаа найман зуу гаруй бүтээлтэй. Монголын Радиогийн сан хөмрөгт хоёр зуугаад уран бүтээл нь авагдсан байдаг байна. Радио, телевизийн нэвтрүүлгийн чимэг хөгжим олныг бичиж, гитар хөгжмөөр гоцлон тоглож Радиогийн алтан сан хөмрөгт үлдээжээ. Түүний тухай МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, "Чингис хаан" одонт, ТШ, МУУГЗ хөгжмийн зохиолч [[Бямбасүрэнгийн Шарав|Б.Шарав]] 2012 онд телевизийн нэгэн нэвтрүүлэгт "Ялангуяа энэ ... гитар гэж ... гаднаас орж ирсэн энэ хөгжмийг монголчууд нутагшуулж хэрэглэхэд ... манай Баатарсүхийн бүтээл, зүтгэл ... маш их өндөр байгаа гэж бодно доо. Хөгжмийн их хүнд төрлийн томоохон хэлбэрүүдэд бас амжилт олсон. Манайд ... хөгжмийн томоохон хэлбэрүүдээр хөгжмийн зохиол бичсэн хүмүүс бас тийм ч олон биш байдаг. ... хөгжмийн томоохон хэлбэрүүдийн зовлон жаргалыг мэдэх ... хөгжмийн зохиолчийн нэг. ... Далан таван онд бид хоёр оюутан болж нэг поездонд нэг купенд явж очсон. ... Би болбол бас ч үгүй хөгжмийн сургууль төгсөөд явсан хүн. Баатарсүх бол яг ажиллаж байгаад л Улсын филармонид ажиллаж байсан байх тэр үед, ... практикаар гэх юм уу ... хөгжимд орсон хүн. ... практикийн хүн ... хөгжмийн дээд сургууль тэр өндөр мэргэжил олгодог газар яваад очихоороо ... бас нэлээн хүндрэлтэй байсан байх. ... Төгсөхдөө ... нэгдүгээр симфони бичиж төгссөн. Нэгдүгээр симфонио тоглуулж дипломоо онц хамгаалж байсныг би ... санадаг юм." хэмээсэн байдаг. Мөн "Цэнхэр залаа” гэдэг хөгжмийн хувьд ярихад болбол үнэхээр энэ хөгжмийн онцлог нь тэр монгол аялгуундаа, монгол сэтгэхүйдээ байгаа л гэж боддог гэжээ. == <small>Гитарын гоцлол</small> == ''Зохиож тоглосон'' [[Цэнхэр залаа (гитарын гоцлол)|"Цэнхэр залаа" (гитарын гоцлол)]] 1969 он [[Долоон бурхан (гитарын гоцлол)|"Долоон бурхан" (гитарын гоцлол)]] 1969 он [[Сансрын хөлөг (гитарын гоцлол)|"Сансрын хөлөг" (гитарын гоцлол)]] 1969 он "[[Хөгжилтэй залуус (гитарын гоцлол)|Хөгжилтэй залуус" (гитарын гоцлол)]] 1970 он [[Золжаргал (гитарын гоцлол)|"Золжаргал" (гитарын гоцлол)]] 1970 он [[Залуусын дуу (гитарын гоцлол)|"Залуусын дуу" (гитарын гоцлол)]] 1971 он [[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)|"Цэнхэр залаа" (ятгын гоцлол)]] 1971/1972 он [[Бахдал баясал (гитарын гоцлол)|"Бахдал баясал" (гитарын гоцлол)]] 1995 он [[Мөнгөн зүү (гитарын гоцлол)|"Мөнгөн зүү" (гитарын гоцлол)]] 1995 он [[Цагаан шөнө (гитарын гоцлол)|"Цагаан шөнө" (гитарын гоцлол)]] 1984/1995 он "[[Есөн тахил (гитарын гоцлол)|Есөн тахил" (гитарын гоцлол)]] 1995 он ''Хөгжмийн найруулга хийж тоглосон:'' З. Хангалын [[Өглөөний наран (гитарын гоцлол)|"Өглөөний наран" (гитарын гоцлол)]] Ж.Дорждагвын [[Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол)|"Соёл-Эрдэнэ" (гитарын гоцлол)]] ''Cover тоглосон:'' "Apache" ([[:en:The_Shadows|"The Shadows"]]) "The God Riders in the Sky" ([[:en:The_Ventures|"The Ventures"]]) "Уянгалан дуулагч гитар" ("The Shadows"; [[:en:Karel_Duba|"Karel Duba"]]; "[[:ru:Поющие_гитары|Поющие гитары" ВИА]]) Жич: С.Баатарсүх гитараар ''cover'' гоцолж, Радиогийн цахилгаан хөгжмийн чуулга буюу одоогийн УФ-ийн "Баянмонгол" чуулга хөгжимдснөөр Монголын Радиод анх бичигдсэн эдгээр гитарын гоцлолууд нь Англиийн "The Shadows", АНУ-ын "The Ventures", Чехословакийн "Karel Duba", ЗХУ-ын "Поющие гитары" ВИА зэрэг хамтлаг, чуулгын урын санд орж тоглогдож ирсэн бүтээлүүд юм. Монголын Радиод анх бичигдсэн 1960-аад оны сүүлээр, тухайн цаг үед барууны дуу хөгжим хориотой байсантай холбоотой эдгээр бүтээл монгол нэрээр сонсогчдод хүрсэн байдаг. 1990 оноос цаг үе өөрчлөгдсөн тул эдгээр бүтээл нэрээрээ сонсогчдын хүртээл болдог болсон. С.Баатарсүх эдгээр хамтлаг чуулга болон [[:en:Hank_Marvin|Hank Marvin]], [[:en:Karel_Duba|Karel Duba]] зэрэг гоцлол гитарчдыг өөрийн орон зайн багш нар хэмээн үздэг хэмээсэн байдаг. Дээр дурдагсан гоцлолуудын нэг "Уянгалан дуулагч гитар"-ыг С.Баатарсүх 1994 оны 11-р сарын 2-4-нд СТӨ-нд "Цэнхэр залаа-25" бие даасан уран бүтээлийн анхны тоглолт дээрээ cover тоглож үзэгч сонсогчдод толилуулсан. 1996 онд тэрбээр энэхүү гоцлолыг дуу бичлэгийн студид мөн гитараар гоцолж хөгжимдөн бичүүлсэн нь 1997 онд Монголын Радиод авагдаж радиогийн эфирт эгшиглэж (МҮОНР-ийн хөтөлбөр /1-р суваг/ 2015.03.02-2015.03.08, Ням гариг, 08.30 [https://www.mnb.mn/index.php/i/47729 Шедоусын “Уянгалан дуулагч” гитарын гоцлол]) иржээ. == <small>Дууны уран бүтээлээс</small> == [[Нүдэн нуур (дуу)|Нүдэн нуур]] (шүлэг: [[Шоовойн Шажинбат|Ш.Шажинбат]]) [[Сургууль минь баяртай (С.Баатарсүх)|Сургууль минь баяртай]] (шүлэг: Ө.Тогоо) [[Цэцгэн зүйрлэл (дуу)|Цэцгэн зүйрлэл]] (шүлэг: [[Загдын Түмэнжаргал|З.Түмэнжаргал]]) [[Дөрвөн улирал хоёр амраг (дуу)|Дөрвөн улирал хоёр амраг]] (шүлэг: [[Дарамын Батсүрэн|Д.Батсүрэн]]) [[Учрахын ерөөл (Б.Лхагвасүрэн, С.Баатарсүх)|Учрахын ерөөл]] (шүлэг: [[Бавуугийн Лхагвасүрэн|Б.Лхагвасүрэн]]) [[Хувиршгүй гэлээ (С.Оюун, С.Баатарсүх)|Хувиршгүй гэлээ]] (шүлэг: [[Санжаажавын Оюун|С.Оюун]]) [[Өлгийн дуу (Б.Явуухулан, С.Баатарсүх)|Өлгийн дуу]] (шүлэг: [[Бэгзийн Явуухулан|Б.Явуухулан]]) [[Халтар манан хөөрөг (З.Түмэнжаргал, С.Баатарсүх)|Халтар манан хөөрөг]] (шүлэг: [[Загдын Түмэнжаргал|З.Түмэнжаргал]]) [[Охин үр (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)|Охин үр]] (шүлэг: Бя.Энхтуяа) [[“00” цаг (З.Түмэнжаргал, С.Баатарсүх)|00 цаг]] (шүлэг: [[Загдын Түмэнжаргал|З.Түмэнжаргал]]) [[КАСПЕР (Б.Нацагдорж, С.Баатарсүх)|Каспер]] (шүлэг: Б.Нацагдорж) [[Цас цагаан охин (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)|Цас цагаан охин]] (шүлэг: Бя.Энхтуяа) [[Хүрээ байшин (Л.Дашням, С.Баатарсүх)|Хүрээ байшин]] (шүлэг: Л.Дашням) [[Бурхан ээж минь дээ (С.Чулуунбаатар, С.Баатарсүх)|Бурхан ээж минь дээ]] (шүлэг: С.Чулуунбаатар) [[Зүрхнээ сүмбэрлэх нутаг (Ж.Жаргалсайхан, С.Баатарсүх)|Зүрхнээ сүмбэрлэх нутаг]] (шүлэг: Ж.Жаргалсайхан) [[Асгарсан хормойтой дээл (Д.Норов, С.Баатарсүх)|Асгарсан хормойтой дээл]] (шүлэг: Д.Норов) [https://www.youtube.com/watch?v=UcPh-uXEQBU Хатан хөөрөг] (өөрийн шүлэг) == <small>Бусад бүтээлээс</small> == ''Хөгжмийн:'' Симфони I, 1980/1982 он Симфони II, 1988 он Симфони III [[Алтан ураг (симфони)|("Алтан ураг", цомнолыг Ц.Чимэддорж)]], 1990 он Симфони IV, 1996 он Симфони V, 1997 он Симфони VI, 2000 он Симфони VII [[Монголын нууц товчоо (симфони)|("Монголын нууц товчоо")]], 2007 он "Залуу нас" симфони удиртгал, 1987 он "Сэрүүн сайхан хангай" симфони найраглал, 1987 он Симфони бүжиг 1, 2, 1988 он "Хөгжилтэй зугаалга" симфони удиртгал, 1989 он Соната - ятга, 1990-1993 он Соната - шанз, 1990-1993 он Соната - лимбэ, 1992 он "Хөх судар", 2001 он "Субашид" морин хуурын чуулгад 2003 он "Бамбарууш" ("Медвежонок"), 1979-1980 он [[Аялгуу (С.Баатарсүх)|"Аялгуу" (хийлийн гоцлол)]] 1983/1989 он "Унага" - төгөлдөр хуур, 1983 он "Ботго" - төгөлдөр хуур, 1983 он "Тугал" - төгөлдөр хуур, 1983 он "Хурга" - төгөлдөр хуур, 1983 он "Ишиг" - төгөлдөр хуур, 1983 он ''Тайз дэлгэцийн:'' "Говь-Алтай магтаал" дуу бүжгийн цоморлог (З.Гүнсэн), 1983 он "Наадам" дуу бүжгийн цоморлог (З.Гүнсэн), 1984 он "Их найрагчийн нутаг" дуу бүжгийн цоморлог (П.Бадарч), 1990 он "Хайрын дууль" дуу бүжгийн цомог (С.Батмөнх), 1992 он "Гүнжийн домог" уран сайхны кино (Ж.Төвсанаа), 1994 он "Хүннү" теледуурь (Д.Банзрагч), 1997 он "Хатан бүүвэй" теле хөгжимт кино (Б.Нацагдорж), 1999 он "Хандармаа" хүрээ дуурь (Б.Дариймаа), 2013 он "Зөрлөг дээр ургасан сарнай" поп-джаз мюзикл, 2014 он ''Дуулаачийн:'' "Миний Монгол" кантат (Түүвэр шүлэг), 1978 он "Арван хоёр баярын дуу" кантат ([[Дарамын Батсүрэн|Д.Батсүрэн]]), 1982 он "Алтан соёмбо" магтуу (Д.Содномдорж), 1983 он "Бид залуучуудын эвлэл" магтуу (Ш.Сүрэнжав), 1988 он "Найрамдлын зам" магтуу (Ш.Сүрэнжав), 1989 он "Гийнгоо" найрал дуу - 1, 2, 3 (Д.Пүрэвсүрэн), 1979-1980 он "Мөнгөн зул" найрал дуу (Ш.Цогт), 1979-1980 он "Дөрвөн уул" найрал дуу (Ш.Цогт), 1979-1980 он "Алтан намар" найрал дуу (В.Алзахгүй), 1983 он "Хос цагаан хун" романс (Д.Батсүрэн), 1979-1980 он "Цагаан хус" романс (С.Есенин), 1979-1980 он "Миний ээж" романс (өөрийн шүлэг), 1979-1980 он ''Монгол ардын дуу хөгжмийн найруулга'' (1982-1985 он, Говь-алтай аймаг, АДБ-ийн "Алтай" чуулга): "Булгиар хүрэн цүнх", "Ламба гуай", "Эхийн ерөөл", "Тоохуу нэг гос", "Дөвчин унзад", "Жаахан шарга", "Гандий мод", "Тонжоо", "Хүүш Дамдин", "Найгал гол", "Сэндэр охин", "Могой хээр", "Улаан бууртай тэмээ", "Судгийн ногоо", "Гавалмаа", "Сэрэвгэр хадны зэрэглээ", "Улаан байгаад бор боллоо", "Зүүд", "Цууриа", "Гүүшээн", "Жинстийн гурван салаа", "Улаан буурал морь", "Бяцхан хээр", "Нууцаа хүндэтвэ", "Бөхөөжээ гэлгүй яахав" зэрэг дуу, "Биелгээ", "Елхэндэг", "Хотон", "Баяд", "Торгууд", "Дархад", "Урианхай", "Жороо морь", "Агсал" зэрэг бүжгийн хөгжим == <small>Шагнал</small> == Төрийн дээд шагнал * 2000 он, Алтан гадас * 2008 он, МУУГЗ * 2019 он, Төрийн шагнал (УФ-ийн "Баянмонгол" чуулгын гитар хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч) Салбарын шагнал * 1991 он, МХөЗЭХ-ны шагнал (III симфони зэрэг) * 1998 он, МҮОНРТ-ийн тэргүүний ажилтан * 1998 он, СТА Бусад * 1968 он, БНМАУ-ын Зэвсэгт Хүчний Залуучуудын 3-р их наадмын 1-р зэргийн диплом (Армийн тусгай анги салбаруудын бүсээс байлдагч Баатарсүх нь БНМАУ-ын зэвсэгт хүчний залуучуудын 3-р их наадмын ''Гоцлол хөгжимд “гитар” хөгжмөөр гоцлон'' 1-р байр эзэлсэн тул) * 1968-1969 оны хичээлийн жил ** Нийслэлийн дээд тусгай мэргэжлийн сургуулиудын урлагийн уламжлалт үзлэгийн 1-р зэргийн диплом (МУИС-ийн гитарын “хоршил” цөөхүүл нь ''хөгжмийн төрлийн уралдаанд 1-р байр эзэлсэн'' тул) ** Монголын Залуучууд Оюутны 3-р их наадмын мөнгөн медаль, 2-р зэргийн диплом (н.Самбуу овогтой Баатарсүх нь МЗО-ны 3-р их наадамд шалгаран оролцож Мөнгөн медальт байр эзэлсэн тул МЗО-ны 3-р их наадмын 2-р зэргийн дипломоор шагнав.) ** Нийслэлийн 10 жилийн 5-р дунд сургуулийн МХЗЭ-ийн хорооны баярын бичиг (МУИС-ын оюутны хөнгөн хөгжмийн хамт олонд, Манай үдэшлэгт идэвхтэй оролцож сайхан ая эгшгээрээ хөгжөөн баясгасан явдалд тань талархаж оюутан та нараасаа сурлагын өндөр амжилтыг хүсэн ерөөж дурсгав. 1969-03-15) * 1969 оны 6-р сарын 1-9, ЗХУ-ын Ташкент хотноо зохиогдсон Монгол-Зөвлөлтийн залуучууд оюутны найрамдалт III фестиваль (Улсын их сургуулийн, одоогийн МУИС-ийн "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга", хамтлагийн ахлагч, гоцлол гитарчин, Ж.Дорждагвын [[Соёл-Эрдэнэ (гитарын гоцлол)|"Соёл-Эрдэнэ" гитарын гоцлол]], З.Хангалын [[Өглөөний наран (гитарын гоцлол)|"Өглөөний наран" гитарын гоцлол]]) * 1971 он, МРТУХ-ны Баярын бичиг (Мэдээлэл Радио, Телевизийн ажилд идэвхтэй оролцон, үр бүтээлтэй ажиллаж байгааг үнэлж Самбуу овогтой Баатарсүхийг Ардын Хувьсгалын түүхт 50 жилийн ойг тохиолдуулан Мэдээлэл Радио, Телевизийн Улсын Хорооны баярын бичгээр шагнав. 1971 оны 7-р сарын 04-ны өдөр, МРТУХ-ны дарга С.Жалан-Аажав); (Жич: "Цэнхэр залаа" Жалан-Аажав даргын үед гитарын гоцлолоороо Радиогийн цаг агаарын мэдээний ая болсон гэж зохиогч С.Баатарсүх хэвлэл мэдээлэлд өгсөн ярилцлагууддаа олонтоо дурссан байдаг.) * 1973 он, Герман улс, Берлин хот, ДЗО-ны Х их наадамд [[Цэнхэр залаа (ятгын гоцлол)|"Цэнхэр залаа" ятгын гоцлол]] (Улсын Филармонийн эстрадын [[Соёл-Эрдэнэ хамтлаг|"Соёл-Эрдэнэ" чуулга]]) * 1974-1975 оны хичээлийн жил, ЗХУ, Эрхүү хот, талархлын бичиг, (Почетной грамотой награждается студент подготовительного факультета Иркутского государственного университета имени А.А.Жданова Самбуугийн Баторсух за активное участие в общественной жизни. Ректор университета профессор Н.Ф.Лосев) * 1980 он, ЗХУ, Бүх Холбоотын хэмжээнд хөгжмийн залуу зохиолчдын дунд зарласан уралдаан, тэргүүн байр, "Миний Монгол" кантат (Уралын консерватор, үндсэн анги, 3-р курс) * 1980 он, ЗХУ, Бүх Холбоотын хэмжээнд Москвагийн зуны олимпыг угтаж зарласан хөгжмийн төрлийн уралдаан, тэргүүн шагнал, "Медвежонок" төгөлдөр хуурын бүтээл (С.Баатарсүх Уралын консерваторын үндсэн ангийн 3-р курст суралцаж байв.) * 1981 он, Ардын хувьсгалын 60 жилийн ойд зориулсан Бүх Ард Түмний Урлагийн Их Наадам (манай таван хүн тутмын нэг оролцсон), гадаад дотоодын их дээд тусгай мэргэжлийн сургуульд суралцдаг монгол оюутан залуучуудын урлагийн үзлэг, мөнгөн медаль (Уралын консерватор, оюутан) * 1982 он, ЗХУ, Свердловск хот, Уралын Консерватор, талархлын бичиг (Почетная грамота, Награждается тов. Батарсух С., выпускник композиторского факультета УГК за активную работу по руководству ансамбля “Найрамдал” (Дружба). Сердечный привет и наилучшие пожелания в Вашей творческой и общественной деятельности! Комитет ВЛКСМ, ПрофКом, 31 мая 1982 года г.Свердловск) * 1983 он, Чехословак улсын Братислав хот, Сонгодог хөгжмийн наадам, 1-р симфони, "Бамбарууш" ("Унага", "Ботго", "Тугал", "Хурга", "Ишиг") төгөлдөр хуурын цикл бүтээл * 1984 он, АДБ-ын "Алтай" чуулга улсад түрүүлсэн (уран сайхны удирдагч) * 1989 он, Радиогийн урын санг баяжуулах хөгжмийн төрлийн уралдаан, [[Аялгуу (С.Баатарсүх)|"Аялгуу" хийлийн гоцлол]] * 1993 он, Герман, Бонн хот, Олон улсын сонгодог хөгжмийн симпозиум, [[Алтан ураг (симфони)|"Алтан ураг" III симфони]], [[Аялгуу (С.Баатарсүх)|"Аялгуу" хийлийн гоцлол]] * 1997 он, Пентатоник-97 цом (гоцлол гитарын концерт) * 1998 он, "Цэнхэр залаа" тоглолт, Радиогийн бичлэг (С.Баатарсүх, 50 нас) * 1999 он, МҮОНТ, С.Баатарсүх оролцсон "Шүтээн" нэвтрүүлэг, (МҮОНР - 65 жил, "Цэнхэр залаа" - 30 жил) * 1999 он, "Ирээдүйн одод" тэмцээн, [[“00” цаг (З.Түмэнжаргал, С.Баатарсүх)|"00" цаг дуу]] (дуучин: Т.Амина) * 2000 он, Монголын Хүүхдийн Төлөө Үндэсний Төв, "Сайн үйлс" медаль ("Дэлхий цагаан гэр" тоглолт зэрэг) * 2007 он, БСШУ-ны "Оны шилдэг бүтээл"-ийн батламж ([[Монголын нууц товчоо (симфони)|"Монголын нууц" товчоо, VII симфони]]), (МХөЗХ - 50 жил) * 2012 он, "Цэнхэр залаа"-тай цэнхэр дэлгэц (Мэдээлэл Радиогийн улсын хорооны дэргэд цахилгаан хөгжмийн чуулга байгуулагдсан - 45 жил; "Зурагт радио" буюу Телевиз байгуулагдсан - 45 жил; МРТУХ-ны цахилгаан хөгжмийн чуулгыг бүрэн бүрэлдхүүнээр нь Улсын филармонид шилжүүлсэн, "Баянмонгол" чуулга нэр авсан - 40 жил) * 2014 он, [http://www.shuud.mn/a/337951 Монголын Ус Цаг уурын Алба, 90 жил], ойн тэмдэг (МУЦА - 90 жил; "Цэнхэр залаа" - 45 жил) * 2014 он, МҮОНРТ, [https://www.mnb.mn/i/23365 Хөгжмийн зохиолч, УГЗ С.Баатарсүхэд хүндэтгэл үзүүллээ] (МҮОНР - 80 жил, "Цэнхэр залаа" - 45 жил) * 2016 он, С.Баатарсүхийн нэрэмжит [https://montsame.mn/en/read/36368 өсвөрийн гоцлол гитарчдын улсын анхдугаар уралдаан] (Байр: 1. [https://www.youtube.com/results?search_query=%D0%9E.%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%85%D2%AF%D2%AF+%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80 О.Бархүү], 2. Г.Эрхэмтөгөлдөр, 3. н.Оргил) Жич: 1969 онд анх хилийн чанадад, Ташкентын фестивальд тоглолтоо толилуулсан, УИС (МУИС)-ийн дэргэд 1966 онд байгуулагдсан "Оюутны цахилгаан гитарын чуулга" - 50 жил * 2017 он, [https://www.mnb.mn/i/122046 "Цэнхэр залаа"-гийн С.Баатарсүх] хөрөг нэвтрүүлэг (МҮОНТ - 50 жил) * 2018 он, МУИС-ийн Биеийн Тамирын Тэнхим, Монголын ууган БТТ, 70 жилийн ойн тэмдэг (С.Баатарсүх - 1968 онд улсад үзүүрлэсэн, 1970 онд улсын аварга болсон МУИС-ийн сагсны багийн гишүүн, холбон тоглогч, баруун жигүүрийн довтлогч) * 2020 он, МҮОНР, С.Баатарсүхийн тухай [https://www.mnb.mn/i/219797 "Гитар минь уянгалан дуул"] хөрөг нэвтрүүлэг * 2021 он, МҮОНР, Дуун увидас, С.Баатарсүхийн хөгжим, Ш.Шажинбатын шүлэг [https://www.mnb.mn/i/237989 "Нүдэн нуур" дууны тухай] * 2022 он, [https://www.mnb.mn/i/273701 МҮОНРТ-ийн 88, 55 жилийн ойд] концерт [1:31:55-1:32:35] (Цэнхэр дэлгэцээр дамжуулан С.Баатарсүхэд ойн баярын мэнд хүргэж, мэндчилгээ дэвшүүлэв.) * 2022 он, МҮОНР, [https://www.mnb.mn/i/273874 "Охин үр минь" дуун өгүүлэмж] (С.Баатарсүхийн хөгжим, Бя.Энхтуяагийн шүлэг [[Охин үр (Бя.Энхтуяа, С.Баатарсүх)|"Охин үр"]] дуу нэвтрүүлгийн фоонно болон эгшиглэв.) {{DEFAULTSORT:Баатарсүх, Самбуугийн}} [[Ангилал:Гитарчин]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Уралын хөгжмийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] lpyyj6sz6y094gt4rrhqc84mmqjtrkw 14 100766 854002 622810 2026-04-19T10:13:34Z Баттулгын Энэрэл 100352 854002 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медальтан]] [[Ангилал:Монголын шагналтан]] '''Хөдөлмөрийн хүндэт медаль''' '''шагналтан:''' Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар иргэний үүргээ нэр төртэйгөөр биелүүлж, авъяас, эрдэм мэдлэг, хүч хөдөлмөрөө дайчлан ажиллаж, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, технологи, нийгэм соёл, боловсрол, эрүүл мэнд болон нийгмийн бусад салбарын үйл ажиллагаанд идэвх зүтгэл, үр бүтээлтэй ажиллаж, өндөр амжилт гаргасан, хуулиар хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлж, хуулийн засаглал, төрийн бодлого, зорилт, чиг үүргийг хэрэгжүүлэх болон гэмт хэрэгтэй тэмцэх, нийтийн хэв журмыг хамгаалах, хууль сахиулах үйл хэрэгт идэвх зүтгэл, үр бүтээлтэй ажиллаж, өндөр амжилт гаргасан иргэний шагнал авсан иргэд d18ocythbvur23q6gazlq1piy3dbvvq 10 113299 854013 661466 2026-04-19T11:08:44Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Weather box/colt]] to [[Загвар:Уур амьсгалын хүснэгт/colt]] 661466 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#iferror: {{#ifexpr: {{{1}}} > 0}} | background: #FFFFFF; color: #000000; | background:#{{Hexadecimal | {{#ifexpr: {{{1}}} < -1000 or {{{1}}} > 60 | 0 | {{#ifexpr: {{{1}}} < 4.47 | {{#expr: 5.4 * (42.75 + {{{1}}}) }} | {{#ifexpr: {{{1}}} > 41.5 | {{#expr: 13.78 * (60 - {{{1}}}) }} |255}} }} }} |no}}{{Hexadecimal | {{#ifexpr: {{{1}}} < -42.75 or {{{1}}} > 41.5 | 0 | {{#ifexpr: {{{1}}} < 4.47 | {{#expr: 5.4 * (42.75 + {{{1}}}) }} | {{#ifexpr: {{{1}}} > 4.5 | {{#expr: 6.89 * (41.5 - {{{1}}}) }} |255}} }} }}|no}}{{Hexadecimal | {{#ifexpr: {{{1}}} < -90 or {{{1}}} > 23 | 0 | {{#ifexpr: {{{1}}} < -42.78 | {{#expr: 5.4 * (90 + {{{1}}}) }} | {{#ifexpr: {{{1}}} > 4.5 | {{#expr: 13.78 * (23 - {{{1}}}) }} |255}} }} }}|no}}; {{#ifexpr: {{{1}}} < -23.3 or {{{1}}} >= 37.8 | color: #FFFFFF;}} }} font-size:85%;</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 3hdr19xv0rfn3dk6rnzxkvb5mkoclrd 854015 854013 2026-04-19T11:09:12Z Enkhsaihan2005 64429 854015 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Weather box/colors|color_t|{{{1}}}}} font-size:85%;</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 7tqiqm6vsznca3g85wzdjxefw2mwzim 854029 854015 2026-04-19T11:15:30Z Enkhsaihan2005 64429 854029 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Уур амьсгалын хүснэгт/colors|color_t|{{{1}}}}} font-size:85%;</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 11rlttyh4g0mbd1ciud74ful55tuyho 10 113300 854012 661472 2026-04-19T11:07:36Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:Уур амьсгалын хүснэгт]] руу чиглүүлэгдлээ 854012 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Уур амьсгалын хүснэгт]] i4yhroj2zjbprahndki14xzvz8hajin 828 113301 854017 846612 2026-04-19T11:10:50Z Enkhsaihan2005 64429 854017 Scribunto text/plain -- Implement [[Template:Weather box]]. local _precision = require('Module:Math')._precision local function precision(text) -- Input like 'Jan precipitation inch = trace' calls this with text = 'trace' -- which would cause _precision to throw an error since it is not numeric. -- Workaround: Return 0 as the precision if an error occurs. local success, result = pcall(_precision, text) if success then return result end return 0 end local function stripToNil(text) -- If text is a non-empty string, return its trimmed content. -- Otherwise, return nothing (text is an empty string or is not a string). if type(text) == 'string' then return text:match('(%S.-)%s*$') end end local function isAny(args, suffix) local months = { 'Jan', 'Feb', 'Mar', 'Apr', 'May', 'Jun', 'Jul', 'Aug', 'Sep', 'Oct', 'Nov', 'Dec' } for _, month in ipairs(months) do if stripToNil(args[month .. suffix]) then return true end end end local function makeLabel(args, options, is_first, base, what) local first if isAny(args, ' ' .. what .. ' cm') then first = 'см' elseif isAny(args, ' ' .. what .. ' mm') then first = 'мм' else first = (what:sub(1, 4) == 'snow' or precision(args['Jan ' .. what .. ' inch'] or '0') < 1) and 'см' or 'мм' end local second = 'инч' if not stripToNil(args['metric first']) then first, second = second, first end if is_first then if options.wantSingleLine then first = first .. ' (' .. second .. ')' end else first = second end return base .. ' ' .. first end local function makeSources(frame, args) local source1 = stripToNil(args.source) or stripToNil(args['source 1']) local source2 = stripToNil(args['source 2']) or stripToNil(args['source2']) local result = '|-\n|colspan="14" style="text-align:center;font-size:95%;"|' local text if source1 or source2 then if source1 and source2 then text = 'Эх сурвалж 1: ' .. source1 .. '\n' .. result .. 'Эх сурвалж 2: ' .. source2 else text = 'Эх сурвалж: ' .. (source1 and source1 or source2) end else text = frame:expandTemplate({ title = 'citation needed', args = {date = stripToNil(args.date)} }) end return result .. text .. '\n|}' end local function wantSingle(parm) -------------------------------------------------------------------------------- -- Result before July 2022 for single_line setting: -- blank/omitted : separate table rows for metric and imperial (two rows) -- N : bug: only one row with either metric or imperial (not both) -- but heading like "cm (inches)" -- Y/junk : single row with both metric/imperial in same cell -------------------------------------------------------------------------------- -- Intend changing in July 2022 so single_line=Y is the default and -- need single_line=N for separate lines. -- However, this release (1 July 2022) keeps blank/omitted as meaning "no" -- so the other large changes can be tested before switching the default. parm = (parm or ''):lower() return not (parm == 'no' or parm == 'n' or parm == '') end local function getDefinitions(frame, args, options) -- Return a list of tables or strings that define each row. local function _if(parm, a, b) return stripToNil(args[parm]) and a or b or '' end local function _ifset(parm, a) return stripToNil(args[parm]) and args[parm] or a end local function _ifany(suffix) return isAny(args, suffix) end local function _ifSingle(a, b) return options.wantSingleLine and a or b or '' end local function _colorscheme(what, default) return stripToNil(args[what .. ' colour']) or stripToNil(args[what .. ' color']) or default end local function _margin() if stripToNil(args.margin) then return 'margin:' .. args.margin .. ';' end return '' end local location = _if('location', args.location, '{{{location}}}') -- show "{{{location}}}" to alert editor if parameter is blank local navbarText if not stripToNil(args.open) then if stripToNil(args.name) then local navbar = require('Module:Navbar')._navbar navbarText = navbar({'Climate data for ' .. location, args.name, collapsible=1}) end end return { ----------- HEADER ---------- '{| class="wikitable ' .. _if('open', '', 'mw-collapsible' .. _if('collapsed', ' mw-collapsed')) .. '" style="width:' .. _ifset('width', 'auto') .. '; text-align:center; line-height:1.2em;' .. _margin() .. '"' .. _if('open', '\n|+Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location, '\n|-' .. '\n!colspan="14" | ' .. _if('name', navbarText, 'Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location) ) .. [=[ |- !scope="row" |Сар !scope="col" |1 сар !scope="col" |2 сар !scope="col" |3 сар !scope="col" |4 сар !scope="col" |5 сар !scope="col" |6 сар !scope="col" |7 сар !scope="col" |8 сар !scope="col" |9 сар !scope="col" |10 сар !scope="col" |11 сар !scope="col" |12 сар !scope="col" style="border-left-width:medium" |Жил ]=], {---------- FIRST LINE MAXIMUM HUMIDEX ---------- WANTROW = _ifany(' maximum humidex') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine), mode = 'basic', group_name = 'maximum humidex', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Макс. Температур [[humidex]]', annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' record high C') or _ifany(' record high F'), mode = 'temperature', group_name = 'record high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Мах. Температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' avg record high C') or _ifany(' avg record high F'), mode = 'temperature', group_name = 'avg record high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж макс. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' high C') or _ifany(' high F'), mode = 'temperature', group_name = 'high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж дээд °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' mean C') or _ifany(' mean F'), mode = 'temperature', group_name = 'mean', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Өдрийн дундаж °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' low C') or _ifany(' low F'), mode = 'temperature', group_name = 'low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж доод °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' avg record low C') or _ifany(' avg record low F'), mode = 'temperature', group_name = 'avg record low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж мин. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE RECORD LOW TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' record low C') or _ifany(' record low F'), mode = 'temperature', group_name = 'record low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Мин. температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE MINIMUM WIND CHILL ---------- WANTROW = _ifany(' chill') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine), mode = 'basic', group_name = 'chill', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record low [[wind chill]]', annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE TOTAL PRECIPITATION ---------- WANTROW = _ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'precipitation', color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, true, 'Дундаж [[хур дунадас]]', 'хур дунадас'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE RAINFALL ---------- WANTROW = _ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'rain', color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, true, 'Тунадас', 'rain'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE SNOWFALL ---------- WANTROW = _ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'snow', prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = makeLabel(args, options, true, 'Average snowfall', 'snow'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ---------- WANTROW = _ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'snow depth', prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), scale_factor = '0.2', label = makeLabel(args, options, true, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'), annual_mode = 'max', }, {---------- SECOND LINE MAXIMUM HUMIDEX ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and _ifany(' maximum humidex'), mode = 'basic', group_name = 'maximum humidex', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = '[[Humidex]]', annual_mode = 'max', second_line = true, }, {---------- SECOND LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record high C') or _ifany(' record high F')), mode = 'temperature', group_name = 'record high', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record high °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), annual_mode = 'max', }, {---------- SECOND LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' high C') or _ifany(' high F')), mode = 'temperature', group_name = 'high', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Mean daily maximum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' mean C') or _ifany(' mean F')), mode = 'temperature', group_name = 'mean', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Daily mean °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' low C') or _ifany(' low F')), mode = 'temperature', group_name = 'low', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Mean daily minimum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE RECORD LOW TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record low C') or _ifany(' record low F')), mode = 'temperature', group_name = 'record low', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record low °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'min', }, {---------- SECOND LINE MINIMUM WIND CHILL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' chill') and _if('metric first')), mode = 'basic', group_name = 'chill', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = '[[Wind chill]]', annual_mode = 'min', }, {---------- SECOND LINE TOTAL PRECIPITATION ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'precipitation', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, false, 'Average [[precipitation]]', 'precipitation'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE RAINFALL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'rain', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, false, 'Average rainfall', 'rain'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE SNOWFALL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'snow', second_line = true, prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = makeLabel(args, options, false, 'Average snowfall', 'snow'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'snow depth', second_line = true, prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), scale_factor = '0.2', label = makeLabel(args, options, false, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'), annual_mode = 'max', }, {---------- PRECIPITATION DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' precipitation days'), mode = 'basic', group_name = 'precipitation days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Дундаж хур тунадастай өдрүүд' .. _if('unit precipitation days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit precipitation days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- RAINY DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' rain days'), mode = 'basic', group_name = 'rain days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Бороотой өдөр' .. _if('unit rain days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit rain days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SNOWY DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' snow days'), mode = 'basic', group_name = 'snow days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Average snowy days' .. _if('unit snow days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit snow days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- PERCENT RELATIVE HUMIDITY ---------- WANTROW = _ifany(' humidity'), mode = 'basic', group_name = 'humidity', color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж харьцангуй чийгшил (%)' .. _if('time day', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(' .. _ifset('time day', '') .. ')</span>') .. _if('daily', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(daily average)</span>'), annual_mode = 'avg', }, {---------- AFTERNOON PERCENT RELATIVE HUMIDITY ---------- WANTROW = _ifany(' afthumidity'), mode = 'basic', group_name = 'afthumidity', color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'), scale_factor = '1', label = 'Average afternoon [[relative humidity]] (%)' .. _if('time day', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(at ' .. _ifset('time day', '') .. ')</span>') .. _if('daily', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(daily average)</span>'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE AVERAGE DEW POINT ---------- WANTROW = _ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F'), mode = 'temperature', group_name = 'dew point', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Average [[dew point]] °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE AVERAGE DEW POINT---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F')), mode = 'temperature', group_name = 'dew point', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Average [[dew point]] °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- MONTHLY SUNSHINE HOURS ---------- WANTROW = _ifany(' sun'), mode = 'basic', group_name = 'sun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Сарын дундаж нартай цаг', annual_mode = 'sum', }, {---------- DAILY SUNSHINE HOURS ---------- WANTROW = _ifany('d sun'), mode = 'basic', group_name = 'd sun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), include_space = false, scale_factor = '30.44', label = 'Mean daily [[Sunshine duration|sunshine hours]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- DAILY DAYLIGHT HOURS ---------- WANTROW = _ifany(' light'), mode = 'basic', group_name = ' light', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), include_space = false, scale_factor = '30.44', label = 'Mean daily [[Daytime|daylight hours]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- PERCENT SUNSHINE ---------- WANTROW = _ifany(' percentsun'), mode = 'basic', group_name = 'percentsun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), scale_factor = '7.2', label = 'Percentage [[Sunshine duration|possible sunshine]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- ULTRAVIOLET INDEX ---------- WANTROW = _ifany(' uv'), mode = 'basic', group_name = 'uv', color_scheme = _colorscheme('uv', 'u'), scale_factor = '1', label = 'Average [[ultraviolet index]]', annual_mode = 'avg', }, ----------- SOURCES ---------- makeSources(frame, args), } end local function main(frame) local sandbox = frame:getTitle():find('sandbox', 1, true) and '/sandbox' or '' local buildRow = require('Module:Weather box/row' .. sandbox)._buildRow local args = frame:getParent().args local options = { wantSingleLine = wantSingle(args['single line']), sandbox = sandbox, } local results = {} for i, definition in ipairs(getDefinitions(frame, args, options)) do local row if type(definition) == 'string' then row = definition elseif definition.WANTROW then row = buildRow(definition, args, options) else row = '' end results[i] = row end return '<div>\n'..table.concat(results)..'\n</div>' -- prevent Scribunto from inserting a blank line before the table end return { main = main, } 5ge2k0rlj7luyz39t2xmm72djgd8c1m 854022 854017 2026-04-19T11:15:00Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Weather box]] to [[Module:Уур амьсгалын хүснэгт]] 854017 Scribunto text/plain -- Implement [[Template:Weather box]]. local _precision = require('Module:Math')._precision local function precision(text) -- Input like 'Jan precipitation inch = trace' calls this with text = 'trace' -- which would cause _precision to throw an error since it is not numeric. -- Workaround: Return 0 as the precision if an error occurs. local success, result = pcall(_precision, text) if success then return result end return 0 end local function stripToNil(text) -- If text is a non-empty string, return its trimmed content. -- Otherwise, return nothing (text is an empty string or is not a string). if type(text) == 'string' then return text:match('(%S.-)%s*$') end end local function isAny(args, suffix) local months = { 'Jan', 'Feb', 'Mar', 'Apr', 'May', 'Jun', 'Jul', 'Aug', 'Sep', 'Oct', 'Nov', 'Dec' } for _, month in ipairs(months) do if stripToNil(args[month .. suffix]) then return true end end end local function makeLabel(args, options, is_first, base, what) local first if isAny(args, ' ' .. what .. ' cm') then first = 'см' elseif isAny(args, ' ' .. what .. ' mm') then first = 'мм' else first = (what:sub(1, 4) == 'snow' or precision(args['Jan ' .. what .. ' inch'] or '0') < 1) and 'см' or 'мм' end local second = 'инч' if not stripToNil(args['metric first']) then first, second = second, first end if is_first then if options.wantSingleLine then first = first .. ' (' .. second .. ')' end else first = second end return base .. ' ' .. first end local function makeSources(frame, args) local source1 = stripToNil(args.source) or stripToNil(args['source 1']) local source2 = stripToNil(args['source 2']) or stripToNil(args['source2']) local result = '|-\n|colspan="14" style="text-align:center;font-size:95%;"|' local text if source1 or source2 then if source1 and source2 then text = 'Эх сурвалж 1: ' .. source1 .. '\n' .. result .. 'Эх сурвалж 2: ' .. source2 else text = 'Эх сурвалж: ' .. (source1 and source1 or source2) end else text = frame:expandTemplate({ title = 'citation needed', args = {date = stripToNil(args.date)} }) end return result .. text .. '\n|}' end local function wantSingle(parm) -------------------------------------------------------------------------------- -- Result before July 2022 for single_line setting: -- blank/omitted : separate table rows for metric and imperial (two rows) -- N : bug: only one row with either metric or imperial (not both) -- but heading like "cm (inches)" -- Y/junk : single row with both metric/imperial in same cell -------------------------------------------------------------------------------- -- Intend changing in July 2022 so single_line=Y is the default and -- need single_line=N for separate lines. -- However, this release (1 July 2022) keeps blank/omitted as meaning "no" -- so the other large changes can be tested before switching the default. parm = (parm or ''):lower() return not (parm == 'no' or parm == 'n' or parm == '') end local function getDefinitions(frame, args, options) -- Return a list of tables or strings that define each row. local function _if(parm, a, b) return stripToNil(args[parm]) and a or b or '' end local function _ifset(parm, a) return stripToNil(args[parm]) and args[parm] or a end local function _ifany(suffix) return isAny(args, suffix) end local function _ifSingle(a, b) return options.wantSingleLine and a or b or '' end local function _colorscheme(what, default) return stripToNil(args[what .. ' colour']) or stripToNil(args[what .. ' color']) or default end local function _margin() if stripToNil(args.margin) then return 'margin:' .. args.margin .. ';' end return '' end local location = _if('location', args.location, '{{{location}}}') -- show "{{{location}}}" to alert editor if parameter is blank local navbarText if not stripToNil(args.open) then if stripToNil(args.name) then local navbar = require('Module:Navbar')._navbar navbarText = navbar({'Climate data for ' .. location, args.name, collapsible=1}) end end return { ----------- HEADER ---------- '{| class="wikitable ' .. _if('open', '', 'mw-collapsible' .. _if('collapsed', ' mw-collapsed')) .. '" style="width:' .. _ifset('width', 'auto') .. '; text-align:center; line-height:1.2em;' .. _margin() .. '"' .. _if('open', '\n|+Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location, '\n|-' .. '\n!colspan="14" | ' .. _if('name', navbarText, 'Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location) ) .. [=[ |- !scope="row" |Сар !scope="col" |1 сар !scope="col" |2 сар !scope="col" |3 сар !scope="col" |4 сар !scope="col" |5 сар !scope="col" |6 сар !scope="col" |7 сар !scope="col" |8 сар !scope="col" |9 сар !scope="col" |10 сар !scope="col" |11 сар !scope="col" |12 сар !scope="col" style="border-left-width:medium" |Жил ]=], {---------- FIRST LINE MAXIMUM HUMIDEX ---------- WANTROW = _ifany(' maximum humidex') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine), mode = 'basic', group_name = 'maximum humidex', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Макс. Температур [[humidex]]', annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' record high C') or _ifany(' record high F'), mode = 'temperature', group_name = 'record high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Мах. Температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' avg record high C') or _ifany(' avg record high F'), mode = 'temperature', group_name = 'avg record high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж макс. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' high C') or _ifany(' high F'), mode = 'temperature', group_name = 'high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж дээд °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' mean C') or _ifany(' mean F'), mode = 'temperature', group_name = 'mean', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Өдрийн дундаж °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' low C') or _ifany(' low F'), mode = 'temperature', group_name = 'low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж доод °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' avg record low C') or _ifany(' avg record low F'), mode = 'temperature', group_name = 'avg record low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж мин. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE RECORD LOW TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' record low C') or _ifany(' record low F'), mode = 'temperature', group_name = 'record low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Мин. температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE MINIMUM WIND CHILL ---------- WANTROW = _ifany(' chill') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine), mode = 'basic', group_name = 'chill', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record low [[wind chill]]', annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE TOTAL PRECIPITATION ---------- WANTROW = _ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'precipitation', color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, true, 'Дундаж [[хур дунадас]]', 'хур дунадас'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE RAINFALL ---------- WANTROW = _ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'rain', color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, true, 'Тунадас', 'rain'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE SNOWFALL ---------- WANTROW = _ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'snow', prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = makeLabel(args, options, true, 'Average snowfall', 'snow'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ---------- WANTROW = _ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'snow depth', prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), scale_factor = '0.2', label = makeLabel(args, options, true, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'), annual_mode = 'max', }, {---------- SECOND LINE MAXIMUM HUMIDEX ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and _ifany(' maximum humidex'), mode = 'basic', group_name = 'maximum humidex', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = '[[Humidex]]', annual_mode = 'max', second_line = true, }, {---------- SECOND LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record high C') or _ifany(' record high F')), mode = 'temperature', group_name = 'record high', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record high °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), annual_mode = 'max', }, {---------- SECOND LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' high C') or _ifany(' high F')), mode = 'temperature', group_name = 'high', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Mean daily maximum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' mean C') or _ifany(' mean F')), mode = 'temperature', group_name = 'mean', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Daily mean °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' low C') or _ifany(' low F')), mode = 'temperature', group_name = 'low', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Mean daily minimum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE RECORD LOW TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record low C') or _ifany(' record low F')), mode = 'temperature', group_name = 'record low', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record low °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'min', }, {---------- SECOND LINE MINIMUM WIND CHILL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' chill') and _if('metric first')), mode = 'basic', group_name = 'chill', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = '[[Wind chill]]', annual_mode = 'min', }, {---------- SECOND LINE TOTAL PRECIPITATION ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'precipitation', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, false, 'Average [[precipitation]]', 'precipitation'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE RAINFALL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'rain', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, false, 'Average rainfall', 'rain'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE SNOWFALL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'snow', second_line = true, prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = makeLabel(args, options, false, 'Average snowfall', 'snow'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'snow depth', second_line = true, prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), scale_factor = '0.2', label = makeLabel(args, options, false, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'), annual_mode = 'max', }, {---------- PRECIPITATION DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' precipitation days'), mode = 'basic', group_name = 'precipitation days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Дундаж хур тунадастай өдрүүд' .. _if('unit precipitation days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit precipitation days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- RAINY DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' rain days'), mode = 'basic', group_name = 'rain days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Бороотой өдөр' .. _if('unit rain days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit rain days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SNOWY DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' snow days'), mode = 'basic', group_name = 'snow days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Average snowy days' .. _if('unit snow days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit snow days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- PERCENT RELATIVE HUMIDITY ---------- WANTROW = _ifany(' humidity'), mode = 'basic', group_name = 'humidity', color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж харьцангуй чийгшил (%)' .. _if('time day', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(' .. _ifset('time day', '') .. ')</span>') .. _if('daily', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(daily average)</span>'), annual_mode = 'avg', }, {---------- AFTERNOON PERCENT RELATIVE HUMIDITY ---------- WANTROW = _ifany(' afthumidity'), mode = 'basic', group_name = 'afthumidity', color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'), scale_factor = '1', label = 'Average afternoon [[relative humidity]] (%)' .. _if('time day', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(at ' .. _ifset('time day', '') .. ')</span>') .. _if('daily', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(daily average)</span>'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE AVERAGE DEW POINT ---------- WANTROW = _ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F'), mode = 'temperature', group_name = 'dew point', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Average [[dew point]] °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE AVERAGE DEW POINT---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F')), mode = 'temperature', group_name = 'dew point', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Average [[dew point]] °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- MONTHLY SUNSHINE HOURS ---------- WANTROW = _ifany(' sun'), mode = 'basic', group_name = 'sun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Сарын дундаж нартай цаг', annual_mode = 'sum', }, {---------- DAILY SUNSHINE HOURS ---------- WANTROW = _ifany('d sun'), mode = 'basic', group_name = 'd sun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), include_space = false, scale_factor = '30.44', label = 'Mean daily [[Sunshine duration|sunshine hours]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- DAILY DAYLIGHT HOURS ---------- WANTROW = _ifany(' light'), mode = 'basic', group_name = ' light', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), include_space = false, scale_factor = '30.44', label = 'Mean daily [[Daytime|daylight hours]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- PERCENT SUNSHINE ---------- WANTROW = _ifany(' percentsun'), mode = 'basic', group_name = 'percentsun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), scale_factor = '7.2', label = 'Percentage [[Sunshine duration|possible sunshine]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- ULTRAVIOLET INDEX ---------- WANTROW = _ifany(' uv'), mode = 'basic', group_name = 'uv', color_scheme = _colorscheme('uv', 'u'), scale_factor = '1', label = 'Average [[ultraviolet index]]', annual_mode = 'avg', }, ----------- SOURCES ---------- makeSources(frame, args), } end local function main(frame) local sandbox = frame:getTitle():find('sandbox', 1, true) and '/sandbox' or '' local buildRow = require('Module:Weather box/row' .. sandbox)._buildRow local args = frame:getParent().args local options = { wantSingleLine = wantSingle(args['single line']), sandbox = sandbox, } local results = {} for i, definition in ipairs(getDefinitions(frame, args, options)) do local row if type(definition) == 'string' then row = definition elseif definition.WANTROW then row = buildRow(definition, args, options) else row = '' end results[i] = row end return '<div>\n'..table.concat(results)..'\n</div>' -- prevent Scribunto from inserting a blank line before the table end return { main = main, } 5ge2k0rlj7luyz39t2xmm72djgd8c1m 854036 854022 2026-04-19T11:39:47Z Enkhsaihan2005 64429 854036 Scribunto text/plain -- Implement [[Template:Weather box]]. local _precision = require('Module:Math')._precision local function precision(text) -- Input like 'Jan precipitation inch = trace' calls this with text = 'trace' -- which would cause _precision to throw an error since it is not numeric. -- Workaround: Return 0 as the precision if an error occurs. local success, result = pcall(_precision, text) if success then return result end return 0 end local function stripToNil(text) -- If text is a non-empty string, return its trimmed content. -- Otherwise, return nothing (text is an empty string or is not a string). if type(text) == 'string' then return text:match('(%S.-)%s*$') end end local function isAny(args, suffix) local months = { 'Jan', 'Feb', 'Mar', 'Apr', 'May', 'Jun', 'Jul', 'Aug', 'Sep', 'Oct', 'Nov', 'Dec' } for _, month in ipairs(months) do if stripToNil(args[month .. suffix]) then return true end end end local function makeLabel(args, options, is_first, base, what) local first if isAny(args, ' ' .. what .. ' cm') then first = 'см' elseif isAny(args, ' ' .. what .. ' mm') then first = 'мм' else first = (what:sub(1, 4) == 'snow' or precision(args['Jan ' .. what .. ' inch'] or '0') < 1) and 'см' or 'мм' end local second = 'инч' if not stripToNil(args['metric first']) then first, second = second, first end if is_first then if options.wantSingleLine then first = first .. ' (' .. second .. ')' end else first = second end return base .. ' ' .. first end local function makeSources(frame, args) local source1 = stripToNil(args.source) or stripToNil(args['source 1']) local source2 = stripToNil(args['source 2']) or stripToNil(args['source2']) local result = '|-\n|colspan="14" style="text-align:center;font-size:95%;"|' local text if source1 or source2 then if source1 and source2 then text = 'Эх сурвалж 1: ' .. source1 .. '\n' .. result .. 'Эх сурвалж 2: ' .. source2 else text = 'Эх сурвалж: ' .. (source1 and source1 or source2) end else text = frame:expandTemplate({ title = 'citation needed', args = {date = stripToNil(args.date)} }) end return result .. text .. '\n|}' end local function wantSingle(parm) -------------------------------------------------------------------------------- -- Result before July 2022 for single_line setting: -- blank/omitted : separate table rows for metric and imperial (two rows) -- N : bug: only one row with either metric or imperial (not both) -- but heading like "cm (inches)" -- Y/junk : single row with both metric/imperial in same cell -------------------------------------------------------------------------------- -- Intend changing in July 2022 so single_line=Y is the default and -- need single_line=N for separate lines. -- However, this release (1 July 2022) keeps blank/omitted as meaning "no" -- so the other large changes can be tested before switching the default. parm = (parm or ''):lower() return not (parm == 'no' or parm == 'n' or parm == '') end local function getDefinitions(frame, args, options) -- Return a list of tables or strings that define each row. local function _if(parm, a, b) return stripToNil(args[parm]) and a or b or '' end local function _ifset(parm, a) return stripToNil(args[parm]) and args[parm] or a end local function _ifany(suffix) return isAny(args, suffix) end local function _ifSingle(a, b) return options.wantSingleLine and a or b or '' end local function _colorscheme(what, default) return stripToNil(args[what .. ' colour']) or stripToNil(args[what .. ' color']) or default end local function _margin() if stripToNil(args.margin) then return 'margin:' .. args.margin .. ';' end return '' end local location = _if('location', args.location, '{{{location}}}') -- show "{{{location}}}" to alert editor if parameter is blank local navbarText if not stripToNil(args.open) then if stripToNil(args.name) then local navbar = require('Module:Navbar')._navbar navbarText = navbar({'Climate data for ' .. location, args.name, collapsible=1}) end end return { ----------- HEADER ---------- '{| class="wikitable ' .. _if('open', '', 'mw-collapsible' .. _if('collapsed', ' mw-collapsed')) .. '" style="width:' .. _ifset('width', 'auto') .. '; text-align:center; line-height:1.2em;' .. _margin() .. '"' .. _if('open', '\n|+Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location, '\n|-' .. '\n!colspan="14" | ' .. _if('name', navbarText, 'Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location) ) .. [=[ |- !scope="row" |Сар !scope="col" |1 сар !scope="col" |2 сар !scope="col" |3 сар !scope="col" |4 сар !scope="col" |5 сар !scope="col" |6 сар !scope="col" |7 сар !scope="col" |8 сар !scope="col" |9 сар !scope="col" |10 сар !scope="col" |11 сар !scope="col" |12 сар !scope="col" style="border-left-width:medium" |Жил ]=], {---------- FIRST LINE MAXIMUM HUMIDEX ---------- WANTROW = _ifany(' maximum humidex') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine), mode = 'basic', group_name = 'maximum humidex', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Макс. Температур [[humidex]]', annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' record high C') or _ifany(' record high F'), mode = 'temperature', group_name = 'record high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Мах. Температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' avg record high C') or _ifany(' avg record high F'), mode = 'temperature', group_name = 'avg record high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж макс. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' high C') or _ifany(' high F'), mode = 'temperature', group_name = 'high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж дээд °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' mean C') or _ifany(' mean F'), mode = 'temperature', group_name = 'mean', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Өдрийн дундаж °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' low C') or _ifany(' low F'), mode = 'temperature', group_name = 'low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж доод °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' avg record low C') or _ifany(' avg record low F'), mode = 'temperature', group_name = 'avg record low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж мин. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE RECORD LOW TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' record low C') or _ifany(' record low F'), mode = 'temperature', group_name = 'record low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Мин. температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE MINIMUM WIND CHILL ---------- WANTROW = _ifany(' chill') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine), mode = 'basic', group_name = 'chill', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record low [[wind chill]]', annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE TOTAL PRECIPITATION ---------- WANTROW = _ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'precipitation', color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, true, 'Дундаж [[хур дунадас]]', 'хур дунадас'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE RAINFALL ---------- WANTROW = _ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'rain', color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, true, 'Тунадас', 'rain'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE SNOWFALL ---------- WANTROW = _ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'snow', prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = makeLabel(args, options, true, 'Average snowfall', 'snow'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ---------- WANTROW = _ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'snow depth', prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), scale_factor = '0.2', label = makeLabel(args, options, true, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'), annual_mode = 'max', }, {---------- SECOND LINE MAXIMUM HUMIDEX ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and _ifany(' maximum humidex'), mode = 'basic', group_name = 'maximum humidex', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = '[[Humidex]]', annual_mode = 'max', second_line = true, }, {---------- SECOND LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record high C') or _ifany(' record high F')), mode = 'temperature', group_name = 'record high', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record high °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), annual_mode = 'max', }, {---------- SECOND LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' high C') or _ifany(' high F')), mode = 'temperature', group_name = 'high', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Mean daily maximum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' mean C') or _ifany(' mean F')), mode = 'temperature', group_name = 'mean', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Daily mean °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' low C') or _ifany(' low F')), mode = 'temperature', group_name = 'low', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Mean daily minimum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE RECORD LOW TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record low C') or _ifany(' record low F')), mode = 'temperature', group_name = 'record low', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record low °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'min', }, {---------- SECOND LINE MINIMUM WIND CHILL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' chill') and _if('metric first')), mode = 'basic', group_name = 'chill', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = '[[Wind chill]]', annual_mode = 'min', }, {---------- SECOND LINE TOTAL PRECIPITATION ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'precipitation', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, false, 'Average [[precipitation]]', 'precipitation'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE RAINFALL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'rain', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, false, 'Average rainfall', 'rain'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE SNOWFALL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'snow', second_line = true, prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = makeLabel(args, options, false, 'Average snowfall', 'snow'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'snow depth', second_line = true, prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), scale_factor = '0.2', label = makeLabel(args, options, false, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'), annual_mode = 'max', }, {---------- PRECIPITATION DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' precipitation days'), mode = 'basic', group_name = 'precipitation days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Дундаж хур тунадастай өдрүүд' .. _if('unit precipitation days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit precipitation days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- RAINY DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' rain days'), mode = 'basic', group_name = 'rain days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Бороотой өдөр' .. _if('unit rain days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit rain days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SNOWY DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' snow days'), mode = 'basic', group_name = 'snow days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Average snowy days' .. _if('unit snow days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit snow days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- PERCENT RELATIVE HUMIDITY ---------- WANTROW = _ifany(' humidity'), mode = 'basic', group_name = 'humidity', color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж харьцангуй чийгшил (%)' .. _if('time day', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(' .. _ifset('time day', '') .. ')</span>') .. _if('daily', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(daily average)</span>'), annual_mode = 'avg', }, {---------- AFTERNOON PERCENT RELATIVE HUMIDITY ---------- WANTROW = _ifany(' afthumidity'), mode = 'basic', group_name = 'afthumidity', color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'), scale_factor = '1', label = 'Average afternoon [[relative humidity]] (%)' .. _if('time day', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(at ' .. _ifset('time day', '') .. ')</span>') .. _if('daily', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(daily average)</span>'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE AVERAGE DEW POINT ---------- WANTROW = _ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F'), mode = 'temperature', group_name = 'dew point', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж [[шүүдрийн цэг]] °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE AVERAGE DEW POINT---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F')), mode = 'temperature', group_name = 'dew point', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж [[шүүдрийн цэг]] °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- MONTHLY SUNSHINE HOURS ---------- WANTROW = _ifany(' sun'), mode = 'basic', group_name = 'sun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Сарын дундаж нартай цаг', annual_mode = 'sum', }, {---------- DAILY SUNSHINE HOURS ---------- WANTROW = _ifany('d sun'), mode = 'basic', group_name = 'd sun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), include_space = false, scale_factor = '30.44', label = 'Mean daily [[Sunshine duration|sunshine hours]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- DAILY DAYLIGHT HOURS ---------- WANTROW = _ifany(' light'), mode = 'basic', group_name = ' light', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), include_space = false, scale_factor = '30.44', label = 'Mean daily [[Daytime|daylight hours]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- PERCENT SUNSHINE ---------- WANTROW = _ifany(' percentsun'), mode = 'basic', group_name = 'percentsun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), scale_factor = '7.2', label = 'Percentage [[Sunshine duration|possible sunshine]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- ULTRAVIOLET INDEX ---------- WANTROW = _ifany(' uv'), mode = 'basic', group_name = 'uv', color_scheme = _colorscheme('uv', 'u'), scale_factor = '1', label = 'Average [[ultraviolet index]]', annual_mode = 'avg', }, ----------- SOURCES ---------- makeSources(frame, args), } end local function main(frame) local sandbox = frame:getTitle():find('sandbox', 1, true) and '/sandbox' or '' local buildRow = require('Module:Weather box/row' .. sandbox)._buildRow local args = frame:getParent().args local options = { wantSingleLine = wantSingle(args['single line']), sandbox = sandbox, } local results = {} for i, definition in ipairs(getDefinitions(frame, args, options)) do local row if type(definition) == 'string' then row = definition elseif definition.WANTROW then row = buildRow(definition, args, options) else row = '' end results[i] = row end return '<div>\n'..table.concat(results)..'\n</div>' -- prevent Scribunto from inserting a blank line before the table end return { main = main, } rxc81rq7cwvz1ulh6j5e4hzxor3wraq 854037 854036 2026-04-19T11:41:15Z Enkhsaihan2005 64429 854037 Scribunto text/plain -- Implement [[Template:Weather box]]. local _precision = require('Module:Math')._precision local function precision(text) -- Input like 'Jan precipitation inch = trace' calls this with text = 'trace' -- which would cause _precision to throw an error since it is not numeric. -- Workaround: Return 0 as the precision if an error occurs. local success, result = pcall(_precision, text) if success then return result end return 0 end local function stripToNil(text) -- If text is a non-empty string, return its trimmed content. -- Otherwise, return nothing (text is an empty string or is not a string). if type(text) == 'string' then return text:match('(%S.-)%s*$') end end local function isAny(args, suffix) local months = { 'Jan', 'Feb', 'Mar', 'Apr', 'May', 'Jun', 'Jul', 'Aug', 'Sep', 'Oct', 'Nov', 'Dec' } for _, month in ipairs(months) do if stripToNil(args[month .. suffix]) then return true end end end local function makeLabel(args, options, is_first, base, what) local first if isAny(args, ' ' .. what .. ' cm') then first = 'см' elseif isAny(args, ' ' .. what .. ' mm') then first = 'мм' else first = (what:sub(1, 4) == 'snow' or precision(args['Jan ' .. what .. ' inch'] or '0') < 1) and 'см' or 'мм' end local second = 'инч' if not stripToNil(args['metric first']) then first, second = second, first end if is_first then if options.wantSingleLine then first = first .. ' (' .. second .. ')' end else first = second end return base .. ' ' .. first end local function makeSources(frame, args) local source1 = stripToNil(args.source) or stripToNil(args['source 1']) local source2 = stripToNil(args['source 2']) or stripToNil(args['source2']) local result = '|-\n|colspan="14" style="text-align:center;font-size:95%;"|' local text if source1 or source2 then if source1 and source2 then text = 'Эх сурвалж 1: ' .. source1 .. '\n' .. result .. 'Эх сурвалж 2: ' .. source2 else text = 'Эх сурвалж: ' .. (source1 and source1 or source2) end else text = frame:expandTemplate({ title = 'citation needed', args = {date = stripToNil(args.date)} }) end return result .. text .. '\n|}' end local function wantSingle(parm) -------------------------------------------------------------------------------- -- Result before July 2022 for single_line setting: -- blank/omitted : separate table rows for metric and imperial (two rows) -- N : bug: only one row with either metric or imperial (not both) -- but heading like "cm (inches)" -- Y/junk : single row with both metric/imperial in same cell -------------------------------------------------------------------------------- -- Intend changing in July 2022 so single_line=Y is the default and -- need single_line=N for separate lines. -- However, this release (1 July 2022) keeps blank/omitted as meaning "no" -- so the other large changes can be tested before switching the default. parm = (parm or ''):lower() return not (parm == 'no' or parm == 'n' or parm == '') end local function getDefinitions(frame, args, options) -- Return a list of tables or strings that define each row. local function _if(parm, a, b) return stripToNil(args[parm]) and a or b or '' end local function _ifset(parm, a) return stripToNil(args[parm]) and args[parm] or a end local function _ifany(suffix) return isAny(args, suffix) end local function _ifSingle(a, b) return options.wantSingleLine and a or b or '' end local function _colorscheme(what, default) return stripToNil(args[what .. ' colour']) or stripToNil(args[what .. ' color']) or default end local function _margin() if stripToNil(args.margin) then return 'margin:' .. args.margin .. ';' end return '' end local location = _if('location', args.location, '{{{location}}}') -- show "{{{location}}}" to alert editor if parameter is blank local navbarText if not stripToNil(args.open) then if stripToNil(args.name) then local navbar = require('Module:Navbar')._navbar navbarText = navbar({'Climate data for ' .. location, args.name, collapsible=1}) end end return { ----------- HEADER ---------- '{| class="wikitable ' .. _if('open', '', 'mw-collapsible' .. _if('collapsed', ' mw-collapsed')) .. '" style="width:' .. _ifset('width', 'auto') .. '; text-align:center; line-height:1.2em;' .. _margin() .. '"' .. _if('open', '\n|+Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location, '\n|-' .. '\n!colspan="14" | ' .. _if('name', navbarText, 'Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location) ) .. [=[ |- !scope="row" |Сар !scope="col" |1 сар !scope="col" |2 сар !scope="col" |3 сар !scope="col" |4 сар !scope="col" |5 сар !scope="col" |6 сар !scope="col" |7 сар !scope="col" |8 сар !scope="col" |9 сар !scope="col" |10 сар !scope="col" |11 сар !scope="col" |12 сар !scope="col" style="border-left-width:medium" |Жил ]=], {---------- FIRST LINE MAXIMUM HUMIDEX ---------- WANTROW = _ifany(' maximum humidex') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine), mode = 'basic', group_name = 'maximum humidex', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Макс. Температур [[humidex]]', annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' record high C') or _ifany(' record high F'), mode = 'temperature', group_name = 'record high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Мах. Температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' avg record high C') or _ifany(' avg record high F'), mode = 'temperature', group_name = 'avg record high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж макс. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' high C') or _ifany(' high F'), mode = 'temperature', group_name = 'high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж дээд °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' mean C') or _ifany(' mean F'), mode = 'temperature', group_name = 'mean', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Өдрийн дундаж °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' low C') or _ifany(' low F'), mode = 'temperature', group_name = 'low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж доод °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' avg record low C') or _ifany(' avg record low F'), mode = 'temperature', group_name = 'avg record low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж мин. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE RECORD LOW TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' record low C') or _ifany(' record low F'), mode = 'temperature', group_name = 'record low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Мин. температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE MINIMUM WIND CHILL ---------- WANTROW = _ifany(' chill') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine), mode = 'basic', group_name = 'chill', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record low [[wind chill]]', annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE TOTAL PRECIPITATION ---------- WANTROW = _ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'precipitation', color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, true, 'Дундаж [[хур дунадас]]', 'хур дунадас'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE RAINFALL ---------- WANTROW = _ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'rain', color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, true, 'Тунадас', 'rain'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE SNOWFALL ---------- WANTROW = _ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'snow', prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = makeLabel(args, options, true, 'Average snowfall', 'snow'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ---------- WANTROW = _ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'snow depth', prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), scale_factor = '0.2', label = makeLabel(args, options, true, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'), annual_mode = 'max', }, {---------- SECOND LINE MAXIMUM HUMIDEX ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and _ifany(' maximum humidex'), mode = 'basic', group_name = 'maximum humidex', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = '[[Humidex]]', annual_mode = 'max', second_line = true, }, {---------- SECOND LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record high C') or _ifany(' record high F')), mode = 'temperature', group_name = 'record high', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record high °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), annual_mode = 'max', }, {---------- SECOND LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' high C') or _ifany(' high F')), mode = 'temperature', group_name = 'high', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Mean daily maximum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' mean C') or _ifany(' mean F')), mode = 'temperature', group_name = 'mean', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Daily mean °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' low C') or _ifany(' low F')), mode = 'temperature', group_name = 'low', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Mean daily minimum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE RECORD LOW TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record low C') or _ifany(' record low F')), mode = 'temperature', group_name = 'record low', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record low °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'min', }, {---------- SECOND LINE MINIMUM WIND CHILL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' chill') and _if('metric first')), mode = 'basic', group_name = 'chill', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = '[[Wind chill]]', annual_mode = 'min', }, {---------- SECOND LINE TOTAL PRECIPITATION ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'precipitation', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, false, 'Average [[precipitation]]', 'precipitation'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE RAINFALL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'rain', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, false, 'Average rainfall', 'rain'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE SNOWFALL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'snow', second_line = true, prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = makeLabel(args, options, false, 'Average snowfall', 'snow'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'snow depth', second_line = true, prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), scale_factor = '0.2', label = makeLabel(args, options, false, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'), annual_mode = 'max', }, {---------- PRECIPITATION DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' precipitation days'), mode = 'basic', group_name = 'precipitation days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Дундаж хур тунадастай өдрүүд' .. _if('unit precipitation days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit precipitation days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- RAINY DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' rain days'), mode = 'basic', group_name = 'rain days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Бороотой өдөр' .. _if('unit rain days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit rain days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SNOWY DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' snow days'), mode = 'basic', group_name = 'snow days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Цастай дундаж өдөр' .. _if('unit snow days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit snow days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- PERCENT RELATIVE HUMIDITY ---------- WANTROW = _ifany(' humidity'), mode = 'basic', group_name = 'humidity', color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж харьцангуй чийгшил (%)' .. _if('time day', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(' .. _ifset('time day', '') .. ')</span>') .. _if('daily', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(daily average)</span>'), annual_mode = 'avg', }, {---------- AFTERNOON PERCENT RELATIVE HUMIDITY ---------- WANTROW = _ifany(' afthumidity'), mode = 'basic', group_name = 'afthumidity', color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'), scale_factor = '1', label = 'Average afternoon [[relative humidity]] (%)' .. _if('time day', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(at ' .. _ifset('time day', '') .. ')</span>') .. _if('daily', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(daily average)</span>'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE AVERAGE DEW POINT ---------- WANTROW = _ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F'), mode = 'temperature', group_name = 'dew point', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж [[шүүдрийн цэг]] °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE AVERAGE DEW POINT---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F')), mode = 'temperature', group_name = 'dew point', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж [[шүүдрийн цэг]] °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- MONTHLY SUNSHINE HOURS ---------- WANTROW = _ifany(' sun'), mode = 'basic', group_name = 'sun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Сарын дундаж нартай цаг', annual_mode = 'sum', }, {---------- DAILY SUNSHINE HOURS ---------- WANTROW = _ifany('d sun'), mode = 'basic', group_name = 'd sun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), include_space = false, scale_factor = '30.44', label = 'Mean daily [[Sunshine duration|sunshine hours]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- DAILY DAYLIGHT HOURS ---------- WANTROW = _ifany(' light'), mode = 'basic', group_name = ' light', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), include_space = false, scale_factor = '30.44', label = 'Mean daily [[Daytime|daylight hours]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- PERCENT SUNSHINE ---------- WANTROW = _ifany(' percentsun'), mode = 'basic', group_name = 'percentsun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), scale_factor = '7.2', label = 'Percentage [[Sunshine duration|possible sunshine]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- ULTRAVIOLET INDEX ---------- WANTROW = _ifany(' uv'), mode = 'basic', group_name = 'uv', color_scheme = _colorscheme('uv', 'u'), scale_factor = '1', label = 'Average [[ultraviolet index]]', annual_mode = 'avg', }, ----------- SOURCES ---------- makeSources(frame, args), } end local function main(frame) local sandbox = frame:getTitle():find('sandbox', 1, true) and '/sandbox' or '' local buildRow = require('Module:Weather box/row' .. sandbox)._buildRow local args = frame:getParent().args local options = { wantSingleLine = wantSingle(args['single line']), sandbox = sandbox, } local results = {} for i, definition in ipairs(getDefinitions(frame, args, options)) do local row if type(definition) == 'string' then row = definition elseif definition.WANTROW then row = buildRow(definition, args, options) else row = '' end results[i] = row end return '<div>\n'..table.concat(results)..'\n</div>' -- prevent Scribunto from inserting a blank line before the table end return { main = main, } cqjlcj6q53jslpexyh1nlj6im03i5oz 854039 854037 2026-04-19T11:46:05Z Enkhsaihan2005 64429 854039 Scribunto text/plain -- Implement [[Template:Weather box]]. local _precision = require('Module:Math')._precision local function precision(text) -- Input like 'Jan precipitation inch = trace' calls this with text = 'trace' -- which would cause _precision to throw an error since it is not numeric. -- Workaround: Return 0 as the precision if an error occurs. local success, result = pcall(_precision, text) if success then return result end return 0 end local function stripToNil(text) -- If text is a non-empty string, return its trimmed content. -- Otherwise, return nothing (text is an empty string or is not a string). if type(text) == 'string' then return text:match('(%S.-)%s*$') end end local function isAny(args, suffix) local months = { 'Jan', 'Feb', 'Mar', 'Apr', 'May', 'Jun', 'Jul', 'Aug', 'Sep', 'Oct', 'Nov', 'Dec' } for _, month in ipairs(months) do if stripToNil(args[month .. suffix]) then return true end end end local function makeLabel(args, options, is_first, base, what) local first if isAny(args, ' ' .. what .. ' cm') then first = 'см' elseif isAny(args, ' ' .. what .. ' mm') then first = 'мм' else first = (what:sub(1, 4) == 'snow' or precision(args['Jan ' .. what .. ' inch'] or '0') < 1) and 'см' or 'мм' end local second = 'инч' if not stripToNil(args['metric first']) then first, second = second, first end if is_first then if options.wantSingleLine then first = first .. ' (' .. second .. ')' end else first = second end return base .. ' ' .. first end local function makeSources(frame, args) local source1 = stripToNil(args.source) or stripToNil(args['source 1']) local source2 = stripToNil(args['source 2']) or stripToNil(args['source2']) local result = '|-\n|colspan="14" style="text-align:center;font-size:95%;"|' local text if source1 or source2 then if source1 and source2 then text = 'Эх сурвалж 1: ' .. source1 .. '\n' .. result .. 'Эх сурвалж 2: ' .. source2 else text = 'Эх сурвалж: ' .. (source1 and source1 or source2) end else text = frame:expandTemplate({ title = 'citation needed', args = {date = stripToNil(args.date)} }) end return result .. text .. '\n|}' end local function wantSingle(parm) -------------------------------------------------------------------------------- -- Result before July 2022 for single_line setting: -- blank/omitted : separate table rows for metric and imperial (two rows) -- N : bug: only one row with either metric or imperial (not both) -- but heading like "cm (inches)" -- Y/junk : single row with both metric/imperial in same cell -------------------------------------------------------------------------------- -- Intend changing in July 2022 so single_line=Y is the default and -- need single_line=N for separate lines. -- However, this release (1 July 2022) keeps blank/omitted as meaning "no" -- so the other large changes can be tested before switching the default. parm = (parm or ''):lower() return not (parm == 'no' or parm == 'n' or parm == '') end local function getDefinitions(frame, args, options) -- Return a list of tables or strings that define each row. local function _if(parm, a, b) return stripToNil(args[parm]) and a or b or '' end local function _ifset(parm, a) return stripToNil(args[parm]) and args[parm] or a end local function _ifany(suffix) return isAny(args, suffix) end local function _ifSingle(a, b) return options.wantSingleLine and a or b or '' end local function _colorscheme(what, default) return stripToNil(args[what .. ' colour']) or stripToNil(args[what .. ' color']) or default end local function _margin() if stripToNil(args.margin) then return 'margin:' .. args.margin .. ';' end return '' end local location = _if('location', args.location, '{{{location}}}') -- show "{{{location}}}" to alert editor if parameter is blank local navbarText if not stripToNil(args.open) then if stripToNil(args.name) then local navbar = require('Module:Navbar')._navbar navbarText = navbar({'Climate data for ' .. location, args.name, collapsible=1}) end end return { ----------- HEADER ---------- '{| class="wikitable ' .. _if('open', '', 'mw-collapsible' .. _if('collapsed', ' mw-collapsed')) .. '" style="width:' .. _ifset('width', 'auto') .. '; text-align:center; line-height:1.2em;' .. _margin() .. '"' .. _if('open', '\n|+Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location, '\n|-' .. '\n!colspan="14" | ' .. _if('name', navbarText, 'Цаг уурын мэдээлэл: ' .. location) ) .. [=[ |- !scope="row" |Сар !scope="col" |1 сар !scope="col" |2 сар !scope="col" |3 сар !scope="col" |4 сар !scope="col" |5 сар !scope="col" |6 сар !scope="col" |7 сар !scope="col" |8 сар !scope="col" |9 сар !scope="col" |10 сар !scope="col" |11 сар !scope="col" |12 сар !scope="col" style="border-left-width:medium" |Жил ]=], {---------- FIRST LINE MAXIMUM HUMIDEX ---------- WANTROW = _ifany(' maximum humidex') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine), mode = 'basic', group_name = 'maximum humidex', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Макс. Температур [[humidex]]', annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' record high C') or _ifany(' record high F'), mode = 'temperature', group_name = 'record high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Макс. Температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' avg record high C') or _ifany(' avg record high F'), mode = 'temperature', group_name = 'avg record high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж макс. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'max', }, {---------- FIRST LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' high C') or _ifany(' high F'), mode = 'temperature', group_name = 'high', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж дээд °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' mean C') or _ifany(' mean F'), mode = 'temperature', group_name = 'mean', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Өдрийн дундаж °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' low C') or _ifany(' low F'), mode = 'temperature', group_name = 'low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж доод °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST-SECOND LINE AVG MONTHLY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' avg record low C') or _ifany(' avg record low F'), mode = 'temperature', group_name = 'avg record low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж мин. °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE RECORD LOW TEMPERATURES ---------- WANTROW = _ifany(' record low C') or _ifany(' record low F'), mode = 'temperature', group_name = 'record low', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Мин. температур °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE MINIMUM WIND CHILL ---------- WANTROW = _ifany(' chill') and (_ifset('metric first') or options.wantSingleLine), mode = 'basic', group_name = 'chill', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record low [[wind chill]]', annual_mode = 'min', }, {---------- FIRST LINE TOTAL PRECIPITATION ---------- WANTROW = _ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'precipitation', color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, true, 'Дундаж [[хур дунадас]]', 'хур дунадас'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE RAINFALL ---------- WANTROW = _ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'rain', color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, true, 'Тунадас', 'rain'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE SNOWFALL ---------- WANTROW = _ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'snow', prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = makeLabel(args, options, true, 'Average snowfall', 'snow'), annual_mode = 'sum', }, {---------- FIRST LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ---------- WANTROW = _ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch'), mode = 'precipitation', group_name = 'snow depth', prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), scale_factor = '0.2', label = makeLabel(args, options, true, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'), annual_mode = 'max', }, {---------- SECOND LINE MAXIMUM HUMIDEX ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and _ifany(' maximum humidex'), mode = 'basic', group_name = 'maximum humidex', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = '[[Humidex]]', annual_mode = 'max', second_line = true, }, {---------- SECOND LINE RECORD HIGH TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record high C') or _ifany(' record high F')), mode = 'temperature', group_name = 'record high', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record high °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), annual_mode = 'max', }, {---------- SECOND LINE MEAN DAILY MAXIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' high C') or _ifany(' high F')), mode = 'temperature', group_name = 'high', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Mean daily maximum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE DAILY MEAN TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' mean C') or _ifany(' mean F')), mode = 'temperature', group_name = 'mean', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Daily mean °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE MEAN DAILY MINIMUM TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' low C') or _ifany(' low F')), mode = 'temperature', group_name = 'low', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Mean daily minimum °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE RECORD LOW TEMPERATURES ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' record low C') or _ifany(' record low F')), mode = 'temperature', group_name = 'record low', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Record low °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'min', }, {---------- SECOND LINE MINIMUM WIND CHILL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' chill') and _if('metric first')), mode = 'basic', group_name = 'chill', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = '[[Wind chill]]', annual_mode = 'min', }, {---------- SECOND LINE TOTAL PRECIPITATION ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' precipitation cm') or _ifany(' precipitation mm') or _ifany(' precipitation inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'precipitation', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('precipitation', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan precipitation inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, false, 'Average [[precipitation]]', 'precipitation'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE RAINFALL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' rain cm') or _ifany(' rain mm') or _ifany(' rain inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'rain', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('rain', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', prefer_cm = precision(_ifset('Jan rain inch', '0')) < 1, label = makeLabel(args, options, false, 'Average rainfall', 'rain'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE SNOWFALL ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow cm') or _ifany(' snow mm') or _ifany(' snow inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'snow', second_line = true, prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = makeLabel(args, options, false, 'Average snowfall', 'snow'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SECOND LINE AVERAGE EXTREME SNOW DEPTH ---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' snow depth cm') or _ifany(' snow depth mm') or _ifany(' snow depth inch')), mode = 'precipitation', group_name = 'snow depth', second_line = true, prefer_cm = true, color_scheme = _colorscheme('snow', 'p'), scale_factor = '0.2', label = makeLabel(args, options, false, 'Average extreme snow depth', 'snow depth'), annual_mode = 'max', }, {---------- PRECIPITATION DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' precipitation days'), mode = 'basic', group_name = 'precipitation days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Дундаж хур тунадастай өдрүүд' .. _if('unit precipitation days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit precipitation days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- RAINY DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' rain days'), mode = 'basic', group_name = 'rain days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Бороотой өдөр' .. _if('unit rain days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit rain days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- SNOWY DAYS ---------- WANTROW = _ifany(' snow days'), mode = 'basic', group_name = 'snow days', color_scheme = _colorscheme('precip days', 'd'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Цастай дундаж өдөр' .. _if('unit snow days', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(≥ ' .. _ifset('unit snow days', '') .. ')</span>'), annual_mode = 'sum', }, {---------- PERCENT RELATIVE HUMIDITY ---------- WANTROW = _ifany(' humidity'), mode = 'basic', group_name = 'humidity', color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж харьцангуй чийгшил (%)' .. _if('time day', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(' .. _ifset('time day', '') .. ')</span>') .. _if('daily', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(daily average)</span>'), annual_mode = 'avg', }, {---------- AFTERNOON PERCENT RELATIVE HUMIDITY ---------- WANTROW = _ifany(' afthumidity'), mode = 'basic', group_name = 'afthumidity', color_scheme = _colorscheme('humidity', 'h'), scale_factor = '1', label = 'Average afternoon [[relative humidity]] (%)' .. _if('time day', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(at ' .. _ifset('time day', '') .. ')</span>') .. _if('daily', ' <span style="font-size:90%;" class="nowrap">(daily average)</span>'), annual_mode = 'avg', }, {---------- FIRST LINE AVERAGE DEW POINT ---------- WANTROW = _ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F'), mode = 'temperature', group_name = 'dew point', color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж [[шүүдрийн цэг]] °' .. _if('metric first', 'C', 'F') .. _ifSingle(' (°' .. _if('metric first', 'F', 'C') .. ')'), annual_mode = 'avg', }, {---------- SECOND LINE AVERAGE DEW POINT---------- WANTROW = not options.wantSingleLine and (_ifany(' dew point C') or _ifany(' dew point F')), mode = 'temperature', group_name = 'dew point', second_line = true, color_scheme = _colorscheme('temperature', 't'), scale_factor = '1', label = 'Дундаж [[шүүдрийн цэг]] °' .. _if('metric first', 'F', 'C'), show = _if('metric first', '2', '1'), annual_mode = 'avg', }, {---------- MONTHLY SUNSHINE HOURS ---------- WANTROW = _ifany(' sun'), mode = 'basic', group_name = 'sun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), date_mode = true, scale_factor = '1', label = 'Сарын дундаж нартай цаг', annual_mode = 'sum', }, {---------- DAILY SUNSHINE HOURS ---------- WANTROW = _ifany('d sun'), mode = 'basic', group_name = 'd sun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), include_space = false, scale_factor = '30.44', label = 'Mean daily [[Sunshine duration|sunshine hours]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- DAILY DAYLIGHT HOURS ---------- WANTROW = _ifany(' light'), mode = 'basic', group_name = ' light', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), include_space = false, scale_factor = '30.44', label = 'Mean daily [[Daytime|daylight hours]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- PERCENT SUNSHINE ---------- WANTROW = _ifany(' percentsun'), mode = 'basic', group_name = 'percentsun', color_scheme = _colorscheme('sun', 's'), scale_factor = '7.2', label = 'Percentage [[Sunshine duration|possible sunshine]]', annual_mode = 'avg', }, {---------- ULTRAVIOLET INDEX ---------- WANTROW = _ifany(' uv'), mode = 'basic', group_name = 'uv', color_scheme = _colorscheme('uv', 'u'), scale_factor = '1', label = 'Average [[ultraviolet index]]', annual_mode = 'avg', }, ----------- SOURCES ---------- makeSources(frame, args), } end local function main(frame) local sandbox = frame:getTitle():find('sandbox', 1, true) and '/sandbox' or '' local buildRow = require('Module:Weather box/row' .. sandbox)._buildRow local args = frame:getParent().args local options = { wantSingleLine = wantSingle(args['single line']), sandbox = sandbox, } local results = {} for i, definition in ipairs(getDefinitions(frame, args, options)) do local row if type(definition) == 'string' then row = definition elseif definition.WANTROW then row = buildRow(definition, args, options) else row = '' end results[i] = row end return '<div>\n'..table.concat(results)..'\n</div>' -- prevent Scribunto from inserting a blank line before the table end return { main = main, } b9kh928ocea3blfruq87zi7pulr4hjd 828 113331 854026 846610 2026-04-19T11:15:00Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Weather box/row]] to [[Module:Уур амьсгалын хүснэгт/row]] 846610 Scribunto text/plain local math_mod = require('Module:Math') local traceText local Value Value = { lang = mw.getContentLanguage(), getDisplay = function (self, second) if not self:isValid() then return nil end local display = self.string if display == 'trace' then if second then -- If a cell displays "cm (inch)", show "trace" not "trace (trace)". return nil end return traceText or 'trace' end if math.abs(self.number) >= 1000 then display = self.lang:formatNum(math.abs(self.number)) if self.number < 0 then display = '−' .. display end elseif self.number < 0 then display = '−' .. display:sub(2) end return display end, getPrecision = function (self) local result = rawget(self, 'precision') if not result then if self:isValid() then result = math.max(0, math_mod._precision(self.string)) else result = 0 end rawset(self, 'precision', result) end return result end, isValid = function (self) return self.number ~= nil and self.number ~= -9999 end, new = function (v) local val, str, precision if type(v) == 'string' then if v == 'trace' then val, str, precision = 0, 'trace', 0 else val, str = math_mod._cleanNumber(v) end elseif type(v) == 'number' then val, str = v, tostring(v) end if not val then val, str = -9999, '' end return setmetatable({ number = val, string = str, precision = precision, }, Value) end, converts = { in2cm = { factor = 2.54 }, in2mm = { factor = 25.4 }, cm2in = { factor = 1/2.54, p2max = 1 }, mm2in = { factor = 1/25.4, p2max = 0 }, }, setConvert = function (self, invalue, units) -- Use method modified from [[Module:Convert]] to determine precision. if invalue.string == 'trace' then self.number, self.string, self.precision = 0, 'trace', 0 return end local convert = self.converts[units] or error('Unknown units') local outnum = invalue.number * convert.factor local precision = invalue:getPrecision() if outnum > 0 then local adjust = math.log10(1/convert.factor) + math.log10(2) local p1 = math.floor(precision + adjust) local p2 = 1 - math.floor(math.log10(outnum)) if convert.p2max then p2 = math.min(p2, convert.p2max) end precision = math.max(p1, p2) end self:setNumberRounded(outnum, precision) end, setNumberRounded = function (self, number, precision) if precision > 2 then precision = 2 end self.number = math_mod._round(number, precision) if precision < 0 then self.string = tostring(self.number) else local fmt = '%.' .. string.format('%d', precision) .. 'f' self.string = string.format(fmt, self.number) end end, } Value.__index = Value local function checkFlag(flag, default) if flag == nil then return default elseif type(flag) == 'boolean' then return flag elseif type(flag) == 'string' then flag = flag:lower() if flag == '0' or flag == 'false' or flag == '' or flag == 'no' or flag == 'n' then return false else return true end else return error('Flag type not valid') end end local function makeLine(label, first_values, second_values, color_values) local result = {'|- style="text-align: center;"\n! scope="row" style="height: 16px;" | ', label, "\n"} for i = 1, 13 do table.insert(result, '|style="' .. color_values[i] .. (i == 13 and ' border-left-width:medium"' or '"') .. ' class="notheme"| ' ) local display = first_values[i]:getDisplay() if display then table.insert(result, display) if second_values ~= nil then display = second_values[i]:getDisplay(true) if display then table.insert(result, "<br />(" .. display .. ")") end end else table.insert(result, '—') end table.insert(result, "\n") end return table.concat(result) end local function getInputs(args, group_name, suffix, include_space) local month_names = { 'Jan', 'Feb', 'Mar', 'Apr', 'May', 'Jun', 'Jul', 'Aug', 'Sep', 'Oct', 'Nov', 'Dec', 'year' } local str local values = {} if suffix == nil then for i, mon in ipairs(month_names) do if include_space then str = args[ mon .. ' ' .. group_name ] or '' else str = args[ mon .. group_name ] or '' end values[i] = Value.new(str) end else for i, mon in ipairs(month_names) do local value, updated for var, suf in ipairs(suffix) do if include_space then str = args[ mon .. ' ' .. group_name .. ' ' .. suf ] else str = args[ mon .. group_name .. ' ' .. suf ] end if str ~= nil and str ~= '' then value = Value.new(str) value.variant = var updated = true break end end if not updated then value = Value.new() value.variant = 0 end values[i] = value end end return values end local function getAnnualValue(values, mode) if mode == 'avg' or mode == 'sum' then local total = 0 local p1, p2, variant p1 = 0 for i = 1, 12 do if not values[i]:isValid() then return Value.new() end if not variant then local var = values[i].variant if var and var ~= 0 then variant = var end end p2 = values[i]:getPrecision() if p2 > p1 then p1 = p2 end total = total + values[i].number end local value = Value.new(total) if mode == 'avg' then value:setNumberRounded(total / 12, p1) end value.variant = variant return value elseif mode == 'min' then local target for i = 1, 12 do if values[i]:isValid() then if target == nil or values[i].number < target.number then target = values[i] end end end return target or Value.new() elseif mode == 'max' then local target for i = 1, 12 do if values[i]:isValid() then if target == nil or values[i].number > target.number then target = values[i] end end end return target or Value.new() else error('Unrecognized Annual Mode') end end local function reconcileTemperature(C_values, F_values) for i = 1, 13 do local p if C_values[i].string == '' then if F_values[i]:isValid() then p = F_values[i]:getPrecision() C_values[i]:setNumberRounded((F_values[i].number - 32)*5/9, p) end elseif F_values[i].string == '' then if C_values[i]:isValid() then p = C_values[i]:getPrecision() F_values[i]:setNumberRounded(C_values[i].number*9/5 + 32, p) end end end end local function reconcilePrecipitation(M_values, I_values, prefer_cm) local v_class = 0 for i = 1, 13 do if M_values[i].variant == 1 then v_class = 1 elseif M_values[i].variant == 2 then v_class = 2 end end if v_class == 0 then if prefer_cm then v_class = 1 else v_class = 2 end end for i = 1, 13 do local units if M_values[i].string == '' then if I_values[i]:isValid() then if v_class == 1 then units = 'in2cm' else units = 'in2mm' end M_values[i]:setConvert(I_values[i], units) M_values[i].variant = v_class end elseif I_values[i].string == '' then if M_values[i]:isValid() then if M_values[i].variant == 1 then units = 'cm2in' else units = 'mm2in' end I_values[i]:setConvert(M_values[i], units) end end end end local function _buildRow(definition, args, options) options = options or {} local wbc = require('Module:Weather box/colors' .. (options.sandbox or '')) local mode = (definition.mode or 'basic'):lower() local group_name = definition.group_name local first_values, second_values local color_values local color_scheme = definition.color_scheme or 't' local scale_factor = math_mod._cleanNumber(definition.scale_factor) or 1 local date_mode = checkFlag(definition.date_mode, false) local label = definition.label or '' local annual_mode = (definition.annual_mode or 'avg'):lower() local include_space = checkFlag(definition.include_space, true) local second_line = checkFlag(definition.second_line, false) local prefer_cm = checkFlag(definition.prefer_cm, false) local imperial_first = checkFlag(args['imperial first']) local metric_first = checkFlag(args['metric first']) local wantSingleLine = options.wantSingleLine or checkFlag(args['single line']) local trace = args.trace if trace and trace ~= '' then traceText = trace end if imperial_first == nil then imperial_first = metric_first == nil and true or not metric_first end if mode == 'basic' then first_values = getInputs(args, group_name, nil, include_space) second_values = nil elseif mode == 'temperature' then first_values = getInputs(args, group_name, {'C'}, include_space) second_values = getInputs(args, group_name, {'F'}, include_space) reconcileTemperature(first_values, second_values) elseif mode == "precipitation" then first_values = getInputs(args, group_name, {'cm', 'mm'}, include_space) second_values = getInputs(args, group_name, {'inch'}, include_space) reconcilePrecipitation(first_values, second_values, prefer_cm) else error('Requested mode not recognized') end local good = false for i = 1, 13 do if first_values[i].string ~= '' then good = true break end end if not good then return '' end if first_values[13].string == '' then first_values[13] = getAnnualValue(first_values, annual_mode) end if second_values ~= nil then if second_values[13].string == '' then second_values[13] = getAnnualValue(second_values, annual_mode) end end color_scheme = wbc.interpret_color_code(color_scheme) color_values = {} local month_adj = { 31/30, 28.25/30, 31/30, 1, 31/30, 1, 31/30, 31/30, 1, 31/30, 1, 31/30, 365.25/30 } for i = 1, 13 do if first_values[i]:isValid() then local adj = scale_factor if date_mode then adj = adj / month_adj[i] end if mode == "precipitation" then if first_values[i].variant == 1 then adj = adj * 10 end end table.insert(color_values, color_scheme(first_values[i].number * adj)) else table.insert(color_values, color_scheme(nil)) end end if imperial_first and second_values ~= nil then first_values, second_values = second_values, first_values end if not wantSingleLine then if second_line and second_values ~= nil then first_values = second_values end second_values = nil end return makeLine(label, first_values, second_values, color_values) end local function buildRow(frame) return _buildRow(frame.args, frame:getParent().args) -- row definition, template parameters end return { buildRow = buildRow, _buildRow = _buildRow, } tvwl5viku0b32alfeibawk80s5gbraf 828 113335 854024 661617 2026-04-19T11:15:00Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Weather box/colors]] to [[Module:Уур амьсгалын хүснэгт/colors]] 661617 Scribunto text/plain local w = {} local math_mod = require('Module:Math') local function hex( value ) return string.format("%02X", value) end local function format_line( background, text_color ) return "background: #" .. background .. "; color:#" .. text_color .. ";" end local function range_pos( value, start, stop ) if start < stop then if value < start then return 0 elseif value > stop then return 1 else return (value - start) / (stop - start) end else if value < stop then return 1 elseif value > start then return 0 else return (start - value) / (start - stop) end end end function w.color_d( frame ) local val = math_mod._cleanNumber( frame.args[1] ) return w._days_color( val ) end function w.color_pastel( frame ) local val = math_mod._cleanNumber( frame.args[1] ) return w._pastel_color( val ) end function w.color_t( frame ) local val = math_mod._cleanNumber( frame.args[1] ) return w._temperature_color( val ) end function w.color_green( frame ) local val = math_mod._cleanNumber( frame.args[1] ) return w._green_color( val ) end function w.color_s( frame ) local val = math_mod._cleanNumber( frame.args[1] ) return w._sunshine_color( val ) end function w.color_h( frame ) local val = math_mod._cleanNumber( frame.args[1] ) return w._humidity_color( val ) end function w.color_p( frame ) local val = math_mod._cleanNumber( frame.args[1] ) return w._precipitation_color( val ) end function w.color_u( frame ) local val = math_mod._cleanNumber( frame.args[1] ) return w._uv_color( val ) end function w._days_color( val ) local item, background, text_color if val == nil then return format_line( "FFFFFF", "000000" ) end item = hex( range_pos( val, 20, 0 )*255 ) background = item .. item item = hex( range_pos( val, 40, 20 )*255 ) background = background .. item if val >= 12 then text_color = "FFFFFF" else text_color = "000000" end return format_line( background, text_color ) end function w._green_color( val ) local item1, item2, background, text_color if val == nil then return format_line( "FFFFFF", "000000" ) end item1 = hex( range_pos( val, 165.6, 0 )*255 ) item2 = hex( range_pos( val, 300, 165.61 )*207 + 48 ) background = item1 .. item2 .. item1 if val >= 200 then text_color = "FFFFFF" else text_color = "000000" end return format_line( background, text_color ) end function w._temperature_color( val ) local item, background, text_color if val == nil then return format_line( "FFFFFF", "000000" ) end if val < 4.5 then item = range_pos( val, -42.75, 4.5 )*255 background = hex( item ) else item = range_pos( val, 60, 41.5 )*255 background = hex( item ) end if val <= 4.5 then item = range_pos( val, -42.75, 4.5 )*255 background = background .. hex( item ) else item = range_pos( val, 41.5, 4.5 )*255 background = background .. hex( item ) end if val < -42.78 then item = range_pos( val, -90, -42.78 )*255 background = background .. hex( item ) else item = range_pos( val, 23, 4.5 )*255 background = background .. hex( item ) end if val < -23.3 or val >= 37.8 then text_color = "FFFFFF" else text_color = "000000" end return format_line( background, text_color ) end function w._precipitation_color( val ) local item, background, text_color if val == nil then return format_line( "FFFFFF", "000000" ) end item = hex( range_pos( val, 165.6, 0 )*255 ) background = item .. item item = hex( range_pos( val, 300, 165.61 )*207 + 48 ) background = background .. item if val > 90 then text_color = "FFFFFF" else text_color = "000000" end return format_line( background, text_color ) end function w._humidity_color( val ) local item, background, text_color if val == nil then return format_line( "FFFFFF", "000000" ) end item = hex( range_pos( val, 66.67, 0 )*255 ) background = item .. item item = hex( range_pos( val, 133.33, 66.667 )*255 ) background = background .. item if val >= 40 then text_color = "FFFFFF" else text_color = "000000" end return format_line( background, text_color ) end function w._sunshine_color( val ) local item, background, text_color if val == nil then return format_line( "FFFFFF", "000000" ) end if val < 90 then item = hex( range_pos( val, 0, 90 )*170 ) elseif val < 180 then item = hex( range_pos( val, 90, 180 )*42.5 + 170 ) else item = hex( range_pos( val, 180, 360 )*42.5 + 212.5 ) end background = item .. item if val < 90 then item = hex( range_pos( val, 0, 90 )*170 ) elseif val < 270 then item = hex( range_pos( val, 150, 90 )*170 ) else item = hex( range_pos( val, 270, 720 )*255 ) end background = background .. item if val < 80 then text_color = "FFFFFF" else text_color = "000000" end return format_line( background, text_color ) end function w._pastel_color( val ) local background, text_color if val == nil then return format_line( "FFFFFF", "000000" ) end if val < -15 or val >= 39 then text_color = "FFFFFF" else text_color = "000000" end if val >= 51 then background = 'EE2200' else val = math_mod._round( (val + 25.5)/3, 0 ) if val == 1 then background = 'BB00CC' elseif val == 2 then background = 'CC00EE' elseif val == 3 then background = 'CC33EE' elseif val == 4 then background = 'CC55EE' elseif val == 5 then background = 'DD66EE' elseif val == 6 then background = 'DD77EE' elseif val == 7 then background = 'DD99EE' elseif val == 8 then background = 'DDAAEE' elseif val == 9 then background = 'DDBBEE' elseif val == 10 then background = 'EECCFF' elseif val == 11 then background = 'FFDDFF' elseif val == 12 then background = 'F1F1F1' elseif val == 13 then background = 'FFEEBB' elseif val == 14 then background = 'FFFFCC' elseif val == 15 then background = 'FFFFBB' elseif val == 16 then background = 'FFFFAA' elseif val == 17 then background = 'FFFF88' elseif val == 18 then background = 'FFCC33' elseif val == 19 then background = 'FFBB33' elseif val == 20 then background = 'FF9900' elseif val == 21 then background = 'FF8844' elseif val == 22 then background = 'FF6633' elseif val == 23 then background = 'FF5522' elseif val == 24 then background = 'FF4422' elseif val == 25 then background = 'EE4400' else background = 'AA00AA' end end return format_line( background, text_color ) end function w._uv_color( val ) local background, text_color if val == nil then return format_line( "FFFFFF", "000000" ) end if val < 3 then background = "3EA72D" elseif val >= 3 and val < 6 then background = "FFF300" elseif val >= 6 and val < 8 then background = "F18B00" elseif val >= 8 and val < 11 then background = "E53210" else background = "B567A4" end if val < 3 then text_color = "FFFFFF" elseif val >= 3 and val < 8 then text_color = "000000" else text_color = "FFFFFF" end return format_line( background, text_color ) end function w._none_color() return format_line( "FAFAFA", "000000" ) end function w.interpret_color_code( code ) code = code:lower() if code == 't' then return w._temperature_color elseif code == 'pastel' then return w._pastel_color elseif code == 'green' then return w._green_color elseif code == 'h' then return w._humidity_color elseif code == 's' then return w._sunshine_color elseif code == 'p' then return w._precipitation_color elseif code == 'd' then return w._days_color elseif code == 'u' then return w._uv_color elseif code == 'none' then return w._none_color else error( 'Unknown color scheme option' ) end end return w hjts55l5dwqk6hrruk7i3i9l99ts6ne 0 126636 854031 847989 2026-04-19T11:17:43Z Enkhsaihan2005 64429 854031 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын Гуандун мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | name = Жухай | official_name = | native_name = 珠海市 | native_name_lang = zh | other_name = Чухай | nickname = City of Romance ({{lang|zh|浪漫之城}}); City of hundred islands ({{lang|zh-hans|百岛之城}}) | settlement_type = [[Тойргийн энтэй хот]] | motto = | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 296 |image_style = border:1; |perrow = 1/3/2 |image1 = 从凤凰山远眺珠海主城区.jpg |image2 = Zhuhai Jintai Temple General view (cropped).jpg |image3 = Zhuhai Grand Theatre 34.jpg |image4 = Hengqin International Financial Center2021.jpg |image5 = Zhuhai Fisher Girl statue.jpg |image6 = Qinglv Road.jpg }} | image_caption = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | city_logo = | citylogo_size = | image_map1 = Guangdong subdivisions - Zhuhai.svg | mapsize1 = | map_caption1 = Гуандун дахь Жухайн байршил | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Хятад | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Хятад дахь байршил | pushpin_mapsize = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | subdivision_type1 = [[Хятадын муж|Муж]] | subdivision_name1 = [[Гуандун муж|Гуандун]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Шянжоу дүүрэг, Жухай|Шянжоу дүүрэг]] | government_footnotes = | government_type = [[Тойргийн энтэй хот]] ||governing_body = [[Жухай Хотын Ардын Их Хурал]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Нам|ХКН-ын]] хорооны НБД | leader_name = {{Interlanguage link|Лю Юин|zh|3=吕玉印}} ({{lang|zh|吕玉印}}) | leader_title1 = Хотын дарга | leader_name1 = {{Interlanguage link|Хуан Жихао|zh|3=黄志豪}} ({{lang|zh|黄志豪}}) | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = | area_magnitude = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 1724.32 | area_land_km2 = | area_water_km2 = 690 | area_water_percent = | area_urban_km2 = 1724.32 | area_metro_km2 = 19870.4 | population_as_of = 2020 тооллого<ref>{{Cite web |title=China: Guăngdōng (Prefectures, Cities, Districts and Counties) – Population Statistics, Charts and Map |url=http://www.citypopulation.de/php/china-guangdong-admin.php |website=citypopulation.de |language=en}}</ref> | population_footnotes = | population_note = | population_total = 2439585 | population_density_km2 = auto | population_metro = 65565622 | population_density_metro_km2 = auto | population_urban = 2439585 | population_density_urban_km2 = auto | population_blank1_title = <!-- Mun. Density rank --> | population_blank1 = <!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) --> | population_density_blank1_km2 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг]] | utc_offset = +8 | coordinates = {{coord|22.2716|N|113.5769|E|type:adm2nd_region:CN-44_source:Gaode|format=dms|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 36 | elevation_ft = | postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 519000 | area_code = 0756 | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-GD-04]] | blank_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank_info = {{lang|zh-cn|粤C}} | blank1_name = ДНБ | blank1_info = | blank2_name = – Нийт | blank2_info = ¥222.63 тэрбум (2015)<ref name="Report">{{Cite web |date=2017 |title=2016 Nián zhūhǎi shì guómín jīngjì hé shèhuì fāzhǎn tǒngjì gōngbào |script-title=zh:2016年珠海市国民经济和社会发展统计公报 |url=http://www.zhuhai.gov.cn/sj/tjsj_44614/tjgb_44615/201703/t20170328_16603357.html |url-status=dead |website=zhuhai.gov.cn |language=zh-hans |access-date=2 June 2017 |archive-date=10 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710185137/http://www.zhuhai.gov.cn/sj/tjsj_44614/tjgb_44615/201703/t20170328_16603357.html }}</ref> | blank3_name = – Нэг хүнд ноогдох | blank3_info = ¥134,500<br/> $20,200 (2015) <ref name="Report" /> | blank4_name = | blank4_info = | website = {{URL|zhuhai.gov.cn/}} {{in lang|zh}} | footnotes = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=22.11|frame-long=113.61}} }} {{Инфобокс Хятад хэл |pic=Zhuhai name (2).svg |piccap="Жухай" хятадаар |picupright=0.375 |c={{linktext|lang=zh|珠海}} |p=Zhūhǎi |psp=Chuhai |w=Chu-hai |mi={{IPAc-cmn|zh|u|1|.|h|ai|3}} |l="Сувдан тэнгис" |j=Zyu¹-hoi² |y=Jyū-hói |ci={{IPAc-yue|z|yu|1|h|oi|2}} |h=Zu¹-hoi³ |showflag=y |order=st }} '''Жухай''' ({{lang-zh|珠海}}) — [[Хятад]]ын [[Гуандун]]<ref>{{Cite web |url=http://smzt.gd.gov.cn/qhgk/gsqh/2020nd/content/post_3180090.html |title=2020年度廣東省行政區劃簡表 |access-date=2023-06-04 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604180227/http://smzt.gd.gov.cn/qhgk/gsqh/2020nd/content/post_3180090.html |url-status=dead }}</ref> мужид байрладаг, 1736 хавтгай дөрвөлжин км талбайтай хот юм. 2021 оны хүн амын тооллогоор 2.46 сая хүн амтай. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Zhuhai_map2005.jpg Зураг:Gongbei_port_cy_photo_20.jpg Зураг:Hong_Kong–Zhuhai–Macau_Bridge_(Zhuhai_section).jpg Зураг:Zhuhai_Jintai_Temple_General_view_(cropped).jpg </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = 40% |metric first = y |single line = y |collapsed = |location = Жухай цаг агаарын мэдээлэл |Jan high C = 18.6 |Feb high C = 18.9 |Mar high C = 21.5 |Apr high C = 25.4 |May high C = 28.9 |Jun high C = 30.8 |Jul high C = 32.0 |Aug high C = 31.9 |Sep high C = 30.6 |Oct high C = 28.4 |Nov high C = 24.4 |Dec high C = 20.2 |Jan mean C = 15.1 |Feb mean C = 15.8 |Mar mean C = 18.4 |Apr mean C = 22.3 |May mean C = 25.7 |Jun mean C = 27.7 |Jul mean C = 28.5 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 27.3 |Oct mean C = 25.0 |Nov mean C = 21.0 |Dec mean C = 16.6 |Jan low C = 12.6 |Feb low C = 13.7 |Mar low C = 16.3 |Apr low C = 20.4 |May low C = 23.5 |Jun low C = 25.5 |Jul low C = 25.9 |Aug low C = 25.8 |Sep low C = 24.8 |Oct low C = 22.5 |Nov low C = 18.4 |Dec low C = 13.9 |Jan record high C = 27.8 |Jan record low C = 1.6 |Feb record high C = 28.8 |Feb record low C = 3.0 |Mar record high C = 30.5 |Mar record low C = 2.7 |Apr record high C = 33.2 |Apr record low C = 9.4 |May record high C = 35.3 |May record low C = 14.8 |Jun record high C = 36.8 |Jun record low C = 18.6 |Jul record high C = 38.7 |Jul record low C = 20.9 |Aug record high C = 37.3 |Aug record low C = 20.9 |Sep record high C = 36.3 |Sep record low C = 17.4 |Oct record high C = 34.8 |Oct record low C = 10.5 |Nov record high C = 32.9 |Nov record low C = 5.2 |Dec record high C = 29.1 |Dec record low C = 2.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 27.0 |Feb precipitation mm = 57.0 |Mar precipitation mm = 83.1 |Apr precipitation mm = 197.7 |May precipitation mm = 298.3 |Jun precipitation mm = 347.1 |Jul precipitation mm = 278.6 |Aug precipitation mm = 337.4 |Sep precipitation mm = 223.2 |Oct precipitation mm = 75.1 |Nov precipitation mm = 43.8 |Dec precipitation mm = 31.0 |year precipitation mm=1999.3 |Jan humidity = 74 |Feb humidity = 81 |Mar humidity = 85 |Apr humidity = 86 |May humidity = 85 |Jun humidity = 85 |Jul humidity = 83 |Aug humidity = 84 |Sep humidity = 80 |Oct humidity = 74 |Nov humidity = 71 |Dec humidity = 69 |source 1 = [http://data.cma.cn/data/weatherBk.html 中國氣象數據網] }} == Мөн үзэх == * [[Хятад улсын 50 том хот]] == Цахим холбоос == {{commons|zhuhai|Жухай}} * [http://www.zhuhai.gov.cn/shanghai/node17256/index.html Жухай хотын албан ёсны сайт]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Stub}} [[Ангилал:Жухай| ]] [[Ангилал:Гуандуны суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс]] 7d7x4ozxkbkfumf6v19eqakmywccmlo 0 126637 854032 848026 2026-04-19T11:17:57Z Enkhsaihan2005 64429 854032 wikitext text/x-wiki {{About|хотын}} {{Инфобокс суурин <!-- Basic info ----------------> | name = Шантоу | official_name = <!-- Official name in English if different from 'name' --> | native_name = 汕头市 | native_name_lang = zh-Hans | other_name = | settlement_type = [[Тойргийн энтэй хот]] <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Shantou Montage.jpg | image_caption = | image_seal = | image_shield = | nickname = | motto = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}} | image_map1 = Guangdong subdivisions - Shantou.svg | map_caption1 = Гуандун дахь Шантоу хотын харьяаллын байршил | pushpin_map = Хятад | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Хятад дахь байршил | coor_pinpoint = Шантоу хотын захиргаа | coordinates = {{coord|23.354|N|116.682|E|type:adm2nd_region:CN-44_source:Gaode|format=dms|display=it}} <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | subdivision_type1 = [[Хятадын муж|Муж]] | subdivision_name1 = [[Гуандун муж|Гуандун]] | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Жиньпин дүүрэг]] | government_type = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Фан Лишю]] ({{lang|zh-hans|方利旭}}) | leader_title1 = Хотын дарга | leader_name1 = [[Жэн Жяньгэ]] ({{lang|zh-hans|郑剑戈}}) | unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> | area_footnotes = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | area_total_km2 = 2248.39 | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on unit conversion--> | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 9297.1 <!-- Elevation --------------------------> | elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> </ref> tags--> | elevation_m = 51 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> | population_footnotes = <ref name="citypopulation.de">{{cite web| url = https://www.citypopulation.de/en/china/guangdong/admin/| title = China: Guăngdōng (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}} </ref> | population_total = 5502031 | population_as_of = 2020 тооллого | population_density_km2 = auto <!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --> | population_urban = 4,312,192 | population_metro = 12543024 | population_metro_footnotes = <ref name="oecd2015">{{cite book|doi=10.1787/9789264230040-en|title=OECD Urban Policy Reviews: China 2015, OECD READ edition|url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/urban-rural-and-regional-development/oecd-urban-policy-reviews-china-2015_9789264230040-en#page39|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|page=37|via=OECD iLibrary|date=18 April 2015|issn=2306-9341|isbn=9789264230033|access-date=17 Арван хоёрдугаар сар 2023|archive-date=27 Гуравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327210032/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/urban-rural-and-regional-development/oecd-urban-policy-reviews-china-2015_9789264230040-en#page39|url-status=dead}}Linked from the OECD [http://www.oecd.org/china/oecd-urban-policy-reviews-china-2015-9789264230040-en.htm here]</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|Угсаатны бүлгүүд]] | population_blank1 = [[Хятадууд]] | population_note = | blank_name_sec1 = Хэл | blank_info_sec1 = [[Минь Хятад хэл|Минь]] | blank2_name_sec1 = Нутгийн аялга | blank2_info_sec1 = [[Шаньтоу аялга]] <!-- General information ---------------> | timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +8 <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 515000, 515041 | area_code = 754 |iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-GD-05]] | blank_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank_info = {{lang|zh-cn|粤D}} | website = {{URL|shantou.gov.cn/}} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = ST name.svg | piccap = "Шантоу", хятад ханзаар | picsize = 125px | t = {{linktext|汕頭}} | s = {{linktext|汕头}} | psp = Swatow | order = st | p = Shàntóu |mi={{IPAc-cmn|sh|an|4|.|t|ou|2}} | teo = Suan¹tao⁵ | poj = Sòaⁿ-thâu | ipa = sũã˧ tʰaʊ˥ | j = Saan3 tau4 | y = Saantàuh | wuu = Sae去deu平 | h = Sân-thèu | l = {{nowrap|Загасны сагсны цэг}} | showflag = teo }} '''Шантоу''' ({{lang-zh|汕頭}}) — [[Хятад]]ын [[Гуандун]]<ref>{{Cite web |url=http://smzt.gd.gov.cn/qhgk/gsqh/2020nd/content/post_3180090.html |title=2020年度廣東省行政區劃簡表 |access-date=2023-06-04 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604180227/http://smzt.gd.gov.cn/qhgk/gsqh/2020nd/content/post_3180090.html |url-status=dead }}</ref> мужид байрладаг, 2199 хавтгай дөрвөлжин км талбайтай хот юм. 2021 оны хүн амын тооллогоор 5.50 сая хүн амтай. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Guangdong_subdivisions_-_Shantou.svg Зураг:Shantou_Station_2019_06.jpg Зураг:樟林古港.jpg Зураг:Taksin_tomb.JPG </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |metric first = y |single line = y |collapsed = |location = Шантоу цаг агаарын мэдээлэл |Jan high C = 19.0 |Feb high C = 20.0 |Mar high C = 21.9 |Apr high C = 25.4 |May high C = 28.7 |Jun high C = 30.8 |Jul high C = 32.8 |Aug high C = 32.4 |Sep high C = 31.6 |Oct high C = 28.7 |Nov high C = 24.9 |Dec high C = 20.9 |Jan mean C = 14.7 |Feb mean C = 15.8 |Mar mean C = 17.8 |Apr mean C = 21.6 |May mean C = 25.2 |Jun mean C = 27.5 |Jul mean C = 29.1 |Aug mean C = 28.9 |Sep mean C = 27.9 |Oct mean C = 25.1 |Nov mean C = 20.8 |Dec mean C = 16.6 |Jan low C = 11.7 |Feb low C = 13.0 |Mar low C = 14.9 |Apr low C = 18.9 |May low C = 22.6 |Jun low C = 25.1 |Jul low C = 26.4 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 25.1 |Oct low C = 22.0 |Nov low C = 17.3 |Dec low C = 13.2 |Jan record high C = 29.0 |Jan record low C = 2.4 |Feb record high C = 29.7 |Feb record low C = 5.0 |Mar record high C = 31.6 |Mar record low C = 5.2 |Apr record high C = 33.8 |Apr record low C = 11.6 |May record high C = 35.2 |May record low C = 16.9 |Jun record high C = 36.9 |Jun record low C = 18.5 |Jul record high C = 38.8 |Jul record low C = 22.1 |Aug record high C = 37.6 |Aug record low C = 22.3 |Sep record high C = 36.9 |Sep record low C = 20.0 |Oct record high C = 34.1 |Oct record low C = 14.1 |Nov record high C = 32.2 |Nov record low C = 8.2 |Dec record high C = 29.4 |Dec record low C = 1.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 28.0 |Feb precipitation mm = 68.3 |Mar precipitation mm = 103.6 |Apr precipitation mm = 171.9 |May precipitation mm = 207.7 |Jun precipitation mm = 273.1 |Jul precipitation mm = 225.2 |Aug precipitation mm = 280.5 |Sep precipitation mm = 162.9 |Oct precipitation mm = 31.4 |Nov precipitation mm = 32.1 |Dec precipitation mm = 33.2 |Jan humidity = 73 |Feb humidity = 76 |Mar humidity = 75 |Apr humidity = 77 |May humidity = 78 |Jun humidity = 82 |Jul humidity = 78 |Aug humidity = 79 |Sep humidity = 75 |Oct humidity = 69 |Nov humidity = 71 |Dec humidity = 70 |unit rain days = 0.1 mm |Jan rain days = 7.2 |Feb rain days = 10.8 |Mar rain days = 12.7 |Apr rain days = 13.3 |May rain days = 15.3 |Jun rain days = 17.1 |Jul rain days = 13.4 |Aug rain days = 13.7 |Sep rain days = 9.9 |Oct rain days = 5.2 |Nov rain days = 4.8 |Dec rain days = 5.2 |Jan sun = 143.2 |Jan percentsun = 43 |Feb sun = 96.0 |Feb percentsun = 30 |Mar sun = 101.7 |Mar percentsun = 28 |Apr sun = 112.8 |Apr percentsun = 30 |May sun = 134.7 |May percentsun = 33 |Jun sun = 170.9 |Jun percentsun = 42 |Jul sun = 239.7 |Jul percentsun = 58 |Aug sun = 218.6 |Aug percentsun = 55 |Sep sun = 200.7 |Sep percentsun = 55 |Oct sun = 207.6 |Oct percentsun = 58 |Nov sun = 181.2 |Nov percentsun = 55 |Dec sun = 171.5 |Dec percentsun = 52 |source 1 = <ref>{{cite web |url=http://data.cma.cn/data/weatherBk.html |title=中國氣象資料網 - WeatherBk Data |publisher=[[中國氣象局]] |access-date=2020-04-15}}</ref><ref>{{cite web |url=http://data.cma.cn/dataService/cdcindex/datacode/SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19812010/show_value/normal.html |title=中國地面國際交換站氣候標準值月值資料集（1981－2010年） |publisher=[[中國氣象局]] |accessdate=2020-04-16 |archive-date=2022-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601090600/http://data.cma.cn/dataService/cdcindex/datacode/SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19812010/show_value/normal.html |url-status=dead }}</ref> }} == Мөн үзэх == * [[Гуандун муж]] == Цахим холбоос == {{commons|Shantou|Шантоу}} * [http://www.shantou.gov.cn Шантоу хотын албан ёсны сайт] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Stub}} [[Ангилал:Шантоу| ]] [[Ангилал:Гуандуны суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] [[Ангилал:Эдийн засгийн онцгой бүс]] 4clluiv4bt6n182wfit0nk1btvib8rx 0 126638 854033 848021 2026-04-19T11:18:00Z Enkhsaihan2005 64429 854033 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин |name = Фошан |official_name = <!-- Official name in English if different from 'name' --> |native_name = 佛山市 |native_name_lang = zh |other_name = |nickname = {{lang|zh-hans|禅}} (Шань) |settlement_type = [[Тойргийн энтэй хот]] |motto = |image_skyline = Foshan montage.jpg |imagesize = |image_caption = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=23.11|frame-long=113.01}} |image_map1 = Guangdong subdivisions - Foshan.svg |mapsize1 = |map_caption1 = Гуандун дахь Фошаны байршил |image_dot_map = |pushpin_map = |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flagicon|CHN}} [[Хятад]] |subdivision_type1 = [[Хятадын муж|Муж]] |subdivision_name1 = [[Гуандун муж|Гуандун]] |seat_type = Захиргааны төв |seat = [[Чаньчэн дүүрэг]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[Хятадын Коммунист Нам|ХКН]] Хорооны НБД |leader_name = Лү И ({{lang|zh-hans|鲁毅}}) |leader_title1 = [[Хотын дарга]] |leader_name1 = Жү Вэй ({{lang|zh-hans|朱伟}}) |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = 3848 |area_land_km2 = |area_water_km2 = 690 |area_water_percent = |area_urban_km2 = 3848 |area_metro_km2 = 19870.4 |population_as_of = 2020 тооллого |population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/guangdong/admin/|title=China: Guăngdōng (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map|website=Citypopulation.de|access-date=27 January 2022}}</ref> |population_note = |population_total = 9498863 |population_density_km2 = auto |population_metro = 65594622 |population_density_metro_km2 =auto |population_urban = 9498693 |population_density_urban_km2 =auto |population_blank1_title =<!-- Mun. Density rank --> |population_blank1 =<!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) --> |population_density_blank1_km2 = |population_blank2_title = |population_blank2 = |timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг]] |utc_offset = +8 |coor_pinpoint = Фошан хотын захиргаа |coordinates = {{coord|23.0214|N|113.1216|E|type:adm2nd_region:CN-44_source:Gaode|format=dms|display=it}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 16 |elevation_ft = |postal_code_type =[[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] |postal_code =528000 |area_code = [[Хятад дахь утасны дугаар|(0)757]] |iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-GD-06]] |blank_name =[[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] |blank_info = {{ublist|{{lang|zh-cn|粤E}}}} |blank1_name = [[ДНБ]]<ref name="Guangdong2017">All GDP2017 data of the cities in Guangdong is based on ''Guangdong Statistical Yearbook'' ({{cite press release|url=http://stats.gd.gov.cn/tjsj186/index.html| title=Guangdong Statistical Yearbook 2018| publisher=China Statistics Press|date=September 1, 2018| access-date=May 6, 2019}})</ref> |blank1_info = [[Хятадын юань|¥]] 940 тэрбум <br /> [[америк доллар|$]]139 тэрбум |blank2_name = ДНБ нэг хүнд ноогдох |blank2_info = [[Хятадын юань|¥]] 124,324 <br /> $18,413 |website = {{URL|foshan.gov.cn/}} |footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |pic=Foshan_(Chinese_characters).svg |piccap="Фошан" хятад ханзаар |picupright=0.475 |c={{linktext|lang=zh|佛山}} |psp=Fatshan |p=Fóshān |w=Fo²-shan¹ |mi={{IPAc-cmn|f|o|2|.|sh|an|1}} |gr=Forshan |myr=Fwóshān |bpmf=ㄈㄛˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄕㄢ |j=Fat6saan1 |y=Fahtsàan ''or'' Fahtsāan |ci={{IPA-yue|fɐ̀t̚.sâːn|}} ''эсвэл'' {{IPA-yue|fɐ̀t̚.sáːn|}} |tl=Pu̍t-suann |l="Буддын{{nbsp}}Уул" |showflag=py }} '''Фошан''' ({{lang-zh|佛山}}) — [[Хятад]]ын [[Гуандун]]<ref>{{Cite web |url=http://smzt.gd.gov.cn/qhgk/gsqh/2020nd/content/post_3180090.html |title=2020年度廣東省行政區劃簡表 |access-date=2023-06-04 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604180227/http://smzt.gd.gov.cn/qhgk/gsqh/2020nd/content/post_3180090.html |url-status=dead }}</ref> мужид байрладаг, 3797 хавтгай дөрвөлжин км талбайтай хот юм. 2020 оны хүн амын тооллогоор 9.50 сая хүн амтай. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Guangdong_subdivisions_-_Foshan.svg Зураг:Foshan_Ancestral_Temple_7.jpg Зураг:Xiqiaoshan2.jpg Зураг:中华第一牌坊夜景.jpg </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = 40% |metric first = y |single line = y |collapsed = |location = Фошан цаг агаарын мэдээлэл |Jan high C = 17.9 |Feb high C = 18.5 |Mar high C = 20.8 |Apr high C = 25.1 |May high C = 29.2 |Jun high C = 31.5 |Jul high C = 32.9 |Aug high C = 33.2 |Sep high C = 31.5 |Oct high C = 28.6 |Nov high C = 24.0 |Dec high C = 19.8 |Jan mean C = 13.8 |Feb mean C = 14.3 |Mar mean C = 17.6 |Apr mean C = 21.9 |May mean C = 25.7 |Jun mean C = 28.0 |Jul mean C = 29.1 |Aug mean C = 29.2 |Sep mean C = 27.6 |Oct mean C = 24.6 |Nov mean C = 19.6 |Dec mean C = 15.0 |year mean C = |Jan low C = 10.8 |Feb low C = 11.9 |Mar low C = 15.2 |Apr low C = 19.5 |May low C = 23.0 |Jun low C = 25.3 |Jul low C = 26.1 |Aug low C = 26.3 |Sep low C = 24.6 |Oct low C = 21.4 |Nov low C = 16.3 |Dec low C = 11.4 |Jan record high C = 26.7 |Jan record low C = 2.0 |Feb record high C = 27.1 |Feb record low C = 2.3 |Mar record high C = 30.7 |Mar record low C = 3.4 |Apr record high C = 32.7 |Apr record low C = 10.5 |May record high C = 35.6 |May record low C = 14.9 |Jun record high C = 37.1 |Jun record low C = 18.7 |Jul record high C = 38.5 |Jul record low C = 22.8 |Aug record high C = 38.5 |Aug record low C = 23.3 |Sep record high C = 37.8 |Sep record low C = 19.6 |Oct record high C = 34.2 |Oct record low C = 10.7 |Nov record high C = 30.6 |Nov record low C = 4.4 |Dec record high C = 28.8 |Dec record low C = 3.1 |year high C= |year low C= |year high F = |year low F = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 45.7 |Feb precipitation mm = 65.2 |Mar precipitation mm = 92.4 |Apr precipitation mm = 166.4 |May precipitation mm = 245.1 |Jun precipitation mm = 273.7 |Jul precipitation mm = 228.4 |Aug precipitation mm = 229.9 |Sep precipitation mm = 196.7 |Oct precipitation mm = 68.1 |Nov precipitation mm = 37.7 |Dec precipitation mm = 28.0 |Jan humidity = 74 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 84 |Apr humidity = 85 |May humidity = 84 |Jun humidity = 83 |Jul humidity = 81 |Aug humidity = 79 |Sep humidity = 79 |Oct humidity = 75 |Nov humidity = 71 |Dec humidity = 66 |source 1 = [http://data.cma.cn/data/weatherBk.html 中國氣象數據網] }} == Мөн үзэх == * [[Гуандун муж]] == Цахим холбоос == {{commons|Foshan|Фошан}} * [http://www.foshan.gov.cn/ Фошан хотын албан ёсны сайт] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Stub}} [[Ангилал:Фошан| ]] [[Ангилал:Гуандуны суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] pg6mxfdv2ihrxm6eyhyu9no32ptgcag 0 126639 854034 848027 2026-04-19T11:18:04Z Enkhsaihan2005 64429 854034 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Шаогуан | official_name = <!-- Official name in English if different from 'name' --> | native_name = 韶关市 | native_name_lang = zh-Hans | other_name = | nickname = | settlement_type = [[Тойргийн энтэй хот]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> <!-- images and maps ----------->| image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Shaoguan 2019-06-23.jpg | image2 = 韶关市中心的马路边 - By 科技小辛 - panoramio.jpg | image3 = Shaoyang Tower at night3.jpg | image4 = Renhua Sixi Si Ta 2013.12.08 16-35-12.jpg | image5 = Shaoguan plane Feb 2016 bigger.jpg }} | image_size = | image_caption = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=7|frame-lat=24.67|frame-long=113.82}} | image_map1 = Guangdong subdivisions - Shaoguan.svg | mapsize1 = | map_caption1 = Гуандун дахь Шаогуан хотын харьяаллын байршил | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Хятад | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Хятад дахь байршил | pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | subdivision_type1 = [[Хятадын муж|Муж]] | subdivision_name1 = [[Гуандун муж|Гуандун]] | subdivision_type2 = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]] | subdivision_name2 = 10 | subdivision_type3 = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн<br />түвшин]] | subdivision_name3 = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Жэньжян дүүрэг]] | parts_type = | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = <!-- parts text, or header for parts list --> | p1 = | p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics ----------------->| government_footnotes = | government_type = | leader_title = ХКН-ын НБД | leader_name = Жян Лин ({{lang|zh|江凌}}) | leader_title1 = Хотын дарга | leader_name1 = Луо Вэйфэн ({{lang|zh-hans|骆蔚峰}}) | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | founder = | named_for = <!-- Area ---------------------> | area_footnotes = | area_total_km2 = 18645 <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 2870.7 | area_metro_km2 = 2870.7 | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = <!-- Elevation --------------------------> | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 59 | elevation_ft = 194 | elevation_max_m = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2020 тооллого | population_footnotes = <ref name="citypopulation.de">[http://www.citypopulation.de/php/china-guangdong-admin.php Guăngdōng: Prefectures, Cities, Districts and Counties]</ref> | population_note = | population_total = 2855131 | population_density_km2 = auto<!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --> | population_metro = 1028460 | population_density_metro_km2 = auto | population_urban = 1028460 | population_density_urban_km2 = auto | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = <!-- General information ---------------> | timezone = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +8 | coor_pinpoint = Шаогуан хотын захиргаа | coordinates = {{coord|24.811|N|113.597|E|type:adm2nd_region:CN-44_source:Gaode|format=dms|display=it}} <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] --> | postal_code = 512000 | area_code = (0)751 | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-GD-02]] | blank_name = <!-- [[ДНБ]] --> | blank_info = | blank1_name = <!-- ДНБ нэг хүнд ноогдох --> | blank1_info = | blank2_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank2_info = {{lang|zh-cn|粤F}} | blank3_name = [[Хятад хэлний аялгууд|Нутгийн аялга]] | blank3_info = [[Хакка хэл|Хакка]] (нутгийн) <br/>[[Кантон хэл]] (уугуул; мужийн түвшин) | blank4_name = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|Үндэсний бүлгүүд]] | blank4_info = Хятадууд | website = | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = SG name.svg | piccap = | picsize = 105px | t = {{linktext|韶關}} | s = {{linktext|韶关}} | p = Sháoguān | mi = {{IPAc-cmn|sh|ao|2|.|g|wan|1}} | gr = Shaurguan | w = Shao²-kuan¹ | psp = Shiukwan<br/>Shiuchow <small>(хуучин)</small> | j = Siu4gwaan1 | ci = {{IPAc-yue|s|iu|4|.|gw|aan|1}} | y = Sìuhgwāan | wuu = zau¹kuae¹ | h = Shâu-kûan | l = Үзэсгэлэнтэй даваа | order = st | showflag = phy }} '''Шаогуан''' ({{lang-zh|韶關}}) — [[Хятад]]ын [[Гуандун]]<ref>{{Cite web |url=http://smzt.gd.gov.cn/qhgk/gsqh/2020nd/content/post_3180090.html |title=2020年度廣東省行政區劃簡表 |access-date=2023-06-04 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604180227/http://smzt.gd.gov.cn/qhgk/gsqh/2020nd/content/post_3180090.html |url-status=dead }}</ref> мужид байрладаг, 18413 хавтгай дөрвөлжин км талбайтай хот юм. 2021 оны хүн амын тооллогоор 3.37 сая хүн амтай. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Shaozhou_Fu_Xuegong_2013.12.07_14-41-56.jpg Зураг:Shaoguan Railway Station 20091227.jpg Зураг:Shaoguan001.jpg Зураг:Nanhua_Temple_gate.JPG </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = 40% |metric first = y |single line = y |collapsed = |location = Шаогуан цаг агаарын мэдээлэл |Jan high C = 15.1 |Feb high C = 16.4 |Mar high C = 19.2 |Apr high C = 24.6 |May high C = 28.9 |Jun high C = 31.6 |Jul high C = 34.0 |Aug high C = 33.9 |Sep high C = 31.5 |Oct high C = 28.0 |Nov high C = 22.7 |Dec high C = 17.8 |Jan mean C = 10.3 |Feb mean C = 12.3 |Mar mean C = 15.3 |Apr mean C = 20.7 |May mean C = 24.6 |Jun mean C = 27.3 |Jul mean C = 29.0 |Aug mean C = 28.7 |Sep mean C = 26.4 |Oct mean C = 22.5 |Nov mean C = 17.0 |Dec mean C = 11.9 |Jan low C = 7.2 |Feb low C = 9.4 |Mar low C = 12.5 |Apr low C = 17.8 |May low C = 21.5 |Jun low C = 24.4 |Jul low C = 25.6 |Aug low C = 25.2 |Sep low C = 22.9 |Oct low C = 18.5 |Nov low C = 13.0 |Dec low C = 7.9 |Jan record high C = 26.7 |Jan record low C = −2.5 |Feb record high C = 30.5 |Feb record low C = 0.1 |Mar record high C = 32.6 |Mar record low C = 0.9 |Apr record high C = 33.7 |Apr record low C = 6.2 |May record high C = 35.9 |May record low C = 12.7 |Jun record high C = 38.5 |Jun record low C = 16.6 |Jul record high C = 40.4 |Jul record low C = 21.3 |Aug record high C = 40.3 |Aug record low C = 20.8 |Sep record high C = 38.3 |Sep record low C = 15.1 |Oct record high C = 36.6 |Oct record low C = 6.3 |Nov record high C = 34.0 |Nov record low C = 2.5 |Dec record high C = 28.5 |Dec record low C = −4.3 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 69.3 |Feb precipitation mm = 106.0 |Mar precipitation mm = 177.9 |Apr precipitation mm = 221.1 |May precipitation mm = 248.9 |Jun precipitation mm = 249.6 |Jul precipitation mm = 159.4 |Aug precipitation mm = 129.1 |Sep precipitation mm = 100.8 |Oct precipitation mm = 43.8 |Nov precipitation mm = 51.9 |Dec precipitation mm = 41.7 |Jan humidity = 75 |Feb humidity = 79 |Mar humidity = 82 |Apr humidity = 82 |May humidity = 80 |Jun humidity = 80 |Jul humidity = 75 |Aug humidity = 77 |Sep humidity = 76 |Oct humidity = 71 |Nov humidity = 72 |Dec humidity = 72 |unit rain days = 0.1 mm |Jan rain days = 11.4 |Feb rain days = 14.8 |Mar rain days = 19.1 |Apr rain days = 18.8 |May rain days = 19.3 |Jun rain days = 17.1 |Jul rain days = 13.6 |Aug rain days = 14.7 |Sep rain days = 10.1 |Oct rain days = 7.8 |Nov rain days = 6.9 |Dec rain days = 6.8 |Jan sun = 89.7 |Jan percentsun = 27 |Feb sun = 67.5 |Feb percentsun = 21 |Mar sun = 57.6 |Mar percentsun = 16 |Apr sun = 75.5 |Apr percentsun = 20 |May sun = 113.9 |May percentsun = 28 |Jun sun = 150.5 |Jun percentsun = 37 |Jul sun = 226.6 |Jul percentsun = 54 |Aug sun = 206.7 |Aug percentsun = 51 |Sep sun = 177.6 |Sep percentsun = 48 |Oct sun = 164.0 |Oct percentsun = 46 |Nov sun = 147.0 |Nov percentsun = 45 |Dec sun = 140.8 |Dec percentsun = 43 |source 1 = [http://data.cma.cn/data/weatherBk.html 中國氣象數據網] }} == Мөн үзэх == * [[Гуандун муж]] == Цахим холбоос == {{commons|Shaoguan|Шаогуан}} * [http://www.sg.gov.cn/ Шаогуан хотын албан ёсны сайт] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Stub}} [[Ангилал:Шаогуан| ]] [[Ангилал:Гуандуны суурин]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] b3bslf24ndnf1vfj7yngpqxvk77cntv 0 126640 854035 847987 2026-04-19T11:18:07Z Enkhsaihan2005 64429 854035 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Жаньжян | official_name = <!-- Official name in English if different from 'name' --> | native_name = 湛江市 | native_name_lang = zh | other_name = | nickname = "Боомт хот" ({{lang|zh|港城}}) | settlement_type = [[Тойргийн энтэй хот]] | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Zhanjiang Bay Bridge - 20181030.jpg | imagesize = 300px | image_caption = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=7|frame-lat=21.07|frame-long=110.35}} | image_map1 = Guangdong subdivisions - Zhanjiang.svg | mapsize1 = | map_caption1 = Гуандун дахь Жаньжян хотын харьяаллын байршил | image_dot_map = | pushpin_map = Хятад | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = Хятад дахь байршил | pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | subdivision_type1 = [[Хятадын муж|Муж]] | subdivision_name1 = [[Гуандун муж|Гуандун]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Чикань дүүрэг]] | parts_type = | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = <!-- parts text, or header for parts list --> | p1 = | p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Намын дарга | leader_name = [[Жэн Рэньхао]] ({{lang|zh-hans|郑人豪}})<ref>{{cite web |title=Party Secretary Zheng Renhao |url=http://en.zhanjiang.gov.cn/2018-04/18/c_218618.htm |website=Zhanjiang Municipal Government |access-date=8 January 2019 |archive-date=8 Нэгдүгээр сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190108200825/http://en.zhanjiang.gov.cn/2018-04/18/c_218618.htm |url-status=dead }}</ref> | leader_title1 =[[Хотын дарга]] | leader_name1 = [[Жян Жяньжүнь]] ({{lang|zh|姜建军}})<ref>{{cite web |title=Mayor: Jiang Jianjun |url=http://en.zhanjiang.gov.cn/2017-04/24/c_247167.htm |website=Zhanjiang Municipal Government |access-date=8 January 2019 |archive-date=8 Нэгдүгээр сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190108200826/http://en.zhanjiang.gov.cn/2017-04/24/c_247167.htm |url-status=dead }}</ref> | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | founder = | named_for = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 13225 <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 1720.3 | area_metro_km2 = 1720.3 | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = <!-- Elevation --------------------------> | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> tags--> | elevation_m = 21 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2020 тооллого | population_footnotes =<ref name="citypopulation.de"/> | population_note = | population_total = 6981236 | population_density_km2 = auto <!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --> | population_urban = 1931455 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro =1931455 | population_density_metro_km2 =auto <!-- General information ---------------> | timezone = [[Хятадын Стандарт Цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset = +8 | coor_pinpoint = Жаньжян хотын захиргаа | coordinates = {{coord|21.2701|N|110.3575|E|type:adm2nd_region:CN-44_source:Gaode|format=dms|display=it}} | postal_code_type = [[Хятадын шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 524000 | area_code = 759 |iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-GD-08]] | blank_name = Томоохон [[Хятадын ард түмэн|Үндэсний бүлгүүд]] | blank_info = [[Хятадууд]] | blank1_name = [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]] | blank1_info = 9 | blank2_name = [[Хятадын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаарын угтвар]] | blank2_info = {{lang|zh-cn|粤G}} | blank3_name = ДНБ | blank3_info = 2010 | blank4_name = &nbsp;- Нийт | blank4_info = [[Хятадын юань|¥]]140.28 тэрбум | blank5_name = &nbsp;- нэг хүнд ноогдох | blank5_info = [[Хятадын юань|¥]]20,048 | blank6_name = [[Хятад хэлний аялгууд|Нутгийн аялгуу]] | blank6_info = {{plainlist| * [[Лэйжоу Минь хэл]] * [[Юэ хэл|Юэ]] * [[Хакка хэл|Хакка]] }} | website = {{url|http://www.zhanjiang.gov.cn/|www.zhanjiang.gov.cn}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |pic=ZJ name.svg |piccap="Жаньжян", хятад хэлээр |picsize=128px |c={{linktext|lang=zh|湛江}} |p=Zhànjiāng |psp= {{plainlist| * Tsamkong * Fort-Bayard (1946 оноос өмнөх) }} |w=Chan⁴-ch'iang¹ |mi={{IPA-cmn|tʂântɕjɑ́ŋ|}} |j=zaam³gong¹ |y=Jaamgōng |wuu=zae^上kaon^上 |poj=Tām-kang |lizu=Tchiàm-kōng |h=Chhám-kông |l=Азүр гол |altname=Францын колонийн нэр |t2={{linktext|廣州灣}} |s2=广州湾 |psp2=Kouang-Tchéou-Wan (1946 оноос өмнөх) |p2=Guǎngzhōuwān |j2=Gwong² zau¹ waan¹ |w2=Kuang³-chou¹-wan¹ |y2=Gwóngjāuwāan |wuu2=Kuaon^上tseu^平uae^平 |lizu2=Gèng-tsiú oen |showflag=jyp }} '''Жаньжян''' ({{lang-zh|湛江}}) — [[Хятад]]ын [[Гуандун]]<ref>{{Cite web |url=http://smzt.gd.gov.cn/qhgk/gsqh/2020nd/content/post_3180090.html |title=2020年度廣東省行政區劃簡表 |access-date=2023-06-04 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604180227/http://smzt.gd.gov.cn/qhgk/gsqh/2020nd/content/post_3180090.html |url-status=dead }}</ref> мужид байрладаг, 13263 хавтгай дөрвөлжин км талбайтай хот юм. 2021 оны хүн амын тооллогоор 7.03 сая хүн амтай. == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Zhanjiang_Guangzhouwan_Faguo_Gongshishu_Jiuzhi_he_Fajun_Zhihuibu_Jiuzhi_2014.02.27_09-05-29.jpg Зураг:Cathedral_of_St._Victor_in_Zhanjiang_-_20181030.jpg Зураг:Zhanjiang_Railway_Station.jpg Зураг:Zhanjiang_-_Renmin_Dadao_-_P1580452.JPG </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = 40% |metric first = y |single line = y |collapsed = |location = Жаньжян цаг агаарын мэдээлэл |Jan high C = 19.6 |Feb high C = 19.7 |Mar high C = 22.6 |Apr high C = 26.8 |May high C = 30.2 |Jun high C = 32.0 |Jul high C = 32.4 |Aug high C = 32.3 |Sep high C = 31.1 |Oct high C = 29.0 |Nov high C = 25.5 |Dec high C = 21.6 |Jan mean C = 16.2 |Feb mean C = 16.7 |Mar mean C = 19.6 |Apr mean C = 23.8 |May mean C = 27.0 |Jun mean C = 28.7 |Jul mean C = 29.1 |Aug mean C = 28.8 |Sep mean C = 27.6 |Oct mean C = 25.4 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 17.6 |Jan low C = 13.8 |Feb low C = 14.7 |Mar low C = 17.5 |Apr low C = 21.7 |May low C = 24.6 |Jun low C = 26.3 |Jul low C = 26.6 |Aug low C = 26.2 |Sep low C = 25.0 |Oct low C = 22.7 |Nov low C = 18.7 |Dec low C = 14.7 |Jan record high C = 27.4 |Jan record low C = 5.2 |Feb record high C = 30.8 |Feb record low C = 3.8 |Mar record high C = 36.0 |Mar record low C = 4.8 |Apr record high C = 36.2 |Apr record low C = 11.5 |May record high C = 37.7 |May record low C = 15.2 |Jun record high C = 36.8 |Jun record low C = 18.6 |Jul record high C = 37.2 |Jul record low C = 22.7 |Aug record high C = 38.1 |Aug record low C = 21.5 |Sep record high C = 35.5 |Sep record low C = 17.2 |Oct record high C = 33.3 |Oct record low C = 13.6 |Nov record high C = 33.3 |Nov record low C = 6.2 |Dec record high C = 29.2 |Dec record low C = 3.6 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 25.4 |Feb precipitation mm = 43.8 |Mar precipitation mm = 58.0 |Apr precipitation mm = 129.9 |May precipitation mm = 209.7 |Jun precipitation mm = 261.7 |Jul precipitation mm = 221.1 |Aug precipitation mm = 316.7 |Sep precipitation mm = 241.2 |Oct precipitation mm = 111.9 |Nov precipitation mm = 42.7 |Dec precipitation mm = 28.6 |Jan humidity = 80 |Feb humidity = 87 |Mar humidity = 88 |Apr humidity = 87 |May humidity = 84 |Jun humidity = 82 |Jul humidity = 81 |Aug humidity = 82 |Sep humidity = 80 |Oct humidity = 77 |Nov humidity = 74 |Dec humidity = 74 |source 1 = [http://data.cma.cn/data/weatherBk.html 中國氣象數據網] }} == Мөн үзэх == * [[Гуандун муж]] == Цахим холбоос == {{commons|zhanjiang|Жаньжян}} * [http://www.zhanjiang.gov.cn/ Жаньжян хотын албан ёсны сайт] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Stub}} [[Ангилал:Жаньжян| ]] [[Ангилал:Гуандуны суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Хятадын дүүрэггүй хот]] g2red8r6sv5ftqh1hgxidgqwqftfp6n 0 132597 853820 767072 2026-04-18T13:11:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 853820 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mit Prof. W. Heissig 1987.jpg|thumb|287x287px|Вальтер Хайссинг, Хөх хот. 1987 он]] '''Вальтер Хайссиг''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Walther Heissig''''',''' 1913 оны 12-р сарын 5-нд Австрийн [[Вена]] хотод төрсөн- 2005 оны 9-р сарын 5-ны өдөр Германы Райнбөллен хотод нас барсан) -[[Герман|Германд]] монгол судлалыг шинжлэх ухааны бие даасан чиглэл болгон хөгжүүлэх үндсийг тавьж, улмаар Германд төдийгүй Европ, дэлхийд хөгжүүлэхэд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсан нэрт монголч эрдэмтэн. 1930-аад оны эхээр [[Берлиний Их сургууль|Берлиний Их сургуульд]] суралцаж байхдаа “[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]” -г анх удаа [[герман хэл]] рүү орчуулсан Германы эрдэмтэн [[Эрих Хэйниш|Эрих Хэништ]] шавь орж, [[монгол хэл]] сурсан байна. 1940-өөд оноос монгол судлалаар түлхүү ажиллаж, 1941 онд Венад докторын зэрэг хамгаалсан. 1951 онд тэрээр [[Гёттинген|Гёттингенд]] эрдмийн зэрэг хамгаалсан боловч тэнд байр сууриа олж чадаагүйн улмаас 1957 онд Бонн хотод хоёр дахь удаагаа зэрэг хамгаалахаар [[Бонн Их Сургууль|Бонн Их сургуульд]] шилжин ирж, улмаар 1964 оноос Төв Ази, [[Монгол судлал|Монгол судлалын]] эрдэм шинжилгээ, судалгааны бие даасан тэнхим, номын санг байгуулан удирдсан эрдэмтэн байв. Түүний гол судалсан салбар бол Монголын түүх, уран зохиол, мөн Монголын газрын зураг байв. Тэрээр эрдэм шинжилгээний салбарт үнэлж баршгүй олон хувь нэмэр оруулаад зогсохгүй Монголын түүх, соёлын талаархи алдартай хэд хэдэн ном, тухайлбал "Ein Volk sucht seine Geschichte" зэрэг номыг найруулсан. Мөн монгол тууль, зүйр цэцэн үг, ардын үлгэрийн талаар хэд хэдэн ном гаргасан. Тэрээр “[[Гэсэр]]" тууль болон Монголд дэлгэрч буй бусад туульс дээр нэлээд ажилласан. 1978 онд тэрээр туульс судлах төслийг санаачилсан байна. Мөн Хайсигийн тусламжтайгаар 1960-1972 оны хооронд [[Бямбын Ринчен|Б.Ринчений]] "Монгол ардын аман зохиол" таван цуврал, дараа нь [[Николай Поппе|Николас Поппегийн]] "Монгол туульс" /''Mongolische Epen''/ 13 цуврал туульс хэвлэгджээ. Түүний шинжлэх ухааны судалгааны ажил нь янз бүрийн эрдэм шинжилгээний нийгэмлэгийн сонгуулиар хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Тэрээр Монгол Улсын ШУА-ийн гадаад гишүүнээр сонгогдсон нь Монголын шинжлэх ухаан түүнийг өндрөөр үнэлсэний илэрхийлэл болсон юм. 1982 оноос түүний гарын шавь, мөн нэрт монголч эрдэмтэн К.Загастер Төв Ази, Монгол судлалын эрдэм шинжилгээ, судалгааны бие даасан тэнхмийн удирдлагыг өөрөөс нь хүлээн авчээ. В.Хайссигийн мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулан 2013 онд “Монгол уран зохиолын бичвэр судлалын асуудал” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хурлыг [[Олон улсын Монгол судлалын Холбоо|Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоо]], Хэл зохиолын хүрээлэнгээс зохион байгуулж байсан бол 2023 онд 110 жилийн ойгоор нь түүний хөргийг “Монголч эрдэмтэд” сэдэвт шуудангийн маркт дүрслэн дэлхий нийтийн хүртээл болгосон юм. == Бүтээлүүд == * ''Wörterbuch der heutigen mongolische Sprache. Mit kurzem Abriß der Grammatik und ausgewählten Sprachproben''. Siebenberg-Verlag, Vienna 1941 (with Robert Bleichsteiner) * ''Das gelbe Vorfeld: die Mobilisierung der chinesischen Außenländer'', 1941 * ''Der mongolische Kulturwandel in den Hsingan-Provinzen Mandschukuos'', 1944 * ''Über mongolische Landkarten'', 1944 * ''Bolur erike'', 1946 (as editor) * ''Some glosses on recent mongol studies'', 1953 * ''Neyici toyin'', 1953 * ''Die Pekinger lamaistischen Blockdrucke in mongolischer Sprache: Materialien zur mongolischen Literaturgeschichte'', 1954 * ''Ostmongolische Reise'', 1955 * ''Wort aus tausend Jahren: Weisheit der Steppe'', 1956 * ''Zur Entstehungsgeschichte d. Mongolischen Kandjur-Redaktion d. Ligdan Khan-Zeit (1623–1629)'', 1957 * ''Mongγol borǰigid oboγ-un teüke = Meng-ku shih-hsi-p'u'', 1957 (as editor, with Charles Bawden) * ''Altan kürdün mingγan gegesütü bicig: eine mongolische Chronik von Siregetü Guosi Dharma (1739)'', 1958 (as editor) * ''Die Familien- und Kirchengeschichtsschreibung der Mongolen I & II'', 1959 and 1965 * ''Mongolische Handschriften, Blockdrucke, Landkarten'' ( = ''Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland'', vol. I), 1961 * ''Erdeni-yin erike: mongolische Chronik der lamaistischen Klosterbauten der Mongolei von Isibaldan (1835)'', 1961 (as editor) * ''Beiträge zur Übersetzungsgeschichte des mongolischen buddhistischen Kanons'', 1962 * ''Helden-, Höllenfahrts- und Schelmengeschichten der Mongolen'', 1962 (as editor) * ''Bolur Toli "Spiegel aus Bergkristall"'', 1962 (as editor) * ''Mongolische Volksmärchen'', 1963 (as editor) * ''Ein Volk sucht seine Geschichte: die Mongolen und die verlorenen Dokumente ihrer grossen Zeit'', 1964 (English translation: ''A lost civilization; the Mongols rediscovered'', London 1966) * ''Mongolische Ortsnamen I-III'' (= ''Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland'', suppl. vol. V), 1966 - 1981 (as editor) * ''Mongolische volksreligiöse und folkloristische Texte aus europäischen Bibliotheken'' (= ''Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland'', suppl. vol. VI), 1966 (as editor) * ''Collectanea Mongolica: Festschrift für Prof. Dr. Rintchen zum 60. Geburtstag'', 1966 (as editor) * ''Die mongolische Steininschrift und Manuskriptfragmente aus Olon süme in der Inneren Mongolei'', 1966 * ''Mongolistik an deutschen Universitäten'', 1968 * ''Catalogue of Mongol books, manuscripts and xylographs'' (= ''Catalogue of oriental manuscripts, xylographs etc. in Danish collections'', vol. III), 1971. * ''Mongoleireise zur späten Goethezeit: Berichte und Bilder von der russischen Gesandtschaftsreise 1805/06'' (= ''Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland'', suppl. vol. XIII), 1971 (as editor) * ''Geschichte der mongolischen Literatur'' (two vols.), 1972 * ''Schriftliche Quellen in Mogholi'' (as editor), 1974 * ''Die mongolischen Handschriften-Reste aus Olon süme, Innere Mongolei (16. - 17. Jhdt.)'' (as editor), 1976 * ''Tractata altaica: Denis Sinor sexagenario optime de rebus altaicis merito dedicata'' (as editor), 1976 * ''Altaica collecta: Berichte u. Vorträge d. XVII. Permanent Internat. Altaistic Conference, 3.-8. Juni 1974 in Bonn, Bad Honnef'' (as editor), 1976 * ''Die mongolischen Epen: Bezüge, Sinndeutung u. Überlieferung'' (as editor), 1979 * ''Die mongolischen Heldenepen: Struktur u. Motive'', 1979 * ''Die Zeit des letzten mongolischen Großkhans Ligdan (1604–1634)'', 1979 * ''Geser-rëdzia-wu: Dominik Schröders nachgelassene Monguor (Tujen)-Version des Geser-Epos aus Amdo'' (as editor), 1980 * ''Die Geheime Geschichte der Mongolen'' (as editor), 1981 * ''Geser-Studien: Untersuchungen zu d. Erzählstoffen in d. "neuen" Kapiteln d. mongolischen Geser-Zyklus'', 1983 * ''Westliche Motivparallelen in zentralasiatischen Epen'', 1983 * ''Dschingis Khan-Ein Weltreich zu Pferde'' (as editor), 1985 * ''Tsakhar-Märchen: Nach Aufzeichnungen aus dem Jahre 1938/39'' (as editor), 1985 * ''Geschichte der Mongolen und ihres Fürstenhauses'', 1985 * ''Erzählstoffe rezenter mongolischer Heldendichtung'' (2 vols.), 1988 * ''Gedanke und Wirkung: Festschrift zum 90. Geburtstag von Nicholas Poppe'' (as editor), 1989 * ''Die Mongolen'' (exhibition catalogue, 2 vols., as editor), 1989 * “New Material on East Mongolian Shamanism,” ''Asian Folklore Studies,'' Vol. 49, No. 2. (1990), pp. 223–233. * “Tracing Some Mongol Oral Motifs in a Chinese Prosimetric Ming Novel of 1478, ''Asian Folklore Studies,'' Vol. 53, No. 2. (1994), pp. 227-254 * ''Formen und Funktion mündlicher Tradition.'' 1995. * “The Present State of the Mongolian Epic and Some Topics for Future Research.” ''Oral Tradition'' 11/1 (1996): 85-98. * (with Geoffrey Samuel) The Religions of Mongolia * Mongolische Epen VIII * ''Heldenmärchen versus Heldenepos? Strukturelle Fragen zur Entwicklung altaischer Heldenmärchen'' Opladen: Westdeutscher Verlag, 1991. b1bfkbgyb5ntfi2mbjupkdzjchvnlgx 0 133700 853833 853325 2026-04-18T15:07:25Z 唐吉訶德的侍從 5036 853833 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaChifengHexigten.png|thumb|Улаанхад хотын Хишигтэн хошууны байршил]] '''Хишигтэн хошуу''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠬᠡᠰᠢᠭᠲᠡᠨ<br>ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, кирилл үсэг: Хишигтэн/Хэшигтэн хошуу; [[Хятад үсэг|хятад]]: 克什克腾旗, [[пиньинь]]: Kèshén kèténg qí ) бол [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Улаанхад хот|Улаанхад хотын]] харьяаны нэгэн хошуу юм. Засаг захиргааны төв нь [[Бяруу балгас]] (хятадаар Жинпэн тосгон, 经棚镇). Зүүн талаар [[Линьши шянь]], [[Онниуд хошуу]], хойд болон баруун талаар [[Шилийн Гол аймаг|Шилийн гол аймгийн]] [[Баруун Үзэмчин хошуу|Баруун үзэмчин хошуу]], [[Шилийн хот]], [[Шулуун хөх хошуу|Шулуун Хөх хошуу]], [[Долнуур|Долон нуур шянь]], өмнө талаар [[Хэбэй муж|Хэбэй мужийн]] [[Чэндэ|Чэндэ хоттой]] хил залгадаг. == Түүхийн тойм == Энэ хошууны нэрийг [[Их Монгол Улс|Монголын]] их хаадын хамгаалагч цэргийн нэгж [[Хишигтэн|хишигтэнтэй]] холбож үздэг бөгөөд [[Даян хаан]] өөрийн хөвүүн [[Очирболд|Очирболдод]] [[Цахар түмэн|Цахар түмний]] Хишигтэн отгийг өмч болгон өгсөн. Өвөр Монгол [[Чин улс|Манжид]] эзлэгдсэний дараа Очирболдын тав дахь үеийн ач Соном тайжид нутаг хуваан өгч 1652 онд Хишигтэн хошууг байгуулж, [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын чуулганд]] багтаасан. 1912 онд [[Дундад Иргэн Улс]] байгуулагдсаны дараа Өвөр Монголд Хятадын 70,000 цэрэгтэй армийг байршуулсан тул 1913-1914 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] арми Өвөр Монголыг чөлөөлөхөөр [[Таван замын байлдаан|Таван замаар цэрэг мордуулж]] Хятадтай дайтаж, тус хошууны төв [[Бяруу хот|Бяруу балгасыг]] [[Лаварын Сумъяа]], [[Бавуужав]] нарын удирдсан монгол цэргүүд 1913 оны 6, 8, 9 сард хэд хэдэн удаа чөлөөлсөн ч, монгол цэрэг дайны ажиллагааг зогсоосноор Хятадын тал дахин эзэлсэн. 1933 онд [[Япон|Японы]] [[Манж-го|Манжго улс]] эзлэн авсан. 1945-1949 онд [[Хятадын Коммунист Нам|ХКН]], [[Гоминдан|Гоминдан намынхны]] байлдааны талбар болж байгаад 1949 оноос [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Зуу Удын чуулган|Зуу Уд чуулганы]] хошуу болсон. 1969 онд хятадууд Өвөр Монголыг татан буулгах үед Хишигтэн хошууг [[Ляонин муж|Ляонин мужид]] нэгтгэж, 1979 онд Өвөр Монголд буцаан нэгтгэсэн. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=42-43 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Соном || Засаг, тэргүүн зэргийн тайж || 1652-1655 || |- | Манах || Засаг, тэргүүн зэргийн тайж || 1656-1671 || |- | Аюуш || Засаг, тэргүүн зэргийн тайж || 1671-1695 || |- | Цэвэгжав || Засаг, тэргүүн зэргийн тайж || 1695-1771 || |- | Nangjidjab || Засаг, тэргүүн зэргийн тайж || 1771-1781 || |- | Гэндэндаржаа || Засаг, тэргүүн зэргийн тайж || 1781-1782 || |- | Ванчигравдан || Засаг, тэргүүн зэргийн тайж || 1782-1822 || |- | Бималажирд || Засаг, тэргүүн зэргийн тайж || 1822-1856 || |- | Бималажирд || Засаг, тэргүүн зэргийн тайж || 1822-1856 || |- | Гомбодонров || Засаг, тэргүүн зэргийн тайж || 1856-1872 || |- | Намжил || Засаг, тэргүүн зэргийн тайж || 1872-1896 || |- | Бөхзаяа || Засаг, түшээ гүний зэрэг, улсад туслагч гүн || 1896-1913 || 1896 оноос засаг туслагч гүний зэрэг тэргүүн зэргийн тайж, 1912 оноос засаг түшээ гүний зэрэг улсад туслагч гүн.<ref>[[:zh:s:加封卓昭兩盟副盟長銜頭名號令|加封卓昭兩盟副盟長銜頭名號令]]</ref> Тэрээр 1913 онд [[Таван замын байлдаан|эрх мэдлээ түр хугацаанд алдсан]]. 1916 оноос засаг бэйлын зэрэг улсын түшээ гүн. |- | Ролгаржав || Засаг, тэргүүн зэргийн тайж || 1913 || Хятад нэр: Бао Футин (寶福亭). [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ад үнэнчээр тангараг өргөсөн засаг ноён. |- | Бөхзаяа || Засаг, бэйлын зэрэг, улсын түшээ гүн || 1913-1929 || 1916 оноос засаг бэйлын зэрэг улсын түшээ гүн. |- | Ролгаржав || Засаг, улсад туслагч гүн || 1929-1934 || Хятад нэр: Бао Футин (寶福亭). |- |} == Засаг захиргааны нэгж == Хишигтэн хошуу нь 3 дүүрэг, 7 хот, 2 шян, 4 сумаас бүрдэх бөгөөд төв нь [[Бяруу хот]]. {| class="wikitable" !Нэр ![[Ханз]] ![[Пиньинь]] ![[Монгол бичиг]] !Засаг захиргааны код |- | colspan="5" |'''Дүүрэг''' |- |[[Инчан дүүрэг]] |应昌街道 |''Yīngchāng Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠶᠢᠩ ᠴᠠᠩ}} |150425400 |- |[[Галдастай дүүрэг]] |热水塘街道 |''Rèshuǐtáng Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠭᠠᠯᠳᠠᠰᠤᠲᠠᠢ}} |150425401 |- |[[Шармөрөн дүүрэг]] |西拉沐沦街道 |''Xīlāmùlún Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠷᠠᠮᠥ᠋ᠷᠡᠨ}} |150425403 |- | colspan="5" |'''Хот''' |- |[[Бяруу хот]] |经棚镇 |''Jīngpéng Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠪᠢᠷᠠᠭᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150425100 |- |Юйжоуди хот |宇宙地镇 |''Yǔzhòudì Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠢᠦᠢ ᠵᠧᠦ ᠳ᠋ᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150425101 |- |Түчэнзи хот |土城子镇 |''Tǔchéngzi Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠲᠤ ᠴᠧᠩᠽᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150425102 |- |Дүншин хот |同兴镇 |''Tóngxīng Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠲᠦᠩ ᠰᠢᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150425103 |- |Ванхэюн хот |万合永镇 |''Wànhéyǒng Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠸᠠᠨ ᠾᠧ ᠶᠦᠩ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150425104 |- |Жирүй хот |芝瑞镇 |''Zhīruì Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᡁᠢ ᠷᠦᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150425105 |- |[[Далай нуур хот]] |达来诺日镇 |''Dáláinuòrì Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠯᠠᠢᠨᠠᠭᠤᠷ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150425106 |- | colspan="5" |'''Шян''' |- |Шинкайди шян |新开地乡 |''Xīnkāidì Xiāng'' |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠨ ᠺᠠᠢ ᠳ᠋ᠢ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |150425200 |- |Хоншанзи шян |红山子乡 |''Hóngshānzi Xiāng'' |{{MongolUnicode|ᠬᠤᠩ ᠱᠠᠨᠽᠢ<br>ᠰᠢᠶᠠᠩ}} |150425201 |- | colspan="5" |'''Сум''' |- |Дархануул сум |达日罕乌拉苏木 |''Dárìhǎnwūlā Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ᠌ᠠᠭᠤᠯᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150425202 |- |Баянцагаан сум |巴彦查干苏木 |''Bāyànchágàn Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠴᠠᠭᠠᠨ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150425203 |- |Хуурай хүрээ сум |浩来呼热苏木 |''Hàoláihūrè Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠤᠷᠠᠢ ᠬᠦᠷᠢᠶ᠎ᠡ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150425204 |- |Улаанбутан сум |乌兰布统苏木 |''Wūlánbùtǒng Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠤᠲᠤᠩ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150425205 |} == Эшлэл == {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:1652 он]] [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын засаг захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Өвөр Монголын газар зүй]] qw4ursdwjlcbd1u8mcpsbloqap4pw4t 0 134037 853946 773870 2026-04-19T07:44:14Z Amherst99 5169 853946 wikitext text/x-wiki '''Ашгийн бус байгууллага''' (АББ, [[Англи хэл|англи]]. ''nonprofit organization,'' [[Орос хэл|орос.]] ''некоммерческая организация,'' [[Франц хэл|франц.]] ''Organisation à but non lucratif'') - үйл ажиллагаандаа санхүүгийн ашиг олохгүй байх гол зорилготой байгууллага юм. Иргэдийн эрүүл мэндийг хамгаалах, биеийн тамир, спортыг хөгжүүлэх, хүмүүсийн оюун санааны болон бусад материаллаг бус хэрэгцээг хангах чиглэлээр нийгэм, буяны, соёл, боловсрол, улс төр, шинжлэх ухаан, менежментийн зорилгод хүрэхийн тулд ашгийн бус байгууллагыг байгуулдаг байна. Иргэн, байгууллагын эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах, маргаан, зөрчлийг шийдвэрлэх, хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх, түүнчлэн нийтийн ашиг сонирхолд хүрэхэд чиглэсэн бусад зорилготой байдаг. Ашгийн бус байгууллагууд зөвхөн эцсийн зорилгодоо хүрэхэд чиглэсэн бол бизнес, арилжаа эрхлэх эрхтэй. Британникагийн тодорхойлсоноор ''ашгийн бус байгууллага'' нь бүлэг иргэдийн хамтын үйл ажиллагааны үр дүнд тавьсан зорилгодоо хүрэхэд чиглэсэн бөгөөд ашиг орлого олох үндсэн зорилгогүй байгууллага юм. == Үйл ажиллагаа == Ашгийн бус байгууллагууд нь төрөөс дутуу нийлүүлсэн олон нийтийн хэрэгцээг хангадаг. ТББ нь олон янзын бүтэц, зорилготой байдаг. Хууль эрх зүйн ангиллын хувьд зарим чухал ач холбогдолтой элементүүд байдаг. Үүнд: * Удирдлагын талаарх заалтууд * Хариуцлага, аудитын тухай заалтууд * Дүрэм, дүрэмд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай заалт * Аж ахуйн нэгжийг татан буулгах тухай заалтууд * Байгууллагын болон хувийн хандивлагчдын татварын байдал * Үүсгэн байгуулагчдын татварын байдал. Дээрх зүйлсийн зарим нь (АНУ-ын ихэнх мужуудад) байгууллагын үүсгэн байгуулах дүрэм эсвэл үндсэн хуульд тусгагдсан байх ёстой. Бусдыг нь тухайн харьяаллын дагуу хяналтын байгууллагаас гаргаж болно. == Татвар == Олон оронд ашгийн бус байгууллагууд татвараас чөлөөлөгдөх хүсэлт гаргаж болох бөгөөд ингэснээр байгууллага өөрөө орлогын албан татвар болон бусад татвараас чөлөөлөгддөг. АНУ-д холбооны орлогын албан татвараас чөлөөлөгдөхийн тулд байгууллага нь Дотоод орлогын хуульд (IRC) заасан шаардлагыг хангасан байх ёстой. Ашгийн бус байгууллагын статус олгохыг АНУ-д муж гүйцэтгэдэг бол татвараас чөлөөлөх эрхийг холбооны засгийн газраас олгодог. Энэ нь бүх ашгийн бус байгууллага татвараас чөлөөлөгдөх эрхтэй биш гэсэн үг юм. Тухайлбал, ашгийн бус байгууллагын ажилтнууд тухайн улсын хууль тогтоомжийн дагуу авдаг цалингаасаа татвар төлдөг. Байгууллагын тогтвортой байдлыг хангахын тулд аль аль нь хэрэгтэй ч гэсэн ашиг олохоос илүү зорилгоо хэрэгжүүлэх нь чухал байдаг тул ТББ-ууд давхар зардлын загварыг ашигладаг. Их Британид бүртгэлтэй ашгийн бус байгууллагуудын давуу тал нь зарим хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд хамрагдах явдал юм. Буяны болон ашгийн бус байгууллагууд Корпорацийн албан татвараас, мөн итгэмжлэгдсэн хүмүүс орлогын албан татвараас чөлөөлөгддөг байна. == Монгол Улс дахь "Ашгийн бус байгууллага"-ын эрх зүйн зохицуулалт == Монгол Улсын Иргэний хуулийн1 7 дугаар зүйлийн 7.1 дэх хэсэгт “Иргэний эрх зүйн харилцаанд оролцогч нь иргэн, хуулийн этгээд, хуулийн этгээдийн эрхгүй байгууллага байна.” хэмээн тодорхойлжээ. “Байгууллагын эрх зүйн байдал” буюу эрх, үүрэг, хариуцлагыг тэдгээрийн зорилго, чиг үүрэг, зохион байгуулалтын хэлбэр, үйл ажиллагааны чиглэл зэргээс хамаарч хуулиар ялгаатай зохицуулдаг. Иргэний хуулийн 33 дугаар зүйлийн 33.2 дахь хэсэгт “Ашийн төлөө бус хуулийн этгээдийг холбоо, сан, хорошшны хэлбэрээр байгуулна” гэж заажээ. Гэвч практик амьдрал дээр ашгийн бус байгууллагад (хуулийн этгээд болон хуулийн этгээдийн эрхгүй) тавигдах нийтлэг шаардлагыг нэгдсэн байдлаар тодорхой хуульчлаагүй, ашгийн бус хуулийн этгээдийн төрлийг холбоо, сан, хоршоо хэмээн хязгаарлан зохицуулсны улмаас бүртгэл хяналтын тогтоцлоо суларч, ТББ-ын нэрээр ашиг олох үйл ажиллагаа явуулах, бүртгэл, хяналтын тусгай зохицуулалт шаардлагатай ашгийн бус байгууллагууд ч (шашны болон улс төрийн намыг дэмжих зорилго бүхий байгууллага, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл гэх мэт) хуулийн хийдлийг ашиглан хяналтаас гадуур үйл ажиллагаа явуулах боломж бүрдсэн гэж үзэхээр байна. rnn4an4x6dihev827wzx0al063nxq90 853947 853946 2026-04-19T07:44:28Z Amherst99 5169 853947 wikitext text/x-wiki '''Ашгийн бус байгууллага''' (АББ, [[Англи хэл|англи]]. ''nonprofit organization,'' [[Орос хэл|орос.]] ''некоммерческая организация,'' [[Франц хэл|франц.]] ''organisation à but non lucratif'') - үйл ажиллагаандаа санхүүгийн ашиг олохгүй байх гол зорилготой байгууллага юм. Иргэдийн эрүүл мэндийг хамгаалах, биеийн тамир, спортыг хөгжүүлэх, хүмүүсийн оюун санааны болон бусад материаллаг бус хэрэгцээг хангах чиглэлээр нийгэм, буяны, соёл, боловсрол, улс төр, шинжлэх ухаан, менежментийн зорилгод хүрэхийн тулд ашгийн бус байгууллагыг байгуулдаг байна. Иргэн, байгууллагын эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах, маргаан, зөрчлийг шийдвэрлэх, хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх, түүнчлэн нийтийн ашиг сонирхолд хүрэхэд чиглэсэн бусад зорилготой байдаг. Ашгийн бус байгууллагууд зөвхөн эцсийн зорилгодоо хүрэхэд чиглэсэн бол бизнес, арилжаа эрхлэх эрхтэй. Британникагийн тодорхойлсоноор ''ашгийн бус байгууллага'' нь бүлэг иргэдийн хамтын үйл ажиллагааны үр дүнд тавьсан зорилгодоо хүрэхэд чиглэсэн бөгөөд ашиг орлого олох үндсэн зорилгогүй байгууллага юм. == Үйл ажиллагаа == Ашгийн бус байгууллагууд нь төрөөс дутуу нийлүүлсэн олон нийтийн хэрэгцээг хангадаг. ТББ нь олон янзын бүтэц, зорилготой байдаг. Хууль эрх зүйн ангиллын хувьд зарим чухал ач холбогдолтой элементүүд байдаг. Үүнд: * Удирдлагын талаарх заалтууд * Хариуцлага, аудитын тухай заалтууд * Дүрэм, дүрэмд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай заалт * Аж ахуйн нэгжийг татан буулгах тухай заалтууд * Байгууллагын болон хувийн хандивлагчдын татварын байдал * Үүсгэн байгуулагчдын татварын байдал. Дээрх зүйлсийн зарим нь (АНУ-ын ихэнх мужуудад) байгууллагын үүсгэн байгуулах дүрэм эсвэл үндсэн хуульд тусгагдсан байх ёстой. Бусдыг нь тухайн харьяаллын дагуу хяналтын байгууллагаас гаргаж болно. == Татвар == Олон оронд ашгийн бус байгууллагууд татвараас чөлөөлөгдөх хүсэлт гаргаж болох бөгөөд ингэснээр байгууллага өөрөө орлогын албан татвар болон бусад татвараас чөлөөлөгддөг. АНУ-д холбооны орлогын албан татвараас чөлөөлөгдөхийн тулд байгууллага нь Дотоод орлогын хуульд (IRC) заасан шаардлагыг хангасан байх ёстой. Ашгийн бус байгууллагын статус олгохыг АНУ-д муж гүйцэтгэдэг бол татвараас чөлөөлөх эрхийг холбооны засгийн газраас олгодог. Энэ нь бүх ашгийн бус байгууллага татвараас чөлөөлөгдөх эрхтэй биш гэсэн үг юм. Тухайлбал, ашгийн бус байгууллагын ажилтнууд тухайн улсын хууль тогтоомжийн дагуу авдаг цалингаасаа татвар төлдөг. Байгууллагын тогтвортой байдлыг хангахын тулд аль аль нь хэрэгтэй ч гэсэн ашиг олохоос илүү зорилгоо хэрэгжүүлэх нь чухал байдаг тул ТББ-ууд давхар зардлын загварыг ашигладаг. Их Британид бүртгэлтэй ашгийн бус байгууллагуудын давуу тал нь зарим хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд хамрагдах явдал юм. Буяны болон ашгийн бус байгууллагууд Корпорацийн албан татвараас, мөн итгэмжлэгдсэн хүмүүс орлогын албан татвараас чөлөөлөгддөг байна. == Монгол Улс дахь "Ашгийн бус байгууллага"-ын эрх зүйн зохицуулалт == Монгол Улсын Иргэний хуулийн1 7 дугаар зүйлийн 7.1 дэх хэсэгт “Иргэний эрх зүйн харилцаанд оролцогч нь иргэн, хуулийн этгээд, хуулийн этгээдийн эрхгүй байгууллага байна.” хэмээн тодорхойлжээ. “Байгууллагын эрх зүйн байдал” буюу эрх, үүрэг, хариуцлагыг тэдгээрийн зорилго, чиг үүрэг, зохион байгуулалтын хэлбэр, үйл ажиллагааны чиглэл зэргээс хамаарч хуулиар ялгаатай зохицуулдаг. Иргэний хуулийн 33 дугаар зүйлийн 33.2 дахь хэсэгт “Ашийн төлөө бус хуулийн этгээдийг холбоо, сан, хорошшны хэлбэрээр байгуулна” гэж заажээ. Гэвч практик амьдрал дээр ашгийн бус байгууллагад (хуулийн этгээд болон хуулийн этгээдийн эрхгүй) тавигдах нийтлэг шаардлагыг нэгдсэн байдлаар тодорхой хуульчлаагүй, ашгийн бус хуулийн этгээдийн төрлийг холбоо, сан, хоршоо хэмээн хязгаарлан зохицуулсны улмаас бүртгэл хяналтын тогтоцлоо суларч, ТББ-ын нэрээр ашиг олох үйл ажиллагаа явуулах, бүртгэл, хяналтын тусгай зохицуулалт шаардлагатай ашгийн бус байгууллагууд ч (шашны болон улс төрийн намыг дэмжих зорилго бүхий байгууллага, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл гэх мэт) хуулийн хийдлийг ашиглан хяналтаас гадуур үйл ажиллагаа явуулах боломж бүрдсэн гэж үзэхээр байна. 91753e7pinckmomx8yhcb5zlsg40sls 0 134291 853803 853797 2026-04-18T12:31:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 853803 wikitext text/x-wiki '''Эрих Хэйниш''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Erich Haenisch'' 1880 оны 8-р сарын 27-нд Берлинд төрсөн- 1966 оны 12-р сарын 21-нд [[Штутгарт]] хотод нас барсан) - Германы [[Хятад судлал|хятад]], [[Монгол судлал|монгол]], [[Манж судлал|манж]] судлаач эрдэмтэн. Тэрээр эрдэмтэн Вильхельм Грубегийн ([[Герман хэл|герман]]. Wilhelm Grube) шавь нь байсан.Тэрээр мөн Германы хятад судлаач, улс төрч [[Конрад Хэйниш|Конрад Хэйнишийн]] үеэл байсан бөгөөд хятад судлаач [[Жорж Кеннеди|Жорж Кеннедигийн]] (Йелийн их сургууль) эрдэм шинжилгээний багш нь байсан. == Намтар == Эрих Хэйниш 1899 онд Колбергийн гимназид элсэж улмаар [[Берлиний Их сургууль|Берлиний Их сургуульд]] суралцах болсон байна. 1903 онд 23 настайдаа "Дорнод Монголын түүхийг хятадын эртний бичвэртэй харьцуулах нь" сэдвээр эрдмийн зэрэг горилсон зохиол бичсэн нь судлаачдын анхаарлыг ихэд татсан байна. Тэрээр их сургуулиа төгсөөд 7 жил хятадын цэргийн академид герман хэлний багшаар ажиллаж байгаад 1911 онд Берлинд буцаж ирээд Угсаатны зүйн музейд эрдэм шинжилгээний ажилтан болжээ. 1913 оноос Берлиний их сургуульд цагийн багш, 1920 онд дэд профессор болсон. 1925 оноос [[Гёттингений их сургууль|Гёттингений их сургуульд]] хэсэг хугацаанд багшилсан боловч тэр жилдээ [[Лайпцигийн их сургууль]] руу багшлахаар шилжив. 1932 оноос Берлиний их сургуульд хятад судлалын профессороор буцаж ирсэн юм. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1927-1951 онд [[Мюнхен|Мюнхенд]] Зүүн Азийн соёл, хэл шинжлэлийн профессороор ажиллаж байсан. Хэйниш олон улсын өргөн харилцаатай байсан бөгөөд Америкийн Жорж А.Кеннеди зэрэг гадаадын хятад судлаачдын эрдэм шинжилгээний удирдаач багш байсан. 1936 онд тухайн үеийн өрнөдийн монгол судлаачдаас анх удаа шинэ тулгар байгуулагдсан БНМАУ-д ирж [[Судар бичгийн хүрээлэн|Судар бичгийн хзрээлэнгийн]] номын санд суун судалгааны ажил хийж байсан бөгөөд энэ талаар сонирхолтой "Хуучин ба шинэ үеийн Монголын дүр төрх-Германы дорно дахины судалгаа" тэмдэглэл (''Die Mongolei-Bilder aus alter und neuer Zeit-Der Orientin deutscher forschung'', 1944) бичиж үлдээсэн байна. Мөн хөдөө орон нутгаар судалгаа хийхэд нь эрдэмтэн [[Бямбын Ринчен]] дагалдан явж байжээ. Түүний "Сонгодог хятад бичгийн хэл" хичээл нь герман хэлээр ярьдаг улс орнуудад хамгийн нэр хүндтэй сурах бичиг байсан юм. Мөн [[Хэрлэн гол]] орчмоос авсан 1240 монгол бичмэлээс "[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]"-г орчуулж, 1937 онд эх бичвэрийг тайлбарлаж, 1939 онд толь бичгийг хэвлүүлж, 1940 онд анхны герман орчуулгыг толилуулсан байна. Хэйниш францын хятад судлаач Энри Масперог Бухенвальд хорих лагераас суллахын төлөө эрх баригчдыг лоббидож байсан цорын ганц Германы хятад судлаач юм. Масперогийн хүү нь [[Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн|Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд]] идэвхтэй оролцож байсан тул түүнийг эхнэрийнх нь хамт 1944 оны 7-р сарын 26-нд [[Гестапо|гестапогийнхон]] баривчилсан юм. Хамтран ажиллагсад нь түүнийг дэмжээгүй тул Хэйнишийн хүсэлтүүд амжилтгүй болж Масперо 1945 оны 3-р сарын 17-нд Бухенвальд шоронд ядарч сульдсаны улмаас нас баржээ. Масперогийн эхнэрийг сүүлд [[Улаан Арми|Зөвлөлтийн арми]] Померанийг чөлөөлөхдөө сулласан байна. Эрих Хэйниш 1930 оноос хойш [[Лайпциг]] дахь Саксоны Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн байсан бөгөөд 1942 онд Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн жинхэнэ гишүүнээр элсжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] дараа тэрээр 1966 он хүртэл Берлин дэх Германы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн байсан. 1955 онд тэрээр Баварийн Шинжлэх Ухааны Академийн сурвалжлагч гишүүн болжээ. ==Гэр бүл== Эрих Хэйниш нутгийн түүхч Алтмарк Теодор Зейчлиний ач охин, Пруссийн Боловсролын сайд, Висбаден дүүргийн ерөнхийлөгч Конрад Хэйнишийн үеэлтэй гэрлэсэн байна. Түүний хүү нь, япон судлаач эрдэмтэн, номын сангийн захирал Вольф Хэйниш ([[Герман хэл|герман]]. ''Wolf Haenisch'') юм. {{DEFAULTSORT:Хэйниш, Эрих}} [[Ангилал:Германы монголч эрдэмтэн]] [[Ангилал:1880 онд төрсөн]] [[Ангилал:1966 онд өнгөрсөн]] 9wdhlrd9l75uzz8yde9a7cyqf1tqdyr 0 135201 853832 853002 2026-04-18T14:55:58Z 唐吉訶德的侍從 5036 853832 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaChifengBaarinYouqi.png|thumb|Баарин баруун хошуу]] '''Баарин баруун хошуу''' ([[Монгол хэл|монгол]]: {{МонголЮникод|ᠪᠠᠭᠠᠷᠢᠨ<br>ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ<br>ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}; [[хятадаар]]: 巴林右旗, пиньинь:Bālín yòu qí) нь [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын өөртөө засах орны]] [[Чифэн|Чифэн хотын]] харъяанд багтдаг [[хошуу]] юм. Энэ хошуу нь [[Баарин|Баарин Монголчууд]] голлон амьдардаг бөгөөд Чифэн хотоос зүүн өмнөш 143 км-ын зайд байдаг. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 10240 км². Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Их Баарин хошуу''', '''Баарин вангийн хошуу''' байв.<ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=27 | language=zh}}</ref> == Түүх == Уг хошууны үүсэл нь [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх даян хаан]] дунд хөвгүүн [[Алчболд|Алчуболдод]] монголын зүүн гурван түмний нэг [[Халх|Халхын]] [[Баарин]], [[Жарууд]], [[Үжиэд (Өзөөд)|Үжээд]], [[Хонгирад]], [[Баяд|Баяуд]] таван отгийг өмч болгон хуваарьлаж, [[Шар мөрөн (Өвөр Монгол)|Шар мөрний]] саваар нутаглах болсноор [[Өвөр Халх|'''Өвөр Халх''']] гэх нэршил үүссэн. Алчуболд ноёны дараа хөвгүүн [[Хургач Хасар]] тайж таван хөвгүүндээ таван отог Халх аймгийг таслан өгснөөс Баарин отгийг [[Субухай|Субухай үйзэн ноёнд]] өмч болгож өгсөн. Өвөр Халхын таван отог нь 1620-иод он хүртэл [[Цахар түмэн|Цахар түмэнд]] төвлөрсөн [[Хаан|Их Хааны]] захиргааг дагаж, [[Мин улс|Мин улсын]] Хэбэй, Ляодун мужийн хил дагуух нутагт халдан довтлоход идэвхтэй оролцож байсан. 17-р зууны эхнээс [[Манжууд|Манжийн]] [[Чин улс|Чин гүрэн]] хүчирхэгжин мандаж, 1636 онд говийн өмнөх монгол аймгуудыг нэгтгэж зургаан чуулган, 49 хошуунд зохион байгуулсны дотор Баарин багтаж, зүүн баруун хоёр хошуу болсон. 1648 онд Субухай дархан ноёны хөвгүүн Бага баатар ноёны хоёр дахь хөвгүүн Шадар тайжийн ганц хөвгүүн<ref>{{Cite book |last=. |first=Раашпунцаг |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=569-570 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан нар}}</ref> [[Эфү|улсын эфү]] Сэвдэнд Баарин баруун хошууны [[Засаг ноён|засаг]], [[Гүн|улсад туслагч гүн]] цол өргөмжлөв. 1650 онд улсын эфү [[Сэвдэн (Баарин)|Сэвдэн]] гүнийг үе улиран залгамжлах [[Жүн ван|төрийн жүн ван]] цолоор өргөмжлөв. Тус хошууг байгуулснаас хойш Чин гүрэн мөхтөл манжийн хаад ноёдтой худ ургийн гүн холбоотой байсан. Чин улс мөхсөний дараа 1914-1932 он хүртэл [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] Жэхэ мужийн, 1932-1933 он хүртэл Линьдун мужийн, 1933-1942 онд [[Манж-го|Манжгогийн]] Хянган аймгийн захиргаанд харъяалагдаж байсан. 1945-1949 онд [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын иргэний дайны]] хөлд нэрвэгдэж, 1949-1969 он хүртэл Өвөр Монголын Зуу Уд аймагт багтаж яваад, 1969-1979 онд Хятадын [[Ляонин муж|Ляонин мужид]] шилжүүлэн, 1979 онд хойш Өвөр Монголын харъяанд шилжүүлсэн. 1983 оноос [[Улаанхад хот|Улаанхад хотод]] харъяалагдах болсон. {| class="wikitable" |+ Баарин баруун гарын хошууны засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Сэвдэн || Засаг, төрийн жүн ван || 1648-1668 || 1648 оноос засаг улсад туслагч гүн, 1650 оноос засаг төрийн жүн ван. |- | Очир || Засаг, төрийн жүн ван || 1668-1683 || |- | Намдаг || Засаг, төрийн жүн ван || 1683-1704 || |- | Өргөн || Засаг, төрийн жүн ван || 1704-1721 || |- | Rimbu || Засаг, төрийн жүн ван || 1721-1730 || |- | Sangrida || Засаг, төрийн жүн ван || 1730-1748 || |- | Ринчин || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1748-1755 || 1748 оноос засаг төрийн жүн ван, 1754 оноос чин вангийн зэрэг |- | Бат || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1755-1799 || 1755 оноос засаг төрийн жүн ван, 1783 оноос чин вангийн зэрэг |- | Содномдорж || Засаг, чин вангийн зэрэг, төрийн жүн ван || 1799-1827 || 1799 оноос засаг төрийн жүн ван, 1809 оноос чин вангийн зэрэг |- | Намжилванчиг || Засаг, төрийн жүн ван || 1827-1874 || |- | Эрхэмбаяр || Засаг, төрийн жүн ван || 1874-1890 || |- | Жагардорж || Засаг, хошой чин ван || 1890-1933 || 1890 оноос засаг төрийн жүн ван, 1912 оноос засаг хошой чин ван. 1933-1937 онд хошуу дарга. |- |} == Засаг захиргааны бүтэц == Тус хошуу нь 2 дүүрэг, 5 тосгон, 4 сумаас бүрддэг. {| class="wikitable" !Нэр !Ханз !Пиньинь галиг !Монгол бичиг !Засаг захиргааны код |- | colspan="5" |'''Зээл гудамж''' |- |Сайхан зээл гудамж |赛罕街道 |''Sàihǎn Jiēdào'' |{{МонголЮникод|ᠰᠠᠢᠬᠠᠨ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150423401 |- |Дархан зээл гудамж |达尔罕街道 |''Dá'ěrhǎn Jiēdào'' |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ<br>ᠵᠡᠭᠡᠯᠢ<br>ᠭᠤᠳᠤᠮᠵᠢ}} |150423402 |- | colspan="5" |'''Балгас''' |- |Даваан балгас |大板镇 |''Dàbǎn Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠳᠠᠪᠠᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423100 |- |Суврага балгас |索博日嘎镇 |''Suǒbórìgā Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠰᠤᠪᠤᠷᠠᠭ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423101 |- |Бор Ус балгас |宝日勿苏镇 |''Bǎorìwùsū Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠪᠣᠷᠣᠤ᠋ᠰᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423102 |- |Цагааннуур балгас |查干诺尔镇 |''Chágànnuò'ěr Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨᠨᠠᠭᠤᠷ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423103 |- |Баянхошуу балгас |巴彦琥硕镇 |''Bāyànhǔshuò Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠤᠰᠢᠭᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150423105 |- | colspan="5" |'''Сум''' |- |Шар мөрөн сум |西拉沐沦苏木 |''Xīlāmùlún Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠷᠠᠮᠥ᠋ᠷᠡᠨ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150423200 |- |Баянтал сум |巴彦塔拉苏木 |''Bāyàntǎlā Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠲᠠᠯ᠎ᠠ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150423201 |- |Жаргалын зам сум |幸福之路苏木 |''Xìngfúzhīlù Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠵᠢᠷᠭᠠᠯ ᠤᠨ<br>ᠵᠠᠮ ᠰᠤᠮᠤ}} |150423202 |- |Цагаанмөрөн |查干沐沦苏木 |''Chágànmùlún Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠴᠠᠭᠠᠨᠮᠥ᠋ᠷᠡᠨ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150423203 |} == Холбоотой хуудас == * [[Баарин зүүн хошуу]] == Эшлэл == <references /> {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] [[Ангилал:Чин улсын хошуу]] j8e2tsi1mbo5sgof6n1qcdocxe6s5x7 0 137243 853856 853783 2026-04-18T16:23:15Z 唐吉訶德的侍從 5036 853856 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaOrdosWushen.png|thumb|Улаан нь Үүшин хошуу]] '''Үүшин хошуу''' ([[Монгол хэл|монгол]]: {{MongolUnicode|ᠦᠦᠰᠢᠨ<br>ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}; [[Хятад хэл|хятад]]: 乌审旗, [[пиньинь]]: Wū shěn qí) нь [[Хятад улс|Хятад улсын]] [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] [[Ордос хот|Ордос хотын]] харьяаны [[хошуу]] юм. Урьд нь '''Ордосын баруун гарын өмнөд хошуу''', нийтлэг нэр нь "Үүшин хошуу" байв. 1949 онд албан ёсоор Үүшин хошуу нэртэй болсон. Уг хошууны үүсэл нь 16-р зуунд [[Барсболд хаан|Барсболд хааны]] хүү [[Гүнбилэг жонон|Гүнбилэг жононгийн]] удмынхны захирсан отог нь [[Чин гүрэн|Чин гүрэнд]] дагаар орсны дараа 1649 онд [[Их Зуугийн чуулган|Их Зуу чуулганы]] нэг хошуу болсон нь одоо үе хүртэл хадгалагдан үлдсэн. Одоогийн байдлаар баруун талаар [[Отог хошуу|Отог хошуутай]], баруун болон баруун өмнө хэсгээр [[Отгийн өмнөд хошуу|Отгийн өмнөд хошуутай]], зүүн ба зүүн өмнөөр [[Шаньси муж|Шаньси мужтай]], хойд талаар [[Хангин хошуу]], [[Эзэн хороо хошуу|Эзэн хороо хошуутай]] тус тус хааяа залган оршиж байна. Хошууны төв нь [[Галуут хот]]. == Түүхийн тойм == Үүшин гэх нэрийг эртний 2000 жилийн өмнөх [[Үсүнь|Үсүнь улстай]] холбодог таамаглал байдаг ч, яг баттай нь 13-р зуунд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] өргөмөл дүү [[Үүшин|Үүшин овгийн]] [[Борохул|Борохул ноён]], түүний удам угсааныхан мөн Үүшин овгоос гаралтай бусад зүтгэлтнүүд Монголын төрд үнэнчээр зүтгэж байсан явдал нь тус овгийн нэр хүндийг өсгөхөд нөлөөлжээ. 16-р зууны эхээр [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] гурав дахь хөвгүүн [[Барсболд хаан|Барсболд хаанд]] баруун гурван түмнийг захируулсны дотор Үүшин отог багтажээ. 16-р зууны дундуур Үүшин отог нь хоёр хэсэгт хуваагдсны эхнийх нь Барсболд жононгийн дунд хөвгүүн [[Лабуг тайж|Лабуг дархан тайжийн]] захирсан [[Түмэд|Түмэдийн]] '''Үүшин''' отог, хоёрдахь нь Ордосын [[Гүнбилэг жонон|Гүнбилэг жононгийн]] 4-р хөвгүүн [[Номтарни гоо тайж|Номтарни гоо тайжийн]] захирсан [[Бэсүд]], '''Үүшин''' отог бөгөөд одоогийн Үүшин хошуу нь Ордосын Номтарни гоо тайжийнхны захирсан отгоос улбаатай юм. Ордосын ноёд 1634 онд манжид эзлэгдсний дараа 1649 онд Их Зуугийн чуулган байгуулахад Ордосын Баруун гарын өмнөд хошуу нэртэйгээр байгуулсныг [[Хутагтай сэцэн хунтайж|Хутагтай сэцэн хунтайжийн]] жич Ринчин тайжд үе улиран залгамжлах засаг, хошууны бэйс цол хэргэм шагнасан нь 1949 он хүртэл 13 ноён үе улиран залгамжлан захирсан. Чин гүрэн мөхсний дараа [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]] байгуулагдсны дараа 1928 оноос [[Суйюань муж|Сүйюань мужийг]] байгуулахад '''Үүшин жуу''' (烏審召, Wū shěn zhào) нэрээр харьяалагдах болсон. 1949 онд [[БНХАУ]] байгуулагдсны дараа Сүйюань мужийг татан буулгаж, [[Их Зуугийн чуулган|Их Зуу аймгийг]] байгуулан Үүшин хошуу (乌审旗) гэж нэрлэх болсон. 1969 онд Хятад улс Өвөр Монголыг татан буулгахад Үүшин хошуу [[Шаньси муж|Шааньси мужид]] захирагдах болсонч, 1979 онд дахин хуучин хэвэнд нь оруулсан. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=87-88 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Ринчин || Засаг, хошууны бэйс || 1649-1661 || |- | Даржаа || Засаг, төрийн бэйл || 1661-1694 || 1661 оноос засаг хошууны бэйс, 1677 оноос засаг төрийн бэйл |- | Ванчиг || Засаг, төрийн бэйл || 1694-1698 || |- | Дашравдан || Засаг, хошууны бэйс || 1698-1734 || 1698 оноос засаг төрийн бэйл, 1733 оноос засаг хошууны бэйс |- | Рашсэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1734-1773 || |- | Шагдаржав || Засаг, хошууны бэйс || 1773-1778 || |- | Буянтай || Засаг, хошууны бэйс || 1778-1808 || |- | Жамбалдорж || Засаг, хошууны бэйс || 1808-1817 || |- | Санжайванчин || Засаг, хошууны бэйс || 1817-1828 || |- | Бадрах || Засаг, бэйлын зэрэг, хошууны бэйс || 1829-1884 || 1874 оноос бэйлын зэрэг |- | Чагдарсэрэн || Засаг, жүн вангийн зэрэг, төрийн бэйл || 1884-1912 || 1904 оноос жүн вангийн зэрэг |- | Төгс-Амгалан || Засаг, төрийн бэйл || 1912-1941 || |- |} == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == {| class="wikitable" !Нэр !Хятад ханз !Пиньинь галиг !Монгол бичиг !Засаг захиргааны код |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |Галуут хот |嘎鲁图镇 |''Gālǔtú Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠭᠠᠯᠠᠭᠤᠲᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150626100 |- |Үүшинзуу хот |乌审召镇 |''Wūshěnzhào Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠦᠦᠰᠢᠨᠵᠤᠤ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150626101 |- |Туг хот |图克镇 |''Túkè Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠲᠤᠭ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150626102 |- |Улаантолгой хот |乌兰陶勒盖镇 |''Wūlántáolègài Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠲᠣᠯᠣᠭᠠᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150626103 |- |Шар-усан хот |无定河镇 |''Wúdìnghé Zhèn'' |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠷᠠᠤ᠋ᠰᠤᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |150626104 |- ! colspan="5" |Сум |- |Сүлд сум |苏力德苏木 |''Sūlìdé Sūmù'' |{{MongolUnicode|ᠰᠦᠯᠳᠡ<br>ᠰᠤᠮᠤ}} |150626200 |} == Холбоотой хуудас == * [[Үүшин]] == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] 3ru55vu002d1bpp252m8f1oj9mjdpj4 0 137291 853827 796653 2026-04-18T14:27:32Z 唐吉訶德的侍從 5036 853827 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaOrdosYijinhuoluo.png|thumb|Улаан нь Эзэн Хороо хошуу]] '''Эзэн Хороо хошуу''' ([[Монгол бичиг]]:{{MongolUnicode|ᠡᠵᠡᠨ<br>ᠬᠤᠷᠤᠭᠠ<br>ᠬᠤᠱᠢᠭᠤ}}; [[Хятад үсэг|хятад]]: 伊金霍洛旗, [[пиньинь]]: Yījīnhuòluò qí) нь [[Хятад улс|Хятад улсын]] [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Ордос хот|Ордос хотын]] харьяаны хошуу. Хошууны төв нь [[Алтанширээ балгас]], нийт нутаг нь 5501 км²<ref name=":0">{{Cite web |title=中國: 内蒙古自治区 (地级行政、县级行政区) - 人口统计，图表和地图 |url=https://www.citypopulation.de/zh/china/neimenggu/admin/ |access-date=2024-11-05 |website=www.citypopulation.de}}</ref>, баруун талаар [[Хангин хошуу]], [[Үүшин хошуу|Үүшин хошуутай]], зүүн талаар [[Зүүнгар хошуу]], хятадын [[Шаньси муж|Шааньси мужийн]] [[Юйлинь хот|Юйлинь хоттой]], хойд талаар [[Дуншэн дүүрэг]], [[Хиа багш дүүрэг|Хиа багш дүүрэгтэй]] тус тус хиллэнэ. Хошууны нийт хүн ам нь 2020 оны байдлаар 247,983<ref name=":0" />. Энэ хошуунд [[Эзэн хороо|Чингис хааны тахилын онгон]] байрлаж, жил бүр тахил тайлга болдог нь олон сая жуулчдын сонирхолыг татдагаар алдартай. 1959 онд хуучин байсан [[Их Зуугийн чуулган|Их Зуу аймгийг]] [[Ордосын баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] (Засаг хошуу), [[Ордосын зүүн гарын дундад хошуу]]г (Жүн вангийн хошуу) нэгтгэсний дүнд Эзэн Хороо хошууг байгуулжээ. == Засаг захиргааны хуваарь == {| class="wikitable" !Нэр !Монгол бичиг !Хятад ханз !Пиньинь галиг !Бүс нутгийн код |- ! colspan="5" |Хот балгас |- |[[Алтанширээ балгас]] |{{MongolUnicode|ᠠᠯᠲᠠᠨᠰᠢᠷᠡᠭᠡ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |阿勒腾席热镇 |''Ālèténgxírè Zhèn'' |150627100 |- |Засаг балгас |{{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |札萨克镇 |''Zhásàkè Zhèn'' |150627101 |- |Улаанмөрөн балгас |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠮᠥ᠋ᠷᠡᠨ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |乌兰木伦镇 |''Wūlánmùlún Zhèn'' |150627102 |- |Нарийн тохой балгас |{{MongolUnicode|ᠨᠠᠷᠢᠨ<br>ᠲᠣᠬᠣᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |纳林陶亥镇 |''Nàlíntáohài Zhèn'' |150627103 |- |Суврага балгас |{{MongolUnicode|ᠰᠤᠪᠤᠷᠭ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |苏布尔嘎镇 |''Sūbù'ěrgā Zhèn'' |150627104 |- |Хоньчин гол балгас |{{MongolUnicode|ᠬᠣᠨᠢᠴᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |红庆河镇 |''Hóngqìnghé Zhèn'' |150627105 |- |Эзэн хороо балгас |{{MongolUnicode|ᠡᠵᠡᠨ ᠬᠣᠷᠣᠭ᠎ᠠ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤ}} |伊金霍洛镇 |''Yījīnhuòluò Zhèn'' |150627106 |} == Холбоотой өгүүлэл == * [[Ордос хот]] == Эшлэл == [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] [[Ангилал:Хятадын суурин]] 28tp035ei6ytzjk8sasb5q3ivh15wga 2 143707 854003 838950 2026-04-19T10:19:57Z Баттулгын Энэрэл 100352 Хуудсыг '*'-р сольж байна. 854003 wikitext text/x-wiki * q37hcqzkhu1rsia7lbtbi2g7lh7y9gh 0 145060 853825 847264 2026-04-18T13:34:03Z Tduuren 20382 линк нэмсэн, дүрмийн зарим алдааг залруулсан 853825 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:ZTumenjargal01.jpg|alt=Tumenjargal Zagd|thumb|Загдын Түмэнжаргал]] '''Загдын Түмэнжаргал''' (1953 оны 4 сарын 16 - 2012 оны 3 сарын 18) Монгол улсын [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]], нэрт яруу найрагч, зохиолч, багш сурган хүмүүжүүлэгч, соёл нийгмийн зүтгэлтэн. "Дууны шүлгийн мастер" хэмээн хүлээн зөвшөөрөгдсөн, хүүхдийн болон нийтийн алдартай олон дуу, зохиолыг туурвисан уран бүтээлч. == Намтар == З.Түмэнжаргал 1953 оны 4 сарын 16-ны өдөр Монгол улсын, [[Төв аймаг|Төв аймгийн]], [[Угтаалцайдам сум]]анд 10 хүүхэдтэй Загд хэмээх айлын хоёр дахь хүү болон төрсөн. Угтаалцайдам сумын долоон жилийн сургуулийг амжилттай дүүргэн 15 насандаа [[Улаанбаатар]] хот руу шилжин суурьшиж, Монгол Улсын Багшийн Сургуульд элсэн суралцжээ. Бага ангиасаа онцгой авъяастай, онц сурлагатан байсан бөгөөд 1962 онд "Пионерын Үнэн" сонинд түүний 9 настайдаа буюу 3-р ангидаа бичсэн "Цаначин" шүлэг нийтлэгдэж байв. 1971 онд Багшийн сургууль, 1980 онд [[МУИС]]-ийн Монгол Хэл, Уран Зохиолын ангийг тус тус амжилттай дүүргэсэн. [[Файл:ZTumenjargal02.jpg|thumb|"Пионерын Үнэн" сонин. 1962 он.]] Улсын тэргүүний 1-р дунд сургуульд багш, [[Сэлэнгэ|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Ерөө сум|Ерөө]] дэхь тусгай сургалттай ТМС-ийн захирал, Ардын эрх, Өнөөдөр сонины тусгай сурвалжлагч, “Би Би”, “Ням гариг” сонины ерөнхий редактор, хэвлэл мэдээллийн “Нэр төр” төвийн эрхлэгчээр тус тус ажиллаж байв. 2000-2004 онд Монгол улсын Ерөнхий Сайд [[Намбарын Энхбаяр|Намбарын Энхбаярын]] зөвлөх, 2004-2005 онд УИХ Даргын зөвлөх, 2005-2009 онд Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөхөөр тус тус ажилласан. 2009-2012 онд Франц улсын [[Парис]]ын {{interlanguage link|Дорно Дахины Хэл Иргэншлийн Дээд Сургууль|en|Institut national des langues et civilisations orientales}}-д Монгол хэлний багшаар ажилласан. == Уран бүтээл == Загдын Түмэнжаргал 1970 оноос уран зохиол сонирхон оролдож, 1978 онд “Шинэ танил” хүүхдийн шүлгийн, 1977 онд “Бид” яруу найргийн, 1979 онд “Үрийн тэнгэр” яруу найргийн эмхтгэл, 1981 онд “Арван найман нас минь” шүлгийн, 1986 онд “Голын жараахай” өгүүллэгийн, 1988 онд “Нарны хүүхдүүд” хүүхдийн шүлгийн, 1991 онд “Нисдэг алим” үлгэр-туужийн, 1994 онд “Уяхан цэнхэр хавар” дууны шүлгийн, 1997 онд “Ус мөрөн олон чиг” шилмэл зохиолын, 1996 онд “Сонирхолтой математик”,  1997 онд “Унших бичиг-1”, 1998, 2000, 2005 онд “Цэцэрлэгийн сурах бичиг, 2001 онд “Цагаан толгой” сурах бичгүүд, 2002 онд “Чингис хаан” үлгэр-өгүүллэгийн, 2004 онд “Нисдэг алим” цуврал, 2005 онд “108 дуу” ном хэвлүүлж, 2004 онд Монголын уран зохиолын дээж 108 ботийн 104 дүгээр ботид шилмэл бүтээл нь бүрнээрээ орж, тухайн бүтээлүүдээрээ уншигчид, утга зохиол судлаач, мэргэжилтнүүдийн зүгээс өндөр үнэлэлт авснаар ирсэн Монголын нэртэй зохиолчдын нэг, "дууны шүлгийн нэрт мастер" байсан. {| class="wikitable sortable" !# !Дууны нэр !Хөгжмийн зохиолч !Он |- |1 |00 цаг |[[Самбуугийн Баатарсүх]] |1998 |- |2 |Аав л ээж л хоёр минь |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |2003 |- |3 |Агуу дээдсийн сүлд өршөө |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2009 |- |4 |Айсуй жилийн вальс |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2000 |- |5 |Алаг нүд шиг эх орон |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2002 |- |6 |Алгын чинээ үр минь |[[Цэрэндоржийн Чулуунбат]] |1999 |- |7 |Алсын алсын даваа |[[Самбуугийн Баатарсүх]] |1995 |- |8 |Алтай таван богд |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2009 |- |9 |Алтан нар |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |2003 |- |10 |Амгалан цэнхэр дэлхий |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |1985 |- |11 |Амин хайрын эх орон минь |[[Лхагвадоржийн Балхжав]] |2005 |- |12 |Амьдрал надад зүүд шиг санагдсан |[[Тогтохын Сэр-Од]] |1996 |- |13 |Төгсөх сурагчийн уянга |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |1982 |- |14 |Бага нас бидэн хоёр |[[Н.Даасүрэн]] |2004 |- |15 |Бага насаа би хайрлаж явна |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |1986 |- |16 |Багш та |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |1975 |- |17 |Баярлалаа |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |1997 |- |18 |Би би би |[[Соронзонболдын Батболд]] |1998 |- |19 |Бодрол |[[Соронзонболдын Батболд]] |1994 |- |20 |Бөмбөг битгий хаяарай |Ишжамцын Болоож |1991 |- |21 |Бөөн баяр |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |1992 |- |22 |Булган хангайн бүсгүй |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |1999 |- |23 |Буурал дээдсийн өлгий минь |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2005 |- |24 |Бүрэнхийг сэмлээд үүр гийх шиг тэр минь ирсэн |[[Лхагвадоржийн Балхжав]] |2001 |- |25 |Бүүвэй |Нагнаадоржийн Санжаа |1999 |- |26 |Бүүвэй тэнгэр ээжий |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2000 |- |27 |Ганц ганц ганц |[[Амараа Маадай]] |1997 |- |28 |Ганцаараа |Халтарын Билигжаргал |2000 |- |29 |Гэгэлгэн блюз |Гомбын Эрдэнэбаатар |1998 |- |30 |Гэрэл гэгээ |[[Serge Giurchoum]] |2014 |- |31 |Гэрэлт орчлонгийн залуус |Дуламсүрэнгийн Бэхбат |1974 |- |32 |Далд уянга киноны дуу |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2001 |- |33 |Дөчин мянгатын хүүхдүүд |[[Ж.Буянтогтох]] |2003 |- |34 |Дурсамжийн бороо |Цэрэндоржийн Чулуунбат |2002 |- |35 |Дурсгалын дэвтэр |[[Цэдэн-Ишийн Чинзориг]] |1995 |- |36 |Дуулахгүй яаж явах юм бэ |Дагвын Цэвээнравдан |1996 |- |37 |Дуулж л явъя даа |Халтарын Билигжаргал |1995 |- |38 |Дуулъюу (гэгээн мөрөөдлийн дуулал) |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2000 |- |39 |Дууны хорвоо |[[Цэдэн-Ишийн Чинзориг]] |1994 |- |40 |Дэгдээхэй нас киноны дуу |[[Зундуйн Хангал]] |1975 |- |41 |Дэлхийн цэцэрлэг |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |1996 |- |42 |Зууны манлай |[[Самбуугийн Баатарсүх]] |2002 |- |43 |Зүрхний хайртай эх орон |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2002 |- |44 |Зүүдний байшин |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |1998 |- |45 |Зүүдэнд уяатай уул |П.Ганбат |2001 |- |46 |Ижий |Дуламсүрэнгийн Бэхбат |1997 |- |47 |Ижийгээ баярлуулж яваарай |Бадарчийн Бямбабаяр |1999 |- |48 |Ингэн нулимс |[[Ишжамцын Болоож]] |1999 |- |49 |Миний сэтгэл шиг тэнгэр үү |Түгзэлийн Ганболд |1996 |- |50 |Могжоохон даагатай жогжоохон хүү |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |1992 |- |51 |Монголд Тавтай Морилоорой |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2003 |- |52 |Монголын Тал Нутаг |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2000 |- |53 |Мөн ч их саналаа даа, ижийгээ |[[Лхагвадоржийн Балхжав]] |2002 |- |54 |Мөнгө |Гаадангийн Алтанхуяг |2000 |- |55 |Мөрөөдлийн Арал Дээр |Г.Явгаан |1987 |- |56 |Найрамдал Зуслангийн Вальс |Баянмөнхийн Цогоо |1983 |- |57 |Намхан Буурал Ижий |Х.Балжинням |1996 |- |58 |Нандин Хайр |[[Дуламсүрэнгийн Бэхбат]] |1997 |- |59 |Ний Нуугүй |[[Балчинжавын Долгион]] |2004 |- |60 |Нисдэг Алим |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |1992 |- |61 |Нөхрийн Блюз |Алтангэрэлийн Батсүх |2000 |- |62 |Нялх Нарны Нутаг |Мижиддоржийн Хатанбаатар |1997 |- |63 |Отгонтэнгэр |[[Нацагийн Жанцанноров]] |1998 |- |64 |Очоод Золгоно Доо |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |1983 |- |65 |Өлзий Буянтай Аав минь |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |1996 |- |66 |Рондо |Мижиддоржийн Хатанбаатар |1996 |- |67 |Сайн ангаахай |П.Отгонбаатар |1985 |- |68 |Сайн байна уу |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2003 |- |69 |Сонин хангайн бараа |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |1980 |- |70 |Сувдан долгио хараа |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2002 |- |71 |Сургууль минь Баяртай |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |1980 |- |72 |Сүүлчийн Хонх |П.Ганбат |2002 |- |73 |Тоглоомууд минь Ядраа Байлгүй |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |1981 |- |74 |Томчууд Яагаад Нуугдаж Тоглодоггүй Юм Бол |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |1982 |- |75 |Тэнгисийн Цагаан Бороо |Гомбын Эрдэнэбаатар |1996 |- |76 |Тэр чинь Би |Ч.Тамир |2003 |- |77 |Увс Нуур |[[Чойгивийн Сангидорж|Чойгивын Сангидорж]] |2003 |- |78 |Угтаалцайдам Нутаг минь |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2000 |- |79 |Уйтгарт Амьдралын Манан Дундаас |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2002 |- |80 |Улаан Навч |[[Лхамжавын Тайванбат]] |1995 |- |81 |Улаанбаатартаа Би Хайртай |Лувсанжамбын Мөрдорж |1995 |- |82 |Уртын Уртын Харгуй |Ц.Буян-Орших |1997 |- |83 |Ус Мөрөн нь Олон чиг |[[Цэдэн-Ишийн Чинзориг]] |1995 |- |84 |Уяхан Цэнхэр Хавар |Дуламсүрэнгийн Бэхбат |1980 |- |85 |Үр минь, Хүү минь |Гомбосүрэнгийн Энхбаяр |1998 |- |86 |Үүр Шөнийн Оддоос Асуугаарай |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |1996 |- |87 |Хагацлын Тухай Төсөөлж Чадахгүй |Мижиддоржийн Хатанбаатар |2002 |- |88 |Хайрын Дууль |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |1976 |- |89 |Халтар Манан Хөөрөг |[[Самбуугийн Баатарсүх]] |1994 |- |90 |Ханийн Тэнгэр |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2007 |- |91 |Ханхлын Цагаан Овоо |[[Нацагийн Жанцанноров]] |1998 |- |92 |Харанхуйн Блюз |Ж.Энхбаяр |2001 |- |93 |Харууслын Блюз |Ж.Энхбаяр |1998 |- |94 |Хонгор Халзан Морь |[[Цэдэн-Ишийн Чинзориг]] |1998 |- |95 |Хоосон Хорвоо |[[Халтарын Билэгжаргал|Халтарын Билигжаргал]] |1999 |- |96 |Хотын Блюз |Ж.Энхбаяр |1998 |- |97 |Хөвсгөл Тунгалагхан Далай минь |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2003 |- |98 |Хөл Нүцгэн Болжмор |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |2001 |- |99 |Хөөрхий |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |1996 |- |100 |Хөх Монголын Үр Сад |[[Лхагвадоржийн Балхжав]] |1999 |- |101 |Хурмастын Цагаан Тэмээ |Түгзэлийн Ганболд |1996 |- |102 |Дөрөө Мялаах Цацал |[[Цэдэн-Ишийн Чинзориг]] |1995 |- |103 |Хүслээр Болдоггүй Хорвоо |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |1996 |- |104 |Цагаан Морь |[[Нацагийн Жанцанноров]] |2002 |- |105 |Цасан Дээр Ургасан Сарнай |Мижиддоржийн Хатанбаатар |2001 |- |106 |Цэнхэр Сарны Туяа |[[Лхамжавын Тайванбат]] |1996 |- |107 |Цэцгэн Зүйрлэл |[[Самбуугийн Баатарсүх]] |1971 |- |108 |Чи Бид Хоёрын Хавар |Нагнаадоржийн Санжаа |2001 |- |109 |Чингис Хааны Говь |[[Цэдэн-Ишийн Чинзориг]] |1994 |- |110 |Чиний Бэлэглэсэн Гэгээн Өдрүүд |Гончигийн Жаргалсайхан |2004 |- |111 |Чоно |[[Самбуугийн Баатарсүх]] |2002 |- |112 |Энх Мэндийн Ерөөл |[[Тогтохын Сэр-Од]] |2000 |- |113 |Эр Цэргийн Дурсгал Дуу |[[Цэдэн-Ишийн Чинзориг]] |1999 |- |114 |Эрх Хоёр Зүрх |Бадарчийн Бямбабаяр |1997 |- |115 |Эх Орны Дуулал |[[Бямбасүрэнгийн Шарав]] |2011 |- |116 |Ээж ээ |[[Лувсанцэрэнгийн Галмандах]] |1997 |- |117 |Ээлийн Далай Аав минь |Ишжамцын Болоож |1997 |} == Гавьяа, шагнал == 1994 онд “Нисдэг алим” үлгэр-туужийн номоороо [[Монголын зохиолчдын эвлэлийн шагнал]] 2001 онд “Монголын тал нутаг” дууны шүлгээрээ утга зохиолын шилдэг бүтээлийн “[[Алтан Өд]]” шагнал 2004 онд дууны шилдэг яруу найрагчийн “[[Алтан микрафон]]” шагнал 2004 онд шилдэг бүтээлээрээ [[Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал]] 2007 онд [[Монгол Улсын Соёлын Гавьяат зүтгэлтэн]] цол ji59azk4fytbljl19pwg36uydz8udu9 0 145292 853953 849245 2026-04-19T08:14:15Z Cicihwahyuni6 84487 853953 wikitext text/x-wiki [[Файл:McDonald's Golden Arches.svg|thumb]] '''McDonald’s''' (монгол. ''Макдоналдс'') — Америкийн нийтийн хоолны үйлчилгээний салбарын корпорац бөгөөд дэлхийн хамгийн том франчайз системээр ажилладаг түргэн хоолны сүлжээ. 2025 оны эцсийн байдлаар Макдоналдсын 44,000 гаруй ресторан Макдоналдсын брэндийн дор үйл ажиллагаа явуулж байсан бөгөөд үүний 95% нь франчайз эрхтэй байв. Тус корпорац нь АНУ-ын хамгийн том компаниудын Fortune 500 жагсаалтад багтсан (2022 онд 152-р байранд орсон). Тус компанийн төв байр нь Чикаго хотын захын Оак Брүүк дүүрэгт байрладаг. == Түүх == Тус компанийг 1940 онд ах дүү Дик, Мак Макдоналд нар (анхны ресторан Калифорни мужийн Сан Бернардино хотод нээгдсэн) үүсгэн байгуулсан бөгөөд 1948 онд дэлхийд анх удаа "түргэн хоол" гэсэн ойлголтын зарчмуудыг томьёолсон юм. 1954 онд Рэй Крок ах дүү Макдоналдсын онцгой франчайзын эрхийг авсан. 1955 онд тэрээр [[Иллиной]] мужийн Дес Плейнс хотод (одоо корпорацын музей байгаа) анхны Макдоналдс ресторанаа нээжээ. Тэр жилийн сүүлээр Крок McDonald’s System, Inc. компани бүртгүүлж 1960 онд McDonald’s Corporation гэж нэрээ өөрчилсөн байна. 1959 он гэхэд Крок 100 гаруй рестораны сүлжээ нээсэн бөгөөд 1961 онд тус компанийн бүх эрхийг ах дүү Макдоналдс нараас 2.7 сая доллараар худалдаж авчээ. Мөн 1961 онд Макдоналдс системийн хүрээнд ажиллах хүнсний салбарт боловсон хүчин бэлтгэдэг боловсролын байгууллага болох анхны Хамбургер Их Сургууль нээгджээ. Дэлхий дээр ийм 7 их сургууль байдаг: Чикаго (АНУ), Токио (Япон), Сан Пауло (Бразил), Лондон (Их Британи), Мюнхен (Герман), Шанхай (Хятад), Сидней (Австрали). == Компанийн эзэмшигчид == * [[The Vanguard Group]], Inc. — 8,51 %; * Capital Research & Management Co. — 8,48 %; * SSgA Funds Management, Inc. — 5,15 %; * Fidelity Management & Research Co. — 2,63 %; * BlackRock Fund Advisors — 2,28 %; * Wellington Management Group — 2,08 %; * T. Rowe Price Associates, Inc. — 1,95 %; * Putnam LLC — 1,69 %; * Geode Capital Management — 1,57 %. eyp2jqtdadgzbg5shn7g3hawgdxkaw0 0 145786 853830 852731 2026-04-18T14:53:40Z 唐吉訶德的侍從 5036 853830 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaSongyuanQianguoerluo.png|thumb|right|200px|Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь]] '''Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠡᠮᠦᠨᠡᠲᠦ}} {{MongolUnicode|ᠭᠣᠷᠯᠣᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}} {{MongolUnicode|ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠲᠡᠨ ᠦ}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ}} {{MongolUnicode|ᠰᠢᠶᠠᠨ}}; {{lang-zh|前郭尔罗斯蒙古族自治县}}) эсвэл '''Өмнөд Горлос шянь''' — [[БНХАУ]]-ын [[Гирин муж]]ийн [[Сунъюань хот]]ын харьяа өөртөө засах шянь. Урьд '''Горлосын өмнөд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 5117 квадрат километр ба хүн ам 407 мянга (2020 он). ==Түүх== Горлосын өмнөд хошууг 1648 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Бумба || Засаг, улсын түшээ гүн || 1648-1654 || |- | Jarbu || Засаг, улсын түшээ гүн || 1654-1665 || |- | Andaširi || Засаг, улсын түшээ гүн || 1665-1702 || |- | Бат || Засаг, улсын түшээ гүн || 1703-1740 || |- | Дорж || Засаг, улсын түшээ гүн || 1740-1755 || |- | Сономжамц || Засаг, улсын түшээ гүн || 1755-1759 || |- | Sirabodi || Засаг, улсын түшээ гүн || 1759-1777 || |- | Гүржав || Засаг, улсын түшээ гүн || 1777-1829 || |- | Ямжамбал || Засаг, улсын түшээ гүн || 1829-1863 || |- | Гарма-сад || Засаг, улсын түшээ гүн || 1863-1883 || 1863 оноос засаг улсын түшээ гүн, 1883 оноос сул улсын түшээ гүн |- | Баясгалан || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1883-1894 || |- | Лэсүрэнжав || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1894-1905 || |- | Буянцогт || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1905-1917 || |- | Доржпалам || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1917-1939 || |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Горлос]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Хятадын муж]] r983ev5co7a48pv8n0vdqd18s18f0z7 0 145788 853831 852735 2026-04-18T14:54:47Z 唐吉訶德的侍從 5036 853831 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaDaqingZhaoyuan.png|thumb|right|200px|Жаоюань шянь]] '''Жаоюань шянь''' ({{lang-zh|肇源县}}) — [[БНХАУ]]-ын [[Хармөрөн муж]]ийн [[Дачин|Дачин хот]]ын харьяа шянь. Урьд '''Горлосын хойд хошуу''' гэдэг нэртэй байв. Нийт нутаг дэвсгэр 4110 квадрат километр ба хүн ам 330 мянга (2020 он). ==Түүх== Горлосын хойд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Гүмү || Засаг, туслагч гүн || 1636-1644 || |- | Сангаржай || Засаг, улсад туслагч гүн || 1648-1650 || |- | Анхаа || Засаг, улсад туслагч гүн || 1650-1679 || |- | Mangsa || Засаг, улсад туслагч гүн || 1679-1687 || 1687 оноос сул улсад туслагч гүн |- | Билэгүн-Очир || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1708-1714 || |- | Čagün || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1714-1746 || |- | Dügarjab || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1746-1754 || |- | Равдан || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1755-1795 || |- | Гүнгээравдан || Засаг, улсад туслагч гүн || 1795-1803 || 1757 оноос сул улсад туслагч гүн, 1795 оноос засаг улсад туслагч гүн |- | Цогт-Өндөр-Энхбайвай || Засаг, улсад туслагч гүн || 1803-1813 || |- | Энхтогтох || Засаг, улсад туслагч гүн || 1813-1822 || |- | Алтан-Очир || Засаг, улсад туслагч гүн || 1822-1870 || |- | Төв-Өлзийт || Засаг, улсад туслагч гүн || 1871-1897 || |- | Чимэдсампил || Засаг, улсад туслагч гүн || 1897-1942 || |- |} ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Горлос]] ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Хармөрөний суурин]] 29k50zn9fj8kqj7rprlgr48n41y73pz 0 145833 853829 852669 2026-04-18T14:51:22Z 唐吉訶德的侍從 5036 853829 wikitext text/x-wiki [[Файл:ChinaTongliaoHorqinZuoyiHouqi.png|thumb|Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] '''Хорчин зүүн гарын хойд хошуу''' ([[Монгол бичиг|мо.б.]]: {{MongolUnicode|ᠬᠣᠷᠴᠢᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ}} {{MongolUnicode|ᠭᠠᠷᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠶᠢᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, {{lang-zh|科尔沁左翼后旗}}) [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Тонляо хот]]ын харьяа хошуу. Нийт нутаг дэвсгэр 1148 квадрат километр ба хүн ам 106 мянга (2020 он). ==Түүх== Хорчин зүүн гарын хойд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Бодлоготой чин вангийн хошуу''' байв.<ref name=":0">{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны "нутаг" хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=18-20 | language=zh}}</ref> {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Донхор илдэч|Донхор]] || Засаг, улсын түшээ гүн || 1636-1643 || 1648 онд түүнд нас барсныхаа дараа төрийн бэйл цол олгов. |- | Жангилун || Засаг, төрийн жүн ван || 1648-1664 || 1648 он засаг төрийн бэйл. 1650 он засаг төрийн жүн ван |- | Будари || Засаг, төрийн жүн ван || 1664-1684 || |- | Жагар || Засаг, төрийн жүн ван || 1684-1685 || |- | Тайбу || Засаг, төрийн жүн ван || 1685-1710 || |- | Равдан || Засаг, төрийн жүн ван || 1710-1716 || |- | Лувсанраш || Засаг, төрийн жүн ван || 1716-1738 || |- | Чимэддорж || Засаг, төрийн жүн ван || 1738-1782 || |- | Балжир || Засаг, төрийн жүн ван || 1782-1783 || |- | Содномдовчин || Засаг, төрийн жүн ван || 1783-1825 || |- | [[Сэнгэринчен|Сэнгэринчин]] || Засаг, хошой Бодлоготой чин ван || 1825-1865 || 1825 он засаг төрийн жүн ван. 1854 он засаг хошой Бодлоготой чин ван. 1860 онд төрийн жүн вангийн зэрэглэлийг буулгасан. 1861 онд дахь удаагаа хошой Бодлоготой чин ван цол хүртээжээ. |- | Буяннэмэх || Засаг, хошой Бодлоготой чин ван || 1865-1891 || |- | Амарлингуй || Засаг, хошой Бодлоготой чин ван || 1891-1930 || |- |} ==Бусад холбогдол== * [[Хорчин]] ==Зүүлт== {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] ovblz84lsm31zv2k4sifmvzscn8w3qi 0 146018 853962 853778 2026-04-19T09:08:19Z 唐吉訶德的侍從 5036 853962 wikitext text/x-wiki '''Ордосын зүүн гарын дундад хошуу''' нь [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. Энэ хошууг 1649 онд байгуулж, [[Их Зуугийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь "Жүн вангийн хошуу" байв. 1949 онд албан ёсоор '''Жүн вангийн хошуу''' нэртэй болсон. 1959 онд Жүн вангийн болон [[Ордосын баруун гарын өмнөд адаг хошуу|Засгийн хошуу]]д нэгдэж [[Эзэн Хороо хошуу]]г байгуулжээ. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=80-81 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Ринчин жонон|Ринчин]] || Засаг, төрийн жүн ван || 1649-1656 || |- | Бат || Засаг, төрийн жүн ван || 1656-1657 || |- | Гүрү || Засаг, хошой чин ван || 1657-1692 || 1657 оноос засаг төрийн жүн ван, 1679 оноос засаг хошой чин ван |- | Донров || Засаг, төрийн жүн ван || 1692-1718 || |- | Сахба || Засаг, төрийн жүн ван || 1718-1720 || |- | Рашбайнжур || Засаг, төрийн жүн ван || 1720-1728 || |- | Жамьян || Засаг, төрийн жүн ван || 1728-1758 || 1657 оноос засаг төрийн жүн ван, 1733 оноос засаг төрийн бэйл, 1736 оноос засаг төрийн жүн ван |- | Цэрэндорж || Засаг, төрийн жүн ван || 1758-1780 || |- | Дармазади || Засаг, төрийн жүн ван || 1781-1785 || |- | Sidangbabai || Засаг, төрийн жүн ван || 1786-1812 || |- | Бавуудорж || Засаг, төрийн жүн ван || 1812-1832 || |- | Түмэнжаргал || Засаг, төрийн жүн ван || 1832-1836 || |- | Эрхэмбилэг || Засаг, төрийн жүн ван || 1837-1901 || |- | Төгс-Алтанхуягт || Засаг, хошой чин ван || 1902-1916 || 1902 оноос засаг төрийн жүн ван, 1912 оноос засаг хошой чин ван |- | Түвшинжаргал || Засаг, хошой чин ван || 1916-1949 || |- | Эрдэнэболод || Засаг, хошой чин ван || 1949 || Хятад нэр: Ци Жун-И (奇忠義) |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] s5itanareu45zv4aq9ytqkcevs5c40q 0 146019 853799 2026-04-18T12:11:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Фрэнсис Вүүдман Кливз''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Francis Woodman Cleaves'', АНУ-ын Бостон хотод 1911 онд төрсөн — 1995 оны 12-р сарын 31-нд АНУ-ын [[Нью-Хэмпшир]] нас барсан) — америкийн түүхч, [[Монгол судлал|монгол судлаач]], [[Харвардын их сургууль|Харвардын их сургуулийн]] профе..." 853799 wikitext text/x-wiki '''Фрэнсис Вүүдман Кливз''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Francis Woodman Cleaves'', АНУ-ын Бостон хотод 1911 онд төрсөн — 1995 оны 12-р сарын 31-нд АНУ-ын [[Нью-Хэмпшир]] нас барсан) — америкийн түүхч, [[Монгол судлал|монгол судлаач]], [[Харвардын их сургууль|Харвардын их сургуулийн]] профессор. Тэрээр АНУ-д Монгол судлалыг үүсгэн байгуулсан бөгөөд "Монголын нууц товчоо"-г орчуулсан гэдгээрээ алдартай. 1941 онд тэрээр Харвардын их сургуулийн профессор болж, Алс Дорнодын хэлний тэнхимд хятад хэл зааж эхэлсэн. 1946 онд тэрээр мөн монгол хэл зааж эхэлсэн. Фрэнсис Кливз 1980 онд тэтгэвэрт гарч, Монголын түүхийн талаар нийтлэл бичсээр байв. == Намтар == Фрэнсис Кливз Дартмут коллежид сонгодог зохиолын чиглэлээр бакалаврын зэрэг хамгаалж, дараа нь Харвардын Их Сургуульд харьцуулсан хэлзүйн чиглэлээр магистрын хөтөлбөрт хамрагдсан боловч тэнхим албан ёсоор байгуулагдахаас өмнө 1930-аад оны дунд үед Серж Элиссеефын удирдлага дор Алс Дорнодын хэлний судалгаанд шилжжээ. 1935 онд Харвард-Йенчингийн хүрээлэнгийн тэтгэлэгт хөтөлбөрийн дагуу Кливз эхлээд [[Парис]] руу явж, 3 жилийн турш Хятад судлаач [[Поль Пеллио|Поль Пеллиогоос]] монгол болон бусад Төв Азийн хэлийг судалж, дараа нь Бээжинд очиж, монгол судлаач [[Антуан Мостер|Антуан Мостер -]]<nowiki/>аас суралцжээ. Үргэлж ном цуглуулагч байсан тэрээр ном, эртний эдлэлийн гудамж болох Люличангийн лангуу, дэлгүүрүүдээр тэнүүчилдэг байв. Тэнд тэрээр зөвхөн өөрийн сонирхолд нийцсэн Хятад, Монгол хэлээр төдийгүй өөрөө ашиглахаар төлөвлөөгүй Манж хэлээр өргөн хүрээтэй цуглуулга цуглуулжээ. Манж хэл дээрх номууд онцгой ховор байсан бөгөөд Харвардын Манж хэлний цуглуулгын гол цөмийг бүрдүүлэх болсон юм. Фрэнсис Кливз 1941 онд Харвардад буцаж ирээд Алс Дорнодын хэлний тэнхимд хятад хэл заахаас гадна Харвард-Енчингийн хүрээлэнгийн Хятад-Англи толь бичгийн төсөл дээр ажилласан. Дараа жил нь тэрээр "1362 оны Хятад-Монгол бичээс" нэртэй диссертацид докторын зэрэг хамгаалж, Харвардын их сургуульд монгол хэлний хичээлийг анх зааж байжээ. Кливз АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчинд элсэж, Номхон далайд алба хаасан. Дайн дууссаны дараа тэрээр Хятадад амьдарч байсан Японы иргэдийг Япон руу буцаан нүүлгэн шилжүүлэхэд тусалж, тэдний үлдээсэн номнуудыг Харвард-Енчингийн номын санд тээвэрлэхэд тохиромжтой номнуудыг олоход тусалсан. 1946 онд Кливз Харвардад буцаж ирээд дараагийн 35 жилийн турш тасралтгүй хятад, монгол хэл зааж байсан. Тэрээр тэнхимийн түүхэнд хэзээ ч чөлөө аваагүй цорын ганц профессор гэдгээрээ өвөрмөц юм. Тэрээр багш нарынхаа уламжлалт Европын хятад судлалд шавь нараа сургаж байсан. Түүний хамгийн алдартай шавь нарын дунд нэрт монгол судлаач, түүхч Жозеф Флетчер, Юань гүрэн болон Монголын түүхийн талаарх үндсэн судалгааны зохиолч Элизабет Эндикотт-Вест нар байв. == Бүтээлүүд == * Cleaves, Francis Woodman (1982). ''The Secret History of the Mongols''. Cambridge, Massachusetts: Published for the Harvard-Yenching Institute by Harvard University Press. * Antoine Mostaert and Francis Woodman Cleaves. ''Manual of Mongolian Astrology and Divination.'' (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, Scripta Mongolica, 1969). * Cleaves, Francis Woodman. 1954. "A Medical Practice of the Mongols in the Thirteenth Century". Harvard Journal of Asiatic Studies 17 (3/4). Harvard-Yenching Institute: 428–44. doi:10.2307/2718323. eq4ef71m8vq368z6s0tkipjjuiahcux 0 146020 853800 2026-04-18T12:16:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Жозеф Фрэнсис Флетчер''' бага (1934–1984) - Америкийн хятад болон төв азийн түүхч, Харвардын Их Сургуулийн Зүүн Азийн хэл, соёл иргэншлийн тэнхимийн профессор байв. Түүний судалгааны гол чиглэл нь Исламын болон Хятадын ертөнцийн харилцан үйлчлэл, Манж, Монг..." 853800 wikitext text/x-wiki '''Жозеф Фрэнсис Флетчер''' бага (1934–1984) - Америкийн хятад болон төв азийн түүхч, Харвардын Их Сургуулийн Зүүн Азийн хэл, соёл иргэншлийн тэнхимийн профессор байв. Түүний судалгааны гол чиглэл нь Исламын болон Хятадын ертөнцийн харилцан үйлчлэл, Манж, [[Монгол судлал]] байв. Жозеф Флетчер 1957 онд Харвардын Их Сургуулийг төгссөн. Тэрээр 1965 онд Харвардын Алс Дорнодын хэлний тэнхимд докторын зэрэг хамгаалж, жилийн дараа тус тэнхимд дэд профессор болжээ. 1972 онд тэрээр Хятад болон Төв Азийн түүхийн профессороор томилогдсон. Жозеф Флетчер 1984 оны 6-р сарын 14-нд 49 насандаа хорт хавдрын хүндрэлээс болж нас барсан. ngdqrmmiprr5xbbnuz9j7crfxqxviqq 853801 853800 2026-04-18T12:20:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 853801 wikitext text/x-wiki '''Жозеф Фрэнсис Флетчер''' бага ([[Англи хэл|англи.]] ''Joseph Francis Fletcher, Jr.'' ''',''' 1934 онд төрсөн –1984 оны 6-р сарын 14-нд нас барсан) - Америкийн хятад болон төв азийн түүхч, Харвардын Их Сургуулийн Зүүн Азийн хэл, соёл иргэншлийн тэнхимийн профессор байв. Түүний судалгааны гол чиглэл нь Исламын болон Хятадын ертөнцийн харилцан үйлчлэл, Манж, [[Монгол судлал]] байв. Жозеф Флетчер 1957 онд Харвардын Их Сургуулийг төгссөн. Тэрээр 1965 онд Харвардын Алс Дорнодын хэлний тэнхимд докторын зэрэг хамгаалж, жилийн дараа тус тэнхимд дэд профессор болжээ. 1972 онд тэрээр Хятад болон Төв Азийн түүхийн профессороор томилогдсон. Жозеф Флетчер 1984 оны 6-р сарын 14-нд 49 насандаа хорт хавдрын хүндрэлээс болж нас барсан. 5x0k9dfzjlwsoezpy0tcnhzodhmp214 0 146021 853802 2026-04-18T12:28:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Херберт Франке''' (1914 оны 9-р сарын 27-нд төрсөн - 2011 оны 6-р сарын 10-нд нас барсан) - Германы Хятадын түүх судлаач. Тэрээр Хятад дахь Жүрчен (Жин) болон Монгол (Юань) эзэнт гүрнүүдийн түүхийн талаарх бүтээлүүдээрээ алдартай. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дууссаны..." 853802 wikitext text/x-wiki '''Херберт Франке''' (1914 оны 9-р сарын 27-нд төрсөн - 2011 оны 6-р сарын 10-нд нас барсан) - Германы Хятадын түүх судлаач. Тэрээр Хятад дахь Жүрчен (Жин) болон Монгол (Юань) эзэнт гүрнүүдийн түүхийн талаарх бүтээлүүдээрээ алдартай. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дууссаны дараа Херберт Франке Вольфганг Бауэрийн хамт [[Мюнхены Их сургууль|Мюнхений Людвиг-Максимилианы Их Сургуульд]] (LMU) Хятад судлалын тэнхимийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Хожим нь тэрээр [[Эрих Хэйниш|Эрих Хэйнишийн]] залгамжлагчаар тус их сургуулийн Хятад судлалын тэнхимийн эрхлэгчээр ажиллажээ. Тэрээр Кидан, Жүрчен, Монголын дэглэмийн үеийн Хятадын түүхийг өгүүлсэн "Кембрижээс гаргасан Хятадын түүхийн" 6-р ботийн зохиогчдын нэг юм. == Бүтээлүүд == * Herbert Franke (1976). ''Sung Biographies''. * Twitchett, Dennis; Franke, Herbert, eds. (1994). ''The Cambridge History of China, Volume 6: Alien Regimes and Border States, 907–1368''. Cambridge: Cambridge University Press. az9prsow5d7s8kwve60c2f2m4l0727f 0 146022 853813 2026-04-18T12:58:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Жон Гомбожаб Хангин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''John Gombojab Hangin'', 1921 оны 5-р сарын 10-нд Шилийн гол аймагт төрсөн - 1989 оны 10-р сарын 9-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) Цахарын монгол судлалын эрдэмтэн байсан. Тэрээр хэд хэдэн монгол толь бичиг, сурах бичиг зохиосон бөг..." 853813 wikitext text/x-wiki '''Жон Гомбожаб Хангин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''John Gombojab Hangin'', 1921 оны 5-р сарын 10-нд Шилийн гол аймагт төрсөн - 1989 оны 10-р сарын 9-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) Цахарын монгол судлалын эрдэмтэн байсан. Тэрээр хэд хэдэн монгол толь бичиг, сурах бичиг зохиосон бөгөөд Нью Йорк Таймс сонинд БНМАУ-ыг НҮБ болон АНУ-аас хүлээн зөвшөөрөхөд тусалсан гэж бичсэн байдаг. == Намтар == Гомбожав Хангин нь Өвөр Монголын Цахарын нутагт Чин гүрний төлөө удаан хугацаанд идэвхтэй ажиллаж байсан нэр үндтэй гэр бүлд төрсөн. Түүний эцэг нь Пүлхэнггэ (1897–1936), эх нь Галиндарь (1899–2001), өвөө нь Самданлхунрэв (1878–1932) буюу Са Амбан гэгддэг байв. Тэрээр бага насандаа Хятад, Монгол, Манж, Төвд хэл сурч, 1937 онд Япон руу бэлтгэл сургуульд явж, 1938 онд Хоккайдогийн Эзэнт гүрний Их Сургуулийн Ойн сургуульд суралцахаар болжээ. 1941 оны 12-р сард тэрээр Өвөр Монгол руу буцаж ирээд, дараа нь хунтайж Дэмчигноровын Мэньжян засгийн газарт нарийн бичгийн даргаар ажиллажээ. Тэрээр 1947 онд Хятадын Үндэсний Ассамблейд сонгогдсон юм. Гэсэн хэдий ч Хятадын иргэний дайн коммунистуудын ялалтаар төгссөний дараа тэрээр 1948 онд АНУ руу цагаачилсан байна. АНУ-д Гомбожав Хангин [[Оуэн Латтимор|Оуэн Латтиморын]] Монгол төслийн хүрээнд Жонс Хопкинсын Их Сургуулийн Уолтер Хайнс Пэйжийн Олон Улсын Харилцааны Сургуульд ажиллаж, АНУ-д монгол судлалын гол цөмийг үүсгэн байгуулжээ. Энд Хангин [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилов Хутугт Жамсранжаб]], Өргөнгө Онон зэрэг монгол сэхээтнүүдийн бүлгийн гишүүн байв. 56snc9xwb4lb9ikr2alb0czrzpbr2es 0 146023 853818 2026-04-18T13:07:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Өргөнгөө Онон''' (Монгол: ᠥᠷᠭᠦᠩᠭᠡᠨ ᠣᠨᠣᠨ, [[Англи хэл|англи.]] '''''Urgunge Onon''''' , мөн [[Питер Онон]] гэгддэг, 1920 оны 1-р сарын 1-нд төрсөн – 2015 оны 12-р сард нас барсан, ) нь Дагуур Монголын түүхч, монгол судлаач байв. Тэрээр Лийдсийн Их Сургуулийн Монгол судлалын..." 853818 wikitext text/x-wiki '''Өргөнгөө Онон''' (Монгол: ᠥᠷᠭᠦᠩᠭᠡᠨ ᠣᠨᠣᠨ, [[Англи хэл|англи.]] '''''Urgunge Onon''''' , мөн [[Питер Онон]] гэгддэг, 1920 оны 1-р сарын 1-нд төрсөн – 2015 оны 12-р сард нас барсан, ) нь Дагуур Монголын түүхч, монгол судлаач байв. Тэрээр Лийдсийн Их Сургуулийн Монгол судлалын хөтөлбөрийн үүсгэн байгуулагч гишүүн бөгөөд Кембрижийн Их Сургуулийн Монгол ба Дотоод Азийн судалгааны нэгжийг хамтран үүсгэн байгуулагч байв. grpbwnysk7ogpcs0rpnxcfz9avyzfpf 0 146024 853821 2026-04-18T13:21:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:内蒙古大学南校区主楼.jpg|thumb]] '''Өвөр Монголын Их Сургууль''' (товч.ӨМИС, [[Англи хэл|англи]]. ''Inner Mongolia University'' ) - Хятадын Өвөр Монголын нийслэл [[Хөх хот|Хөх]] [[Хөх хот|хот]] дахь мужийн хэмжээний улсын их сургууль юм. Энэ нь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр М..." 853821 wikitext text/x-wiki [[Файл:内蒙古大学南校区主楼.jpg|thumb]] '''Өвөр Монголын Их Сургууль''' (товч.ӨМИС, [[Англи хэл|англи]]. ''Inner Mongolia University'' ) - Хятадын Өвөр Монголын нийслэл [[Хөх хот|Хөх]] [[Хөх хот|хот]] дахь мужийн хэмжээний улсын их сургууль юм. Энэ нь [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] Ардын Засгийн газарт харьяалагддаг бөгөөд [[БНХАУ-ын Боловсролын яам|Хятадын Боловсролын Яамтай]] хамтран санхүүжүүлдэг. Тус их сургууль нь 211-р төсөл болон Давхар Нэгдүгээр зэрэглэлийн барилгын нэг хэсэг юм. [[Файл:Inner Mongolia Univerisity inscription.jpg|thumb]] Энэ их сургууль нь 1,990 мянган хавтгай дөрвөлжин метр талбай бүхий 4 оюутны хотхонтой. Энэ нь 20 коллежоос бүрдэх бөгөөд тэдгээрийн харьяанд 34 тэнхим, ерөнхий боловсролын 1 бие даасан тэнхим байдаг ажээ. 2006 оны 2-р сарын байдлаар тус их сургууль нь магистрын зэрэг олгох 92 хөтөлбөр, бакалаврын зэрэг олгох 59 хөтөлбөр хэрэгжүүлж байна. Тус их сургуульд 2414 орчим багш ажилтан ажилладаг бөгөөд үүнээс 1303 бүтэн цагийн багш, судлаач багтаж байгаа бөгөөд тэдний дунд 744 профессор, дэд профессорууд ажээ. Өвөр Монголын Их Сургууль нь гадаадын 20 их сургуультай солилцоо, хамтын ажиллагааны гэрээнд албан ёсоор гарын үсэг зурсан байна. ivj5eiy5hpk33avk0g0a6chy3duzijk 0 146025 853826 2026-04-18T14:24:46Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Ордосын баруун гарын өмнөд адаг хошуу''' нь [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. Энэ хошууг 1731 онд байгуулж, [[Их Зуугийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь "Засгийн хошуу" байв. 1949 онд албан ёсоор '''Засгийн хошуу''' нэрт..." 853826 wikitext text/x-wiki '''Ордосын баруун гарын өмнөд адаг хошуу''' нь [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. Энэ хошууг 1731 онд байгуулж, [[Их Зуугийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь "Засгийн хошуу" байв. 1949 онд албан ёсоор '''Засгийн хошуу''' нэртэй болсон. 1959 онд [[Ордосын зүүн гарын дундад хошуу|Жүн вангийн]] болон Засгийн хошууд нэгдэж [[Эзэн Хороо хошуу]]г байгуулжээ. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=90 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Динзараш || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1736-1744 || |- | Гомбораш || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1744-1762 || |- | Ванжилцэвдэндорж || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1762-1809 || |- | Галсанжигмэддорж || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1809-1817 || |- | Сэрэндэжид || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1817-1838 || |- | Энхбаяр || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1838-1858 || |- | Занабаланжа || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1858-1890 || |- | Хишигдалай || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1890-1897 || |- | Шагдаржав || Засаг, төрийн жүн ван || 1897-1945 || 1897 оноос засаг тэргүүн зэрэг тайж, 1904 оноос түшээ гүнгийн зэрэг, 1917 оноос засаг төрийн бэйл, 1925 оноос төрийн жүн ван. |- | Очирхуягт || Засаг, хошууны бэйс || 1945-1949 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] mlvpmqfqn8x1ihnf7jdco8er9qt0rap 853842 853826 2026-04-18T15:27:14Z 唐吉訶德的侍從 5036 853842 wikitext text/x-wiki '''Ордосын баруун гарын өмнөд адаг хошуу''' нь [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]]. Энэ хошууг 1731 онд байгуулж, [[Их Зуугийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь "Засгийн хошуу" байв. 1949 онд албан ёсоор '''Засгийн хошуу''' нэртэй болсон. 1959 онд [[Ордосын зүүн гарын дундад хошуу|Жүн вангийн]] болон Засгийн хошууд нэгдэж [[Эзэн Хороо хошуу]]г байгуулжээ. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=90 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Динзараш || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1736-1744 || |- | Гомбораш || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1744-1762 || |- | Ванжилцэвдэндорж || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1762-1809 || |- | Галсанжигмэддорж || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1809-1817 || |- | Сэрэндэжид || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1817-1838 || |- | Энхбаяр || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1838-1858 || |- | Занабаланжа || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1858-1890 || |- | Хишигдалай || Засаг, тэргүүн зэрэг тайж || 1890-1897 || |- | Шагдаржав || Засаг, төрийн жүн ван || 1897-1945 || 1897 оноос засаг тэргүүн зэрэг тайж, 1904 оноос улсын түшээ гүнгийн зэрэг, 1917 оноос засаг төрийн бэйл, 1925 оноос төрийн жүн ван. |- | Очирхуягт || Засаг, хошууны бэйс || 1945-1949 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] pb4bizn6l5h02yap6g23knmhs7c7er5 10 146026 853846 2026-04-18T15:48:20Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Тивүүд]] to [[Загвар:Дэлхийн тивүүд]] 853846 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Дэлхийн тивүүд]] 8ko4fo1kjhjs49n5t3hmkcake8r696q 10 146027 853850 2026-04-18T16:07:48Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<sup id="ref_{{urlencode:{{anchorencode:{{{1}}}}}}}{{#if:{{{group|}}}|_grp_{{urlencode:{{anchorencode:{{{group}}}}}}}}}_{{urlencode:{{anchorencode:{{{2|1}}}}}}}" class="reference">[[#cnote_{{anchorencode:{{{1}}}}}{{#if:{{{group|}}}|_grp_{{anchorencode:{{{group}}}}}}}|[{{{1}}}]]]</sup><noinclude> {{Documentation}} </noinclude>" 853850 wikitext text/x-wiki <sup id="ref_{{urlencode:{{anchorencode:{{{1}}}}}}}{{#if:{{{group|}}}|_grp_{{urlencode:{{anchorencode:{{{group}}}}}}}}}_{{urlencode:{{anchorencode:{{{2|1}}}}}}}" class="reference">[[#cnote_{{anchorencode:{{{1}}}}}{{#if:{{{group|}}}|_grp_{{anchorencode:{{{group}}}}}}}|[{{{1}}}]]]</sup><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> tguix6z7uriu8l7c70ngpfhj2sd3te3 0 146028 853857 2026-04-18T16:50:56Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "[[File:ChinaOrdosDalat.png|thumb|right|200px|Далад хошуу]] '''Далад хошуу''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]]: {{MongolUnicode|ᠳᠠᠯᠠᠳ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, [[Хятад хэл|хятадаар]]: 达拉特旗) — [[Хятад]] улсын [[Өвөр Монгол]]ын [[аймгийн энтэй Ордос хот]]ын харъяат [[хошуу]]. == Нутгийн хуваарь == Да..." 853857 wikitext text/x-wiki [[File:ChinaOrdosDalat.png|thumb|right|200px|Далад хошуу]] '''Далад хошуу''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]]: {{MongolUnicode|ᠳᠠᠯᠠᠳ}} {{MongolUnicode|ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ}}, [[Хятад хэл|хятадаар]]: 达拉特旗) — [[Хятад]] улсын [[Өвөр Монгол]]ын [[аймгийн энтэй Ордос хот]]ын харъяат [[хошуу]]. == Нутгийн хуваарь == Далад хошуу дотроо 6 [[зээл гудамж]] 8 [[балгас]], 1 [[сум]] болж хуваагдана. == Түүх == Урьд нь '''Ордосын зүүн гарын хойд хошуу'''. Энэ хошууг 1650 онд байгуулж, [[Их Зуугийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь "Далад хошуу" байв. 1949 онд албан ёсоор Далад хошуу нэртэй болсон. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name="qingshigao">[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=86-87 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Шагж || Засаг, хошууны бэйс || 1650-1657 || |- | Гүрүсхив || Засаг, хошууны бэйс || 1657-1704 || 1657 оноос засаг хошууны бэйс, 1680 оноос засаг төрийн бэйл |- | Рашжамц || Засаг, хошууны бэйс || 1704-1712 || |- | Намжилсэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1713-1761 || |- | Лаваанбалдансэрэн || Засаг, хошууны бэйс || 1761-1765 || |- | Дамбадорж || Засаг, хошууны бэйс || 1765-1789 || |- | Yüngrüngdorji || Засаг, хошууны бэйс || 1789-1828 || |- | Дашдорж || Засаг, хошууны бэйс || 1828-1856 || |- | Sanjimidub || Засаг, хошууны бэйс || 1856-1873 || |- | Сономпунцаг || Засаг, хошууны бэйс || 1873-1875 || |- | Сонинсодт || Засаг, хошууны бэйс || 1875-1896 || |- | Түмэнбаяр || Засаг, хошууны бэйс || 1897-1907 || |- | Сүмбэрбат || Засаг, хошууны бэйс || 1907-1930 || |- | Ханддорж || Засаг, хошууны бэйс || 1930-1947 || |- |} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын хошуу ба тойрог]] a4jgkum98xy81lenolqqulmfaar8ufu 10 146029 853858 2026-04-18T16:58:25Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казахстан Улс | shortname alias = ЗСБН Казахстан Улс | flag alias = Flag of the Kazakh SSR.svg | flag alias-1937 = Flag of Kazakh SSR (1937-1940).svg | flag alias-1940 = Flag of Kazakh SSR (1940-1953).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Каза..." 853858 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казахстан Улс | shortname alias = ЗСБН Казахстан Улс | flag alias = Flag of the Kazakh SSR.svg | flag alias-1937 = Flag of Kazakh SSR (1937-1940).svg | flag alias-1940 = Flag of Kazakh SSR (1940-1953).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Казахстан Улс | related1 = Казахстан | related2 = Зөвлөлт Холбоот Улс | var1 = 1937 | var2 = 1940 </noinclude> }} cjwqml1tgi53z1l4d0jbn6y786mvzp3 853859 853858 2026-04-18T16:58:39Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Казахстан Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казахстан Улс]] 853858 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казахстан Улс | shortname alias = ЗСБН Казахстан Улс | flag alias = Flag of the Kazakh SSR.svg | flag alias-1937 = Flag of Kazakh SSR (1937-1940).svg | flag alias-1940 = Flag of Kazakh SSR (1940-1953).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Казахстан Улс | related1 = Казахстан | related2 = Зөвлөлт Холбоот Улс | var1 = 1937 | var2 = 1940 </noinclude> }} cjwqml1tgi53z1l4d0jbn6y786mvzp3 10 146030 853860 2026-04-18T16:58:39Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Казахстан Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казахстан Улс]] 853860 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казахстан Улс]] 08viqwlttsiihv6goafy2w8ewf2xru1 10 146031 853861 2026-04-18T17:08:32Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{documentation subpage}} <kbd>Улсын_өгөгдөл</kbd> загварыг мөн 15 [[Зөвлөлт Холбоот Улсын бүгд найрамдах улсууд]] тус бүрт үүсгэсэн: {| style="background-color:#ecfcf4" |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Армени Улс]] || {{flag|ЗСБН Армени Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Азербайжан Улс]] || {{flag|ЗСБН Азербайжан У..." 853861 wikitext text/x-wiki {{documentation subpage}} <kbd>Улсын_өгөгдөл</kbd> загварыг мөн 15 [[Зөвлөлт Холбоот Улсын бүгд найрамдах улсууд]] тус бүрт үүсгэсэн: {| style="background-color:#ecfcf4" |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Армени Улс]] || {{flag|ЗСБН Армени Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Азербайжан Улс]] || {{flag|ЗСБН Азербайжан Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Беларусь Улс]] || {{flag|ЗСБН Беларусь Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Эстони Улс]] || {{flag|ЗСБН Эстони Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Гүрж Улс]] || {{flag|ЗСБН Гүрж Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Казахстан Улс]] || {{flag|ЗСБН Казахстан Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Киргиз Улс]] || {{flag|ЗСБН Киргиз Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Латви Улс]] || {{flag|ЗСБН Латви Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Литва Улс]] || {{flag|ЗСБН Литва Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Молдав Улс]] || {{flag|ЗСБН Молдав Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБНХ Орос Улс]] || {{flag|ЗСБНХ Орос Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Тажикистан Улс]] || {{flag|ЗСБН Тажикистан Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Туркменистан Улс]] || {{flag|ЗСБН Туркменистан Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Украин Улс]] || {{flag|ЗСБН Украин Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Узбекистан Улс]] || {{flag|ЗСБН Узбекистан Улс}} |}<includeonly>{{Sandbox other|| [[Category:Country data templates of former countries|Зөвлөлт Холбоот Улс]] }}</includeonly> exctep7e8a0mwp4dzz8cmpawyliv05c 853901 853861 2026-04-18T17:28:55Z Enkhsaihan2005 64429 853901 wikitext text/x-wiki {{documentation subpage}} <kbd>Улсын_өгөгдөл</kbd> загварыг мөн 15 [[Зөвлөлт Холбоот Улсын бүгд найрамдах улсууд]] тус бүрт үүсгэсэн: {| style="background-color:#ecfcf4" |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Армени Улс]] || {{flag|ЗСБН Армени Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Азербайжан Улс]] || {{flag|ЗСБН Азербайжан Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Беларусь Улс]] || {{flag|ЗСБН Беларусь Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Гүрж Улс]] || {{flag|ЗСБН Гүрж Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Казахстан Улс]] || {{flag|ЗСБН Казахстан Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Киргиз Улс]] || {{flag|ЗСБН Киргиз Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Латви Улс]] || {{flag|ЗСБН Латви Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Литва Улс]] || {{flag|ЗСБН Литва Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Молдав Улс]] || {{flag|ЗСБН Молдав Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБНХ Орос Улс]] || {{flag|ЗСБНХ Орос Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Тажикистан Улс]] || {{flag|ЗСБН Тажикистан Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Туркменистан Улс]] || {{flag|ЗСБН Туркменистан Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Узбекистан Улс]] || {{flag|ЗСБН Узбекистан Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Украин Улс]] || {{flag|ЗСБН Украин Улс}} |- | [[Загвар:Country data ЗСБН Эстони Улс]] || {{flag|ЗСБН Эстони Улс}} |}<includeonly>{{Sandbox other|| [[Category:Country data templates of former countries|Зөвлөлт Холбоот Улс]] }}</includeonly> 0d5zuvz06lctdgvcwq09ufffuprm5ws 10 146032 853862 2026-04-18T17:09:42Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude> |country showdata </noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс | shortname alias = ЗСБН Армени Улс | flag alias = Flag of Armenian SSR.svg | flag alias-1922 = Flag of SSRA.svg | flag alias-1936 = Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1937–1940).svg | flag alias-1940 = Flag of Armenian SSR (1940-1952).svg | flag alias-1990 = Flag of Armenia.svg | size = {{{s..." 853862 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude> |country showdata </noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс | shortname alias = ЗСБН Армени Улс | flag alias = Flag of Armenian SSR.svg | flag alias-1922 = Flag of SSRA.svg | flag alias-1936 = Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1937–1940).svg | flag alias-1940 = Flag of Armenian SSR (1940-1952).svg | flag alias-1990 = Flag of Armenia.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1922 | var2 = 1936 | var3 = 1940 | var4 = 1990 | redir1 = ЗСБН Армени Улс | related1 = Армени </noinclude> }} 8lsvblr8sd071leu3rkyb8tf9tav520 853863 853862 2026-04-18T17:09:49Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Армени Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс]] 853862 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude> |country showdata </noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс | shortname alias = ЗСБН Армени Улс | flag alias = Flag of Armenian SSR.svg | flag alias-1922 = Flag of SSRA.svg | flag alias-1936 = Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1937–1940).svg | flag alias-1940 = Flag of Armenian SSR (1940-1952).svg | flag alias-1990 = Flag of Armenia.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1922 | var2 = 1936 | var3 = 1940 | var4 = 1990 | redir1 = ЗСБН Армени Улс | related1 = Армени </noinclude> }} 8lsvblr8sd071leu3rkyb8tf9tav520 10 146033 853864 2026-04-18T17:09:50Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Армени Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс]] 853864 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс]] 5m54hj2ts7zn6cdy0f5k3p8tmntwy8a 10 146034 853865 2026-04-18T17:10:51Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс | shortname alias = ЗСБН Азербайжан Улс | flag alias = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1956–1991).svg | flag alias-1920 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920–1921).svg | flag alias-1921 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1922).svg |..." 853865 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс | shortname alias = ЗСБН Азербайжан Улс | flag alias = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1956–1991).svg | flag alias-1920 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920–1921).svg | flag alias-1921 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1922).svg | flag alias-1922 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1922–1924).svg | flag alias-1924 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924-1927).svg | flag alias-1927 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1927-1931).svg | flag alias-1931 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931-1937).svg | flag alias-1937 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1937-1940).svg | flag alias-1940 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940-1952).svg | flag alias-1991 = Flag of Azerbaijan (1991–2013).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1920 | var2 = 1921 | var3 = 1922 | var4 = 1924 | var5 = 1927 | var6 = 1931 | var7 = 1937 | var8 = 1940 | var9 = 1991 | redir1 = ЗСБН Азербайжан Улс | related1 = Азербайжан </noinclude> }} g0x3s6btc6hvgst2d94dx0q7axsvw1c 853866 853865 2026-04-18T17:11:02Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Азербайжан Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс]] 853865 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс | shortname alias = ЗСБН Азербайжан Улс | flag alias = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1956–1991).svg | flag alias-1920 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920–1921).svg | flag alias-1921 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1921–1922).svg | flag alias-1922 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1922–1924).svg | flag alias-1924 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1924-1927).svg | flag alias-1927 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1927-1931).svg | flag alias-1931 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1931-1937).svg | flag alias-1937 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1937-1940).svg | flag alias-1940 = Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1940-1952).svg | flag alias-1991 = Flag of Azerbaijan (1991–2013).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1920 | var2 = 1921 | var3 = 1922 | var4 = 1924 | var5 = 1927 | var6 = 1931 | var7 = 1937 | var8 = 1940 | var9 = 1991 | redir1 = ЗСБН Азербайжан Улс | related1 = Азербайжан </noinclude> }} g0x3s6btc6hvgst2d94dx0q7axsvw1c 10 146035 853867 2026-04-18T17:11:02Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Азербайжан Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс]] 853867 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс]] rgmsw0wyp1tgzbdyuojene65dh5vtyq 10 146036 853868 2026-04-18T17:13:01Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улс | shortname alias = ЗСБН Беларусь Улс | flag alias = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1951–1991).svg | flag alias-1919 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg | flag alias-1927 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1927–1937).svg | flag..." 853868 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улс | shortname alias = ЗСБН Беларусь Улс | flag alias = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1951–1991).svg | flag alias-1919 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg | flag alias-1927 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1927–1937).svg | flag alias-1937 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1937-1951).svg | flag alias-1991 = Flag of Belarus (1991-1995).svg | link alias-football = Беларусийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | name alias-football = Беларусь | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1919 | var2 = 1927 | var3 = 1937 | var4 = 1991 | redir1 = ЗСБН Беларусь Улс | related1 = Беларусь | related2 = Бүгд Найрамдах Беларусь Улс (1991–1994) | related3 = Бүгд Найрамдах Беларусь Ард Улс | related4 = Зөвлөлт Холбоот Улс </noinclude> }} le5wgjjyunc0bkqod7tfr6o0vtqlam3 853869 853868 2026-04-18T17:13:11Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Беларусь Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улс]] 853868 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улс | shortname alias = ЗСБН Беларусь Улс | flag alias = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1951–1991).svg | flag alias-1919 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg | flag alias-1927 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1927–1937).svg | flag alias-1937 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1937-1951).svg | flag alias-1991 = Flag of Belarus (1991-1995).svg | link alias-football = Беларусийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | name alias-football = Беларусь | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1919 | var2 = 1927 | var3 = 1937 | var4 = 1991 | redir1 = ЗСБН Беларусь Улс | related1 = Беларусь | related2 = Бүгд Найрамдах Беларусь Улс (1991–1994) | related3 = Бүгд Найрамдах Беларусь Ард Улс | related4 = Зөвлөлт Холбоот Улс </noinclude> }} le5wgjjyunc0bkqod7tfr6o0vtqlam3 10 146037 853870 2026-04-18T17:13:11Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Беларусь Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улс]] 853870 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улс]] swio5hddwocfhfty64nmyjyzkb2adk0 10 146038 853871 2026-04-18T17:14:20Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Эстони Улс | shortname alias = ЗСБН Эстони Улс | flag alias = Flag of the Estonian Soviet Socialist Republic.svg | flag alias-1940 = Flag of the Estonian Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | flag alias-1990 = Flag of Estonia.svg | link alias-football = Эстонийн хөлбөмбөгийн үндэсний..." 853871 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Эстони Улс | shortname alias = ЗСБН Эстони Улс | flag alias = Flag of the Estonian Soviet Socialist Republic.svg | flag alias-1940 = Flag of the Estonian Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | flag alias-1990 = Flag of Estonia.svg | link alias-football = Эстонийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | name alias-football = Эстони | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1940 | var2 = 1990 | redir1 = ЗСБН Эстони Улс | related1 = Эстони | related2 = Эстонийн түүх (1920–1939) </noinclude> }} 9tg83352u8tj3v502mdvsae6ja2ff2o 853872 853871 2026-04-18T17:14:27Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Эстони Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Эстони Улс]] 853871 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Эстони Улс | shortname alias = ЗСБН Эстони Улс | flag alias = Flag of the Estonian Soviet Socialist Republic.svg | flag alias-1940 = Flag of the Estonian Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | flag alias-1990 = Flag of Estonia.svg | link alias-football = Эстонийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | name alias-football = Эстони | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1940 | var2 = 1990 | redir1 = ЗСБН Эстони Улс | related1 = Эстони | related2 = Эстонийн түүх (1920–1939) </noinclude> }} 9tg83352u8tj3v502mdvsae6ja2ff2o 10 146039 853873 2026-04-18T17:14:27Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Эстони Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Эстони Улс]] 853873 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Эстони Улс]] r6z9e89jxx4ur93ep93cl343r8hr73x 10 146040 853874 2026-04-18T17:15:17Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Гүрж Улс | shortname alias = ЗСБН Гүрж Улс | flag alias = Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic.svg | flag alias-1921 = Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1921–1922).svg | flag alias-1922 = Flag_of_the_Georgian_Soviet_Socialist_Republic_(1922–1937).svg | flag alias-1937 = Flag of the Georgian Sovie..." 853874 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Гүрж Улс | shortname alias = ЗСБН Гүрж Улс | flag alias = Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic.svg | flag alias-1921 = Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1921–1922).svg | flag alias-1922 = Flag_of_the_Georgian_Soviet_Socialist_Republic_(1922–1937).svg | flag alias-1937 = Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1937–1951).svg | flag alias-1990 = Flag of Georgia (1990-2004).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Гүрж Улс | related1 = Гүрж | var1 = 1921 | var2 = 1922 | var3 = 1937 | var4 = 1990 </noinclude> }} ho2vbyupwg2cknvvrrdw647m5ijael0 853875 853874 2026-04-18T17:15:24Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Гүрж Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Гүрж Улс]] 853874 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Гүрж Улс | shortname alias = ЗСБН Гүрж Улс | flag alias = Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic.svg | flag alias-1921 = Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1921–1922).svg | flag alias-1922 = Flag_of_the_Georgian_Soviet_Socialist_Republic_(1922–1937).svg | flag alias-1937 = Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1937–1951).svg | flag alias-1990 = Flag of Georgia (1990-2004).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Гүрж Улс | related1 = Гүрж | var1 = 1921 | var2 = 1922 | var3 = 1937 | var4 = 1990 </noinclude> }} ho2vbyupwg2cknvvrrdw647m5ijael0 10 146041 853876 2026-04-18T17:15:25Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Гүрж Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Гүрж Улс]] 853876 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Гүрж Улс]] aop32xjgij7gw4mwx78lmb81o9r7a6e 10 146042 853877 2026-04-18T17:16:09Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс | shortname alias = ЗСБН Киргиз Улс | flag alias = Flag of Kyrgyz SSR.svg | flag alias-1940 = Flag of the Kyrgyz SSR (1940-1952).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Киргиз Улс | related1 = Киргиз | var1 = 1940 </noinclude> }}" 853877 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс | shortname alias = ЗСБН Киргиз Улс | flag alias = Flag of Kyrgyz SSR.svg | flag alias-1940 = Flag of the Kyrgyz SSR (1940-1952).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Киргиз Улс | related1 = Киргиз | var1 = 1940 </noinclude> }} l37fieyye53cj2gsuj9gm5zec9f606i 853878 853877 2026-04-18T17:16:15Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Киргиз Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс]] 853877 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс | shortname alias = ЗСБН Киргиз Улс | flag alias = Flag of Kyrgyz SSR.svg | flag alias-1940 = Flag of the Kyrgyz SSR (1940-1952).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Киргиз Улс | related1 = Киргиз | var1 = 1940 </noinclude> }} l37fieyye53cj2gsuj9gm5zec9f606i 10 146043 853879 2026-04-18T17:16:15Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Киргиз Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс]] 853879 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс]] 3oz1uc65fkdbjimi9oak3st6tsagf7l 10 146044 853880 2026-04-18T17:17:12Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Латви Улс | shortname alias = ЗСБН Латви Улс | flag alias = Flag of Latvian SSR.svg | flag alias-1940 = Flag of Latvian SSR (1940).svg | flag alias-1990 = Flag of Latvia.svg | link alias-football = Латвмйн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | name alias-football = Латви | size = {{{s..." 853880 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Латви Улс | shortname alias = ЗСБН Латви Улс | flag alias = Flag of Latvian SSR.svg | flag alias-1940 = Flag of Latvian SSR (1940).svg | flag alias-1990 = Flag of Latvia.svg | link alias-football = Латвмйн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | name alias-football = Латви | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Латви Улс | related1 = Латви | var1 = 1940 | var2 = 1990 </noinclude> }} sglhedjq9tifgnantyiwy2aherj8f74 853881 853880 2026-04-18T17:17:17Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Латви Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Латви Улс]] 853880 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Латви Улс | shortname alias = ЗСБН Латви Улс | flag alias = Flag of Latvian SSR.svg | flag alias-1940 = Flag of Latvian SSR (1940).svg | flag alias-1990 = Flag of Latvia.svg | link alias-football = Латвмйн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | name alias-football = Латви | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Латви Улс | related1 = Латви | var1 = 1940 | var2 = 1990 </noinclude> }} sglhedjq9tifgnantyiwy2aherj8f74 10 146045 853882 2026-04-18T17:17:18Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Латви Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Латви Улс]] 853882 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Латви Улс]] jfwly24ie6e79kcyueuy0tcybg8liqg 10 146046 853883 2026-04-18T17:18:47Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Литва Улс | shortname alias = ЗСБН Литва Улс | flag alias = Flag of Lithuanian SSR.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | var1 = 1940 | var2 = 1988 | flag alias-1940 = Flag of Lithuanian SSR (1940-1953).svg | flag alias-1988 = Flag of Lithuania (1988–2004).svg | link alias-football = Литвын хөлбөмб..." 853883 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Литва Улс | shortname alias = ЗСБН Литва Улс | flag alias = Flag of Lithuanian SSR.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | var1 = 1940 | var2 = 1988 | flag alias-1940 = Flag of Lithuanian SSR (1940-1953).svg | flag alias-1988 = Flag of Lithuania (1988–2004).svg | link alias-football = Литвын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | name alias-football = Литва | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Литва Улс | related1 = Литва </noinclude> }} 2coc9acje8zos7p92y1irl3kg6ofm23 853884 853883 2026-04-18T17:18:52Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Литва Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Литва Улс]] 853883 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Литва Улс | shortname alias = ЗСБН Литва Улс | flag alias = Flag of Lithuanian SSR.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | var1 = 1940 | var2 = 1988 | flag alias-1940 = Flag of Lithuanian SSR (1940-1953).svg | flag alias-1988 = Flag of Lithuania (1988–2004).svg | link alias-football = Литвын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | name alias-football = Литва | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Литва Улс | related1 = Литва </noinclude> }} 2coc9acje8zos7p92y1irl3kg6ofm23 10 146047 853885 2026-04-18T17:18:52Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Литва Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Литва Улс]] 853885 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Литва Улс]] gqncb2l6tkvxwzo5okf9m5hz6ehmtqu 10 146048 853886 2026-04-18T17:19:35Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс | shortname alias = ЗСБН Молдав Улс | flag alias = Flag of Moldavian SSR.svg | flag alias-1925 = Flag of Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (1925-1932).svg | flag alias-1937 = Flag of Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (1937-1938).svg | flag alias-1938 = Flag of Moldavian Autonomous So..." 853886 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс | shortname alias = ЗСБН Молдав Улс | flag alias = Flag of Moldavian SSR.svg | flag alias-1925 = Flag of Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (1925-1932).svg | flag alias-1937 = Flag of Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (1937-1938).svg | flag alias-1938 = Flag of Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic.svg | flag alias-1940 = Flag of the Moldavian Soviet Socialist Republic (1941-1952).svg | flag alias-1990 = Flag of Moldova (1990–2010).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1925 | var2 = 1937 | var3 = 1938 | var4 = 1940 | var5 = 1990 | redir1 = ЗСБН Молдав Улс | related1 = Молдав </noinclude> }} cyzhbmgg6ma1crsa4bmq9eqnd69m718 853887 853886 2026-04-18T17:19:42Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Молдав Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс]] 853886 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс | shortname alias = ЗСБН Молдав Улс | flag alias = Flag of Moldavian SSR.svg | flag alias-1925 = Flag of Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (1925-1932).svg | flag alias-1937 = Flag of Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (1937-1938).svg | flag alias-1938 = Flag of Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic.svg | flag alias-1940 = Flag of the Moldavian Soviet Socialist Republic (1941-1952).svg | flag alias-1990 = Flag of Moldova (1990–2010).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1925 | var2 = 1937 | var3 = 1938 | var4 = 1940 | var5 = 1990 | redir1 = ЗСБН Молдав Улс | related1 = Молдав </noinclude> }} cyzhbmgg6ma1crsa4bmq9eqnd69m718 10 146049 853888 2026-04-18T17:19:42Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Молдав Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс]] 853888 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс]] 3791k9kry8eaxgi86zpaznwua2w72uq 10 146050 853889 2026-04-18T17:21:27Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс | shortname alias = ЗСБН Тажикистан Улс | flag alias = Flag of Tajik SSR.svg | flag alias-1937 = Flag of Tajik SSR (1937-1940).svg | flag alias-1940 = Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | re..." 853889 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс | shortname alias = ЗСБН Тажикистан Улс | flag alias = Flag of Tajik SSR.svg | flag alias-1937 = Flag of Tajik SSR (1937-1940).svg | flag alias-1940 = Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Тажикистан Улс | related1 = Тажикистан | var1 = 1937 | var2 = 1940 </noinclude> }} t6vzxu8fybucbih979uhb15u3a05lx8 853890 853889 2026-04-18T17:21:37Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Тажикистан Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс]] 853889 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс | shortname alias = ЗСБН Тажикистан Улс | flag alias = Flag of Tajik SSR.svg | flag alias-1937 = Flag of Tajik SSR (1937-1940).svg | flag alias-1940 = Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Тажикистан Улс | related1 = Тажикистан | var1 = 1937 | var2 = 1940 </noinclude> }} t6vzxu8fybucbih979uhb15u3a05lx8 10 146051 853891 2026-04-18T17:21:38Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Тажикистан Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс]] 853891 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс]] dy3k85iqsw7kdrjlptg52kklggjj4hr 10 146052 853892 2026-04-18T17:22:14Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркменистан Улс | shortname alias = ЗСБН Туркменистан Улс | flag alias = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic.svg | flag alias-1925 = Flag of Turkmen SSR (1925).svg | flag alias-1926 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1926-1937).svg | flag alias-1937 = Flag of the Turkmen Soviet Socia..." 853892 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркменистан Улс | shortname alias = ЗСБН Туркменистан Улс | flag alias = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic.svg | flag alias-1925 = Flag of Turkmen SSR (1925).svg | flag alias-1926 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1926-1937).svg | flag alias-1937 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1937–1940).svg | flag alias-1940 = Flag of Turkmen SSR (1940-1953).svg | flag alias-1953 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1953–1974).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Туркменистан Улс | related1 = Туркменистан | var1 = 1925 | var2 = 1926 | var3 = 1937 | var4 = 1940 | var5 = 1953 </noinclude> }} dcr7uoxg53yaih41jxi3dnpnvjtjxqw 853893 853892 2026-04-18T17:22:22Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Туркменистан Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркменистан Улс]] 853892 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркменистан Улс | shortname alias = ЗСБН Туркменистан Улс | flag alias = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic.svg | flag alias-1925 = Flag of Turkmen SSR (1925).svg | flag alias-1926 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1926-1937).svg | flag alias-1937 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1937–1940).svg | flag alias-1940 = Flag of Turkmen SSR (1940-1953).svg | flag alias-1953 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1953–1974).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Туркменистан Улс | related1 = Туркменистан | var1 = 1925 | var2 = 1926 | var3 = 1937 | var4 = 1940 | var5 = 1953 </noinclude> }} dcr7uoxg53yaih41jxi3dnpnvjtjxqw 10 146053 853894 2026-04-18T17:22:23Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Туркменистан Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркменистан Улс]] 853894 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркменистан Улс]] pwci8ge3z12uqa7nhw3hboojavrufpg 10 146054 853895 2026-04-18T17:24:13Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс | shortname alias = ЗСБН Украин Улс | flag alias = Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991).svg | flag alias-1919 = Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1919-1929).svg | flag alias-1927 = Flag of the Ukrainian SSR (1927-1937).svg | flag alias-1937 = Flag of Ukrainian SSR (1937..." 853895 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс | shortname alias = ЗСБН Украин Улс | flag alias = Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991).svg | flag alias-1919 = Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1919-1929).svg | flag alias-1927 = Flag of the Ukrainian SSR (1927-1937).svg | flag alias-1937 = Flag of Ukrainian SSR (1937-1949).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1919 | var2 = 1927 | var3 = 1937 | related1 = Украин | related2 = Зөвлөлтийн Бүгд Найрамдах Украин Ард Улс | related3 = Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Украин Улс </noinclude> }} 2pmu5ow2ry5pkzc3zefzijikorvr70x 853896 853895 2026-04-18T17:24:19Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Украин Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс]] 853895 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс | shortname alias = ЗСБН Украин Улс | flag alias = Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991).svg | flag alias-1919 = Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1919-1929).svg | flag alias-1927 = Flag of the Ukrainian SSR (1927-1937).svg | flag alias-1937 = Flag of Ukrainian SSR (1937-1949).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1919 | var2 = 1927 | var3 = 1937 | related1 = Украин | related2 = Зөвлөлтийн Бүгд Найрамдах Украин Ард Улс | related3 = Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Украин Улс </noinclude> }} 2pmu5ow2ry5pkzc3zefzijikorvr70x 10 146055 853897 2026-04-18T17:24:19Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Украин Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс]] 853897 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс]] d9tzbz6naqmzujvo90xwagpit36ohvp 10 146056 853898 2026-04-18T17:25:06Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс | shortname alias = ЗСБН Узбекистан Улс | flag alias = Flag of the Uzbek SSR.svg | flag alias-1925 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1925-1927).svg | flag alias-1927 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1927-1929).png | flag alias-1929 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Rep..." 853898 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс | shortname alias = ЗСБН Узбекистан Улс | flag alias = Flag of the Uzbek SSR.svg | flag alias-1925 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1925-1927).svg | flag alias-1927 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1927-1929).png | flag alias-1929 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1929-1931).svg | flag alias-1931 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1931-1934).svg | flag alias-1934 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1934-1935).png | flag alias-1935 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1935-1937).png | flag alias-1937 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1937-1938).png | flag alias-1941 = Flag of Uzbek SSR (1941-1952).svg | flag alias-1991 = Flag of Uzbekistan.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Узбекистан Улс | related1 = Узбекистан | var1 = 1937 | var2 = 1941 | var3 = 1991 </noinclude> }} gjz7ybyneuo3imp01m19siyt2uxw6ir 853899 853898 2026-04-18T17:25:10Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Узбекистан Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс]] 853898 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс | shortname alias = ЗСБН Узбекистан Улс | flag alias = Flag of the Uzbek SSR.svg | flag alias-1925 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1925-1927).svg | flag alias-1927 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1927-1929).png | flag alias-1929 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1929-1931).svg | flag alias-1931 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1931-1934).svg | flag alias-1934 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1934-1935).png | flag alias-1935 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1935-1937).png | flag alias-1937 = Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic(1937-1938).png | flag alias-1941 = Flag of Uzbek SSR (1941-1952).svg | flag alias-1991 = Flag of Uzbekistan.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | redir1 = ЗСБН Узбекистан Улс | related1 = Узбекистан | var1 = 1937 | var2 = 1941 | var3 = 1991 </noinclude> }} gjz7ybyneuo3imp01m19siyt2uxw6ir 10 146057 853900 2026-04-18T17:25:10Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Country data ЗСБН Узбекистан Улс]] to [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс]] 853900 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс]] 81nigkiewotoh8sfr83cp4yhkzzihzs 0 146058 853904 2026-04-18T17:37:46Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Дорнод Ази]] to [[Зүүн Ази]] 853904 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүн Ази]] tk5hlfwqvgilwbnqxh5m5th5h8otj91 10 146059 853906 2026-04-18T21:00:02Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{replace|{{{1|}}}|,|}}<noinclude>{{Documentation|content= A shortcut function to strip commas out of numeric fields imported from other software and convert them into numeric vectors that can be operated on. This is a wrapper for {{tl|replace}}. All it does is this: <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{replace|{{{1|}}}|,|}}</syntaxhighlight> Usage is very simple: <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{decomma|12,345,678.00}}</syntaxhighlight> * {{dec..." 853906 wikitext text/x-wiki {{replace|{{{1|}}}|,|}}<noinclude>{{Documentation|content= A shortcut function to strip commas out of numeric fields imported from other software and convert them into numeric vectors that can be operated on. This is a wrapper for {{tl|replace}}. All it does is this: <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{replace|{{{1|}}}|,|}}</syntaxhighlight> Usage is very simple: <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{decomma|12,345,678.00}}</syntaxhighlight> * {{decomma|12,345,678.00}} [[Category:Text-specific formatting and function templates]]}} </noinclude> a07g5v46pg2lituo8ocha0p7kx6kog2 10 146060 853911 2026-04-18T21:33:46Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Асенсьон арал | flag alias = Flag of Ascension Island.svg | flag alias-union = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = union | related1 = Гэгээн Елена, Асенсион ба Тристан да Кунья | related2 = Saint Helena and Dependencies </noinclude> }}" 853911 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Асенсьон арал | flag alias = Flag of Ascension Island.svg | flag alias-union = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = union | related1 = Гэгээн Елена, Асенсион ба Тристан да Кунья | related2 = Saint Helena and Dependencies </noinclude> }} dvkmvh6agnom7fjxzjzlvtkzz8vo8od 828 146061 853915 2026-04-18T21:38:47Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "local function category(s) if mw.title.getCurrentTitle().namespace ~= 0 then return "" end return "[[Category:Sports-Reference template " .. s .. "]]" end local function linktext(s1,s2,s3) if (s3 == nil) or (s3 == "") then return "[https://web.archive.org/web/20161204/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/" .. s1 .. ".html " .. s2 .. "] at [[Sports Reference#Olympics|Olympics at Sports-Reference.com]] (archived)" .. category("missing archiv..." 853915 Scribunto text/plain local function category(s) if mw.title.getCurrentTitle().namespace ~= 0 then return "" end return "[[Category:Sports-Reference template " .. s .. "]]" end local function linktext(s1,s2,s3) if (s3 == nil) or (s3 == "") then return "[https://web.archive.org/web/20161204/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/" .. s1 .. ".html " .. s2 .. "] at [[Sports Reference#Olympics|Olympics at Sports-Reference.com]] (archived)" .. category("missing archive parameter") else return "[https://web.archive.org/web/" .. s3 .. "/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/" .. s1 .. ".html " .. s2 .. "] at [[Sports Reference#Olympics|Olympics at Sports-Reference.com]] (archived)" end end local p = {} function p.link(frame) -- Optional first parameter contains ID portion of Sports-Reference URL. -- Trim any leading or trailing spaces. If it contains ".html", remove it. local id = string.gsub((mw.text.trim(frame.args[1]) or ""), ".html", "") -- Optional second parameter contains name for link. Trim leading or trailing spaces. -- If name is not provided, use article name without disambiguation. local name = mw.text.trim(frame.args[2]) if (name == nil) or (name == "") then name = string.gsub(mw.title.getCurrentTitle().text, "%s+%b()$", "", 1) end -- Optional third parameter contains date/time portion of Archive.org URL. local archive = mw.text.trim(frame.args[3]) -- For articles without Wikidata property: -- if ID not provided, return error text and tracking category -- if ID is provided, return link and tracking category local entity = mw.wikibase.getEntityObject() or {} local claims = entity.claims or {} local hasProp = claims["P1447"] if not hasProp then if (id == nil) or (id == "") then return "<span class='error'>Sports-Reference template missing ID and not present in Wikidata.</span> [[Template:Sports reference#Add ID in Wikidata|How do I fix this?]]" .. category("missing ID and not in Wikidata") else return linktext(id,name,archive) .. category("with ID not in Wikidata") end end -- For articles with Wikidata property: -- if ID not provided, return link (using Wikidata) and tracking category -- if ID is provided, return link (using ID) and one of two tracking categories local propValue = hasProp[1].mainsnak.datavalue.value if (id == nil) or (id == "") then return linktext(propValue,name,archive) .. " [[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg |frameless |text-top |10px |alt=Edit this at Wikidata |link=https://www.wikidata.org/wiki/" .. entity.id .. "#P1447|Edit this at Wikidata]]" -- .. category("using Wikidata") end for i, v in ipairs(hasProp) do propValue = (v.mainsnak.datavalue or {}).value if id == propValue then return linktext(id,name,archive) -- .. category("with ID same as Wikidata") end end return linktext(id,name,archive) .. category("with ID different from Wikidata") end return p tkgdmxs9v91jetky8fcc33q5nki675z 853916 853915 2026-04-18T21:40:02Z Enkhsaihan2005 64429 853916 Scribunto text/plain local function category(s) if mw.title.getCurrentTitle().namespace ~= 0 then return "" end return "[[Category:Sports-Reference template " .. s .. "]]" end local function linktext(s1,s2,s3) if (s3 == nil) or (s3 == "") then return "[https://web.archive.org/web/20161204/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/" .. s1 .. ".html " .. s2 .. "] [[Sports Reference#Олимп|Олимпод - Sports-Reference.com]] (архивлагдсан)" .. category("missing archive parameter") else return "[https://web.archive.org/web/" .. s3 .. "/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/" .. s1 .. ".html " .. s2 .. "] [[Sports Reference#Олимп|Олимпод - Sports-Reference.com]] (архивлагдсан)" end end local p = {} function p.link(frame) -- Optional first parameter contains ID portion of Sports-Reference URL. -- Trim any leading or trailing spaces. If it contains ".html", remove it. local id = string.gsub((mw.text.trim(frame.args[1]) or ""), ".html", "") -- Optional second parameter contains name for link. Trim leading or trailing spaces. -- If name is not provided, use article name without disambiguation. local name = mw.text.trim(frame.args[2]) if (name == nil) or (name == "") then name = string.gsub(mw.title.getCurrentTitle().text, "%s+%b()$", "", 1) end -- Optional third parameter contains date/time portion of Archive.org URL. local archive = mw.text.trim(frame.args[3]) -- For articles without Wikidata property: -- if ID not provided, return error text and tracking category -- if ID is provided, return link and tracking category local entity = mw.wikibase.getEntityObject() or {} local claims = entity.claims or {} local hasProp = claims["P1447"] if not hasProp then if (id == nil) or (id == "") then return "<span class='error'>Sports-Reference template missing ID and not present in Wikidata.</span> [[Template:Sports reference#Add ID in Wikidata|How do I fix this?]]" .. category("missing ID and not in Wikidata") else return linktext(id,name,archive) .. category("with ID not in Wikidata") end end -- For articles with Wikidata property: -- if ID not provided, return link (using Wikidata) and tracking category -- if ID is provided, return link (using ID) and one of two tracking categories local propValue = hasProp[1].mainsnak.datavalue.value if (id == nil) or (id == "") then return linktext(propValue,name,archive) .. " [[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg |frameless |text-top |10px |alt=Edit this at Wikidata |link=https://www.wikidata.org/wiki/" .. entity.id .. "#P1447|Edit this at Wikidata]]" -- .. category("using Wikidata") end for i, v in ipairs(hasProp) do propValue = (v.mainsnak.datavalue or {}).value if id == propValue then return linktext(id,name,archive) -- .. category("with ID same as Wikidata") end end return linktext(id,name,archive) .. category("with ID different from Wikidata") end return p 3ne9wovigejsmidr75gbzqk044ipkko 0 146062 853920 2026-04-19T01:56:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:4.19 혁명.jpg|thumb]] '''Өмнөд Солонгосын 4-р сарын хувьсгал''' ([[Солонгос хэл|солонг.]] 4·19 혁명) —1960 оны 4-р сарын 11-26-ны хооронд Өмнөд Солонгост гарсан цуврал эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун бөгөөд Анхны Бүгд Найрамдах Улсыг түлхэн унагааж, Хоёрдугаар Бүгд..." 853920 wikitext text/x-wiki [[Файл:4.19 혁명.jpg|thumb]] '''Өмнөд Солонгосын 4-р сарын хувьсгал''' ([[Солонгос хэл|солонг.]] 4·19 혁명) —1960 оны 4-р сарын 11-26-ны хооронд Өмнөд Солонгост гарсан цуврал эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун бөгөөд Анхны Бүгд Найрамдах Улсыг түлхэн унагааж, Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулснаар өндөрлөсөн хувьсгал юм. [[Файл:Rhee Syng-Man in 1948.jpg|thumb|И Сын-мань]] 1960 оны 3-р сарын 15-нд Солонгост ээлжит ерөнхийлөгчийн сонгууль болж, [[И Сын-мань]] цорын ганц нэр дэвшигчээр 4 дэх удаагаа ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ. Сонгуульд И Сын-маньтай өрсөлдөхөөр төлөвлөж байсан сөрөг хүчний 2 нэр дэвшигч хоёулаа нас баржээ. Чо Бонг-амыг коммунист гэж зарлаж, цаазаар авч, Чо Бён-ок сонгуулиас сарын өмнө АНУ-д эмчилгээ хийлгэж байхдаа нас баржээ. Ерөнхийлөгчийн сонгууль маргаангүй болсон тул сөрөг хүчин дэд ерөнхийлөгчийн албан тушаалд ядаж өрсөлдөхийг оролдсон боловч тэдний нэр дэвшигч Чан Мён засгийн газрын олон тооны луйврын улмаас ялагдсан гэж зарласан юм. Сонгуулийн өдөр сонгуулийн зөрчлөөс үүдэлтэй зүүн өмнөд хэсэгт орших далайн боомт Масан хотод гэнэтийн үймээн самуун дэгдэж, цагдаа нар жагсагчид руу гал нээж, эсэргүүцлийн жагсаал хэсэг хугацаанд түр зогсов. Гэсэн хэдий ч 4-р сарын 11-нд үймээний үеэр алга болсон Масаны Худалдааны Ахлах Сургуулийн сурагч нас барсан байдалтай олдсон. Албан ёсоор зарласанчлан тэрээр усанд живээгүй, харин гавлын ясыг нь нэвтэлсэн нулимс асгаруулагч хийн гранатаар амиа алдсан нь тогтоогджээ. Ардчилсан хөдөлгөөнийг өдөөсөн энэ явдал 4-р сарын 18-нд эсэргүүцлийн жагсаал нийслэл Сөүл хотод тархаж, Солонгосын Их Сургуулийн оюутнууд Үндэсний Ассемблейн танхимд цагдаагийн хүчирхийллийн эсрэг хүчирхийлэлгүй жагсаал зохион байгуулж, шинэ сонгууль явуулахыг шаардсан. Жагсагчид, голдуу оюутнууд ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үр дүнг хянан үзэхийг шаардсан. Гэсэн хэдий ч цагдаад туслахаар цэргүүдийг дуудаж, жагсагчид руу гал нээхийг тушаасан. Армитай мөргөлдсөний үр дүнд 125 оюутан амь үрэгдсэн боловч жагсаал цуглаан зогссонгүй, гэхдээ тэд одоо И Сын-маныг нэн даруй огцрохыг шаардсан юм. Энэ удаад цэргүүд жагсагчид руу буудахаас татгалзсан тул удалгүй Сөүл бүхэлдээ жагсагчдын мэдэлд орсон байна. Тус улсын парламент ерөнхийлөгчийг огцруулах тогтоолыг яаралтай баталж, ерөнхийлөгчийн шинэ сонгууль товлосон юм. И Сын-мань удалгүй огцрох өргөдөлдөө 4-р сарын 26-нд гарын үсэг зурж, улсаа орхин АНУ руу зугтаажээ. Түүний оронд '''[[Юнь Бу-сонь]]''' томилогдсон нь Өмнөд Солонгосын Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Улс руу шилжих шилжилтийг эхлүүлсэн юм. == Үр дүн == И Сын-мань огцорч, Ли Ки Пүүн нас барсны дараа Либерал намын засгийн газрын ноёрхол дуусгавар болсон юм. И Сын-мань 1960 оны 5-р сарын 29-нд АНУ-ын Хавай руу цөлөгдсөн. Анх богино хугацааны цөллөгт явахаар төлөвлөж байсан И Сын-мань олон нийтийн эсэргүүцлийн улмаас буцаж чадаагүй юм. Анхны Бүгд Найрамдах Улсыг Өмнөд Солонгосын Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Улс сольж, ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас эрх мэдлийг хасах парламентын тогтолцоог баримталсан. Юнь Бу- сонь 1960 оны 8-р сарын 13-нд ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон боловч жинхэнэ эрх мэдэл нь ерөнхий сайд Чан Мёнд шилжсэн юм. 1961 оны 5-р сарын 16-нд улс төрийн тогтворгүй байдлын дараа хошууч генерал [[Паг Жон-хи]] төрийн эргэлт хийж, богино хугацаанд оршин тогтносон Өмнөд Солонгосын Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Улсыг түлхэн унагааж, цэргийн дэглэмт, дараа нь автократ Өмнөд Солонгосын Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улсыг байгуулжээ. 1965 оны 7-р сарын 19-нд 90 настай И Сын-мань [[Хонолулу]] хотод Солонгосын цагаар 19:35 цагт нас барсан. 1960 оны 3-р сард цагдаагийн хоригдож байсан Масан Худалдааны Ахлах Сургуулийн сурагчдын удирдагч Паг Жон Хак Өмнөд Солонгосчууд Ерөнхийлөгчөөс асуусан тул 2010 онд Ерөнхийлөгч [[И Мён-баг]] 1960 оны 3-р сарын 15-ны жагсаалын 23 оролцогчийн дунд үндэсний аюулгүй байдлын салбарт онцгой гавьяа үзүүлсэн Паг Жон Хакт Үндэсний аюулгүй байдлын гавьяаны одонг гардуулсан бөгөөд Үндэсний гавьяатай хүнээр шагнагдсан. Ким Жү-Юлийн ээж Ким Жү-Ёл 2023 онд уг шагналын өөр нэг эзэн болжээ. 10i2fmnt6f72gjqccuznqb7ehvfh8lt 0 146063 853922 2026-04-19T02:37:05Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Pusan national university logotype.svg|thumb|332x332px]] '''Бусаны Үндэсний их сургууль''' ([[Солонгос хэл|солонгос:]] 부산대학교, [[Англи хэл|англи]]. ''Busan National University'') - [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] тэргүүлэх 10 Үндэсний их сургуулийн нэг юм. Тус боловсролын байгууллага бол Сол..." 853922 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pusan national university logotype.svg|thumb|332x332px]] '''Бусаны Үндэсний их сургууль''' ([[Солонгос хэл|солонгос:]] 부산대학교, [[Англи хэл|англи]]. ''Busan National University'') - [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгосын]] тэргүүлэх 10 Үндэсний их сургуулийн нэг юм. Тус боловсролын байгууллага бол Солонгосын Үндэсний эрх чөлөөний өдрийн дараа байгуулагдсан анхны үндэсний их сургууль юм. Тус их сургууль нь Бусан кампус, Ами кампус, Мирян кампус, Янсан кампус гэсэн 4 оюутны хотхонтой бөгөөд эдгээр нь Бусан ([[Солонгос хэл|Солонг:]] 부산) болон Өмнөд Кёнсан мужид байрладаг. 1998 оноос хойш тус их сургууль бараг 90,000 бакалаврын оюутан, 12,755 магистрын оюутан, 2,399 докторын зэрэг хамгаалсан байна. Бусаны Үндэсний их сургууль нь одоогоор олон төрлийн мэргэжлийн чиглэл бүхий 12 коллеж, зургаан магистрын сургуулиас бүрддэг. == Коллежууд == * Хүмүүнлэгийн ухааны коллеж * Нийгмийн ухааны коллеж * Байгалийн ухааны коллеж * Инженерийн коллеж * Хуулийн коллеж * Боловсролын коллеж * Бизнесийн удирдлагын коллеж * Эмийн сангийн коллеж * Анагаах ухааны коллеж * Шүдний эмчийн коллеж * Хүний экологийн коллеж * Урлагийн коллеж * Нано шинжлэх ухааны коллеж * Байгалийн нөөц ба амьдралын шинжлэх ухааны коллеж == Дээд сургуулиуд == * Хүмүүнлэгийн ухааны магистрын сургууль * Нийгмийн ухааны магистрын сургууль * Байгалийн ухааны магистрын сургууль * Инженерийн магистрын сургууль * Хуулийн магистрын сургууль * Боловсролын магистрын сургууль * Бизнесийн удирдлагын магистрын сургууль * Дорно дахины анагаах ухааны магистрын сургууль * Эмийн ухааны магистрын сургууль * Анагаах ухааны магистрын сургууль * Шүдний эмчийн магистрын сургууль * Хүний экологийн магистрын сургууль * Урлагийн магистрын сургууль * Нанотехнологийн магистрын сургууль * Менежментийн магистрын сургууль * Төрийн удирдлагын магистрын сургууль * Үйлдвэрлэлийн магистрын сургууль * Экологийн магистрын сургууль * Олон улсын судалгааны магистрын сургууль * Байгалийн нөөц ба амьдралын шинжлэх ухааны магистрын сургууль == Алдартай төгсөгчид == * Бэ Дэк Кван, улс төрч * Бэ Жэ Жүн, улс төрч * Чо Гён Тэ, улс төрч * Чун Үй Хва, улс төрч * Хан Жонг Аэ, улс төрч * Хэо Сон Тэ, жүжигчин * Чан Сик Ха, материал судлаач * Хур Арам, сурган хүмүүжүүлэгч * Им Си Ван, жүжигчин, дуучин (ZE:A) * Чон Ми Ён, улс төрч, Бусаны Гюмжон дүүргийн захирагч * Чон Мён Хуэй, улс төрч, Бусаны Бук дүүргийн захирагч * Кан Хён Хо, дуучин (Форестелла) * Кан Мал Гөм, жүжигчин * Кигген, дуучин (Фантом) * Эн Сон Ким, физикч * Ким И Дэм, яруу найрагч * И Жэ Ён, жүжигчин * И Мисон, Солонгосын Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч * Ю Жэ Мён, жүжигчин * Ю Ён Мин, улс төрч, Ерөнхийлөгч [[Мүнь Жэ-инь|Мүнь Жэ-Инь]] үед Тамгын газрын дарга асан 0vcy1hj5o6lbp45cot9i289d5aeqwyt 0 146064 853933 2026-04-19T04:26:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Antoni Kozakiewicz - Kartomantka.jpg|thumb]] '''Цыганууд''' буюу ромачууд ([[Англи хэл|англи.]] ''Gypsies, Romani people'', [[Орос хэл|орос]]. цыгане)- голчлон Европ тивд амьдардаг угсаатны бүлэг буюу ард түмэн; тэд мөн Ази, Хойд Африк, Хойд болон Өмнөд Америк, Австралид амьдардаг байна. Тэ..." 853933 wikitext text/x-wiki [[Файл:Antoni Kozakiewicz - Kartomantka.jpg|thumb]] '''Цыганууд''' буюу ромачууд ([[Англи хэл|англи.]] ''Gypsies, Romani people'', [[Орос хэл|орос]]. цыгане)- голчлон Европ тивд амьдардаг угсаатны бүлэг буюу ард түмэн; тэд мөн Ази, Хойд Африк, Хойд болон Өмнөд Америк, Австралид амьдардаг байна. Тэд Энэтхэгийн хойд нутгаас гаралтай гэж үздэг. Ромачуудын ихэнх нь цыган хэлний аль нэг хэлбэрээр ярьдаг. [[Файл:Цыгане-кэлдэрари. Фото начала XX века.jpg|thumb]] Төв болон Баруун Европ, Америк, Австралийн цыганууд голчлон [[Католик]] болон [[Протестантизм|Протестант]] шашинтнууд байдаг, Балкан, Ази, Африкт тэд голчлон Исламын шашны [[Суннит урсгал|суннит урсал]] дагадаг, мөн Орос, Румын зэрэг Зүүн Европт тэд голчлон Үнэн алдартны шашинтнууд байдаг юм. Цыгануудын өвөг дээдсийн бүлгүүд Энэтхэгээс гарч нүүдэлсэн гэж үздэг; Цыганууд 11-р зуунд Персэд, 14-р зууны эхэн үед Зүүн Өмнөд Европт, 15-р зуунд Баруун Европт тархан амьдарч байжээ. Дэлхий дээрх цыгануудын тоо янз бүрийн тооцоогоор 12-18 сая хүн байдаг бөгөөд үүнд Төв, Өмнөд болон Зүүн Европт 7-8 сая хүн амьдардаг ажээ. Цыгануудын нийтлэг өөрийгөө нэрлэх нэр нь "Рома" боловч бусад угсаатны нэрсийг бас ашигладаг: Синти, Мануш ("ард түмэн"), Кале ("хар") гэх мэт. "Рома" гэсэн нэршлийг улс төрийн түвшинд Европын бүх цыганууд ерөнхий нэр болгон ашигладаг. [[Файл:Movimiento gitano.jpg|thumb|Цыгануудын Европ руу хийсэн нүүдэл]] Англичууд уламжлал ёсоор цыгануудыг ''Gypsies'' (''Egyptians'' — «египтчууд» гаралтай) гэж нэрэлдэг, испанчууд— ''gitanos'', францууд — ''bohémiens'' («богемчууд», «чехууд»), ''gitans'' (исп. ''gitanos'' ''үгээс гаралтай'') буюу ''tsiganes'' (грек. τσιγγάνοι, ''цинга́ни'' зээлсэн), германчууд — ''Zigeuner'', италчууд — ''zingari'', голландууд— ''zigeuners'', унгарууд — ''cigány'' буюу ''fáraók népe'' («фараоны омог»), крымын татарууд — ''çingene'', азербайжанчуудз— ''qaraçılar'' («харууд»), гүржүүд — ''ბოშები'' (''бошебууд''), мингрелууд — ''ჩაჩანეფი'' (''чачанефи''), арменчууд — ''Գնչուներ'' (''гнчунер''), боша, финнууд — ''mustalaiset'' («харууд»), казахууд — ''долы'', ''сығандар'', узбекууд — ''люли'', ''сигонлар'', баскууд — ''erromintxela'', ''ijitoak''; албанчууд — ''jevgjit'' («египтчууд»); евреичүүд — צוענים‎ (цо’ани́м), Эртний Египетын Цоан мужаас гаралтай; персууд — کولی (коли́); литовчууд — ''čigonai''; латвичууд — ''čigāni''; болгарууд — ''цигани''; эстончууд — ''mustlased'' (харчууд). Өнөө үед янз бүрийн хэлэнд цыгануудын өөрсдийн нэршил болох "рома́" (англ. ''Roma'', чех. ''Romové'', фин. ''romanit'' ) илүү тархаад байна. 16-р зуун гэхэд Төв болон Зүүн Европт амьдарч байсан олон цыган хөгжимчин, төмөрчин, цэрэг зэрэг ажил эрхэлж байв. 1504 онд Франц, 1530 онд Англи, 1536 онд Дани, 1541 онд Шотланд, 1549 онд Чех, 1588 онд Польш, 1637 онд Шведэд цыгануудын эсрэг хууль батлагджээ. Османы эзэнт гүрэн өргөжин тэлэхийн хэрээр тэнд амьдарч байсан цыгануудыг "илт, байнгын мэргэжлийн холбоогүй" гэж үздэг тул нийгмийн шатлалын хамгийн доод шатанд шилжүүлсэн. 16-р зуунд Туркийн Унгарын хаант улсыг эзлэн түрэмгийлэх үед эрх баригчид цыгануудын эсрэг хатуу бодлого баримталж байсан бөгөөд цыгануудыг Туркийн тагнуулчид эсвэл урвагч гэж үздэг байв. Тэднийг олон газраас хөөж, нүүдэлчин амьдралын хэв маягийг улам бүр баримталж байв. ht4d6ayqz2uf0iu0n0lusbu6gk3ctka 0 146065 853935 2026-04-19T05:29:21Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Алшаа хошуу''' бол оршин тогтнохоо больсон хошуу юм. Энэ хошуу нь одоогийн [[Өвөр Монгол|ӨМӨЗО]]-ын [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу]]ны дотор байрладаг байв. ==Түүх== Алшаа хошуу нь 1697 онд байгуулагдсан. Чин гүрний үед энэ хошууг "Алаш..." 853935 wikitext text/x-wiki '''Алшаа хошуу''' бол оршин тогтнохоо больсон хошуу юм. Энэ хошуу нь одоогийн [[Өвөр Монгол|ӨМӨЗО]]-ын [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу]]ны дотор байрладаг байв. ==Түүх== Алшаа хошуу нь 1697 онд байгуулагдсан. Чин гүрний үед энэ хошууг "Алашаагийн Өөлд хошуу", мөн "Баруун Голын тохой Өөлд хошуу" буюу "Алашаагийн Хошууд хошуу" гэж нэрлэдэг байжээ. Тухайн үед энэ нь аль ч хошуунд харьяалагддаггүй байсан бөгөөд [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам]]ын шууд харьяанд байв. Гэсэн хэдий ч засаг ноён нь Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайдын (陝甘總督) тушаалыг дагаж мөрдөх шаардлагатай байв. 1950 онд тус хошууг "Алшаа Өөртөө Засах Орон" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, Ниншя мужийн харьяанд оруулсан. 1954 онд Ниншя мужийг [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон]] болгон өөрчлөн зохион байгуулсан. Үүний зэрэгцээ Алшаа Өөртөө Засах Орныг "Алшаа хошуу" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Баяннуур хот|Баяннуур аймгийн]] харьяанд оруулсан. 1961 онд Алшаа хошууг [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу|баруун хошуу]]нуудад хуваажээ. ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] 4de7gyr349u71pajhyu9kzx9uryiu77 853936 853935 2026-04-19T05:35:03Z 唐吉訶德的侍從 5036 853936 wikitext text/x-wiki '''Алшаа хошуу''' бол оршин тогтнохоо больсон хошуу юм. Энэ хошуу нь одоогийн [[Өвөр Монгол|ӨМӨЗО]]-ын [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу]]ны дотор байрладаг байв. ==Түүх== Алшаа хошуу нь 1697 онд байгуулагдсан. Чин гүрний үед энэ хошууг "Алашаагийн Өөлд хошуу", мөн "Баруун Голын тохой Өөлд хошуу" буюу "Алашаагийн Хошууд хошуу" гэж нэрлэдэг байжээ. Тухайн үед энэ нь аль ч чуулганд харьяалагддаггүй байсан бөгөөд [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам]]ын шууд харьяанд байв. Гэсэн хэдий ч засаг ноён нь Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайдын (陝甘總督) тушаалыг дагаж мөрдөх шаардлагатай байв. 1950 онд тус хошууг "Алшаа Өөртөө Засах Орон" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, Ниншя мужийн харьяанд оруулсан. 1954 онд Ниншя мужийг [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон]] болгон өөрчлөн зохион байгуулсан. Үүний зэрэгцээ Алшаа Өөртөө Засах Орныг "Алшаа хошуу" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Баяннуур хот|Баяннуур аймгийн]] харьяанд оруулсан. 1961 онд Алшаа хошууг [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу|баруун хошуу]]нуудад хуваажээ. ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] cnz58aqccqgq81igwizp8xjwtlu4xja 853937 853936 2026-04-19T05:39:01Z 唐吉訶德的侍從 5036 853937 wikitext text/x-wiki '''Алшаа хошуу''' бол оршин тогтнохоо больсон хошуу юм. Энэ хошуу нь одоогийн [[Өвөр Монгол|ӨМӨЗО]]-ын [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу]]ны дотор байрладаг байв. ==Түүх== Алшаа хошуу нь 1697 онд байгуулагдсан. Чин гүрний үед энэ хошууг "Алашаагийн Өөлд хошуу", мөн "Баруун Голын тохойн Өөлд хошуу" буюу "Алашаагийн Хошууд хошуу" гэж нэрлэдэг байжээ. Тухайн үед энэ нь аль ч чуулганд харьяалагддаггүй байсан бөгөөд [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам]]ын шууд харьяанд байв. Гэсэн хэдий ч засаг ноён нь Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайдын (陝甘總督) тушаалыг дагаж мөрдөх шаардлагатай байв. 1950 онд тус хошууг "Алшаа Өөртөө Засах Орон" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, Ниншя мужийн харьяанд оруулсан. 1954 онд Ниншя мужийг [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон]] болгон өөрчлөн зохион байгуулсан. Үүний зэрэгцээ Алшаа Өөртөө Засах Орныг "Алшаа хошуу" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Баяннуур хот|Баяннуур аймгийн]] харьяанд оруулсан. 1961 онд Алшаа хошууг [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу|баруун хошуу]]нуудад хуваажээ. ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] oil3fnmi1faan3h5mgu8bicax3qk36m 853938 853937 2026-04-19T05:58:53Z 唐吉訶德的侍從 5036 853938 wikitext text/x-wiki '''Алшаа хошуу''' бол оршин тогтнохоо больсон хошуу юм. Энэ хошуу нь одоогийн [[Өвөр Монгол|ӨМӨЗО]]-ын [[Алшаа аймаг|Алшаа аймгийн]] [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу]]ны дотор байрладаг байв. ==Түүх== Алшаа хошуу нь 1697 онд байгуулагдсан. Чин гүрний үед энэ хошууг "Алашаагийн Өөлд хошуу", мөн "Баруун Голын тохойн Өөлд хошуу" буюу "Алашаагийн Хошууд хошуу" гэж нэрлэдэг байжээ. Тухайн үед энэ нь аль ч чуулганд харьяалагддаггүй байсан бөгөөд [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам]]ын шууд харьяанд байв. Гэсэн хэдий ч засаг ноён нь Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайдын (陝甘總督) тушаалыг дагаж мөрдөх шаардлагатай байв. 1950 онд тус хошууг "Алшаа Өөртөө Засах Орон" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, Ниншя мужийн харьяанд оруулсан. 1954 онд Ниншя мужийг [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон]] болгон өөрчлөн зохион байгуулсан. Үүний зэрэгцээ Алшаа Өөртөө Засах Орныг "Алшаа хошуу" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Баяннуур хот|Баяннуур аймгийн]] харьяанд оруулсан. 1961 онд Алшаа хошууг [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу|баруун хошуу]]нуудад хуваажээ. ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] 1adnkevlalyg5jk7t92im3g9k9kuuh7 853950 853938 2026-04-19T08:11:34Z 唐吉訶德的侍從 5036 853950 wikitext text/x-wiki '''Алшаа хошуу''' бол оршин тогтнохоо больсон хошуу юм. Энэ хошуу нь одоогийн [[Өвөр Монгол|ӨМӨЗО]]-ын [[Алшаа аймаг|Алшаа аймгийн]] [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу]]ны дотор байрладаг байв. ==Түүх== Алшаа хошуу нь 1697 онд байгуулагдсан. Чин гүрний үед энэ хошууг "Алашаагийн Өөлд хошуу", мөн "Баруун Голын тохойн Өөлд хошуу" буюу "Алашаагийн Хошууд хошуу" гэж нэрлэдэг байжээ. Тухайн үед энэ нь аль ч чуулганд харьяалагддаггүй байсан бөгөөд [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам]]ын шууд харьяанд байв. Гэсэн хэдий ч засаг ноён нь Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайдын (陝甘總督) тушаалыг дагаж мөрдөх шаардлагатай байв. 1950 онд тус хошууг "Алшаа Өөртөө Засах Орон" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, Ниншя мужийн харьяанд оруулсан. 1954 онд Ниншя мужийг [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон]] болгон өөрчлөн зохион байгуулсан. Үүний зэрэгцээ Алшаа Өөртөө Засах Орныг "Алшаа хошуу" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Баяннуур хот|Баяннуур аймгийн]] харьяанд оруулсан. 1961 онд Алшаа хошууг [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу|баруун хошуу]]нуудад хуваажээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>[[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=91-94 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Хороли || Засаг, төрийн бэйл || 1686-1707 || |- | Абуу || Засаг, төрийн бэйл || 1709-1739 || 1709 оноос төрийн бэйл, 1723 оноос төрийн жүн ван, 1729 оноос төрийн бэйл, 1731 оноос төрийн жүн ван |- | Лувсандорж || Засаг, хошой чин ван || 1739-1783 || 1739 оноос төрийн бэйл, 1757 оноос төрийн жүн ван, 1765 оноос хошой чин ван |- | Ванчинбамбар || Засаг, хошой чин ван || 1783-1804 || |- | Махбал || Засаг, хошой чин ван || 1804-1832 || |- | Нандавсүрэн || Засаг, хошой чин ван || 1832-1876 || |- | Гүнсэнжүрмэд || Засаг, хошой чин ван || 1844-1876 || |- | Долдсэрэн || Засаг, хошой чин ван || 1876-1910 || |- | Даваанбүлүгжала || Засаг, хошой чин ван || 1910-1931 || |- | Дарьзаяа || Засаг, хошой чин ван || 1931-1949 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] g41nbrdffqhed7xq4d7bmkh4m0xkely 853952 853950 2026-04-19T08:12:09Z 唐吉訶德的侍從 5036 853952 wikitext text/x-wiki '''Алшаа хошуу''' бол оршин тогтнохоо больсон хошуу юм. Энэ хошуу нь одоогийн [[Өвөр Монгол|ӨМӨЗО]]-ын [[Алшаа аймаг|Алшаа аймгийн]] [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу]]ны дотор байрладаг байв. ==Түүх== Алшаа хошуу нь 1697 онд байгуулагдсан. Чин гүрний үед энэ хошууг "Алашаагийн Өөлд хошуу", мөн "Баруун Голын тохойн Өөлд хошуу" буюу "Алашаагийн Хошууд хошуу" гэж нэрлэдэг байжээ. Тухайн үед энэ нь аль ч чуулганд харьяалагддаггүй байсан бөгөөд [[Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яам]]ын шууд харьяанд байв. Гэсэн хэдий ч засаг ноён нь Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайдын (陝甘總督) тушаалыг дагаж мөрдөх шаардлагатай байв. 1950 онд тус хошууг "Алшаа Өөртөө Засах Орон" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, Ниншя мужийн харьяанд оруулсан. 1954 онд Ниншя мужийг [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон]] болгон өөрчлөн зохион байгуулсан. Үүний зэрэгцээ Алшаа Өөртөө Засах Орныг "Алшаа хошуу" болгон өөрчлөн зохион байгуулж, [[Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны]] [[Баяннуур хот|Баяннуур аймгийн]] харьяанд оруулсан. 1961 онд Алшаа хошууг [[Алшаа зүүн хошуу|Алшаа зүүн]] болон [[Алшаа баруун хошуу|баруун хошуу]]нуудад хуваажээ. {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>[[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]]</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=91-94 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Хороли || Засаг, төрийн бэйл || 1686-1707 || |- | Абуу || Засаг, төрийн жүн ван || 1709-1739 || 1709 оноос төрийн бэйл, 1723 оноос төрийн жүн ван, 1729 оноос төрийн бэйл, 1731 оноос төрийн жүн ван |- | Лувсандорж || Засаг, хошой чин ван || 1739-1783 || 1739 оноос төрийн бэйл, 1757 оноос төрийн жүн ван, 1765 оноос хошой чин ван |- | Ванчинбамбар || Засаг, хошой чин ван || 1783-1804 || |- | Махбал || Засаг, хошой чин ван || 1804-1832 || |- | Нандавсүрэн || Засаг, хошой чин ван || 1832-1876 || |- | Гүнсэнжүрмэд || Засаг, хошой чин ван || 1844-1876 || |- | Долдсэрэн || Засаг, хошой чин ван || 1876-1910 || |- | Даваанбүлүгжала || Засаг, хошой чин ван || 1910-1931 || |- | Дарьзаяа || Засаг, хошой чин ван || 1931-1949 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]] [[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]] lmihviodtxzbrxwr6n0gxv0xh3x0k4a 0 146066 853948 2026-04-19T08:00:36Z Tinta Emas Historia Network 104036 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1348005989|Iskandar Muda]]" 853948 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан|name=Iskandar Muda <br>{{nobold|<small>{{Nastaliq|سلطان إسكندر مودا}}</small>}}|title=Sultan of the Aceh|image=Lukisan Iskandar muda.jpg|caption=Sultan Iskandar Muda's Portrait|succession=Sultan of Aceh|reign=4 April 1607 – 27 December 1636|predecessor=[[Ali Ri'ayat Syah III]]|successor=[[Iskandar Thani]]|birth_place=[[Banda Aceh]], [[Aceh Sultanate]] (now [[Indonesia]])|death_place=Banda Aceh, Aceh Sultanate (now Indonesia)|burial_date=|burial_place=|spouse=Kamaliah of [[Pahang]] (Putroe Phang)|issue=* [[Crown Prince]] Meurah Pupok * [[Taj ul-Alam|Putri Sri Alam]] * Raja Abdul Jalil Shah I of [[Asahan Sultanate|Asahan]]|full name=|regnal name=''Perkasa Alam Darmawangsa Tun Pangkat Johan Berdaulat Zilullahi Fil Alam Paduka Seri Sultan Iskandar Muda Meureuhom Meukuta Alam''|royal house=[[Ali Mughayat Syah|Meukuta Alam]]|father=Sultan Mansyur Syah|mother=Puteri Raja Inderabangsa|religion=[[Sunni]]|signature=|module='''[[National Hero of Indonesia]]'''<br> S.K. Presiden No. 077/TK/Tahun 1993, date September 14, 1993}}'''Искандар Муда''' (1583?<ref>[http://www.aolsvc.worldbook.aol.com/wb/Article?id=ar724698 World Book article]{{dead link|date=November 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, accessed 4 January 2007</ref> – 1636 оны 12-р сарын 27<ref>[http://www.aolsvc.worldbook.aol.com/wb/Article?id=ar724698 World Book article]{{dead link|date=November 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, accessed 4 January 2007</ref>) бол Ачéх Дарусcаламын 12-р султан бөгөөд түүний хаанчлалын үед султант улс хамгийн их нутаг дэвсгэрээ эзэмшиж, [[Индонезийн]] баруун арлуудын бүлэг болон Малаккагийн хоолойд хамгийн хүчирхэг, хамгийн баян улс болж байв. "Искандар Муда" гэдэг нь үгчилбэл "залуу Александр" гэсэн утгатай бөгөөд түүний эзлэн байгуулалтыг ихэвчлэн Их [[Македоны Александр|Александр]]-тай зүйрлэдэг байв.<ref name="Yusra">Yusra Habib Abdul Gani, [http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm Sultan Iskandar Muda] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929214406/http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm|date=29 September 2007}}, accessed on 4 January 2007</ref> Түүний алдартай байлдан дагуулалтуудаас гадна, түүний хаанчлалын үед Ачэ нь исламын сургаал, худалдааны олон улсын төв болжээ. Тэр бол Ачэ султант улсыг үүсгэн байгуулагч Али Мугхаят Шахын шууд эрэгтэй удам залгамжлагч, Ачэгийн сүүлчийн султан байв. Искандар Муда нас барснаар Ачэ султант улсын үүсгэн байгуулагч династи болох Мэкута Алам овгийн залгамж тасарч, өөр династиар солигдов. [[Файл:Iskandar_Muda,_potret_pada_2_April_2026.jpg|thumb|Банда-Ачех дахь Ачех музейд байрлуулсан Искандар Мудагийн зураг (1980).]] [[Файл:Letter_to_James_I_from_Sultan_Iskandar_Muda_of_Aceh_in_1615.jpg|left|thumb|1615 онд Искандар Мудагаас [[Англи|Английн]] I Жеймс хаан руу бичсэн захидал]] == Лавлагаа == [[Ангилал:1636 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1580-д онд төрсөн]] m5gwa743853mfk9oz6me6ib6wg9o22x 0 146067 853963 2026-04-19T09:08:52Z Megzer 20491 Хуудас үүсгэв: "'''Чингай балгас''' (монгол бичиг: {{МонголЮникод|ᠴᠢᠩᠭᠠᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤᠨ}}; хятад: 鎮海城, 稱海, пиньинь: ''Zhènhǎi'' ''chéng, Chenghai'') нь 13-р зуунд [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] [[Чингис хаан|Чингис хааны]] зарлигаар байгуулагдсан эртний хот суурин юм. Энэ хотыг анх бару..." 853963 wikitext text/x-wiki '''Чингай балгас''' (монгол бичиг: {{МонголЮникод|ᠴᠢᠩᠭᠠᠢ<br>ᠪᠠᠯᠭᠠᠰᠤᠨ}}; хятад: 鎮海城, 稱海, пиньинь: ''Zhènhǎi'' ''chéng, Chenghai'') нь 13-р зуунд [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] [[Чингис хаан|Чингис хааны]] зарлигаар байгуулагдсан эртний хот суурин юм. Энэ хотыг анх баруун зүгийн [[Хар Кидан]], [[Хорезмын эзэнт улс|Сартуулыг]] дайлахад түшиц суурин болгохын тулд [[Чингай]] түшмэлээр нэгэн жижиг суурин бариулсан нь ийнхүү нэрлэгдэж үлдсэн. == Түүхийн товч == [[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]] [[Чингай чинсан|Чингай чинсаны]] намтарт бичснээр "1212 онд Чингис хааны зарлигаар [[Орхон гол|Орхон голд]] савд тариа тариулж, Чингай балгасыг байгуулав"<ref>{{Cite web |title=元史/卷120 - 鎮海 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7120 |access-date=2026-04-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> гэсэн мэдээ байдаг. Чанчунь бумба өрнө зүг хийсэн аялалын тэмдэглэлийг бичсэн шавь Ли Жичан нь ирж буцахдаа энэ хотоор дайрч өнгөрөн, үзсэн харсанаа тэмдэглэсэн байдаг. Тэр үед Чингай балгасанд уйгур тариачид, Алтан улсын [[Мадагэ|Жанзун хааны]] хоёр бага хатан, [[Ваньянь Юнжи|Вангин Юнжи]] хааны хатан болон бусад гар урчууд байсан тухай тэмдэглэж байна. Чанчунь бумбын тэмдэглэлд энэ хотыг тариа будааны агуулах сан хөмрөг байдаг болохоор зүгээр л "Сант" (倉頭)<ref>{{Cite book |last=Ли |first=Жичан |title=Чанчунь бомбын өрнө этгээдэдзорчсон тэмдэглэл |year=2010 |location=Улаанбаатар |translator-last=Я |translator-first=Ганбаатар}}</ref> хэмээн нэрлэж байжээ. Хожим нь [[Юань улс|Юань улсын]] эцэс хүртэл монголын баруун нутаг дахь засаг захиргаа, өртөө, худалдааны замын гол төв суурингийн үүргийг гүйцэтгэж байсан. [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед [[Хархорум|Хархорум хотын]] ерөнхий захирагчийн ордоны гэх байгууллагийн харъяаны дагуул хот болгож, сахиж суусан цэргийн хүнс бэлтгэн, агуулах төв болсон. [[Хайду|Хайду ханы]] довтолгооноос сэргийлж 1270-1310 он хүртэл 2000 гаруй монгол, хятад, зүрчин цэргийг 3-5 жилийн хугацаатай суулган цэргүүдээр хүнсийг нь бэлдүүлдэг цэргийн бэхлэлт болсон. 1295 онд хааны хишигтэнээс 1000 гаруй хятад цэрэг, "Дадэгийн 2-р он (1298 он) ... Чингай балгасыг 5 жил сахиж суусан Аладай, Тогус нарын захирсан 2136 орчим хятад, зүрчин, солонгос цэргүүд эцэж, цуцсан учраас хааны хишигтэн цэрэг 1200, Датунгийн тариачин цэрэг 800, Салитайн 200 цэрэг, нийт 2200 цэргээр ээлж солих<ref>{{Cite web |title=元史/卷099 - 兵二/鎮戍 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7099 |access-date=2026-04-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> тухай тэмдэглэсэнээс гадна Буянт хааны үед 1316, 1319, 1320 онд монгол, хятад цэрэг илгээж тариалж байсан. Чингай балгаст цэргийн тариаланг тариулахаар илгээж байсан. 1307 онд [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хааны]] зарлигаар [[Чингай хотын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс|Чингай балгасын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэсийг]] гэх нэртэй хотын захиргааг байгуулсан. [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хааны]] хаанчлалын үед уг хотод цэргийн тарианы түмтийн ордонд 4648 өрх харьяалагдаж, 6400 цин (頃) талбайд тариа тарьж аж төрж байсан.<ref>{{Cite web |title=元史/卷100 - 兵三 /嶺北行省屯田 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7100 |access-date=2026-04-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Монголын эзэнт гүрний дотоодын дайн эцэслэснээс хойш удаан хугацаанд хятад цэрэг суулгаж тариа тариулах шаардлагагүй болж эхэлснээр аажмаар хятад цэргийн тоо багасч, зөвхөн монгол цэргүүдээр тариа тариулдаг алслагдсан хот суурин болсон. 1323 оны 3-р сард Чингай балгасын дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс болон түмтийн захиргааг татан буулгаж, зөвхөн "цэргийн тариаланг ерөнхий захирагчийн ордоныг" (屯田總管府) байгуулсан. 1361 онд Өгэдэйн удмын Ариунтөмөр ван бослого гаргахад [[Тогоонтөмөр хаан]] бослогыг даруулахаар илгээсэн Тожинтөмөр ноён Чингай хотоос татсан Харчи ноёны түмэн цэрэг<ref>Юань улсын үеийн түмэн цэрэг нь 3000-7000-ын хооронд хэлбэлздэг байсан</ref> байлдалгүй Ариунтөмөр ванд бууж өгсөн<ref>{{Cite web |title=元史/卷206 - 阿魯輝帖木兒 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7206 |access-date=2026-04-19 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> байдаг. 1372 онд Мин улсын жанжин [[Ли Вэньжун|Ли Вэньжуны]] удирдсан арми монголд нэвтрэн ороход монголын тал Чингай хотыг түшиглэн хятадтай байлдаж байсан тухай цухас тэмдэглэгдснээс өөр мэдээ үлдээгүй. == Археологийн олдвор == "Монгол-Японы хамтарсан “Бичээс” төслийн баг 2014 оны наймдугаар сарын 25-наас есдүгээр сарын 10-ны хооронд Монгол улсын [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] [[Шарга сум|Шарга сумын]] нутаг '''"Халзан ширэг"''' хэмээх газарт археологийн сорилын малтлага хийжээ. Халзан ширэг балгас нь Шарга сумын төвийн баруун өмнө зүгт 10 км-т, Шаргын цагаан нуурын зүүн зүгт 15 км-т, Шаргын голын өмнө хөвөөнд буй зуйвандуу дөрвөлжин шороо хэрэм бүхүй, багашаархан балгас юм. Энэхүү 15 хоногийн хугацаанд Халзан ширэг балгаст археологийн сорилын малтлага хийж, он цаг тогтоох лабориторийн шинжилгээний дээжийг авчээ. Малтлага судалгаараа олон тооны ахуйн хэрэглээний ваар савны хагархай, бод, бог малын яс, төмөр хайлуулж байсан бололтой төмрийн баасны үлдэгдэл болон ясан эдлэлүүд илэрч олджээ. Олдвороос өнгөрсөн оны сүүлээр Японы улсад нарийн судалгаанд оруулж, 13-р зууны Монголын эзэнт гүрний үед Чингис хаан төв азид довтлон явахын төлөө замдаа байгуулаад ашиглаж байсан цэргийн түшиц хот Чингай балгас мөн болохыг тодорхойлсон байна."<ref>{{Cite web |date=0001-11-30 |title=Хархориноос илүүтэй Чингай балгасаас татсан нь амар байсан {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/687976/ |access-date=2026-04-19 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> == Эшлэл == [[Ангилал:Монголын эртний хот балгас]] [[Ангилал:Балгас хот]] [[Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар]] tgrq8jj5d5r3iqf0awl2lpfoldvle9l 0 146068 853965 2026-04-19T09:10:41Z ~2026-23919-30 104037 Хуудас үүсгэв: "Мммм" 853965 wikitext text/x-wiki Мммм 2iv3lonnfpif82efgx2zcb2r3svkkbt 853966 853965 2026-04-19T09:10:46Z PieWriter 101658 Requesting deletion 853966 wikitext text/x-wiki {{delete|Test page}}Мммм sbkvoovuy0jyrwedkiowi8d0trfh9hb 10 146069 853973 2026-04-19T09:45:56Z Enkhsaihan2005 64429 [[Загвар:Flatlist]] руу чиглүүлэгдлээ 853973 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Flatlist]] c3aeqlc9y7cp27d8fi6dhs3x8rrmump 10 146070 853974 2026-04-19T09:46:06Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Sidebar | image = {{{image|}}} | caption = {{{caption|}}} ---- | heading1 = {{{title|Улирлууд}}} | content1 = {{startflatlist|class=nowraplinks}} {{{list}}} {{endflatlist}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 853974 wikitext text/x-wiki {{Sidebar | image = {{{image|}}} | caption = {{{caption|}}} ---- | heading1 = {{{title|Улирлууд}}} | content1 = {{startflatlist|class=nowraplinks}} {{{list}}} {{endflatlist}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> hk7pd6f2c7zisspb2lf67mcvjh8awko 0 146071 853978 2026-04-19T09:53:33Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] to [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] 853978 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] 5k1bag5su6mf88j1wac2vqxlraxi5k5 0 146072 853980 2026-04-19T09:54:01Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] to [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] 853980 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] 5bz553o7vqybd29ytfodjdz61fbc11s 0 146073 853985 2026-04-19T10:01:53Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[2016 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн]] to [[2016 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] 853985 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[2016 оны хөлбөмбөгийн Европын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] fr47nhrd5woqn75fnnwk3773nf91rhw 0 146074 853987 2026-04-19T10:03:38Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] to [[1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]] 853987 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]] eof69ra6coch2pvuhmdmqjdfwe7ss74 0 146075 853988 2026-04-19T10:04:34Z Баттулгын Энэрэл 100352 Хуудас үүсгэв: "{{Хүн|нэр=Сувидын Баттулга|зураг=|зургийн тайлбар=|төрсөн өдөр={{Төрсөн огноо ба нас|1978|1|14}}|төрсөн газар=[[Монгол улс]]|мэргэжил=Кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч|идэвхтэй=2001–өнөөг хүртэл|байгууллага=Тулгатан Пикчерс|эхнэр=Урианхай Ундраа|хүүхдүүд=3|вэбса..." 853988 wikitext text/x-wiki {{Хүн|нэр=Сувидын Баттулга|зураг=|зургийн тайлбар=|төрсөн өдөр={{Төрсөн огноо ба нас|1978|1|14}}|төрсөн газар=[[Монгол улс]]|мэргэжил=Кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч|идэвхтэй=2001–өнөөг хүртэл|байгууллага=Тулгатан Пикчерс|эхнэр=Урианхай Ундраа|хүүхдүүд=3|вэбсайт=[https://suvidbattulga.netlify.app/ suvidbattulga.netlify.app]}} '''Сувидын Баттулга''' нь [[Монгол улс|Монголын]] кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч бөгөөд [[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] (2011), Алтан гадас одонт (2020) юм.<ref name=":0">{{Cite web |title=Сувидын Баттулга |url=https://kinosan.mn/actor/812 |access-date=2026-04-19 |website=kinosan.mn |language=en}}</ref> == Намтар == Сувидын Баттулга нь 1978 оны 1 дүгээр сарын 14-ний өдөр ээж Бээжин, аав Сувидын 7 хүүхдийн хамгийн бага хүү болон мэндэлсэн. Хүүхэд ахуй наснаасаа урлагт татагдан, тайз дэлгэцийн бүтээлд гүн дурлажээ. Урианхай Ундраатай гэрлэж, 3 хүүхэдтэй болсон.<ref name=":0" /> === Боловсрол === 1997 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагийн Их Сургуульд]] элсэн орж, [[Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] найруулагч Ч.Найдандоржийн удирдлага дор жүжигчний мэргэжлээр суралцан 2001 онд амжилттай төгссөн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=С.Баттулга: Би өөрийгөө хуурмааргүй байна |url=https://gogo.mn/r/96215 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> === Ажлын замнал === Их сургуулиа төгсөөд тэрээр Монголын кино урлагийн ертөнцөд эргэлт буцалтгүй хөл тавьж, жүжигчин, зохиолч, найруулагчийн хувьд олон талт уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлэв. 2001 онд ''«Ноён солиот»'' уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр үзэгчдийн танил болсон бөгөөд энэ нь түүний урлагийн замналын эхний алхам болжээ.<ref>{{Citation |title=Ноён Солиот |date=2023-12-19 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D1%91%D0%BD_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82&oldid=765086 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-04-19 |language=mn}}</ref> 2005–2010 онд '''Илд продакшн'''-д найруулагчаар ажиллахдаа уран бүтээлийн арга барилаа боловсруулж, шинэ цагийн кино урлагт шинэлэг үзэл санаа, дүрийн сэтгэлзүйн шийдлийг нэвтрүүлж эхэлсэн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Шилдэг таван найруулагчийн бүтээл нэгэн зэрэг дэлгэцнээ |url=https://gogo.mn/r/3mg67 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> 2011–2021 онд '''Херуб Интертаймэнт''' компанид ажиллах хугацаандаа телевизийн олон ангит цуврал, уран сайхны бүтээлүүдийг тасралтгүй найруулж, Монголын кино урлагийн үйлдвэрлэл, зохион байгуулалтын түвшинг шинэ шатанд гаргахад чухал хувь нэмэр оруулав.<ref name=":1">{{Cite web |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=https://kinosan.mn/ |language=en}}</ref> 2022 оноос тэрээр өөрийн '''Тулгатан Пикчерс''' компанийн захирлаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд найруулагчийн хувьд бие даасан өнгө төрх, өвөрмөц найруулгын арга барилтай болж, олон арван бүтээлээрээ үзэгчдийн оюун сэтгэлд хүрсээр байна.<ref>{{Cite web |last=Arslan.mn |title=Монгол болон БНСУ-ын хамтын бүтээл “Өмнөдийг зорих замд” УСК нээлтээ хийнэ |url=https://www.arslan.mn/lifestyle/culture/659024.shtml |access-date=2026-04-19 |website=www.arslan.mn |language=mn}}</ref> Түүний уран бүтээлүүдэд хайр, гэр бүл, нийгмийн бодит асуудлыг хөндсөн сэдвүүд түлхүү тусгагддаг. Уран бүтээлийнхээ хугацаанд 60 гаруй уран сайхны кино, олон ангит цуврал, телевизийн бүтээл дээр ажилласан.<ref name=":1" /> == Уран бүтээл == === Найруулагч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Төрөл !Тэмдэглэл |- |2025 |''«Ганц үнэн»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2025 |''«Амьдралын урт замд-2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2024 |''«Эцэг»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; ШХАБ-ын олон улсын кино наадамд шилдэг найруулагч (2025) |- |2023 |''«Өмнөдийг зорих замд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Монгол-БНСУ хамтарсан бүтээл; «Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч; 16 дахь «Улаанбаатар» ОУКН — шилдэг кино, шилдэг найруулагч (2024) |- |2023 |''«Торгоны маань хээ»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2023 |''«Амьдралын урт замд»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Эрвээхэйн сүүдэр»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Ээжээ зорино»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Гэнэтийн зочид»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Бидний дурлал»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Нууцын нууц»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Миний эхнэрийн нөхөр»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2020 |''«Бүтэн амьдрал»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Цагаан сарын факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Шинэ жилийн факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Boobies»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Энэ миний наадам»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Өөрийгөө тоодгүй хүн»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Гурван найз эргэж ирсэн нь»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Өнөр бүл өнөө цагт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2015 |''«Их хотын залуус»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2014 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«3 найз»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«Голланд сарнай»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Herub Entertainment бүтээл |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Худалч залуу»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2011 |''«Юуны төлөө»'' |Богино кино |Зохиолч, ерөнхий найруулагч |- |2008 |''«Ийм нэгэн дурлал 2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2007 |''«Надтай гэрлээч»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2006 |''«Ийм нэгэн дурлал 1»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; жүжигчид: С.Тэмүүжин, Б.Баярмаа, Б.Гэрэлцэцэг, Г.Алтаншагай, Т.Билэгжаргал |- |2002 |''«Толбо»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч, жүжигчин, ерөнхий найруулагч |} === Зохиолч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Тэмдэглэл |- |2024 |''«Хавтаст хэрэг-2»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2022 |''«Хавтаст хэрэг-1»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Гурван найз яасан байх нь вэ?»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Доргио 7 эр»'' |Зохиолч |- |2012 |''«Хоёр хоёрын тав»'' |Зохиолч |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Хамтарсан зохиолч |} === Жүжигчин === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Дүр / Тэмдэглэл |- |2024 |''«Жаргаж үзээгүй нар»'' |Туслах дүр |- |2022 |''«Зура-Цурам Ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2018 |''«Ах дүү гурав»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Сайн аав»'' |Таксины жолооч аавын гол дүр; найруулагч: С.Бүжин; продакшн: «Про стар» |- |2017 |''«Үүр цайгаасай»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Хайр»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Ээждээ ир»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Lovers»'' |Жүжигчин |- |2015 |''«Такси»'' |Жолооч, гол дүр |- |2015 |''«Босуул»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Ар хударга»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Тусгай ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2013 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2012 |''«Хоёулаа унтах уу»'' |Жүжигчин |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Гол дүрүүдийн нэг; продакшн: Herub Entertainment |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Жүжигчин («Зөрлөг» дүрийг нэрлэсэн — Ундрах.ком) |- |2011 |''«Хайрын эрэлд»'' |40 ангит цуврал; жүжигчин |- |2011 |''«Мөнгөний гахай»'' |Жүжигчин |- |2011 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Жүжигчин |- |2009 |''«Хайрын рекорд»'' |Жүжигчин |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Тайвнаагийн дүр; жүжигчин |- |2002 |''«Толбо»'' |Жүжигчин |- |2001 |''«Ноён солиот»'' |Жүжигчний карьерийн анхны бүтээл |} == Шагнал, тэмдэглэл == {| class="wikitable" !Он !Шагнал / Тэмдэглэл |- |2011 |[[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] цол |- |2020 |Төрийн дээд шагнал — «[[Алтан гадас|Алтан гадас»]] одон |- |2023 |«Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд», [[Монголын Урлагийн Зөвлөл]]) |- |2024 |16 дахь «[[Улаанбаатар|Улаанбаатар»]] олон улсын кино наадам — шилдэг кино, шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд») |- |2025 |[[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]]-ын олон улсын кино наадам — шилдэг найруулагч («Эцэг») |} == Гадаад холбоос == * [https://suvidbattulga.netlify.app/ Сувидын Баттулгын албан ёсны вэбсайт] * [https://kinosan.mn/actor/812 Кино сан — С.Баттулгын хуудас] * [https://www.mfi.mn/artist/battulga-suvid/detail Монголын кино институт — С.Баттулга] * [https://ergelt.mn/news_full/2/single/10196 Эргэлт.мн — «Би голын эрэг дээрх салхинд найгах бургас шиг намуухан хүн» ярилцлага (2021)] * [https://ergelt.mn/news/123/single/29495 Эргэлт.мн — Найруулагч С.Баттулгын төрсөн өдөр (2025.01.14)] == Эшлэл == {{Эшлэлийн жагсаалт}} bv7x98mwlzkjkcbf8la9lellizhe3d7 853990 853988 2026-04-19T10:06:20Z Баттулгын Энэрэл 100352 853990 wikitext text/x-wiki {{Хүн|нэр=Сувидын Баттулга|зураг=|зургийн тайлбар=|төрсөн өдөр={{Төрсөн огноо ба нас|1978|1|14}}|төрсөн газар=[[Монгол улс]]|мэргэжил=Кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч|идэвхтэй=2001–өнөөг хүртэл|байгууллага=Тулгатан Пикчерс|эхнэр=Урианхай Ундраа|хүүхдүүд=3|вэбсайт=[https://suvidbattulga.netlify.app/ suvidbattulga.netlify.app]}} '''Сувидын Баттулга''' нь [[Монгол улс|Монголын]] кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч бөгөөд [[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] (2011), Алтан гадас одонт (2020) юм.<ref name=":0">{{Cite web |title=Сувидын Баттулга |url=https://kinosan.mn/actor/812 |access-date=2026-04-19 |website=kinosan.mn |language=en}}</ref> == Намтар == Сувидын Баттулга нь 1978 оны 1 дүгээр сарын 14-ний өдөр ээж Бээжин, аав Сувидын 7 хүүхдийн хамгийн бага хүү болон мэндэлсэн. Хүүхэд ахуй наснаасаа урлагт татагдан, тайз дэлгэцийн бүтээлд гүн дурлажээ. .<ref name=":0" /> Судидын Баттулга нь боловсрол, спортын салбарт олон жил зүтгэсэн гэр бүлээс гаралтай. Түүний эцэг Нордовын Сувид (1934 – 2010) нь Монгол Улсын боловсролын салбарт 44 жил тасралтгүй ажилласан нэр хүндтэй сурган хүмүүжүүлэгч, багш, сургуулийн захирал байсан бөгөөд БНМАУ-ын Засгийн газрын Хүндэт Жуух бичиг, “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль” болон олон хүндэт цол шагналаар шагнагдсан. Эцгийнх нь шавь нар дунд УИХ-ын гишүүн, спортын гавьяат тамирчид, улсын аваргууд багтдаг бөгөөд түүнийг “хүүхэд бүрт зорилго, итгэл өгдөг багш” хэмээн дурсдаг. Түүний эх Гүрсэдийн Бээжин (1938 – 2009) нь боловсролын байгууллагад лаборант, номын санчаар ажиллаж, хожим Ардын Боловсролын яамны сургалтын тоног төхөөрөмжийн үйлдвэр болон нийтийн аж ахуйн салбарт 20 гаруй жил зүтгэсэн нэгэн юм. Тэрээр хөдөлмөрч, халамжтай ээж, үнэнч хань, нийгмийн идэвхтэй иргэн байснаараа олон хүнд хүндлэгддэг байв. Судидын Баттулга нь долоон хүүхэдтэй айлын отгон хүү бөгөөд гэр бүлийн урам зориг, хөдөлмөрч чанар нь түүний уран бүтээлийн үнэт суурь болсон гэж үздэг. Судидын Баттулга нь гэр бүлтэй. Эхнэр нь бизнес эрхлэгч У.Ундраа, тэд хамтран “Энэрэл-Тулуй” ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Тэд 3 хүүхэдтэй. === Боловсрол === 1997 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагийн Их Сургуульд]] элсэн орж, [[Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] найруулагч Ч.Найдандоржийн удирдлага дор жүжигчний мэргэжлээр суралцан 2001 онд амжилттай төгссөн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=С.Баттулга: Би өөрийгөө хуурмааргүй байна |url=https://gogo.mn/r/96215 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> === Ажлын замнал === Их сургуулиа төгсөөд тэрээр Монголын кино урлагийн ертөнцөд эргэлт буцалтгүй хөл тавьж, жүжигчин, зохиолч, найруулагчийн хувьд олон талт уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлэв. 2001 онд ''«Ноён солиот»'' уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр үзэгчдийн танил болсон бөгөөд энэ нь түүний урлагийн замналын эхний алхам болжээ.<ref>{{Citation |title=Ноён Солиот |date=2023-12-19 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D1%91%D0%BD_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82&oldid=765086 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-04-19 |language=mn}}</ref> 2005–2010 онд '''Илд продакшн'''-д найруулагчаар ажиллахдаа уран бүтээлийн арга барилаа боловсруулж, шинэ цагийн кино урлагт шинэлэг үзэл санаа, дүрийн сэтгэлзүйн шийдлийг нэвтрүүлж эхэлсэн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Шилдэг таван найруулагчийн бүтээл нэгэн зэрэг дэлгэцнээ |url=https://gogo.mn/r/3mg67 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> 2011–2021 онд '''Херуб Интертаймэнт''' компанид ажиллах хугацаандаа телевизийн олон ангит цуврал, уран сайхны бүтээлүүдийг тасралтгүй найруулж, Монголын кино урлагийн үйлдвэрлэл, зохион байгуулалтын түвшинг шинэ шатанд гаргахад чухал хувь нэмэр оруулав.<ref name=":1">{{Cite web |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=https://kinosan.mn/ |language=en}}</ref> 2022 оноос тэрээр өөрийн '''Тулгатан Пикчерс''' компанийн захирлаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд найруулагчийн хувьд бие даасан өнгө төрх, өвөрмөц найруулгын арга барилтай болж, олон арван бүтээлээрээ үзэгчдийн оюун сэтгэлд хүрсээр байна.<ref>{{Cite web |last=Arslan.mn |title=Монгол болон БНСУ-ын хамтын бүтээл “Өмнөдийг зорих замд” УСК нээлтээ хийнэ |url=https://www.arslan.mn/lifestyle/culture/659024.shtml |access-date=2026-04-19 |website=www.arslan.mn |language=mn}}</ref> Түүний уран бүтээлүүдэд хайр, гэр бүл, нийгмийн бодит асуудлыг хөндсөн сэдвүүд түлхүү тусгагддаг. Уран бүтээлийнхээ хугацаанд 60 гаруй уран сайхны кино, олон ангит цуврал, телевизийн бүтээл дээр ажилласан.<ref name=":1" /> == Уран бүтээл == === Найруулагч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Төрөл !Тэмдэглэл |- |2025 |''«Ганц үнэн»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2025 |''«Амьдралын урт замд-2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2024 |''«Эцэг»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; ШХАБ-ын олон улсын кино наадамд шилдэг найруулагч (2025) |- |2023 |''«Өмнөдийг зорих замд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Монгол-БНСУ хамтарсан бүтээл; «Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч; 16 дахь «Улаанбаатар» ОУКН — шилдэг кино, шилдэг найруулагч (2024) |- |2023 |''«Торгоны маань хээ»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2023 |''«Амьдралын урт замд»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Эрвээхэйн сүүдэр»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Ээжээ зорино»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Гэнэтийн зочид»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Бидний дурлал»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Нууцын нууц»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Миний эхнэрийн нөхөр»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2020 |''«Бүтэн амьдрал»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Цагаан сарын факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Шинэ жилийн факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Boobies»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Энэ миний наадам»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Өөрийгөө тоодгүй хүн»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Гурван найз эргэж ирсэн нь»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Өнөр бүл өнөө цагт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2015 |''«Их хотын залуус»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2014 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«3 найз»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«Голланд сарнай»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Herub Entertainment бүтээл |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Худалч залуу»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2011 |''«Юуны төлөө»'' |Богино кино |Зохиолч, ерөнхий найруулагч |- |2008 |''«Ийм нэгэн дурлал 2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2007 |''«Надтай гэрлээч»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2006 |''«Ийм нэгэн дурлал 1»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; жүжигчид: С.Тэмүүжин, Б.Баярмаа, Б.Гэрэлцэцэг, Г.Алтаншагай, Т.Билэгжаргал |- |2002 |''«Толбо»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч, жүжигчин, ерөнхий найруулагч |} === Зохиолч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Тэмдэглэл |- |2024 |''«Хавтаст хэрэг-2»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2022 |''«Хавтаст хэрэг-1»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Гурван найз яасан байх нь вэ?»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Доргио 7 эр»'' |Зохиолч |- |2012 |''«Хоёр хоёрын тав»'' |Зохиолч |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Хамтарсан зохиолч |} === Жүжигчин === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Дүр / Тэмдэглэл |- |2024 |''«Жаргаж үзээгүй нар»'' |Туслах дүр |- |2022 |''«Зура-Цурам Ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2018 |''«Ах дүү гурав»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Сайн аав»'' |Таксины жолооч аавын гол дүр; найруулагч: С.Бүжин; продакшн: «Про стар» |- |2017 |''«Үүр цайгаасай»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Хайр»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Ээждээ ир»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Lovers»'' |Жүжигчин |- |2015 |''«Такси»'' |Жолооч, гол дүр |- |2015 |''«Босуул»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Ар хударга»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Тусгай ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2013 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2012 |''«Хоёулаа унтах уу»'' |Жүжигчин |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Гол дүрүүдийн нэг; продакшн: Herub Entertainment |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Жүжигчин («Зөрлөг» дүрийг нэрлэсэн — Ундрах.ком) |- |2011 |''«Хайрын эрэлд»'' |40 ангит цуврал; жүжигчин |- |2011 |''«Мөнгөний гахай»'' |Жүжигчин |- |2011 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Жүжигчин |- |2009 |''«Хайрын рекорд»'' |Жүжигчин |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Тайвнаагийн дүр; жүжигчин |- |2002 |''«Толбо»'' |Жүжигчин |- |2001 |''«Ноён солиот»'' |Жүжигчний карьерийн анхны бүтээл |} == Шагнал, тэмдэглэл == {| class="wikitable" !Он !Шагнал / Тэмдэглэл |- |2011 |[[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] цол |- |2020 |Төрийн дээд шагнал — «[[Алтан гадас|Алтан гадас»]] одон |- |2023 |«Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд», [[Монголын Урлагийн Зөвлөл]]) |- |2024 |16 дахь «[[Улаанбаатар|Улаанбаатар»]] олон улсын кино наадам — шилдэг кино, шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд») |- |2025 |[[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]]-ын олон улсын кино наадам — шилдэг найруулагч («Эцэг») |} == Гадаад холбоос == * [https://suvidbattulga.netlify.app/ Сувидын Баттулгын албан ёсны вэбсайт] * [https://kinosan.mn/actor/812 Кино сан — С.Баттулгын хуудас] * [https://www.mfi.mn/artist/battulga-suvid/detail Монголын кино институт — С.Баттулга] * [https://ergelt.mn/news_full/2/single/10196 Эргэлт.мн — «Би голын эрэг дээрх салхинд найгах бургас шиг намуухан хүн» ярилцлага (2021)] * [https://ergelt.mn/news/123/single/29495 Эргэлт.мн — Найруулагч С.Баттулгын төрсөн өдөр (2025.01.14)] == Эшлэл == {{Эшлэлийн жагсаалт}} 2s0v1bfav2n95o6errkzl2orqtkw6tr 853991 853990 2026-04-19T10:07:32Z Баттулгын Энэрэл 100352 853991 wikitext text/x-wiki {{Хүн|нэр=Сувидын Баттулга|зураг=|зургийн тайлбар=|төрсөн өдөр={{Төрсөн огноо ба нас|1978|1|14}}|төрсөн газар=[[Монгол улс]]|мэргэжил=Кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч|идэвхтэй=2001–өнөөг хүртэл|байгууллага=Тулгатан Пикчерс|эхнэр=Урианхай Ундраа|хүүхдүүд=3|вэбсайт=[https://suvidbattulga.netlify.app/ suvidbattulga.netlify.app]}} '''Сувидын Баттулга''' нь [[Монгол улс|Монголын]] кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч бөгөөд [[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] (2011), Алтан гадас одонт (2020) юм.<ref name=":0">{{Cite web |title=Сувидын Баттулга |url=https://kinosan.mn/actor/812 |access-date=2026-04-19 |website=kinosan.mn |language=en}}</ref> == Намтар == Сувидын Баттулга нь 1978 оны 1 дүгээр сарын 14-ний өдөр ээж Бээжин, аав Сувидын 7 хүүхдийн хамгийн бага хүү болон мэндэлсэн. Хүүхэд ахуй наснаасаа урлагт татагдан, тайз дэлгэцийн бүтээлд гүн дурлажээ. .<ref <ref> </ref>name=":0" /> Сувидын Баттулга нь боловсрол, спортын салбарт олон жил зүтгэсэн гэр бүлээс гаралтай. Түүний эцэг Нордовын Сувид (1934 – 2010) нь Монгол Улсын боловсролын салбарт 44 жил тасралтгүй ажилласан нэр хүндтэй сурган хүмүүжүүлэгч, багш, сургуулийн захирал байсан бөгөөд БНМАУ-ын Засгийн газрын Хүндэт Жуух бичиг, “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль” болон олон хүндэт цол шагналаар шагнагдсан. Эцгийнх нь шавь нар дунд УИХ-ын гишүүн, спортын гавьяат тамирчид, улсын аваргууд багтдаг бөгөөд түүнийг “хүүхэд бүрт зорилго, итгэл өгдөг багш” хэмээн дурсдаг. Түүний эх Гүрсэдийн Бээжин (1938 – 2009) нь боловсролын байгууллагад лаборант, номын санчаар ажиллаж, хожим Ардын Боловсролын яамны сургалтын тоног төхөөрөмжийн үйлдвэр болон нийтийн аж ахуйн салбарт 20 гаруй жил зүтгэсэн нэгэн юм. Тэрээр хөдөлмөрч, халамжтай ээж, үнэнч хань, нийгмийн идэвхтэй иргэн байснаараа олон хүнд хүндлэгддэг байв. Судидын Баттулга нь долоон хүүхэдтэй айлын отгон хүү бөгөөд гэр бүлийн урам зориг, хөдөлмөрч чанар нь түүний уран бүтээлийн үнэт суурь болсон гэж үздэг. Судидын Баттулга нь гэр бүлтэй. Эхнэр нь бизнес эрхлэгч У.Ундраа, тэд хамтран “Энэрэл-Тулуй” ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Тэд 3 хүүхэдтэй. === Боловсрол === 1997 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагийн Их Сургуульд]] элсэн орж, [[Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] найруулагч Ч.Найдандоржийн удирдлага дор жүжигчний мэргэжлээр суралцан 2001 онд амжилттай төгссөн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=С.Баттулга: Би өөрийгөө хуурмааргүй байна |url=https://gogo.mn/r/96215 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> === Ажлын замнал === Их сургуулиа төгсөөд тэрээр Монголын кино урлагийн ертөнцөд эргэлт буцалтгүй хөл тавьж, жүжигчин, зохиолч, найруулагчийн хувьд олон талт уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлэв. 2001 онд ''«Ноён солиот»'' уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр үзэгчдийн танил болсон бөгөөд энэ нь түүний урлагийн замналын эхний алхам болжээ.<ref>{{Citation |title=Ноён Солиот |date=2023-12-19 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D1%91%D0%BD_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82&oldid=765086 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-04-19 |language=mn}}</ref> 2005–2010 онд '''Илд продакшн'''-д найруулагчаар ажиллахдаа уран бүтээлийн арга барилаа боловсруулж, шинэ цагийн кино урлагт шинэлэг үзэл санаа, дүрийн сэтгэлзүйн шийдлийг нэвтрүүлж эхэлсэн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Шилдэг таван найруулагчийн бүтээл нэгэн зэрэг дэлгэцнээ |url=https://gogo.mn/r/3mg67 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> 2011–2021 онд '''Херуб Интертаймэнт''' компанид ажиллах хугацаандаа телевизийн олон ангит цуврал, уран сайхны бүтээлүүдийг тасралтгүй найруулж, Монголын кино урлагийн үйлдвэрлэл, зохион байгуулалтын түвшинг шинэ шатанд гаргахад чухал хувь нэмэр оруулав.<ref name=":1">{{Cite web |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=https://kinosan.mn/ |language=en}}</ref> 2022 оноос тэрээр өөрийн '''Тулгатан Пикчерс''' компанийн захирлаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд найруулагчийн хувьд бие даасан өнгө төрх, өвөрмөц найруулгын арга барилтай болж, олон арван бүтээлээрээ үзэгчдийн оюун сэтгэлд хүрсээр байна.<ref>{{Cite web |last=Arslan.mn |title=Монгол болон БНСУ-ын хамтын бүтээл “Өмнөдийг зорих замд” УСК нээлтээ хийнэ |url=https://www.arslan.mn/lifestyle/culture/659024.shtml |access-date=2026-04-19 |website=www.arslan.mn |language=mn}}</ref> Түүний уран бүтээлүүдэд хайр, гэр бүл, нийгмийн бодит асуудлыг хөндсөн сэдвүүд түлхүү тусгагддаг. Уран бүтээлийнхээ хугацаанд 60 гаруй уран сайхны кино, олон ангит цуврал, телевизийн бүтээл дээр ажилласан.<ref name=":1" /> == Уран бүтээл == === Найруулагч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Төрөл !Тэмдэглэл |- |2025 |''«Ганц үнэн»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2025 |''«Амьдралын урт замд-2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2024 |''«Эцэг»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; ШХАБ-ын олон улсын кино наадамд шилдэг найруулагч (2025) |- |2023 |''«Өмнөдийг зорих замд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Монгол-БНСУ хамтарсан бүтээл; «Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч; 16 дахь «Улаанбаатар» ОУКН — шилдэг кино, шилдэг найруулагч (2024) |- |2023 |''«Торгоны маань хээ»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2023 |''«Амьдралын урт замд»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Эрвээхэйн сүүдэр»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Ээжээ зорино»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Гэнэтийн зочид»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Бидний дурлал»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Нууцын нууц»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Миний эхнэрийн нөхөр»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2020 |''«Бүтэн амьдрал»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Цагаан сарын факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Шинэ жилийн факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Boobies»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Энэ миний наадам»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Өөрийгөө тоодгүй хүн»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Гурван найз эргэж ирсэн нь»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Өнөр бүл өнөө цагт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2015 |''«Их хотын залуус»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2014 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«3 найз»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«Голланд сарнай»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Herub Entertainment бүтээл |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Худалч залуу»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2011 |''«Юуны төлөө»'' |Богино кино |Зохиолч, ерөнхий найруулагч |- |2008 |''«Ийм нэгэн дурлал 2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2007 |''«Надтай гэрлээч»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2006 |''«Ийм нэгэн дурлал 1»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; жүжигчид: С.Тэмүүжин, Б.Баярмаа, Б.Гэрэлцэцэг, Г.Алтаншагай, Т.Билэгжаргал |- |2002 |''«Толбо»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч, жүжигчин, ерөнхий найруулагч |} === Зохиолч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Тэмдэглэл |- |2024 |''«Хавтаст хэрэг-2»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2022 |''«Хавтаст хэрэг-1»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Гурван найз яасан байх нь вэ?»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Доргио 7 эр»'' |Зохиолч |- |2012 |''«Хоёр хоёрын тав»'' |Зохиолч |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Хамтарсан зохиолч |} === Жүжигчин === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Дүр / Тэмдэглэл |- |2024 |''«Жаргаж үзээгүй нар»'' |Туслах дүр |- |2022 |''«Зура-Цурам Ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2018 |''«Ах дүү гурав»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Сайн аав»'' |Таксины жолооч аавын гол дүр; найруулагч: С.Бүжин; продакшн: «Про стар» |- |2017 |''«Үүр цайгаасай»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Хайр»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Ээждээ ир»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Lovers»'' |Жүжигчин |- |2015 |''«Такси»'' |Жолооч, гол дүр |- |2015 |''«Босуул»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Ар хударга»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Тусгай ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2013 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2012 |''«Хоёулаа унтах уу»'' |Жүжигчин |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Гол дүрүүдийн нэг; продакшн: Herub Entertainment |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Жүжигчин («Зөрлөг» дүрийг нэрлэсэн — Ундрах.ком) |- |2011 |''«Хайрын эрэлд»'' |40 ангит цуврал; жүжигчин |- |2011 |''«Мөнгөний гахай»'' |Жүжигчин |- |2011 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Жүжигчин |- |2009 |''«Хайрын рекорд»'' |Жүжигчин |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Тайвнаагийн дүр; жүжигчин |- |2002 |''«Толбо»'' |Жүжигчин |- |2001 |''«Ноён солиот»'' |Жүжигчний карьерийн анхны бүтээл |} == Шагнал, тэмдэглэл == {| class="wikitable" !Он !Шагнал / Тэмдэглэл |- |2011 |[[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] цол |- |2020 |Төрийн дээд шагнал — «[[Алтан гадас|Алтан гадас»]] одон |- |2023 |«Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд», [[Монголын Урлагийн Зөвлөл]]) |- |2024 |16 дахь «[[Улаанбаатар|Улаанбаатар»]] олон улсын кино наадам — шилдэг кино, шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд») |- |2025 |[[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]]-ын олон улсын кино наадам — шилдэг найруулагч («Эцэг») |} == Гадаад холбоос == * [https://suvidbattulga.netlify.app/ Сувидын Баттулгын албан ёсны вэбсайт] * [https://kinosan.mn/actor/812 Кино сан — С.Баттулгын хуудас] * [https://www.mfi.mn/artist/battulga-suvid/detail Монголын кино институт — С.Баттулга] * [https://ergelt.mn/news_full/2/single/10196 Эргэлт.мн — «Би голын эрэг дээрх салхинд найгах бургас шиг намуухан хүн» ярилцлага (2021)] * [https://ergelt.mn/news/123/single/29495 Эргэлт.мн — Найруулагч С.Баттулгын төрсөн өдөр (2025.01.14)] == Эшлэл == {{Эшлэлийн жагсаалт}} qluhut5da777und0dnwhqt8r785o74q 853993 853991 2026-04-19T10:09:00Z Баттулгын Энэрэл 100352 853993 wikitext text/x-wiki {{Хүн|нэр=Сувидын Баттулга|зураг=|зургийн тайлбар=|төрсөн өдөр={{Төрсөн огноо ба нас|1978|1|14}}|төрсөн газар=[[Монгол улс]]|мэргэжил=Кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч|идэвхтэй=2001–өнөөг хүртэл|байгууллага=Тулгатан Пикчерс|эхнэр=Урианхай Ундраа|хүүхдүүд=3|вэбсайт=[https://suvidbattulga.netlify.app/ suvidbattulga.netlify.app]}} '''Сувидын Баттулга''' нь [[Монгол улс|Монголын]] кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч бөгөөд [[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] (2011), Алтан гадас одонт (2020) юм.<ref name=":0">{{Cite web |title=Сувидын Баттулга |url=https://kinosan.mn/actor/812 |access-date=2026-04-19 |website=kinosan.mn |language=en}}</ref> == Намтар == Сувидын Баттулга нь 1978 оны 1 дүгээр сарын 14-ний өдөр ээж Бээжин, аав Сувидын 7 хүүхдийн хамгийн бага хүү болон мэндэлсэн. Хүүхэд ахуй наснаасаа урлагт татагдан, тайз дэлгэцийн бүтээлд гүн дурлажээ. .<ref <ref> </ref>name=":0" /> Сувидын Баттулга нь боловсрол, спортын салбарт олон жил зүтгэсэн гэр бүлээс гаралтай. Түүний эцэг Нордовын Сувид (1934 – 2010) нь Монгол Улсын боловсролын салбарт 44 жил тасралтгүй ажилласан нэр хүндтэй сурган хүмүүжүүлэгч, багш, сургуулийн захирал байсан бөгөөд БНМАУ-ын Засгийн газрын Хүндэт Жуух бичиг, “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль” болон олон хүндэт цол шагналаар шагнагдсан. Эцгийнх нь шавь нар дунд УИХ-ын гишүүн, спортын гавьяат тамирчид, улсын аваргууд багтдаг бөгөөд түүнийг “хүүхэд бүрт зорилго, итгэл өгдөг багш” хэмээн дурсдаг. Түүний эх Гүрсэдийн Бээжин (1938 – 2009) нь боловсролын байгууллагад лаборант, номын санчаар ажиллаж, хожим Ардын Боловсролын яамны сургалтын тоног төхөөрөмжийн үйлдвэр болон нийтийн аж ахуйн салбарт 20 гаруй жил зүтгэсэн нэгэн юм. Тэрээр хөдөлмөрч, халамжтай ээж, үнэнч хань, нийгмийн идэвхтэй иргэн байснаараа олон хүнд хүндлэгддэг байв. Судидын Баттулга нь долоон хүүхэдтэй айлын отгон хүү бөгөөд гэр бүлийн урам зориг, хөдөлмөрч чанар нь түүний уран бүтээлийн үнэт суурь болсон гэж үздэг. Сувидын Баттулга нь гэр бүлтэй. Эхнэр нь бизнес эрхлэгч У.Ундраа, тэд хамтран “Энэрэл-Тулуй” ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. <ref>https://mongolianhoney.com/</ref>Тэд 3 хүүхэдтэй. === Боловсрол === 1997 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагийн Их Сургуульд]] элсэн орж, [[Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] найруулагч Ч.Найдандоржийн удирдлага дор жүжигчний мэргэжлээр суралцан 2001 онд амжилттай төгссөн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=С.Баттулга: Би өөрийгөө хуурмааргүй байна |url=https://gogo.mn/r/96215 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> === Ажлын замнал === Их сургуулиа төгсөөд тэрээр Монголын кино урлагийн ертөнцөд эргэлт буцалтгүй хөл тавьж, жүжигчин, зохиолч, найруулагчийн хувьд олон талт уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлэв. 2001 онд ''«Ноён солиот»'' уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр үзэгчдийн танил болсон бөгөөд энэ нь түүний урлагийн замналын эхний алхам болжээ.<ref>{{Citation |title=Ноён Солиот |date=2023-12-19 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D1%91%D0%BD_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82&oldid=765086 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-04-19 |language=mn}}</ref> 2005–2010 онд '''Илд продакшн'''-д найруулагчаар ажиллахдаа уран бүтээлийн арга барилаа боловсруулж, шинэ цагийн кино урлагт шинэлэг үзэл санаа, дүрийн сэтгэлзүйн шийдлийг нэвтрүүлж эхэлсэн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Шилдэг таван найруулагчийн бүтээл нэгэн зэрэг дэлгэцнээ |url=https://gogo.mn/r/3mg67 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> 2011–2021 онд '''Херуб Интертаймэнт''' компанид ажиллах хугацаандаа телевизийн олон ангит цуврал, уран сайхны бүтээлүүдийг тасралтгүй найруулж, Монголын кино урлагийн үйлдвэрлэл, зохион байгуулалтын түвшинг шинэ шатанд гаргахад чухал хувь нэмэр оруулав.<ref name=":1">{{Cite web |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=https://kinosan.mn/ |language=en}}</ref> 2022 оноос тэрээр өөрийн '''Тулгатан Пикчерс''' компанийн захирлаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд найруулагчийн хувьд бие даасан өнгө төрх, өвөрмөц найруулгын арга барилтай болж, олон арван бүтээлээрээ үзэгчдийн оюун сэтгэлд хүрсээр байна.<ref>{{Cite web |last=Arslan.mn |title=Монгол болон БНСУ-ын хамтын бүтээл “Өмнөдийг зорих замд” УСК нээлтээ хийнэ |url=https://www.arslan.mn/lifestyle/culture/659024.shtml |access-date=2026-04-19 |website=www.arslan.mn |language=mn}}</ref> Түүний уран бүтээлүүдэд хайр, гэр бүл, нийгмийн бодит асуудлыг хөндсөн сэдвүүд түлхүү тусгагддаг. Уран бүтээлийнхээ хугацаанд 60 гаруй уран сайхны кино, олон ангит цуврал, телевизийн бүтээл дээр ажилласан.<ref name=":1" /> == Уран бүтээл == === Найруулагч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Төрөл !Тэмдэглэл |- |2025 |''«Ганц үнэн»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2025 |''«Амьдралын урт замд-2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2024 |''«Эцэг»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; ШХАБ-ын олон улсын кино наадамд шилдэг найруулагч (2025) |- |2023 |''«Өмнөдийг зорих замд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Монгол-БНСУ хамтарсан бүтээл; «Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч; 16 дахь «Улаанбаатар» ОУКН — шилдэг кино, шилдэг найруулагч (2024) |- |2023 |''«Торгоны маань хээ»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2023 |''«Амьдралын урт замд»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Эрвээхэйн сүүдэр»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Ээжээ зорино»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Гэнэтийн зочид»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Бидний дурлал»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Нууцын нууц»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Миний эхнэрийн нөхөр»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2020 |''«Бүтэн амьдрал»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Цагаан сарын факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Шинэ жилийн факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Boobies»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Энэ миний наадам»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Өөрийгөө тоодгүй хүн»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Гурван найз эргэж ирсэн нь»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Өнөр бүл өнөө цагт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2015 |''«Их хотын залуус»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2014 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«3 найз»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«Голланд сарнай»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Herub Entertainment бүтээл |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Худалч залуу»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2011 |''«Юуны төлөө»'' |Богино кино |Зохиолч, ерөнхий найруулагч |- |2008 |''«Ийм нэгэн дурлал 2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2007 |''«Надтай гэрлээч»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2006 |''«Ийм нэгэн дурлал 1»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; жүжигчид: С.Тэмүүжин, Б.Баярмаа, Б.Гэрэлцэцэг, Г.Алтаншагай, Т.Билэгжаргал |- |2002 |''«Толбо»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч, жүжигчин, ерөнхий найруулагч |} === Зохиолч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Тэмдэглэл |- |2024 |''«Хавтаст хэрэг-2»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2022 |''«Хавтаст хэрэг-1»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Гурван найз яасан байх нь вэ?»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Доргио 7 эр»'' |Зохиолч |- |2012 |''«Хоёр хоёрын тав»'' |Зохиолч |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Хамтарсан зохиолч |} === Жүжигчин === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Дүр / Тэмдэглэл |- |2024 |''«Жаргаж үзээгүй нар»'' |Туслах дүр |- |2022 |''«Зура-Цурам Ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2018 |''«Ах дүү гурав»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Сайн аав»'' |Таксины жолооч аавын гол дүр; найруулагч: С.Бүжин; продакшн: «Про стар» |- |2017 |''«Үүр цайгаасай»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Хайр»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Ээждээ ир»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Lovers»'' |Жүжигчин |- |2015 |''«Такси»'' |Жолооч, гол дүр |- |2015 |''«Босуул»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Ар хударга»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Тусгай ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2013 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2012 |''«Хоёулаа унтах уу»'' |Жүжигчин |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Гол дүрүүдийн нэг; продакшн: Herub Entertainment |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Жүжигчин («Зөрлөг» дүрийг нэрлэсэн — Ундрах.ком) |- |2011 |''«Хайрын эрэлд»'' |40 ангит цуврал; жүжигчин |- |2011 |''«Мөнгөний гахай»'' |Жүжигчин |- |2011 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Жүжигчин |- |2009 |''«Хайрын рекорд»'' |Жүжигчин |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Тайвнаагийн дүр; жүжигчин |- |2002 |''«Толбо»'' |Жүжигчин |- |2001 |''«Ноён солиот»'' |Жүжигчний карьерийн анхны бүтээл |} == Шагнал, тэмдэглэл == {| class="wikitable" !Он !Шагнал / Тэмдэглэл |- |2011 |[[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] цол |- |2020 |Төрийн дээд шагнал — «[[Алтан гадас|Алтан гадас»]] одон |- |2023 |«Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд», [[Монголын Урлагийн Зөвлөл]]) |- |2024 |16 дахь «[[Улаанбаатар|Улаанбаатар»]] олон улсын кино наадам — шилдэг кино, шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд») |- |2025 |[[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]]-ын олон улсын кино наадам — шилдэг найруулагч («Эцэг») |} == Гадаад холбоос == * [https://suvidbattulga.netlify.app/ Сувидын Баттулгын албан ёсны вэбсайт] * [https://kinosan.mn/actor/812 Кино сан — С.Баттулгын хуудас] * [https://www.mfi.mn/artist/battulga-suvid/detail Монголын кино институт — С.Баттулга] * [https://ergelt.mn/news_full/2/single/10196 Эргэлт.мн — «Би голын эрэг дээрх салхинд найгах бургас шиг намуухан хүн» ярилцлага (2021)] * [https://ergelt.mn/news/123/single/29495 Эргэлт.мн — Найруулагч С.Баттулгын төрсөн өдөр (2025.01.14)] == Эшлэл == {{Эшлэлийн жагсаалт}} iaoe4e1hwv2ws3zxyi7cn3nrpqcejqb 854004 853993 2026-04-19T10:22:44Z Баттулгын Энэрэл 100352 854004 wikitext text/x-wiki {{Хүн|нэр=Сувидын Баттулга|зураг=|зургийн тайлбар=|төрсөн өдөр={{Төрсөн огноо ба нас|1978|1|14}}|төрсөн газар=[[Монгол улс]]|мэргэжил=Кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч|идэвхтэй=2001–өнөөг хүртэл|байгууллага=Тулгатан Пикчерс|эхнэр=Урианхай Ундраа|хүүхдүүд=3|вэбсайт=[https://suvidbattulga.netlify.app/ suvidbattulga.netlify.app]}} '''Сувидын Баттулга''' нь [[Монгол улс|Монголын]] кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч бөгөөд [[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] (2011), Алтан гадас одонт (2020) юм.<ref name=":0">{{Cite web |title=Сувидын Баттулга |url=https://kinosan.mn/actor/812 |access-date=2026-04-19 |website=kinosan.mn |language=en}}</ref> == Намтар == Сувидын Баттулга нь 1978 оны 1 дүгээр сарын 14-ний өдөр ээж Бээжин, аав Сувидын 7 хүүхдийн хамгийн бага хүү болон мэндэлсэн. Хүүхэд ахуй наснаасаа урлагт татагдан, тайз дэлгэцийн бүтээлд гүн дурлажээ. .<ref <ref> https://ergelt.mn/news_full/119/single/54404</ref>name=":0" /> Сувидын Баттулга нь боловсрол, спортын салбарт олон жил зүтгэсэн гэр бүлээс гаралтай. Түүний эцэг Нордовын Сувид (1934 – 2010) нь Монгол Улсын боловсролын салбарт 44 жил тасралтгүй ажилласан нэр хүндтэй сурган хүмүүжүүлэгч, багш, сургуулийн захирал байсан бөгөөд [[БНМАУ-ын Засгийн газрын Хүндэт Жуух бичиг]], “ [["Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан”]] болон олон хүндэт цол шагналаар шагнагдсан. Түүний эх Гүрсэдийн Бээжин (1938 – 2009) нь боловсролын байгууллагад лаборант, номын санчаар ажиллаж, хожим [[Ардыг гэгээрүүлэх яам]]<nowiki/>ны сургалтын тоног төхөөрөмжийн үйлдвэр болон нийтийн аж ахуйн салбарт 20 гаруй жил зүтгэсэн нэгэн юм. Тэрээр хөдөлмөрч, халамжтай ээж, үнэнч хань, нийгмийн идэвхтэй иргэн байснаараа олон хүнд хүндлэгддэг байв. Сувидын Баттулга нь гэр бүлтэй. Эхнэр нь бизнес эрхлэгч У.Ундраа, тэд хамтран “Энэрэл-Тулуй” ХХК<ref>{{Cite web |last=opendatalab.mn |title=opendatalab.mn |url=https://opendatalab.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=opendatalab.mn |language=mn}}</ref>-ийг үүсгэн байгуулж, байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. <ref>https://mongolianhoney.com/</ref>Тэд 3 хүүхэдтэй. === Боловсрол === 1997 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагийн Их Сургуульд]] элсэн орж, [[Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] найруулагч Ч.Найдандоржийн удирдлага дор жүжигчний мэргэжлээр суралцан 2001 онд амжилттай төгссөн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=С.Баттулга: Би өөрийгөө хуурмааргүй байна |url=https://gogo.mn/r/96215 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> === Ажлын замнал === Их сургуулиа төгсөөд тэрээр Монголын кино урлагийн ертөнцөд эргэлт буцалтгүй хөл тавьж, жүжигчин, зохиолч, найруулагчийн хувьд олон талт уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлэв. 2001 онд ''«Ноён солиот»'' уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр үзэгчдийн танил болсон бөгөөд энэ нь түүний урлагийн замналын эхний алхам болжээ.<ref>{{Citation |title=Ноён Солиот |date=2023-12-19 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D1%91%D0%BD_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82&oldid=765086 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-04-19 |language=mn}}</ref> 2005–2010 онд '''Илд продакшн'''-д найруулагчаар ажиллахдаа уран бүтээлийн арга барилаа боловсруулж, шинэ цагийн кино урлагт шинэлэг үзэл санаа, дүрийн сэтгэлзүйн шийдлийг нэвтрүүлж эхэлсэн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Шилдэг таван найруулагчийн бүтээл нэгэн зэрэг дэлгэцнээ |url=https://gogo.mn/r/3mg67 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> 2011–2021 онд '''Херуб Интертаймэнт''' компанид ажиллах хугацаандаа телевизийн олон ангит цуврал, уран сайхны бүтээлүүдийг тасралтгүй найруулж, Монголын кино урлагийн үйлдвэрлэл, зохион байгуулалтын түвшинг шинэ шатанд гаргахад чухал хувь нэмэр оруулав.<ref name=":1">{{Cite web |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=https://kinosan.mn/ |language=en}}</ref> 2022 оноос тэрээр өөрийн '''Тулгатан Пикчерс''' компанийн захирлаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд найруулагчийн хувьд бие даасан өнгө төрх, өвөрмөц найруулгын арга барилтай болж, олон арван бүтээлээрээ үзэгчдийн оюун сэтгэлд хүрсээр байна.<ref>{{Cite web |last=Arslan.mn |title=Монгол болон БНСУ-ын хамтын бүтээл “Өмнөдийг зорих замд” УСК нээлтээ хийнэ |url=https://www.arslan.mn/lifestyle/culture/659024.shtml |access-date=2026-04-19 |website=www.arslan.mn |language=mn}}</ref> Түүний уран бүтээлүүдэд хайр, гэр бүл, нийгмийн бодит асуудлыг хөндсөн сэдвүүд түлхүү тусгагддаг. Уран бүтээлийнхээ хугацаанд 60 гаруй уран сайхны кино, олон ангит цуврал, телевизийн бүтээл дээр ажилласан.<ref name=":1" /> == Уран бүтээл == === Найруулагч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Төрөл !Тэмдэглэл |- |2025 |''«Ганц үнэн»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2025 |''«Амьдралын урт замд-2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2024 |''«Эцэг»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; ШХАБ-ын олон улсын кино наадамд шилдэг найруулагч (2025) |- |2023 |''«Өмнөдийг зорих замд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Монгол-БНСУ хамтарсан бүтээл; «Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч; 16 дахь «Улаанбаатар» ОУКН — шилдэг кино, шилдэг найруулагч (2024) |- |2023 |''«Торгоны маань хээ»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2023 |''«Амьдралын урт замд»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Эрвээхэйн сүүдэр»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Ээжээ зорино»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Гэнэтийн зочид»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Бидний дурлал»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Нууцын нууц»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Миний эхнэрийн нөхөр»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2020 |''«Бүтэн амьдрал»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Цагаан сарын факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Шинэ жилийн факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Boobies»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Энэ миний наадам»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Өөрийгөө тоодгүй хүн»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Гурван найз эргэж ирсэн нь»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Өнөр бүл өнөө цагт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2015 |''«Их хотын залуус»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2014 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«3 найз»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«Голланд сарнай»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Herub Entertainment бүтээл |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Худалч залуу»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2011 |''«Юуны төлөө»'' |Богино кино |Зохиолч, ерөнхий найруулагч |- |2008 |''«Ийм нэгэн дурлал 2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2007 |''«Надтай гэрлээч»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2006 |''«Ийм нэгэн дурлал 1»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; жүжигчид: С.Тэмүүжин, Б.Баярмаа, Б.Гэрэлцэцэг, Г.Алтаншагай, Т.Билэгжаргал |- |2002 |''«Толбо»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч, жүжигчин, ерөнхий найруулагч |} === Зохиолч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Тэмдэглэл |- |2024 |''«Хавтаст хэрэг-2»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2022 |''«Хавтаст хэрэг-1»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Гурван найз яасан байх нь вэ?»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Доргио 7 эр»'' |Зохиолч |- |2012 |''«Хоёр хоёрын тав»'' |Зохиолч |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Хамтарсан зохиолч |} === Жүжигчин === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Дүр / Тэмдэглэл |- |2024 |''«Жаргаж үзээгүй нар»'' |Туслах дүр |- |2022 |''«Зура-Цурам Ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2018 |''«Ах дүү гурав»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Сайн аав»'' |Таксины жолооч аавын гол дүр; найруулагч: С.Бүжин; продакшн: «Про стар» |- |2017 |''«Үүр цайгаасай»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Хайр»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Ээждээ ир»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Lovers»'' |Жүжигчин |- |2015 |''«Такси»'' |Жолооч, гол дүр |- |2015 |''«Босуул»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Ар хударга»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Тусгай ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2013 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2012 |''«Хоёулаа унтах уу»'' |Жүжигчин |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Гол дүрүүдийн нэг; продакшн: Herub Entertainment |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Жүжигчин («Зөрлөг» дүрийг нэрлэсэн — Ундрах.ком) |- |2011 |''«Хайрын эрэлд»'' |40 ангит цуврал; жүжигчин |- |2011 |''«Мөнгөний гахай»'' |Жүжигчин |- |2011 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Жүжигчин |- |2009 |''«Хайрын рекорд»'' |Жүжигчин |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Тайвнаагийн дүр; жүжигчин |- |2002 |''«Толбо»'' |Жүжигчин |- |2001 |''«Ноён солиот»'' |Жүжигчний карьерийн анхны бүтээл |} == Шагнал, тэмдэглэл == {| class="wikitable" !Он !Шагнал / Тэмдэглэл |- |2011 |[[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] цол |- |2020 |Төрийн дээд шагнал — «[[Алтан гадас|Алтан гадас»]] одон |- |2023 |«Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд», [[Монголын Урлагийн Зөвлөл]]) |- |2024 |16 дахь «[[Улаанбаатар|Улаанбаатар»]] олон улсын кино наадам — шилдэг кино, шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд») |- |2025 |[[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]]-ын олон улсын кино наадам — шилдэг найруулагч («Эцэг») |} == Гадаад холбоос == * [https://suvidbattulga.netlify.app/ Сувидын Баттулгын албан ёсны вэбсайт] * [https://kinosan.mn/actor/812 Кино сан — С.Баттулгын хуудас] * [https://www.mfi.mn/artist/battulga-suvid/detail Монголын кино институт — С.Баттулга] * [https://ergelt.mn/news_full/2/single/10196 Эргэлт.мн — «Би голын эрэг дээрх салхинд найгах бургас шиг намуухан хүн» ярилцлага (2021)] * [https://ergelt.mn/news/123/single/29495 Эргэлт.мн — Найруулагч С.Баттулгын төрсөн өдөр (2025.01.14)] == Эшлэл == {{Эшлэлийн жагсаалт}} gyv8inc0ttet33qabc7zhlf7ssv02m3 854006 854004 2026-04-19T10:26:31Z Баттулгын Энэрэл 100352 854006 wikitext text/x-wiki {{Хүн|нэр=Сувидын Баттулга|зураг=|зургийн тайлбар=|төрсөн өдөр={{Төрсөн огноо ба нас|1978|1|14}}|төрсөн газар=[[Монгол улс]]|мэргэжил=Кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч|идэвхтэй=2001–өнөөг хүртэл|байгууллага=Тулгатан Пикчерс|эхнэр=Урианхай Ундраа|хүүхдүүд=3|вэбсайт=[https://suvidbattulga.netlify.app/ suvidbattulga.netlify.app]}} '''Сувидын Баттулга''' нь [[Монгол улс|Монголын]] кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч бөгөөд [[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] (2011), Алтан гадас одонт (2020) юм.<ref name=":0">{{Cite web |title=Сувидын Баттулга |url=https://kinosan.mn/actor/812 |access-date=2026-04-19 |website=kinosan.mn |language=en}}</ref> == Намтар == Сувидын Баттулга нь 1978 оны 1 дүгээр сарын 14-ний өдөр ээж Бээжин, аав Сувидын 7 хүүхдийн хамгийн бага хүү болон мэндэлсэн. Хүүхэд ахуй наснаасаа урлагт татагдан, тайз дэлгэцийн бүтээлд гүн дурлажээ. Сувидын Баттулга нь боловсрол, спортын салбарт олон жил зүтгэсэн гэр бүлээс гаралтай. Түүний эцэг Нордовын Сувид (1934 – 2010) нь Монгол Улсын боловсролын салбарт 44 жил тасралтгүй ажилласан нэр хүндтэй сурган хүмүүжүүлэгч, багш, сургуулийн захирал байсан бөгөөд [[БНМАУ-ын Засгийн газрын Хүндэт Жуух бичиг]], “ [["Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан”]] болон олон хүндэт цол шагналаар шагнагдсан. Түүний эх Гүрсэдийн Бээжин (1938 – 2009) нь боловсролын байгууллагад лаборант, номын санчаар ажиллаж, хожим [[Ардыг гэгээрүүлэх яам]]<nowiki/>ны сургалтын тоног төхөөрөмжийн үйлдвэр болон нийтийн аж ахуйн салбарт 20 гаруй жил зүтгэсэн нэгэн юм. Тэрээр хөдөлмөрч, халамжтай ээж, үнэнч хань, нийгмийн идэвхтэй иргэн байснаараа олон хүнд хүндлэгддэг байв. Сувидын Баттулга нь гэр бүлтэй. Эхнэр нь бизнес эрхлэгч У.Ундраа, тэд хамтран “Энэрэл-Тулуй” ХХК<ref>{{Cite web |last=opendatalab.mn |title=opendatalab.mn |url=https://opendatalab.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=opendatalab.mn |language=mn}}</ref>-ийг үүсгэн байгуулж, байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. <ref>https://mongolianhoney.com/</ref>Тэд 3 хүүхэдтэй. === Боловсрол === 1997 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагийн Их Сургуульд]] элсэн орж, [[Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] найруулагч Ч.Найдандоржийн удирдлага дор жүжигчний мэргэжлээр суралцан 2001 онд амжилттай төгссөн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=С.Баттулга: Би өөрийгөө хуурмааргүй байна |url=https://gogo.mn/r/96215 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> === Ажлын замнал === Их сургуулиа төгсөөд тэрээр Монголын кино урлагийн ертөнцөд эргэлт буцалтгүй хөл тавьж, жүжигчин, зохиолч, найруулагчийн хувьд олон талт уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлэв. 2001 онд ''«Ноён солиот»'' уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр үзэгчдийн танил болсон бөгөөд энэ нь түүний урлагийн замналын эхний алхам болжээ.<ref>{{Citation |title=Ноён Солиот |date=2023-12-19 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D1%91%D0%BD_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82&oldid=765086 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-04-19 |language=mn}}</ref> 2005–2010 онд '''Илд продакшн'''-д найруулагчаар ажиллахдаа уран бүтээлийн арга барилаа боловсруулж, шинэ цагийн кино урлагт шинэлэг үзэл санаа, дүрийн сэтгэлзүйн шийдлийг нэвтрүүлж эхэлсэн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Шилдэг таван найруулагчийн бүтээл нэгэн зэрэг дэлгэцнээ |url=https://gogo.mn/r/3mg67 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> 2011–2021 онд '''Херуб Интертаймэнт''' компанид ажиллах хугацаандаа телевизийн олон ангит цуврал, уран сайхны бүтээлүүдийг тасралтгүй найруулж, Монголын кино урлагийн үйлдвэрлэл, зохион байгуулалтын түвшинг шинэ шатанд гаргахад чухал хувь нэмэр оруулав.<ref name=":1">{{Cite web |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=https://kinosan.mn/ |language=en}}</ref> 2022 оноос тэрээр өөрийн '''Тулгатан Пикчерс''' компанийн захирлаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд найруулагчийн хувьд бие даасан өнгө төрх, өвөрмөц найруулгын арга барилтай болж, олон арван бүтээлээрээ үзэгчдийн оюун сэтгэлд хүрсээр байна.<ref>{{Cite web |last=Arslan.mn |title=Монгол болон БНСУ-ын хамтын бүтээл “Өмнөдийг зорих замд” УСК нээлтээ хийнэ |url=https://www.arslan.mn/lifestyle/culture/659024.shtml |access-date=2026-04-19 |website=www.arslan.mn |language=mn}}</ref> Түүний уран бүтээлүүдэд хайр, гэр бүл, нийгмийн бодит асуудлыг хөндсөн сэдвүүд түлхүү тусгагддаг. Уран бүтээлийнхээ хугацаанд 60 гаруй уран сайхны кино, олон ангит цуврал, телевизийн бүтээл дээр ажилласан.<ref name=":1" /> == Уран бүтээл == === Найруулагч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Төрөл !Тэмдэглэл |- |2025 |''«Ганц үнэн»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2025 |''«Амьдралын урт замд-2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2024 |''«Эцэг»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; ШХАБ-ын олон улсын кино наадамд шилдэг найруулагч (2025) |- |2023 |''«Өмнөдийг зорих замд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Монгол-БНСУ хамтарсан бүтээл; «Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч; 16 дахь «Улаанбаатар» ОУКН — шилдэг кино, шилдэг найруулагч (2024) |- |2023 |''«Торгоны маань хээ»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2023 |''«Амьдралын урт замд»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Эрвээхэйн сүүдэр»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Ээжээ зорино»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Гэнэтийн зочид»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Бидний дурлал»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Нууцын нууц»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Миний эхнэрийн нөхөр»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2020 |''«Бүтэн амьдрал»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Цагаан сарын факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Шинэ жилийн факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Boobies»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Энэ миний наадам»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Өөрийгөө тоодгүй хүн»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Гурван найз эргэж ирсэн нь»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Өнөр бүл өнөө цагт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2015 |''«Их хотын залуус»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2014 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«3 найз»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«Голланд сарнай»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Herub Entertainment бүтээл |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Худалч залуу»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2011 |''«Юуны төлөө»'' |Богино кино |Зохиолч, ерөнхий найруулагч |- |2008 |''«Ийм нэгэн дурлал 2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2007 |''«Надтай гэрлээч»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2006 |''«Ийм нэгэн дурлал 1»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; жүжигчид: С.Тэмүүжин, Б.Баярмаа, Б.Гэрэлцэцэг, Г.Алтаншагай, Т.Билэгжаргал |- |2002 |''«Толбо»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч, жүжигчин, ерөнхий найруулагч |} === Зохиолч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Тэмдэглэл |- |2024 |''«Хавтаст хэрэг-2»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2022 |''«Хавтаст хэрэг-1»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Гурван найз яасан байх нь вэ?»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Доргио 7 эр»'' |Зохиолч |- |2012 |''«Хоёр хоёрын тав»'' |Зохиолч |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Хамтарсан зохиолч |} === Жүжигчин === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Дүр / Тэмдэглэл |- |2024 |''«Жаргаж үзээгүй нар»'' |Туслах дүр |- |2022 |''«Зура-Цурам Ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2018 |''«Ах дүү гурав»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Сайн аав»'' |Таксины жолооч аавын гол дүр; найруулагч: С.Бүжин; продакшн: «Про стар» |- |2017 |''«Үүр цайгаасай»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Хайр»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Ээждээ ир»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Lovers»'' |Жүжигчин |- |2015 |''«Такси»'' |Жолооч, гол дүр |- |2015 |''«Босуул»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Ар хударга»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Тусгай ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2013 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2012 |''«Хоёулаа унтах уу»'' |Жүжигчин |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Гол дүрүүдийн нэг; продакшн: Herub Entertainment |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Жүжигчин («Зөрлөг» дүрийг нэрлэсэн — Ундрах.ком) |- |2011 |''«Хайрын эрэлд»'' |40 ангит цуврал; жүжигчин |- |2011 |''«Мөнгөний гахай»'' |Жүжигчин |- |2011 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Жүжигчин |- |2009 |''«Хайрын рекорд»'' |Жүжигчин |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Тайвнаагийн дүр; жүжигчин |- |2002 |''«Толбо»'' |Жүжигчин |- |2001 |''«Ноён солиот»'' |Жүжигчний карьерийн анхны бүтээл |} == Шагнал, тэмдэглэл == {| class="wikitable" !Он !Шагнал / Тэмдэглэл |- |2011 |[[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] цол |- |2020 |Төрийн дээд шагнал — «[[Алтан гадас|Алтан гадас»]] одон |- |2023 |«Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд», [[Монголын Урлагийн Зөвлөл]]) |- |2024 |16 дахь «[[Улаанбаатар|Улаанбаатар»]] олон улсын кино наадам — шилдэг кино, шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд») |- |2025 |[[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]]-ын олон улсын кино наадам — шилдэг найруулагч («Эцэг») |} == Гадаад холбоос == * [https://suvidbattulga.netlify.app/ Сувидын Баттулгын албан ёсны вэбсайт] * [https://kinosan.mn/actor/812 Кино сан — С.Баттулгын хуудас] * [https://www.mfi.mn/artist/battulga-suvid/detail Монголын кино институт — С.Баттулга] * [https://ergelt.mn/news_full/2/single/10196 Эргэлт.мн — «Би голын эрэг дээрх салхинд найгах бургас шиг намуухан хүн» ярилцлага (2021)] * [https://ergelt.mn/news/123/single/29495 Эргэлт.мн — Найруулагч С.Баттулгын төрсөн өдөр (2025.01.14)] == Эшлэл == {{Эшлэлийн жагсаалт}} arssznj69r11ek9kpq2zst4fq6ltxrv 854010 854006 2026-04-19T10:58:41Z Баттулгын Энэрэл 100352 854010 wikitext text/x-wiki {{Хүн|нэр=Сувидын Баттулга|зураг=|зургийн тайлбар=|төрсөн өдөр={{Төрсөн огноо ба нас|1978|1|14}}|төрсөн газар=[[Монгол улс]]|мэргэжил=Кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч|идэвхтэй=2001–өнөөг хүртэл|байгууллага=Тулгатан Пикчерс|эхнэр=Урианхай Ундраа|хүүхдүүд=3|вэбсайт=[https://suvidbattulga.netlify.app/ suvidbattulga.netlify.app]}} '''Сувидын Баттулга''' нь [[Монгол улс|Монголын]] кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч бөгөөд [[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] (2011), [[Алтан гадас одон]]<nowiki/>т (2020) юм.<ref name=":0">{{Cite web |title=Сувидын Баттулга |url=https://kinosan.mn/actor/812 |access-date=2026-04-19 |website=kinosan.mn |language=en}}</ref> [[Файл:Сувид Баттулга.jpg|thumb|"Сувидын Баттулга нь Монголын кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч юм. Тэрээр олон нийтийн дунд '''"Халзан Тулгаа"''' хэмээх нэрээрээ танигдсан байдаг."]] == Намтар == Сувидын Баттулга нь 1978 оны 1 дүгээр сарын 14-ний өдөр ээж Бээжин, аав Сувидын 7 хүүхдийн хамгийн бага хүү болон мэндэлсэн. Хүүхэд ахуй наснаасаа урлагт татагдан, тайз дэлгэцийн бүтээлд гүн дурлажээ. Сувидын Баттулга нь боловсрол, спортын салбарт олон жил зүтгэсэн гэр бүлээс гаралтай. Түүний эцэг Нордовын Сувид (1934 – 2010) нь Монгол Улсын боловсролын салбарт 44 жил тасралтгүй ажилласан нэр хүндтэй сурган хүмүүжүүлэгч, багш, сургуулийн захирал байсан бөгөөд [[БНМАУ-ын Засгийн газрын Хүндэт Жуух бичиг]], “ [["Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан”]] болон олон хүндэт цол шагналаар шагнагдсан. Түүний эх Гүрсэдийн Бээжин (1938 – 2009) нь боловсролын байгууллагад лаборант, номын санчаар ажиллаж, хожим [[Ардыг гэгээрүүлэх яам]]<nowiki/>ны сургалтын тоног төхөөрөмжийн үйлдвэр болон нийтийн аж ахуйн салбарт 20 гаруй жил зүтгэсэн нэгэн юм. Тэрээр хөдөлмөрч, халамжтай ээж, үнэнч хань, нийгмийн идэвхтэй иргэн байснаараа олон хүнд хүндлэгддэг байв. Сувидын Баттулга нь гэр бүлтэй. Эхнэр нь бизнес эрхлэгч У.Ундраа, тэд хамтран “Энэрэл-Тулуй” ХХК<ref>{{Cite web |last=opendatalab.mn |title=opendatalab.mn |url=https://opendatalab.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=opendatalab.mn |language=mn}}</ref>-ийг үүсгэн байгуулж, байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. <ref>https://mongolianhoney.com/</ref>Тэд 3 хүүхэдтэй. === Боловсрол === 1997 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагийн Их Сургуульд]] элсэн орж, [[Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] найруулагч Ч.Найдандоржийн удирдлага дор жүжигчний мэргэжлээр суралцан 2001 онд амжилттай төгссөн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=С.Баттулга: Би өөрийгөө хуурмааргүй байна |url=https://gogo.mn/r/96215 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> === Ажлын замнал === Их сургуулиа төгсөөд тэрээр Монголын кино урлагийн ертөнцөд эргэлт буцалтгүй хөл тавьж, жүжигчин, зохиолч, найруулагчийн хувьд олон талт уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлэв. 2001 онд ''«Ноён солиот»'' уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр үзэгчдийн танил болсон бөгөөд энэ нь түүний урлагийн замналын эхний алхам болжээ.<ref>{{Citation |title=Ноён Солиот |date=2023-12-19 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D1%91%D0%BD_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82&oldid=765086 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-04-19 |language=mn}}</ref> 2005–2010 онд '''Илд продакшн'''-д найруулагчаар ажиллахдаа уран бүтээлийн арга барилаа боловсруулж, шинэ цагийн кино урлагт шинэлэг үзэл санаа, дүрийн сэтгэлзүйн шийдлийг нэвтрүүлж эхэлсэн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Шилдэг таван найруулагчийн бүтээл нэгэн зэрэг дэлгэцнээ |url=https://gogo.mn/r/3mg67 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> 2011–2021 онд '''Херуб Интертаймэнт''' компанид ажиллах хугацаандаа телевизийн олон ангит цуврал, уран сайхны бүтээлүүдийг тасралтгүй найруулж, Монголын кино урлагийн үйлдвэрлэл, зохион байгуулалтын түвшинг шинэ шатанд гаргахад чухал хувь нэмэр оруулав.<ref name=":1">{{Cite web |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=https://kinosan.mn/ |language=en}}</ref> 2022 оноос тэрээр өөрийн '''Тулгатан Пикчерс''' компанийн захирлаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд найруулагчийн хувьд бие даасан өнгө төрх, өвөрмөц найруулгын арга барилтай болж, олон арван бүтээлээрээ үзэгчдийн оюун сэтгэлд хүрсээр байна.<ref>{{Cite web |last=Arslan.mn |title=Монгол болон БНСУ-ын хамтын бүтээл “Өмнөдийг зорих замд” УСК нээлтээ хийнэ |url=https://www.arslan.mn/lifestyle/culture/659024.shtml |access-date=2026-04-19 |website=www.arslan.mn |language=mn}}</ref> Түүний уран бүтээлүүдэд хайр, гэр бүл, нийгмийн бодит асуудлыг хөндсөн сэдвүүд түлхүү тусгагддаг. Уран бүтээлийнхээ хугацаанд 60 гаруй уран сайхны кино, олон ангит цуврал, телевизийн бүтээл дээр ажилласан.<ref name=":1" /> == Уран бүтээл == === Найруулагч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Төрөл !Тэмдэглэл |- |2025 |''«Ганц үнэн»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2025 |''«Амьдралын урт замд-2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2024 |''«Эцэг»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; ШХАБ-ын олон улсын кино наадамд шилдэг найруулагч (2025) |- |2023 |''«Өмнөдийг зорих замд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Монгол-БНСУ хамтарсан бүтээл; «Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч; 16 дахь «Улаанбаатар» ОУКН — шилдэг кино, шилдэг найруулагч (2024) |- |2023 |''«Торгоны маань хээ»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2023 |''«Амьдралын урт замд»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Эрвээхэйн сүүдэр»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Ээжээ зорино»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Гэнэтийн зочид»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Бидний дурлал»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Нууцын нууц»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Миний эхнэрийн нөхөр»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2020 |''«Бүтэн амьдрал»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Цагаан сарын факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Шинэ жилийн факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Boobies»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Энэ миний наадам»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Өөрийгөө тоодгүй хүн»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Гурван найз эргэж ирсэн нь»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Өнөр бүл өнөө цагт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2015 |''«Их хотын залуус»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2014 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«3 найз»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«Голланд сарнай»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Herub Entertainment бүтээл |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Худалч залуу»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2011 |''«Юуны төлөө»'' |Богино кино |Зохиолч, ерөнхий найруулагч |- |2008 |''«Ийм нэгэн дурлал 2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2007 |''«Надтай гэрлээч»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2006 |''«Ийм нэгэн дурлал 1»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; жүжигчид: С.Тэмүүжин, Б.Баярмаа, Б.Гэрэлцэцэг, Г.Алтаншагай, Т.Билэгжаргал |- |2002 |''«Толбо»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч, жүжигчин, ерөнхий найруулагч |} === Зохиолч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Тэмдэглэл |- |2024 |''«Хавтаст хэрэг-2»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2022 |''«Хавтаст хэрэг-1»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Гурван найз яасан байх нь вэ?»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Доргио 7 эр»'' |Зохиолч |- |2012 |''«Хоёр хоёрын тав»'' |Зохиолч |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Хамтарсан зохиолч |} === Жүжигчин === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Дүр / Тэмдэглэл |- |2024 |''«Жаргаж үзээгүй нар»'' |Туслах дүр |- |2022 |''«Зура-Цурам Ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2018 |''«Ах дүү гурав»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Сайн аав»'' |Таксины жолооч аавын гол дүр; найруулагч: С.Бүжин; продакшн: «Про стар» |- |2017 |''«Үүр цайгаасай»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Хайр»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Ээждээ ир»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Lovers»'' |Жүжигчин |- |2015 |''«Такси»'' |Жолооч, гол дүр |- |2015 |''«Босуул»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Ар хударга»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Тусгай ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2013 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2012 |''«Хоёулаа унтах уу»'' |Жүжигчин |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Гол дүрүүдийн нэг; продакшн: Herub Entertainment |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Жүжигчин («Зөрлөг» дүрийг нэрлэсэн — Ундрах.ком) |- |2011 |''«Хайрын эрэлд»'' |40 ангит цуврал; жүжигчин |- |2011 |''«Мөнгөний гахай»'' |Жүжигчин |- |2011 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Жүжигчин |- |2009 |''«Хайрын рекорд»'' |Жүжигчин |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Тайвнаагийн дүр; жүжигчин |- |2002 |''«Толбо»'' |Жүжигчин |- |2001 |''«Ноён солиот»'' |Жүжигчний карьерийн анхны бүтээл |} == Шагнал, тэмдэглэл == {| class="wikitable" !Он !Шагнал / Тэмдэглэл |- |2011 |[[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] цол |- |2020 |Төрийн дээд шагнал — «[[Алтан гадас|Алтан гадас»]] одон |- |2023 |«Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд», [[Монголын Урлагийн Зөвлөл]]) |- |2024 |16 дахь «[[Улаанбаатар|Улаанбаатар»]] олон улсын кино наадам — шилдэг кино, шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд») |- |2025 |[[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]]-ын олон улсын кино наадам — шилдэг найруулагч («Эцэг») |} == Гадаад холбоос == * [https://suvidbattulga.netlify.app/ Сувидын Баттулгын албан ёсны вэбсайт] * [https://kinosan.mn/actor/812 Кино сан — С.Баттулгын хуудас] * [https://www.mfi.mn/artist/battulga-suvid/detail Монголын кино институт — С.Баттулга] * [https://ergelt.mn/news_full/2/single/10196 Эргэлт.мн — «Би голын эрэг дээрх салхинд найгах бургас шиг намуухан хүн» ярилцлага (2021)] * [https://ergelt.mn/news/123/single/29495 Эргэлт.мн — Найруулагч С.Баттулгын төрсөн өдөр (2025.01.14)] == Эшлэл == {{Эшлэлийн жагсаалт}} o5r123vgs1qrt9rhvblcqi03ybvo04w 854016 854010 2026-04-19T11:09:35Z Баттулгын Энэрэл 100352 854016 wikitext text/x-wiki {{Хүн|нэр=Сувидын Баттулга|зураг=|зургийн тайлбар=|төрсөн өдөр={{Төрсөн огноо ба нас|1978|1|14}}|төрсөн газар=[[Монгол улс]]|мэргэжил=Кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч|идэвхтэй=2001–өнөөг хүртэл|байгууллага=Тулгатан Пикчерс|эхнэр=Урианхай Ундраа|хүүхдүүд=3|вэбсайт=[https://suvidbattulga.netlify.app/ suvidbattulga.netlify.app]}} '''Сувидын Баттулга''' нь [[Монгол улс|Монголын]] кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч бөгөөд Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011), [[Алтан гадас одон]]<nowiki/>т (2020) юм.<ref name=":0">{{Cite web |title=Сувидын Баттулга |url=https://kinosan.mn/actor/812 |access-date=2026-04-19 |website=kinosan.mn |language=en}}</ref> Мөн 2025 онд "[[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага]]"ын (ШХАБ) олон улсын кино наадамд [["Эцэг" уран сайхны кино]]<nowiki/>гоороо өрсөлдөж, "Шилдэг найруулагч"-ийн шагналыг хүртсэн уран бүтээлч юм<ref>{{Cite web |last=А.Цээсүрэн |date=2025-07-07 |title=С.Баттулга “Шилдэг найруулагч”-ийн шагнал хүртэв {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2811624/ |access-date=2026-04-19 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn}}</ref> [[Файл:Сувид Баттулга.jpg|thumb|"Сувидын Баттулга нь Монголын кино найруулагч, жүжигчин, зохиолч юм. Тэрээр олон нийтийн дунд '''"Халзан Тулгаа"''' хэмээх нэрээрээ танигдсан байдаг."]] == Намтар == Сувидын Баттулга нь 1978 оны 1 дүгээр сарын 14-ний өдөр ээж Бээжин, аав Сувидын 7 хүүхдийн хамгийн бага хүү болон мэндэлсэн. Хүүхэд ахуй наснаасаа урлагт татагдан, тайз дэлгэцийн бүтээлд гүн дурлажээ. Сувидын Баттулга нь боловсрол, спортын салбарт олон жил зүтгэсэн гэр бүлээс гаралтай. Түүний эцэг Нордовын Сувид (1934 – 2010) нь Монгол Улсын боловсролын салбарт 44 жил тасралтгүй ажилласан нэр хүндтэй сурган хүмүүжүүлэгч, багш, сургуулийн захирал байсан бөгөөд [[БНМАУ-ын Засгийн газрын Хүндэт Жуух бичиг]], “ [["Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан”]] болон олон хүндэт цол шагналаар шагнагдсан. Түүний эх Гүрсэдийн Бээжин (1938 – 2009) нь боловсролын байгууллагад лаборант, номын санчаар ажиллаж, хожим [[Ардыг гэгээрүүлэх яам]]<nowiki/>ны сургалтын тоног төхөөрөмжийн үйлдвэр болон нийтийн аж ахуйн салбарт 20 гаруй жил зүтгэсэн нэгэн юм. Тэрээр хөдөлмөрч, халамжтай ээж, үнэнч хань, нийгмийн идэвхтэй иргэн байснаараа олон хүнд хүндлэгддэг байв. Сувидын Баттулга нь гэр бүлтэй. Эхнэр нь бизнес эрхлэгч У.Ундраа, тэд хамтран “Энэрэл-Тулуй” ХХК<ref>{{Cite web |last=opendatalab.mn |title=opendatalab.mn |url=https://opendatalab.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=opendatalab.mn |language=mn}}</ref>-ийг үүсгэн байгуулж, байгалийн гаралтай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. <ref>https://mongolianhoney.com/</ref>Тэд 3 хүүхэдтэй. === Боловсрол === 1997 онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагийн Их Сургуульд]] элсэн орж, [[Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] найруулагч "[[Чойнхорын Найдандорж]]"-ийн удирдлага дор жүжигчний мэргэжлээр суралцан 2001 онд амжилттай төгссөн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=С.Баттулга: Би өөрийгөө хуурмааргүй байна |url=https://gogo.mn/r/96215 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> === Ажлын замнал === Их сургуулиа төгсөөд тэрээр Монголын кино урлагийн ертөнцөд эргэлт буцалтгүй хөл тавьж, жүжигчин, зохиолч, найруулагчийн хувьд олон талт уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлэв. 2001 онд ''«Ноён солиот»'' уран сайхны кинонд дүр бүтээснээр үзэгчдийн танил болсон бөгөөд энэ нь түүний урлагийн замналын эхний алхам болжээ.<ref>{{Citation |title=Ноён Солиот |date=2023-12-19 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%BE%D1%91%D0%BD_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82&oldid=765086 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-04-19 |language=mn}}</ref> 2005–2010 онд '''Илд продакшн'''-д найруулагчаар ажиллахдаа уран бүтээлийн арга барилаа боловсруулж, шинэ цагийн кино урлагт шинэлэг үзэл санаа, дүрийн сэтгэлзүйн шийдлийг нэвтрүүлж эхэлсэн.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Шилдэг таван найруулагчийн бүтээл нэгэн зэрэг дэлгэцнээ |url=https://gogo.mn/r/3mg67 |access-date=2026-04-19 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> 2011–2021 онд '''Херуб Интертаймэнт''' компанид ажиллах хугацаандаа телевизийн олон ангит цуврал, уран сайхны бүтээлүүдийг тасралтгүй найруулж, Монголын кино урлагийн үйлдвэрлэл, зохион байгуулалтын түвшинг шинэ шатанд гаргахад чухал хувь нэмэр оруулав.<ref name=":1">{{Cite web |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=https://kinosan.mn/ |language=en}}</ref> 2022 оноос тэрээр өөрийн '''Тулгатан Пикчерс''' компанийн захирлаар ажиллаж эхэлсэн бөгөөд найруулагчийн хувьд бие даасан өнгө төрх, өвөрмөц найруулгын арга барилтай болж, олон арван бүтээлээрээ үзэгчдийн оюун сэтгэлд хүрсээр байна.<ref>{{Cite web |last=Arslan.mn |title=Монгол болон БНСУ-ын хамтын бүтээл “Өмнөдийг зорих замд” УСК нээлтээ хийнэ |url=https://www.arslan.mn/lifestyle/culture/659024.shtml |access-date=2026-04-19 |website=www.arslan.mn |language=mn}}</ref> Түүний уран бүтээлүүдэд хайр, гэр бүл, нийгмийн бодит асуудлыг хөндсөн сэдвүүд түлхүү тусгагддаг. Уран бүтээлийнхээ хугацаанд 60 гаруй уран сайхны кино, олон ангит цуврал, телевизийн бүтээл дээр ажилласан.<ref name=":1" /> == Уран бүтээл == === Найруулагч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Төрөл !Тэмдэглэл |- |2025 |''«Ганц үнэн»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2025 |''«Амьдралын урт замд-2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2024 |''«Эцэг»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; ШХАБ-ын олон улсын кино наадамд шилдэг найруулагч (2025) |- |2023 |''«Өмнөдийг зорих замд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Монгол-БНСУ хамтарсан бүтээл; «Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч; 16 дахь «Улаанбаатар» ОУКН — шилдэг кино, шилдэг найруулагч (2024) |- |2023 |''«Торгоны маань хээ»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2023 |''«Амьдралын урт замд»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Эрвээхэйн сүүдэр»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2022 |''«Ээжээ зорино»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Гэнэтийн зочид»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Бидний дурлал»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Нууцын нууц»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2021 |''«Миний эхнэрийн нөхөр»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2020 |''«Бүтэн амьдрал»'' |24 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2019 |''«Цагаан сарын факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Монголд нэг удаа»'' |Телевизийн контент |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Шинэ жилийн факт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2018 |''«Boobies»'' |20 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Энэ миний наадам»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Өөрийгөө тоодгүй хүн»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2017 |''«Гурван найз эргэж ирсэн нь»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Өнөр бүл өнөө цагт»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2016 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2015 |''«Их хотын залуус»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2014 |''«Хөгжилтэй гэр бүл»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«3 найз»'' |40 ангит цуврал |Ерөнхий найруулагч |- |2013 |''«Голланд сарнай»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; Herub Entertainment бүтээл |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2012 |''«Худалч залуу»'' |Уран сайхны кино |Ерөнхий найруулагч |- |2011 |''«Юуны төлөө»'' |Богино кино |Зохиолч, ерөнхий найруулагч |- |2008 |''«Ийм нэгэн дурлал 2»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2007 |''«Надтай гэрлээч»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч |- |2006 |''«Ийм нэгэн дурлал 1»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч (хамтарсан), ерөнхий найруулагч; жүжигчид: С.Тэмүүжин, Б.Баярмаа, Б.Гэрэлцэцэг, Г.Алтаншагай, Т.Билэгжаргал |- |2002 |''«Толбо»'' |Уран сайхны кино |Зохиолч, жүжигчин, ерөнхий найруулагч |} === Зохиолч === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Тэмдэглэл |- |2024 |''«Хавтаст хэрэг-2»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2022 |''«Хавтаст хэрэг-1»'' |16 ангит цуврал; хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Гурван найз яасан байх нь вэ?»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2015 |''«Доргио 7 эр»'' |Зохиолч |- |2012 |''«Хоёр хоёрын тав»'' |Зохиолч |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Хамтарсан зохиолч |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Хамтарсан зохиолч |} === Жүжигчин === {| class="wikitable sortable" !Он !Бүтээлийн нэр !Дүр / Тэмдэглэл |- |2024 |''«Жаргаж үзээгүй нар»'' |Туслах дүр |- |2022 |''«Зура-Цурам Ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2018 |''«Ах дүү гурав»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Сайн аав»'' |Таксины жолооч аавын гол дүр; найруулагч: С.Бүжин; продакшн: «Про стар» |- |2017 |''«Үүр цайгаасай»'' |Жүжигчин |- |2017 |''«Хайр»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Ээждээ ир»'' |Жүжигчин |- |2016 |''«Lovers»'' |Жүжигчин |- |2015 |''«Такси»'' |Жолооч, гол дүр |- |2015 |''«Босуул»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Ар хударга»'' |Жүжигчин |- |2014 |''«Тусгай ажиллагаа»'' |Жүжигчин |- |2013 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2012 |''«Хоёулаа унтах уу»'' |Жүжигчин |- |2012 |''«Жексон амьд»'' |Гол дүрүүдийн нэг; продакшн: Herub Entertainment |- |2012 |''«Дэлхийд дурласан сар»'' |Жүжигчин («Зөрлөг» дүрийг нэрлэсэн — Ундрах.ком) |- |2011 |''«Хайрын эрэлд»'' |40 ангит цуврал; жүжигчин |- |2011 |''«Мөнгөний гахай»'' |Жүжигчин |- |2011 |''«Амьдрал чиний төлөө»'' |60 ангит цуврал; жүжигчин |- |2010 |''«Миний муу аав»'' |Жүжигчин |- |2009 |''«Хайрын рекорд»'' |Жүжигчин |- |2008 |''«Зөрлөг»'' |Тайвнаагийн дүр; жүжигчин |- |2002 |''«Толбо»'' |Жүжигчин |- |2001 |''«Ноён солиот»'' |Жүжигчний карьерийн анхны бүтээл |} == Шагнал, тэмдэглэл == {| class="wikitable" !Он !Шагнал / Тэмдэглэл |- |2011 |[[Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] цол |- |2020 |Төрийн дээд шагнал — «[[Алтан гадас|Алтан гадас»]] одон |- |2023 |«Хангарди» шагнал — шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд», [[Монголын Урлагийн Зөвлөл]]) |- |2024 |16 дахь «[[Улаанбаатар|Улаанбаатар»]] олон улсын кино наадам — шилдэг кино, шилдэг найруулагч («Өмнөдийг зорих замд») |- |2025 |[[Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага|ШХАБ]]-ын олон улсын кино наадам — шилдэг найруулагч («Эцэг») |} == Гадаад холбоос == * [https://suvidbattulga.netlify.app/ Сувидын Баттулгын албан ёсны вэбсайт] * [https://kinosan.mn/actor/812 Кино сан — С.Баттулгын хуудас] * [https://www.mfi.mn/artist/battulga-suvid/detail Монголын кино институт — С.Баттулга] * [https://ergelt.mn/news_full/2/single/10196 Эргэлт.мн — «Би голын эрэг дээрх салхинд найгах бургас шиг намуухан хүн» ярилцлага (2021)] * [https://ergelt.mn/news/123/single/29495 Эргэлт.мн — Найруулагч С.Баттулгын төрсөн өдөр (2025.01.14)] == Эшлэл == {{Эшлэлийн жагсаалт}} 80j1wa1j1z4yfsiqe2rphyghj60uqi9 6 146076 853989 2026-04-19T10:05:45Z Enkhsaihan2005 64429 853989 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 146077 854007 2026-04-19T10:29:24Z Баттулгын Энэрэл 100352 Хуудас үүсгэв: "* '''БНМАУ-ын Засгийн газрын Хүндэт жуух бичиг''' (Монголын Ардын Сайдын нарын зөвлөлийн буюу Засгийн газрын Хүндэт жуух бичиг) нь социализмын үед буюу Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын (1924-1992 он) үед төр, нийгэм, эдийн засаг, соёл урлаг, батлан хамгаалах зэрэг б..." 854007 wikitext text/x-wiki * '''БНМАУ-ын Засгийн газрын Хүндэт жуух бичиг''' (Монголын Ардын Сайдын нарын зөвлөлийн буюу Засгийн газрын Хүндэт жуух бичиг) нь социализмын үед буюу Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын (1924-1992 он) үед төр, нийгэм, эдийн засаг, соёл урлаг, батлан хамгаалах зэрэг бүхий л салбарт онцгой амжилт гаргаж, идэвх зүтгэлтэй хөдөлмөрлөсөн иргэд, хөдөлмөрчид болон албан байгууллага, хамт олныг шагнаж урамшуулдаг байсан '''төрийн өндөр хүндэтгэлийн шагнал''' юм. Энэхүү шагналын талаарх гол онцлогууд: Тухайн үеийн БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл (Засгийн газар) эсвэл Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдээс шийдвэр гарган олгодог байсан. Улс ардын аж ахуйн төлөвлөгөөг давуулан биелүүлсэн, шинэ санаачилга гаргасан, улс орныхоо хөгжил цэцэглэлтэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан, олон жил үр бүтээлтэй, тогтвор суурьшилтай ажилласан хүмүүст олгодог байв. Социализмын үед энэхүү жуух бичгээр шагнагдах нь тухайн хүний хөдөлмөрийг төр засгаас өндрөөр үнэлж буйн баталгаа болдог байсан бөгөөд цаашид Төрийн одон, медаль (Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Алтан гадас г.м), Хөдөлмөрийн баатар зэрэг илүү өндөр цол тэмдэгт хүрэх чухал шат, нэр хүндийн хэрэг болдог байжээ. Жуух бичгийг дагалдаж тодорхой хэмжээний мөнгөн шагнал, үнэ бүхий зүйл өгөхөөс гадна тухайн үедээ албан тушаал ахих, амралт сувилалд явах, хөнгөлөлт эдлэх зэрэг нийгмийн халамжийн давуу эрхүүд үүсэх тохиолдол ч байсан. Товчхондоо, энэ нь одоогийн Засгийн газрын жуух бичиг, салбарын тэргүүний ажилтан зэрэг шагналуудын өмнөх үеийн буюу хуучин нийгмийн үеийн маш нэр хүндтэй шагналуудын нэг байсан юм. * * * c1fvt1jwtpxeltfj0yeujtpwg6964p4 854008 854007 2026-04-19T10:29:40Z Баттулгын Энэрэл 100352 854008 wikitext text/x-wiki '''БНМАУ-ын Засгийн газрын Хүндэт жуух бичиг''' (Монголын Ардын Сайдын нарын зөвлөлийн буюу Засгийн газрын Хүндэт жуух бичиг) нь социализмын үед буюу Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын (1924-1992 он) үед төр, нийгэм, эдийн засаг, соёл урлаг, батлан хамгаалах зэрэг бүхий л салбарт онцгой амжилт гаргаж, идэвх зүтгэлтэй хөдөлмөрлөсөн иргэд, хөдөлмөрчид болон албан байгууллага, хамт олныг шагнаж урамшуулдаг байсан '''төрийн өндөр хүндэтгэлийн шагнал''' юм. Энэхүү шагналын талаарх гол онцлогууд: Тухайн үеийн БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл (Засгийн газар) эсвэл Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдээс шийдвэр гарган олгодог байсан. Улс ардын аж ахуйн төлөвлөгөөг давуулан биелүүлсэн, шинэ санаачилга гаргасан, улс орныхоо хөгжил цэцэглэлтэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан, олон жил үр бүтээлтэй, тогтвор суурьшилтай ажилласан хүмүүст олгодог байв. Социализмын үед энэхүү жуух бичгээр шагнагдах нь тухайн хүний хөдөлмөрийг төр засгаас өндрөөр үнэлж буйн баталгаа болдог байсан бөгөөд цаашид Төрийн одон, медаль (Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Алтан гадас г.м), Хөдөлмөрийн баатар зэрэг илүү өндөр цол тэмдэгт хүрэх чухал шат, нэр хүндийн хэрэг болдог байжээ. Жуух бичгийг дагалдаж тодорхой хэмжээний мөнгөн шагнал, үнэ бүхий зүйл өгөхөөс гадна тухайн үедээ албан тушаал ахих, амралт сувилалд явах, хөнгөлөлт эдлэх зэрэг нийгмийн халамжийн давуу эрхүүд үүсэх тохиолдол ч байсан. Товчхондоо, энэ нь одоогийн Засгийн газрын жуух бичиг, салбарын тэргүүний ажилтан зэрэг шагналуудын өмнөх үеийн буюу хуучин нийгмийн үеийн маш нэр хүндтэй шагналуудын нэг байсан юм. * * * e407cqxdclkhnbg9qvc2fypfk1qnava 0 146078 854009 2026-04-19T10:32:11Z Баттулгын Энэрэл 100352 Хуудас үүсгэв: "'''Хөдөлмөрийн хүндэт медаль''' '''шагналтан:''' Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар иргэний үүргээ нэр төртэйгөөр биелүүлж, авъяас, эрдэм мэдлэг, хүч хөдөлмөрөө дайчлан ажиллаж, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, технологи, нийгэм соёл, боловсрол, эрүүл мэнд болон нийгмийн..." 854009 wikitext text/x-wiki '''Хөдөлмөрийн хүндэт медаль''' '''шагналтан:''' Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар иргэний үүргээ нэр төртэйгөөр биелүүлж, авъяас, эрдэм мэдлэг, хүч хөдөлмөрөө дайчлан ажиллаж, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, технологи, нийгэм соёл, боловсрол, эрүүл мэнд болон нийгмийн бусад салбарын үйл ажиллагаанд идэвх зүтгэл, үр бүтээлтэй ажиллаж, өндөр амжилт гаргасан, хуулиар хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлж, хуулийн засаглал, төрийн бодлого, зорилт, чиг үүргийг хэрэгжүүлэх болон гэмт хэрэгтэй тэмцэх, нийтийн хэв журмыг хамгаалах, хууль сахиулах үйл хэрэгт идэвх зүтгэл, үр бүтээлтэй ажиллаж, өндөр амжилт гаргасан иргэний шагнал авсан иргэд<ref>{{Cite web |title=Хөтөч тайлбарлагчийн сургалт |url=https://www.mongolianguideschool.com/info11/detail/122 |access-date=2026-04-19 |website=www.mongolianguideschool.com}}</ref> 1xgh4cf5twyymb58d1wd9e71du7b1c9 10 146079 854014 2026-04-19T11:08:45Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Weather box/colt]] to [[Загвар:Уур амьсгалын хүснэгт/colt]] 854014 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Уур амьсгалын хүснэгт/colt]] hj1kba31rjh3ylq29uo6wovdq15vdnv 10 146080 854018 2026-04-19T11:11:41Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Documentation subpage}} <!-- Categories and interwikis go at the bottom of this page. --> This template makes cool temperature background colors. {{Уур амьсгалын хүснэгт/samples/temperature|Уур амьсгалын хүснэгт/colt}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories and interwikis go here: --> [[Category:Weather box|Coltemperature]] [[ur:سانچہ:Weather box/colt]] }}</includeonly>" 854018 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- Categories and interwikis go at the bottom of this page. --> This template makes cool temperature background colors. {{Уур амьсгалын хүснэгт/samples/temperature|Уур амьсгалын хүснэгт/colt}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories and interwikis go here: --> [[Category:Weather box|Coltemperature]] [[ur:سانچہ:Weather box/colt]] }}</includeonly> lgjw12r5djrge3d6smkzi0a40dxk3fq 10 146081 854019 2026-04-19T11:11:55Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "<includeonly>{| class="wikitable" align="left" width=300px style="text-align:center;" |+Temperature in Celsius |-{{#switch:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|Weather box/colpastel|Weather box/colsea=|#default<nowiki/> {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-90}}"{{!}}-90{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-89}}"{{!}}-89{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-88}}"{{!}}-88{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-87}}"{{!}}-87{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-86}}"{{!}}..." 854019 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="wikitable" align="left" width=300px style="text-align:center;" |+Temperature in Celsius |-{{#switch:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|Weather box/colpastel|Weather box/colsea=|#default<nowiki/> {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-90}}"{{!}}-90{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-89}}"{{!}}-89{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-88}}"{{!}}-88{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-87}}"{{!}}-87{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-86}}"{{!}}-86{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-85}}"{{!}}-85{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-84}}"{{!}}-84{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-83}}"{{!}}-83{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-82}}"{{!}}-82{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-81}}"{{!}}-81 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-80}}"{{!}}-80{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-79}}"{{!}}-79{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-78}}"{{!}}-78{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-77}}"{{!}}-77{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-76}}"{{!}}-76{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-75}}"{{!}}-75{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-74}}"{{!}}-74{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-73}}"{{!}}-73{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-72}}"{{!}}-72{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-71}}"{{!}}-71 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-70}}"{{!}}-70{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-69}}"{{!}}-69{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-68}}"{{!}}-68{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-67}}"{{!}}-67{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-66}}"{{!}}-66{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-65}}"{{!}}-65{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-64}}"{{!}}-64{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-63}}"{{!}}-63{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-62}}"{{!}}-62{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-61}}"{{!}}-61 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-60}}"{{!}}-60{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-59}}"{{!}}-59{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-58}}"{{!}}-58{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-57}}"{{!}}-57{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-56}}"{{!}}-56{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-55}}"{{!}}-55{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-54}}"{{!}}-54{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-53}}"{{!}}-53{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-52}}"{{!}}-52{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-51}}"{{!}}-51 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-50}}"{{!}}-50{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-49}}"{{!}}-49{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-48}}"{{!}}-48{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-47}}"{{!}}-47{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-46}}"{{!}}-46{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-45}}"{{!}}-45{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-44}}"{{!}}-44{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-43}}"{{!}}-43{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-42}}"{{!}}-42{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-41}}"{{!}}-41 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-40}}"{{!}}-40{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-39}}"{{!}}-39{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-38}}"{{!}}-38{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-37}}"{{!}}-37{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-36}}"{{!}}-36{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-35}}"{{!}}-35{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-34}}"{{!}}-34{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-33}}"{{!}}-33{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-32}}"{{!}}-32{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-31}}"{{!}}-31}} |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-30}}"|-30||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-29}}"|-29||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-28}}"|-28||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-27}}"|-27||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-26}}"|-26||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-25}}"|-25||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-24}}"|-24||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-23}}"|-23||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-22}}"|-22||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-21}}"|-21 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-20}}"|-20||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-19}}"|-19||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-18}}"|-18||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-17}}"|-17||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-16}}"|-16||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-15}}"|-15||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-14}}"|-14||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-13}}"|-13||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-12}}"|-12||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-11}}"|-11 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-10}}"|-10||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-9}}"|-9||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-8}}"|-8||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-7}}"|-7||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-6}}"|-6||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-5}}"|-5||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-4}}"|-4||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-3}}"|-3||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-2}}"|-2||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-1}}"|-1 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|0}}"|0||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|1}}"|1||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|2}}"|2||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|3}}"|3||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|4}}"|4||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|5}}"|5||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|6}}"|6||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|7}}"|7||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|8}}"|8||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|9}}"|9 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|10}}"|10||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|11}}"|11||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|12}}"|12||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|13}}"|13||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|14}}"|14||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|15}}"|15||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|16}}"|16||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|17}}"|17||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|18}}"|18||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|19}}"|19 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|20}}"|20||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|21}}"|21||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|22}}"|22||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|23}}"|23||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|24}}"|24||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|25}}"|25||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|26}}"|26||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|27}}"|27||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|28}}"|28||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|29}}"|29 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|30}}"|30||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|31}}"|31||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|32}}"|32||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|33}}"|33||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|34}}"|34||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|35}}"|35||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|36}}"|36||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|37}}"|37||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|38}}"|38||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|39}}"|39 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|40}}"|40||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|41}}"|41||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|42}}"|42||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|43}}"|43||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|44}}"|44||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|45}}"|45||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|46}}"|46||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|47}}"|47||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|48}}"|48||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|49}}"|49 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|50}}"|50||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|51}}"|51||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|52}}"|52||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|53}}"|53||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|54}}"|54||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|55}}"|55||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|56}}"|56||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|57}}"|57||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|58}}"|58||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|59}}"|59 |- |} {| class="wikitable" align="right" width=300px |+Temperature in Fahrenheit |-{{#switch:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|Weather box/colpastel|Weather box/colsea=|#default<nowiki/> {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-90.0}}"{{!}}-130{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-88.9}}"{{!}}-128{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-87.8}}"{{!}}-126{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-86.7}}"{{!}}-124{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-85.6}}"{{!}}-122{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-84.4}}"{{!}}-120{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-83.3}}"{{!}}-118{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-82.2}}"{{!}}-116{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-81.1}}"{{!}}-114{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-80.0}}"{{!}}-112 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-78.9}}"{{!}}-110{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-77.8}}"{{!}}-108{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-76.7}}"{{!}}-106{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-75.6}}"{{!}}-104{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-74.4}}"{{!}}-102{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-73.3}}"{{!}}-100{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-72.2}}"{{!}}-98{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-71.1}}"{{!}}-96{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-70.0}}"{{!}}-94{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-68.9}}"{{!}}-92 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-67.8}}"{{!}}-90{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-66.7}}"{{!}}-88{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-65.6}}"{{!}}-86{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-64.4}}"{{!}}-84{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-63.3}}"{{!}}-82{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-62.2}}"{{!}}-80{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-61.1}}"{{!}}-78{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-60.0}}"{{!}}-76{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-58.9}}"{{!}}-74{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-56.7}}"{{!}}-72 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-55.6}}"{{!}}-70{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-54.4}}"{{!}}-68{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-53.3}}"{{!}}-66{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-52.2}}"{{!}}-64{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-51.1}}"{{!}}-62{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-50.0}}"{{!}}-60{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-48.9}}"{{!}}-58{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-47.8}}"{{!}}-56{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-46.7}}"{{!}}-54{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-45.6}}"{{!}}-52 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-44.4}}"{{!}}-50{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-43.3}}"{{!}}-48{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-42.2}}"{{!}}-46{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-41.1}}"{{!}}-44{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-40.0}}"{{!}}-42{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-38.9}}"{{!}}-40{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-37.8}}"{{!}}-38{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-36.7}}"{{!}}-36{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-35.6}}"{{!}}-34{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-34.4}}"{{!}}-32}} |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-33.3}}"|-30||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-32.2}}"|-28||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-31.1}}"|-26||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-30.0}}"|-24||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-28.9}}"|-22||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-27.8}}"|-20||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-26.7}}"|-18||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-25.6}}"|-16||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-25}}"|-14||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-24.4}}"|-12 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-23.33}}"|-10||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-22.2}}"|-8||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-21.1}}"|-6||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-20.0}}"|-4||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-18.9}}"|-2||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-17.8}}"|0||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-16.7}}"|2||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-15.6}}"|4||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-14.4}}"|6||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-13.3}}"|8 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-12.2}}"|10||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-11.1}}"|12||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-10.0}}"|14||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-8.9}}"|16||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-7.8}}"|18||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-6.7}}"|20||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-5.6}}"|22||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-4.4}}"|24||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-3.3}}"|26||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-2.2}}"|28 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-1.1}}"|30||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|0.0}}"|32||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|1.1}}"|34||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|2.2}}"|36||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|3.3}}"|38||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|4.4}}"|40||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|5.6}}"|42||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|6.7}}"|44||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|7.8}}"|46||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|8.9}}"|48 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|10.0}}"|50||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|11.1}}"|52||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|12.2}}"|54||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|13.3}}"|56||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|14.4}}"|58||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|15.6}}"|60||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|16.7}}"|62||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|17.8}}"|64||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|18.9}}"|66||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|20.0}}"|68 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|21.1}}"|70||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|22.2}}"|72||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|23.3}}"|74||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|24.4}}"|76||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|25.6}}"|78||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|26.7}}"|80||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|27.8}}"|82||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|28.9}}"|84||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|30.0}}"|86||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|31.1}}"|88 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|32.2}}"|90||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|33.3}}"|92||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|34.4}}"|94||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|35.6}}"|96||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|36.7}}"|98||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|37.8}}"|100||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|38.9}}"|102||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|40.0}}"|104||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|41.1}}"|106||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|42.2}}"|108 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|43.3}}"|110||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|44.4}}"|112||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|45.6}}"|114||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|46.7}}"|116||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|47.8}}"|118||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|48.9}}"|120||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|50.0}}"|122||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|51.1}}"|124||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|52.2}}"|126||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|53.3}}"|128 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|54.4}}"|130||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|55.6}}"|132||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|56.7}}"|134||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|57.8}}"|136||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|58.9}}"|138||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|60.0}}"|140||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|61.1}}"|142||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|62.2}}"|144||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|63.3}}"|146||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|64.4}}"|148 |} {{clear}}</includeonly> ==Usage== [[:Template:{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}]] can be used to produce a background color in a table cell, based off a given number. Insert {{tlx|{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}|0}}, with a number from the Celsius table above as the first parameter, into a style statement. ;Example {{#tag:pre|<nowiki> {| class="wikitable" |- | style="{{</nowiki>{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}<nowiki>|0.0}}"|32 | style="{{</nowiki>{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}<nowiki>|28.9}}"|84 | style="{{</nowiki>{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}<nowiki>|63.3}}"|146 |} </nowiki>}} Will produce {| class="wikitable" |- | style="{{{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}|0.0}}"|32 | style="{{{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}|28.9}}"|84 | style="{{{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}|63.3}}"|146 |}<noinclude> [[Ангилал:Уур амьсгалын хүснэгт|Sample Temperature]]</noinclude> 0f1isltseul0kr9hyurqy4qjps2o6wa 854020 854019 2026-04-19T11:12:38Z Enkhsaihan2005 64429 854020 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="wikitable" align="left" width=300px style="text-align:center;" |+Temperature in Celsius |-{{#switch:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|Weather box/colpastel|Weather box/colsea=|#default<nowiki/> {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-90}}"{{!}}-90{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-89}}"{{!}}-89{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-88}}"{{!}}-88{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-87}}"{{!}}-87{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-86}}"{{!}}-86{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-85}}"{{!}}-85{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-84}}"{{!}}-84{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-83}}"{{!}}-83{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-82}}"{{!}}-82{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-81}}"{{!}}-81 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-80}}"{{!}}-80{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-79}}"{{!}}-79{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-78}}"{{!}}-78{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-77}}"{{!}}-77{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-76}}"{{!}}-76{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-75}}"{{!}}-75{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-74}}"{{!}}-74{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-73}}"{{!}}-73{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-72}}"{{!}}-72{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-71}}"{{!}}-71 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-70}}"{{!}}-70{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-69}}"{{!}}-69{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-68}}"{{!}}-68{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-67}}"{{!}}-67{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-66}}"{{!}}-66{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-65}}"{{!}}-65{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-64}}"{{!}}-64{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-63}}"{{!}}-63{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-62}}"{{!}}-62{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-61}}"{{!}}-61 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-60}}"{{!}}-60{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-59}}"{{!}}-59{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-58}}"{{!}}-58{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-57}}"{{!}}-57{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-56}}"{{!}}-56{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-55}}"{{!}}-55{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-54}}"{{!}}-54{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-53}}"{{!}}-53{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-52}}"{{!}}-52{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-51}}"{{!}}-51 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-50}}"{{!}}-50{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-49}}"{{!}}-49{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-48}}"{{!}}-48{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-47}}"{{!}}-47{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-46}}"{{!}}-46{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-45}}"{{!}}-45{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-44}}"{{!}}-44{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-43}}"{{!}}-43{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-42}}"{{!}}-42{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-41}}"{{!}}-41 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-40}}"{{!}}-40{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-39}}"{{!}}-39{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-38}}"{{!}}-38{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-37}}"{{!}}-37{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-36}}"{{!}}-36{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-35}}"{{!}}-35{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-34}}"{{!}}-34{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-33}}"{{!}}-33{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-32}}"{{!}}-32{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-31}}"{{!}}-31}} |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-30}}"|-30||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-29}}"|-29||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-28}}"|-28||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-27}}"|-27||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-26}}"|-26||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-25}}"|-25||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-24}}"|-24||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-23}}"|-23||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-22}}"|-22||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-21}}"|-21 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-20}}"|-20||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-19}}"|-19||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-18}}"|-18||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-17}}"|-17||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-16}}"|-16||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-15}}"|-15||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-14}}"|-14||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-13}}"|-13||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-12}}"|-12||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-11}}"|-11 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-10}}"|-10||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-9}}"|-9||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-8}}"|-8||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-7}}"|-7||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-6}}"|-6||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-5}}"|-5||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-4}}"|-4||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-3}}"|-3||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-2}}"|-2||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-1}}"|-1 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|0}}"|0||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|1}}"|1||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|2}}"|2||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|3}}"|3||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|4}}"|4||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|5}}"|5||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|6}}"|6||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|7}}"|7||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|8}}"|8||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|9}}"|9 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|10}}"|10||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|11}}"|11||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|12}}"|12||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|13}}"|13||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|14}}"|14||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|15}}"|15||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|16}}"|16||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|17}}"|17||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|18}}"|18||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|19}}"|19 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|20}}"|20||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|21}}"|21||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|22}}"|22||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|23}}"|23||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|24}}"|24||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|25}}"|25||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|26}}"|26||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|27}}"|27||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|28}}"|28||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|29}}"|29 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|30}}"|30||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|31}}"|31||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|32}}"|32||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|33}}"|33||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|34}}"|34||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|35}}"|35||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|36}}"|36||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|37}}"|37||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|38}}"|38||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|39}}"|39 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|40}}"|40||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|41}}"|41||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|42}}"|42||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|43}}"|43||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|44}}"|44||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|45}}"|45||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|46}}"|46||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|47}}"|47||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|48}}"|48||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|49}}"|49 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|50}}"|50||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|51}}"|51||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|52}}"|52||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|53}}"|53||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|54}}"|54||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|55}}"|55||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|56}}"|56||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|57}}"|57||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|58}}"|58||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|59}}"|59 |- |} {| class="wikitable" align="right" width=300px |+Temperature in Fahrenheit |-{{#switch:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|Weather box/colpastel|Weather box/colsea=|#default<nowiki/> {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-90.0}}"{{!}}-130{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-88.9}}"{{!}}-128{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-87.8}}"{{!}}-126{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-86.7}}"{{!}}-124{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-85.6}}"{{!}}-122{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-84.4}}"{{!}}-120{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-83.3}}"{{!}}-118{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-82.2}}"{{!}}-116{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-81.1}}"{{!}}-114{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-80.0}}"{{!}}-112 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-78.9}}"{{!}}-110{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-77.8}}"{{!}}-108{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-76.7}}"{{!}}-106{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-75.6}}"{{!}}-104{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-74.4}}"{{!}}-102{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-73.3}}"{{!}}-100{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-72.2}}"{{!}}-98{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-71.1}}"{{!}}-96{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-70.0}}"{{!}}-94{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-68.9}}"{{!}}-92 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-67.8}}"{{!}}-90{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-66.7}}"{{!}}-88{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-65.6}}"{{!}}-86{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-64.4}}"{{!}}-84{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-63.3}}"{{!}}-82{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-62.2}}"{{!}}-80{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-61.1}}"{{!}}-78{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-60.0}}"{{!}}-76{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-58.9}}"{{!}}-74{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-56.7}}"{{!}}-72 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-55.6}}"{{!}}-70{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-54.4}}"{{!}}-68{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-53.3}}"{{!}}-66{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-52.2}}"{{!}}-64{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-51.1}}"{{!}}-62{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-50.0}}"{{!}}-60{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-48.9}}"{{!}}-58{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-47.8}}"{{!}}-56{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-46.7}}"{{!}}-54{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-45.6}}"{{!}}-52 {{!}}- {{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-44.4}}"{{!}}-50{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-43.3}}"{{!}}-48{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-42.2}}"{{!}}-46{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-41.1}}"{{!}}-44{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-40.0}}"{{!}}-42{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-38.9}}"{{!}}-40{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-37.8}}"{{!}}-38{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-36.7}}"{{!}}-36{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-35.6}}"{{!}}-34{{!}}{{!}}style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-34.4}}"{{!}}-32}} |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-33.3}}"|-30||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-32.2}}"|-28||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-31.1}}"|-26||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-30.0}}"|-24||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-28.9}}"|-22||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-27.8}}"|-20||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-26.7}}"|-18||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-25.6}}"|-16||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-25}}"|-14||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-24.4}}"|-12 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-23.33}}"|-10||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-22.2}}"|-8||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-21.1}}"|-6||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-20.0}}"|-4||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-18.9}}"|-2||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-17.8}}"|0||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-16.7}}"|2||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-15.6}}"|4||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-14.4}}"|6||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-13.3}}"|8 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-12.2}}"|10||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-11.1}}"|12||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-10.0}}"|14||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-8.9}}"|16||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-7.8}}"|18||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-6.7}}"|20||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-5.6}}"|22||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-4.4}}"|24||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-3.3}}"|26||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-2.2}}"|28 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|-1.1}}"|30||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|0.0}}"|32||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|1.1}}"|34||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|2.2}}"|36||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|3.3}}"|38||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|4.4}}"|40||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|5.6}}"|42||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|6.7}}"|44||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|7.8}}"|46||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|8.9}}"|48 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|10.0}}"|50||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|11.1}}"|52||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|12.2}}"|54||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|13.3}}"|56||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|14.4}}"|58||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|15.6}}"|60||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|16.7}}"|62||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|17.8}}"|64||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|18.9}}"|66||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|20.0}}"|68 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|21.1}}"|70||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|22.2}}"|72||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|23.3}}"|74||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|24.4}}"|76||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|25.6}}"|78||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|26.7}}"|80||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|27.8}}"|82||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|28.9}}"|84||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|30.0}}"|86||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|31.1}}"|88 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|32.2}}"|90||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|33.3}}"|92||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|34.4}}"|94||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|35.6}}"|96||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|36.7}}"|98||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|37.8}}"|100||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|38.9}}"|102||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|40.0}}"|104||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|41.1}}"|106||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|42.2}}"|108 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|43.3}}"|110||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|44.4}}"|112||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|45.6}}"|114||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|46.7}}"|116||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|47.8}}"|118||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|48.9}}"|120||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|50.0}}"|122||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|51.1}}"|124||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|52.2}}"|126||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|53.3}}"|128 |- |style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|54.4}}"|130||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|55.6}}"|132||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|56.7}}"|134||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|57.8}}"|136||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|58.9}}"|138||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|60.0}}"|140||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|61.1}}"|142||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|62.2}}"|144||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|63.3}}"|146||style="{{{{{1|{{PAGENAME}}}}}|64.4}}"|148 |} {{clear}}</includeonly> ==Хэрэглээ== [[:Загвар:{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Уур амьсгалын хүснэгт/colt</noinclude>}}}]] can be used to produce a background color in a table cell, based off a given number. Insert {{tlx|{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}|0}}, with a number from the Celsius table above as the first parameter, into a style statement. ;Жишээ {{#tag:pre|<nowiki> {| class="wikitable" |- | style="{{</nowiki>{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}<nowiki>|0.0}}"|32 | style="{{</nowiki>{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}<nowiki>|28.9}}"|84 | style="{{</nowiki>{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}<nowiki>|63.3}}"|146 |} </nowiki>}} гэж харагдана {| class="wikitable" |- | style="{{{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}|0.0}}"|32 | style="{{{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}|28.9}}"|84 | style="{{{{{1|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly><noinclude>Weather box/colt</noinclude>}}}|63.3}}"|146 |}<noinclude> [[Ангилал:Уур амьсгалын хүснэгт|Sample Temperature]]</noinclude> mlc341qu57padz4s8yp911xnuor2egh 828 146082 854023 2026-04-19T11:15:00Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Weather box]] to [[Module:Уур амьсгалын хүснэгт]] 854023 Scribunto text/plain return require [[Module:Уур амьсгалын хүснэгт]] neveku7ovss9utoqrdah81ad13z22j7 828 146083 854025 2026-04-19T11:15:00Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Weather box/colors]] to [[Module:Уур амьсгалын хүснэгт/colors]] 854025 Scribunto text/plain return require [[Module:Уур амьсгалын хүснэгт/colors]] l3ajxp3fgph721gpfyr6h4lbzg6tdv5 828 146084 854027 2026-04-19T11:15:00Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Module:Weather box/row]] to [[Module:Уур амьсгалын хүснэгт/row]] 854027 Scribunto text/plain return require [[Module:Уур амьсгалын хүснэгт/row]] 24i59qzx5m9qa4iieh4tjvye0bysi1m 0 146085 854038 2026-04-19T11:42:29Z Баттулгын Энэрэл 100352 Хуудас үүсгэв: "= Эцэг (кино) = '''Эцэг''' нь 2024 онд дэлгэцнээ гарсан, эцэг үрийн нандин харилцаа, хайр энэрлийг өгүүлсэн Монголын уран сайхны драм кино юм. Уг киног "Уужим фильм", "Тулгатан пикчерс", "Orange" энтертайнмент, "Nomadia" пикчерс зэрэг студиуд хамтран бүтээжээ. Киноны зохио..." 854038 wikitext text/x-wiki = Эцэг (кино) = '''Эцэг''' нь 2024 онд дэлгэцнээ гарсан, эцэг үрийн нандин харилцаа, хайр энэрлийг өгүүлсэн Монголын уран сайхны драм кино юм. Уг киног "Уужим фильм", "Тулгатан пикчерс", "Orange" энтертайнмент, "Nomadia" пикчерс зэрэг студиуд хамтран бүтээжээ. Киноны зохиолыг бичиж, ерөнхий найруулагчаар [[Сувидын Баттулга]] ажилласан бол гол дүрүүдэд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин [[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва]] болон жүжигчин Г.Алтаншагай нар тоглосон байна.<ref>{{Citation |last=Orange Entertainment |title=Etseg {{!}} Official Trailer {{!}} Orange entertainment |date=2024-11-21 |url=https://www.youtube.com/watch?v=IV6gwcS-Di4 |access-date=2026-04-19}}</ref> == Товч мэдээлэл == {| class="wikitable" | valign="top" |'''Үзүүлэлт''' | valign="top" |'''Мэдээлэл''' |- | valign="top" |'''Төрөл''' | valign="top" |Уран сайхны кино, Драм |- | valign="top" |'''Улс''' | valign="top" |Монгол Улс |- | valign="top" |'''Хэл''' | valign="top" |Монгол |- | valign="top" |'''Нээлт хийсэн он''' | valign="top" |2024 он |- | valign="top" |'''Найруулагч''' | valign="top" |С.Баттулга |- | valign="top" |'''Студи''' | valign="top" |Уужим фильм, Тулгатан пикчерс, Orange, Nomadia |} ---- == Бүтээгдсэн түүх == "Мөрөөдлийн театр"-ын жүжигчин Г.Алтаншагай өөрийн таалал төгссөн аавынхаа гэгээн дурсгалд зориулан кино бүтээх хүсэлтээ 3 гаруй жилийн турш тээж явсан байна. Тэрбээр энэхүү мөрөөдлөө найруулагч [[Сувидын Баттулга]] -тай уулзаж ярилцсанаар бодит ажил хэрэг болгож, "Эцэг" киноныхоо зураг авалтад оржээ. Уран бүтээлчдийн сэтгэлийн гүнээс гарсан эл кино нь үр хүүхдийнхээ төлөө бүхнээ зориулдаг аав хүний мөн чанар, ухаарал болоод эцэг хүүгийн холбоог гүн гүнзгий харуулахыг зорьсон онцлогтой.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=Г.Алтаншагай: Хайртай аав минь тэнгэрээс хараад баярлаж байгаа байх |url=https://www.zindaa.mn/54ee |access-date=2026-04-19 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> ---- == Дүрүүдэд == Тус уран сайхны киноны гол болон туслах дүрүүдэд дараах уран бүтээлчид тогложээ.<ref>{{Cite web |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |access-date=2026-04-19 |website=https://kinosan.mn/ |language=en}}</ref> ·       '''[[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва]]''' (Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин) — ''Гол дүр''<ref>{{Cite web |title=Пүрэвдоржийн Цэрэндагва |url=https://kinosan.mn/actor/735 |access-date=2026-04-19 |website=kinosan.mn |language=en}}</ref> ·       '''Г.Алтаншагай''' (Соёлын Тэргүүний Ажилтан) — ''Гол дүр''<ref>{{Cite web |title=Ганбаатарын Алтаншагай |url=https://kinosan.mn/actor/2685 |access-date=2026-04-19 |website=kinosan.mn |language=en}}</ref> ·       '''Н.Баярмаа''' ·       '''А.Энхжин''' ·       '''А.Баттүшиг''' ·       '''Э.Батнямбуу''' ·       '''Ш.Даваасамба''' ---- == Шагнал, амжилт == "Эцэг" уран сайхны кино нь дотоодын кино театруудаар амжилттай гарч, үзэгчдээс өндөр үнэлгээ авснаас гадна олон улсын тавцанд Монголын кино урлагийг сурталчилсан бүтээл болсон юм.<ref name=":0">{{Cite news |last=Баянбилэг |first=П |date=2025-07-06 |title="Эцэг" Уран сайхны кино шилдэг найруулагч шагнал хүртлээ |language=mn-MN |work=Өрөг.МН - Монголын хараат бус хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл |url=https://urug.mn/173697/ |access-date=2026-04-19}}</ref> ·       [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага]]'''-ын олон улсын кино наадам (2025):''' 2025 оны 7 дугаар сарын 6-нд БНХАУ-ын Чунчин хотноо зохион байгуулагдсан Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын (ШХАБ) олон улсын кино наадамд тус кино Монгол Улсыг төлөөлөн өрсөлдсөн. Тус наадмаас найруулагч [[Сувидын Баттулга]] '''"Шилдэг найруулагч"'''-ийн шагналыг хүртсэн нь уг киноны олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн томоохон амжилт болсон байна.<ref name=":0" /> aaye0qb73g6c7rdccyp64kle5101qmg